Allender Den
YARALANMIŞ ÜRƏK
MÜNDƏRİCAT
MİNNƏTDARLIQ
MÜQƏDDİMƏ
PROLOQ. ŞƏFA AXTARIŞINDA
Keçmi̇şi̇ i̇nkar etməyə əsaslanan bağişlanma
Təhqi̇r edəni̇ i̇srarla sevmək tələbi̇
Ruhani̇ aləmə kobud şəki̇ldə müdaxi̇lə
Ən yaxşi yol
GİRİŞ. XATİRƏLƏR NƏDİR? ÜMUMİYYƏTLƏ, XATİRƏLƏRİN MƏNASI NƏDİR?
Problemi̇n mahi̇yyəti̇ nədən i̇barətdi̇r? Psi̇xoloji̇ yara i̇nsana necə təsi̇r göstəri̇r?
Psi̇xoloji̇ zəruri̇li̇k?
Allaha eti̇bar etməmək qərari
Xati̇rələri̇n bərpaolunma məqsədi̇
Xati̇rələr nədi̇r? Xati̇rələrə necə yanaşilmalidir?
Yaddaş — keçmi̇ş hadi̇sələri̇n vi̇deoyazisi deyi̇l
«Unudulmanin» müstəsnaliği allaha, i̇nsanin həyatina və özümüzə ai̇d həqi̇qətləri̇ i̇nkar etməyə və xatirlamamağa kömək edi̇r.
Qeyri̇-dəqi̇q və yanliş xati̇rələr həqi̇qət ki̇mi̇ qəbul oluna bi̇lər. Bu prosesdə əsas rolu nüfuzlu şəxs oynayir.
İndi̇ki̇ zamanda di̇qqəti̇ ki̇mli̇yi̇ni̇zə yönəltmək müdri̇k addimdir
Həqi̇qətən də xəstəni̇n şəfasi üçün kömək lazimdir? Psi̇xoloji̇ konsultasi̇yanin dəyəri̇ nədi̇r?
I HİSSƏ. CİNSİ TƏCAVÜZÜN PSİXOLOJİ İNKİŞAFI
1-Cİ FƏSİL. MÜBARİZƏNİN REALLIĞI: DÖYÜŞƏ GİRİŞ
Mühari̇bəni̇n realliği
Cinsi zorakılığın növləri: əlaqə və qarşılıqlı münasibət
Yoldan çixaran şəxs ki̇mdi̇r?
2-Cİ FƏSİL. DÜŞMƏN: GÜNAH VƏ UTANCAQLIQ
İnsanin ali̇li̇yi̇ və nöqsani
Ali̇li̇k
Nöqsan
Xəcalət: i̇fşanin dəhşəti̇
Xəcalət nədi̇r?
Aşkar edi̇lmə
İfşa
İfşa və aşkar edi̇lmə nəti̇cəsi̇ndə qorxu
Aldadici eti̇bar
3-CÜ FƏSİL. ÜZ ÇEVİRMƏK: MÜNAQİŞƏ VƏ ÖZÜNƏ NİFRƏT
Ni̇frət nədi̇r?
Ni̇frəti̇n dərəcələri̇
Güclü ni̇frət
Orta dərəcəli̇ ni̇frət
Yumşalmiş ni̇frət
Zəi̇f ni̇frət
Ni̇frəti̇n əhəmi̇yyəti̇
Xəcaləti̇n zəi̇fləməsi̇
Səyləri̇n məhv olmasi
Hər şeydə özümüzə güvənmək xülyasinin yaranmasi
Həqi̇qi̇ problemi̇n təhri̇fi̇
4-CÜ FƏSİL. MÜHARİBƏ ŞƏRAİTİ: SEKSUAL ZORAKILIQ STRATEGİYASI
Seksual zorakilğin mərhələləri̇
Birinci mərhələ: yaxınlıq şəraitinin qurulması
İkinci mərhələ: gərəkliyi düşünülən fiziki nəvazişdən zövq alınması
Üçüncü mərhələ: seksual zorakılıq (fiziki kontakt və ya psixoloji qarşılıqlı münasibət).
Dördüncü mərhələ: hədə qorxu və ya tərifləmək yolu ilə utancverici sirrin qorunub saxlanılması.
Cinsi zorakılığın mərhələləri
II HİSSƏ. CINSI ZORAKILIĞIN FƏSADI
5-Cİ FƏSİL. CİZLIK HİSSİ
Zəi̇fli̇k hi̇ssi̇ni̇n yaradan səbəblər
Ai̇lə münasi̇bətləri̇ndəki̇ boşluq
Ci̇nayətkar qarşisinda duyulan aci̇zli̇k hi̇ssi̇
Qəlbi̇n tükənməyən ağrisi
Aci̇zli̇k hi̇ssi̇nə görə qurbanin ödədi̇yi̇ dəyər
Aci̇zli̇k hi̇ssi̇ni̇n nəti̇cəsi̇
Ağrini hi̇ss etməmək qabi̇li̇yyəti̇
«Mənli̇k» hi̇ssi̇ni̇n i̇ti̇ri̇lməsi̇
Sağlam düşünmək qabi̇li̇yyəti̇ni̇n i̇ti̇ri̇lməsi̇
Aci̇zli̇yi̇ni̇ hi̇ss edən qurban pzünü necə görür?
6-Cİ FƏSİL. XƏYANƏT HİSSİ
Xəyanət hi̇ssi̇ni̇ yaradan səbəblər
Ci̇nsi̇ zorakiliğin i̇şti̇rakçisi olmayan passi̇v vali̇deynləri̇n vəzi̇fəsi̇
Yaxinlarinin xəyanəti̇nə görə qurbanin ödədi̇yi̇ dəyər
Xofluluq
Şübhəli̇li̇k
Özü i̇lə başqalari haqqinda yanliş mülahi̇zələr
Xəyanət hi̇ssi̇ni̇n nəti̇cəsi̇
Eti̇barli münasi̇bətə ümi̇di̇n i̇ti̇ri̇lməsi̇
Ədalətə olan ümi̇di̇n i̇ti̇ri̇lməsi̇
Xəyanətə uğradiğini hi̇ss edən qurban özünü necə görür?
7-Cİ FƏSİL. DAXİLİ İKİLƏŞMƏ HİSSİ
Daxi̇li̇ i̇ki̇ləşmə hi̇ssi̇ni̇ yaradan səbəblər
Daxi̇li̇ndəki̇ i̇ki̇ləşməyə görə qurbanin ödədi̇yi̇ dəyər
Daxili ikiləşmə hissinin nəticəsi
Daxili ikiləşmə hiss edən qurban özünü necə görür?
8-Cİ FƏSİL. CINSI ZORAKILIĞIN TƏKRAR ƏLAMƏTLƏRI
İzzətə yönələn uzun yol
Psixoloji yaraların əlamətləri
Depressiya
Cinsi pozğunluq
Patoloji asılılıq
Somatik şikayətlər
Özünü mənfi qiymətləndirmə
Münasibətin qurulması tərzləri
9-CU FƏSİL. İNSANLARLA MÜNASIBƏTLƏRIN QURULMASI TƏRZI
Münasibətlərin qurulması tərzi nə deməkdir?
Münasibətlərin qurulma tərzi nə üçün bu qədər vacibdir?
Münasibətlərin qurulması tərzi necə formalaşır?
İnsanlarla münasibət qurmağın spesifik tərzi.
Ağıllı bala
Daxili dinamika
Zahiri dinamika
Buz kraliça
Daxili dinamika
Zahiri dinamika
Qərarsız qadın
Daxili dinamika
Zahiri dinamika
III HISSƏ. İNKŞAFIN RUHANI MÜQƏDDIMƏSI
10-CU FƏSİL. SEVINCƏ AÇILAN GÖZLƏNILMƏZ YOL
Vacib sual
Adımbaddım şəxsi dəyişilməyə doğru
Müqəddəs kitabın şəxsi dəyişilmə üçün olan yolu
Müqəddəs kitab yolunun naliyyətləri
11–Cİ FƏSİL. DÜRÜSTLÜK
Daxili itki
Xatirələrin bərpa olunmasının məqsədi nədir?
Şəxsiyyətin dəyişilməsi üçün çoxmu xatırlamaq lazımdır?
Qeyri-müəyyən və ya unudulmuş xatirələri bərpa etmək üçün çoxmu səy göstərmək lazımdır?
Zahiri zərər
Vəziyyətin düzgün analiz edilməsi
Səmimilik
Nasosun doldurulması
Dua
Oruc
Müqəddəs Kitabın oxunması
Mövzunun mənimsənilməsi və məntiqi nəticəyə gəlmək
Gündəliyin yazılması
İnsanlarla söhbət
12-Cİ FƏSİL. TÖVBƏ
Tövbə nədir?
Tövbə və peşimançılıq arasındakı müqayisə
Cinsi təcavüzə məruz qalmış qurbanın tövbəsi
Tövbə zamanı baş verən daxili dəyişikliklər
Cansızlıqdan imtina
Etibarsızlıqdan imtina etmək
Ehtirasa nifrət etməkdən imtina
Tövbə zamanı zahiri dəyişiklik
13-CÜ FƏSİL. CƏSARƏTLİ MƏHƏBBƏT
Bu dünyada sevmək mümkündürmü?
Sevmək nə deməkdi̇r?
Sevgi̇ nədi̇r?
Münasi̇bətləri̇ bərpa etməyə can atmaq
Sevmək qərari
Qi̇sas almaqdan i̇mti̇na
Təqsi̇rkari sevmək nə deməkdi̇r?
Siravi̇ təqsi̇rkar
Qurbanin gözündə təqsi̇rkar
Bi̇lavasi̇tə yoldançixaranlar
Mübari̇zə davam edi̇r
EPİLOQ. MÜDRİKLƏRƏ NƏSİHƏT
Ci̇nayətkara müraci̇ət
Qurbanin şəfa prosesi̇ndə i̇şti̇rak edənlərə (bi̇ri̇nci̇ növbədə vali̇deynlərə) müraci̇ət
Qurbanin gözündə ci̇nayətkari təmsi̇l edənə müraci̇ət
Qurbanin dostuna müraci̇ət
Pastora müraci̇ət
Psi̇xoterapevtə müraci̇ət
Ci̇nsi̇ təcavüzün qurbani olmuş i̇nsana müraci̇ət
QEYD
MİNNƏTDARLIQ
Bir dəfə səkkiz yaşlı qızım məndən soruşdu: «Ata, niyə zorakılıqdan yazırsan?». Xoşbəxtlikdən bu sualdan qabaq mən onun digər sualını cavablandırdım: «Ata, doğrudanmı zorakılığa məruz qalan insanların ürəyi onların xoşbəxtliyinə mane olan daşlarla əhatə olunur? Doğrudanmı onlar sənin kitablarını oxuduqdan sonra ürəklərindəki daşlar əriyir?». Göz yaşlarımı gizlədə bilmədim. Qızımın sadə sualları mənim çağırışımın məqsədini (nə üçün seksual zorakılıq problemləri ilə məşğul oluram?), bir peşəkar kimi qarşımda dayanan məsuliyyətimi (həqiqətənmi kitabım seksual təzyiqin qurbanlarına kömək edir?) və insanlara dərin minnətdarlıq hissimin mahiyyətini açıqlayırdı. Qızımın suallarını pasiyentlərimin, dostlarımın, müəllimlərimin və yaxın qohumlarımın köməyi sayəsində cavablandıra bildim. Belə ki, onlar ünsiyyət zamanı düzgün başa düşülməməkdən və cəzalandırılmaqdan qorxmurdular. Çünki hərdən özüm çətin suallar verir, özüm də onları cavablandırırdım. Halbuki, heç də həmişə bu suallar aydın, faydalı və ədəbli hesab oluna bilməzdi. Bu cür bir-birinə qarşı anlayış yalnız məsihçilər arasında ola bilər.
Gözlərim önündə çoxlu sayda kişi və qadın surətləri canlanır. Onların yaşadıqları mənə çox şey öyrədib, məni dərindən təsirləndirib, məni Allahın Öz işinin icraçısı olduğuna əmin edib. Baxmayaraq ki, bəzən mənə elə gəlib ki, Onun etdikləri qəribədir və məni təəccübləndirib. Mən bu kişi və qadınların adlarını çəkə bilməsəm də, onların böyük əksəriyyəti onlarla olan söhbətin hansısa izlərinin bu kitabın səhifələrində yer almasını sevinc və kədərlə qarşılayıblar. Onlara nə qədər minnətdar olduğumu sözlə ifadə edə bilmirəm.
Əlyazmalarımı oxumağa və onlara şərh verməyə vaxt tapan əksər dostlarım mənə çox böyük dəstək olublar. Mən bu layihəmdə uzun müddət iştirak edən və məni ruhlandıran dostlarımın adını çəkəcəm. Onlar Al və Nita Endryus, Sendi Berdik, Karla Denlinger, Sendi Edvards, Lotti Hillard, Nensi Lodviq, Tremper Lonqman III, Şennon Reyni, Robin Reyserd, Melissa Trevaton, Tom Varni və Lori Uiller. Öz müdrikliyi, xeyirxahlığı və yumor hissi sayəsində əlyazmalarımı daha da zənginləşdirərək oxunaqlı edən redaktorum — Tessi Müllens. Onun köməyi olmadan bu işi bacarmazdım. Onun təsiri kitabın hər səhifəsində özünü hiss etdirir.
Bu səhifələrdə əməkdaşım, müəllimim və ən yaxın dostum Larri Krebbanın da az zəhməti olmayıb. Onun dürüstlüyü, Allaha olan yanğısı məni seksual zorakılıqdan sınmış insanların qəlbinə yol tapmaqda və onların tamamilə sağalmasına ümid bəsləməyimə təkan verib. Ona olan sevgim və borcum böyükdür.
Və nəhayət, bir neçə kəlmə də həyat yoldaşım Rebekka haqqında demək istəyirəm. O, mənim Şımal ulduzumdur. Onun həssaslığı və yaralı insanların müdafiəsi üçün ucaltdığı səs məni bu layihəmə daha da alovlandırıb. Onun ürəyi mənim üçün bir sevinc ənamıdır. Rebekka, sənə olan minnətdarlıq hissimi heç vaxt tamlığı ilə çatdıra bilmərəm. Hətta, bunun üçün ömrüm boyu sevginə görə sənə minnətdarlıq etsəm belə. Sənin zərifliyin olmadan çətin ki, bu kitabı araya-ərsəyə gətirə bilərdim.
MÜQƏDDİMƏ
Hər şey sadə olsa idi, nə vardı ki?! Kaş ki, istənilən çətinliyi Allaha sidq ürəkdən itaət etməklə, müntəzəm olaraq Onun Sözünü oxumaqla və yanğılı dua ilə həll etmək mümkün olaydı…
Əslində bu, mümkündür! Əgər insan özünü Allaha həsr edirsə, ətrafındakı insanları sevməyi öyrənirsə, onda o, Allahın möcüzələri ilə o qədər dolur ki, insanlara da bu sevinci bəxş edir. Belə olan halda, onun problemləri qanuna uyğun şəkildə ikinci plana keçir.
Lakin insanlar yalançıdır. Məsihə itaət etmək qərarı proses üçün yaxşı başlanğıc ola bilər. Lakin iyrənc hallar da mövcuddur ki, onları rədd edərək Məsihə itaətimizi davam etdirməliyik.
Bəzən özümüzü inandırırıq ki, Allah da bizim kimi ruhani inkişafımızdan razıdır. Halbuki, Onun Ruhu səssiz-səmirsiz halda qəlbimizin gizlətmək istədiyi qaranlıq hissələrinin qapılarını açır.
Qəlblərinin qaranlıqlarına Xilaskar tərəfindən müdaxilə olunmasına cəsarət edən məsihçilər çətin anlar yaşayır. Lakin özlərini ruhani vəziyyətləri yaxşı imiş kimi göstərirlər. Bu insanlar süquta uğramış dünyada yaşamaqla o qədər dəhşətli anlarla rastlaşırlar ki, Allahın surətini daşıyan kimsə buna tab gətirə bilməz. Belə anlarda çox vaxt onların reaksiyası günahları ilə şərtləşmiş olur.
İnsanlar heç bir günah işlətmədən Allaha və qəlblərinə qarşı dəhşətli cinayət olan cinsi zorakılığın qurbanına çevriləndə, onların psixikasında ağır dəyişiklik baş verir. Bu dəyişiklik onları özlərini insanlara həsr etmələrindən çəkindirir. Belə insanlara «sadəcə Allaha iman etmək» lazım olduğunu təlqin edəndə, bu, onlarda əsəb gərginliyi yaradır və real məsihçi həqiqətlərinə qarşı hikkəli suallara təhrik edir.
Bu gün məbədlərin ən vacib ehtiyaclarından biri günahlardan təmizlənərək Xoş Xəbərin dərk edilməsi ilə əvəz edilir. Bu model sadə olmaqla yanaşı günahkarların yaralı qəlbinə nüfuz edir. Belə əvəz olunma bir çox mürəkkəb məsələlər üzərində yeni perspektivlərə yol açır. İlk növbədə də uşaqların cinsi zorakılığı məsələsi. Oxşar problemlər çox vaxt Məsihin qələbəsi haqqında düzgün olmayan təsəvvür üzündən rədd edilir.
Əgər bu yenilik Müqəddəs Kitaba əsaslanarsa, onda bu şəxsi təsəvvür kompleksinin mərkəzində Allahın surətinin dayandığını iddia etmək olar. Bizim ən böyük bədbəxtliyimiz kiminsə bizə qarşı günah işlətməsi deyil, özümüzün günahlı təbiətimizdir. Buna görə də daha çox bağışlanmağa ehtiyacımız var.
«Yaralanmış ürək» məşhur kitabdır. Onun müəllifi qurbanların mənliyinin dəyişilməsini daha dərindən araşdırır. Və öz araşdırmalarında cinsi zorakılığın nəticələrini Müqəddəs Kitaba əsaslanaraq araşdırır. Zənnimcə, bu kitab yeni baxış dairəsi yaradır. Bu kitabda cinsi zorakılığın qurbanlarına Müqəddəs Kitab nöqteyi-nəzərindən kömək sonadək göstərilməyib. Lakin bu kitabda hamıya məlum olan həqiqətlərdən daha dərini göstərilib. Cinsi zorakılığın qəlbi necə yaraladığını və bu vəziyyətdən çıxış yolunu göstərən təsirli müzakirə ola bilsin ki, əvvəlcə qurbanı incitsin, sonra onu özündən çıxartsın, lakin səmimi oxucuya kim olmasından — qurban və ya ona kömək etmək istəyən insan olmasından asılı olmayaraq, ümid bəxş edir.
Den Allender ədəb-ərkan qaydalarını pozmadan həmişə sensasiya yaradan mövzuya toxunub. O, Xoş Müjdəyə köklənərək, təcavüz qurbanlarına ləyaqət hissini qaytaran öz imanı haqqında açıq-aydın danışır. Bu iman qurbanlara bağışlamağı, ətrafındakı insanları hədsiz sevməyi, kədərini sevincə çevirərək xoşbəxt yaşamağı öyrədir.
Kitabı oxuduqca müəllifin təcavüz qurbanlarının problemlərinə necə həssaslıqla yanaşmasından ötrü dəyər ödədiyinin şahidi olursan. Denin yüzlərlə yoldan çıxarılma hadisələrinin içinə vardığı hallarda bir neçə il ərzində onun yanında olmuşam. Onun əzablarının şahidi olmuşam. O, çox oxuyur, dərindən düşünür, zərər çəkənlərlə açıq söhbətlər aparır, bacardığından artıq onların dərdinə şərik çıxardı. Bu kitab Denin Rəbbin çağırışına sadiqliyinin nümunəsidir.
Mən qərəzsiz müqəddimə yazmağa çalışmamışam. Bunu heç edə də bilməzdim. Bu insanı sevirəm. Mən təbiətən dünyadakı müdriklikdən daha çox cəsarətli olan gözəl, gənc mütəxəssisin Allahın idarəçiliyi altında təcrübəli psixoterapevtə çevrilməsinin canlı şahidiyəm. Onu fərqləndirən xüsusiyyət fərasəti və səbirlə yanaşması idi. Bu xüsusiyyət yalnız bağışlanmış olduğunu dərindən dərk edən insanlarda olur. Bizi Denlə bir-birimizə qarşılıqlı hörmət hisləri bağışlayır. Bir-birimizə olan yaxşı və pis günlərdə qazandığımız sadiqlik dostluğumuzun təməlini təşkil edir.
Lakin elə düşünməyin ki, müəllifi onunla dostluq münasibətində olduğuma görə tərifləyirəm. Bütün obyektivliklə o nəticəyə gəlirəm ki, «Yaralanmış ürək» yalnız təcavüz qurbanları ilə işləməkdən ötrü bizə lazım olan kitab deyil. Eyni zamanda Müqəddəs Kitabda dolayı yollarla deyilənlərə dərindən düşünməyə təhrik edir.
Heç nə bizim mübarimizə Məsihin şəfqət və şəfalı ürəklə yanaşmasından dərin məna kəsb edə bilməz. O, həyatımızı yaxşıya doğru dəyişməyə qadirdir. Bu kitab mənə həqiqəti aydın şəkildə görməyə kömək edib. Ümidvaram ki, sizinlə də belə olacaq.
Larri Krebb
PROLOQ
ŞƏFA AXTARIŞINDA
Cinsi təcavüz haqqında kitabı əlinə götürənin, yəqin ki, müəyyən məqsədi var. Ağrı-acı, dərin travmalar haqqında olan kitablar zövq məqsədilə oxunmur. Əksər halda onu zərər çəkənlər oxumuş olur. Başqa hallarda isə ondan həyat yoldaşının, pasientin və məbədə yeni gələnlərin yaşadıqlarını başa düşmək üçün istifadə etmək olar. Kitabın hansı məqsədlə oxunmasından asılı olmayaraq, düşünürəm ki, oxucunun özünə belə bir sual verməyə haqqı var: «Bu mövzuda daha bir kitaba nə ehtiyac var?»
Sualın cavabı isə budur: seksual zorakılığa məruz qalanlara ümid vermək və bu qurbanlarla işləyənlər üçün bir dərslikdir. Bu kitabda olduğu kimi, amansız rəftardan bəhs edən bütün kitabların əsas məqsədi — qurbanı özünü təqsirləndirmə hissindən azad etməkdir. Qurban onun həyatında baş verənlərə görə günahkar deyil.
Təəssüf ki, bu yanaşma ilk baxışdan yaxşı qəbul edildiyi halda, get-gedə öz gücünü itirir. Çox eşitmişəm ki, cinsi təcəvüzə məruz qalan: «Başqalarına bəraət qazandırmaq olar, amma mənə yox. Mənim başıma gələnlər isə başqadır. Əgər siz hər şeydən xəbərdar olsaydınız, onda baş verənlərdə mənim də müəyyən qədər günahkar olduğumu anlayardınız. Lakin mən heç kəsə bu barədə danışmıram. Mən özüm onu yoldan çıxartmışam. Bilirəm ki, onu dayandırmaq üçün hansısa bir yol tapmalı idim» — deyə mübahisə edir. Bəzi səbəblərdən qurbanlara təklif olunan «amnistiya»nın ilkin effekti zaman keçdikcə öz təsirini itirir. Lakin təsirini itirsə də, yaxşı məqsəddən uzaqlaşmır. Başa düşməliyik ki, bizdən qurbana dəstək olmaq və onu özünü bağışlamağa vadar etməkdən daha böyük şeylər tələb olunur.
Bəs, qurbanın düşməni kimdir? Nə üçün zorakılığa məruz qalanlar bu qədər utancaq və özlərindən nifrət edirlər? Utancaqlıq və özünə nifrət pərdəsini qaldırmaq üçün nə etmək lazımdır? Bu sualın cavabı olan metod ilk baxışdan problemi daha da dərinləşdirmiş görünə bilər. Onun mahiyyəti — yaralanmış ürəyə dərindən nəzər salmaq zərurətidir. Remissiyaya [1] inadkarcasına ilk qarşı çıxan — yaraları inkar etmək və onları görməzdən gəlməyimizdir. Problemi olduğu kimi dərk etməyənədək bərpaolunma prosesi başlaya bilməz.
Qarşınızdakı kitab seksual zorakılıq nəticəsində alınmış travmalardan bəhs edir. O, həm də zorakılığın zərərini tamlığı ilə dərk edənlərə ümid verir. Bu kitabı oxumaq qurbanların, eyni zamanda cinayətkardan əlavə baş verənlərdə əlaqəsi olan, yəni passiv adlandırdığım valideylərin də həqiqətinin üzünə dik baxmağa vadar edir.
Seksual zorakılıq problemlərini araşdırmaq istəməmək tamamilə təbii hissdir. Bəzən elə görünür ki, məsihçilər reallığa nifrət edir [2]. Onlar günahın dağıdıcı qüvvəsinə ikrahla baxırlar. Doğrudan da özünün, yaxud başqasının günahının nəticəsini görmək xoşagəlməzdir. Bu görüntünü yaratmaqla Xilaskarın əziyyətini dəyərdən salmış oluruq. Buna görə də daxilmizdə tufan qopsa da, üzdə hər şeyin yaxşı olduğunu göstəririk. Vaxtaşırı bizi əcayib fikirlər və yuxular şəkilində küt bir ağrı narahat edir. Gecə-gündüz unudulmuş xatirələr yadımıza düşməyə başlayır. Bəs bizə xilas tənimatı verildiyi və həyatımızın məqsədi aydın olduğu halda dərk etmədiyimiz hislərdən nə üçün əziyyət çəkməliyik?
Xilas olmayanların həyatı bir o qədər də günahlı deyil. Müasir cəmiyyətdə bir vaxt inkar olunan həyatın reallıqları indi təsdiqini tapır. Lakin təklif olunan həll yolları təssüf olsun ki, daha böyük rədd olunmaya gətirib çıxarır. Canın şəfası üçün olan dünyəvi metod müəyyən mənada özünə güvəni aşılayır. Bununla da şəxsiyyətin sərhədləri müəyyənləşir və seçim etmək şansı insana verilir. Nəticədə isə yaxınlarına sevgi duymadan öz maraqları və mənafeyi naminə yaşayan daha güclü, daha eqoist insan formalaşır.
Şəxsiyyəti dəyişən dünyəvi metod deşik kasaya ilıq su doldurmağa bənzəyir. Qurbanın qəlbi boş və qeyri-məmnun qalır. Qurbanın özü heç vaxt etiraf etmir ki, ən dəhşətlisi onun yarası deyil, Yaradana olan münasibətidir. Cinsi təcavüz nəticəsində alınan travma çox dəhşətlidir. Onun digər tərəfini — qurbanın Allahla olan münasibətindən və ətrafındakılara duyduğu sevginin sevincindən məhrum etmək prosesi ilə müqayisə etmək olar.
Şəfa üçün dünyəvi metod budur. Lakin buna baxmış bəzi məsihçi metodları daha dəhşətlidir. Onların əksəriyyəti qurbanın onsuz da ağır olan vəziyyətini daha da ağırlaşdırır və reviktimizasiya [3] prosesinə aparmır. Söhbət ruhani aləmə kobud müdaxilə, yəni keçmişi inkar edən bağışlanma və təqsirkarı sevmək tələbi nəticəsində qazanılmış şəfadan gedir.
Keçmi̇şi̇ i̇nkar etməyə əsaslanan bağişlanma
Keçmişi unutmağa əsaslanan bağışlanma məsihçilər üçün ümumi labotomiyadır [4]. Uşaqlığında cinsi təcavüzə məruz qalan bir qadın üçün pastor deyirdi ki, o, keçmişini unutmalı və özünə yazığı gəlməməlidir. Çünki bəzi insanlar atası tərəfindən zorlanmadan da daha dəhşətli hadisələr yaşayıblar. Qurbanlar üçün belə bir məsləhəti eqoistlik və qanunsuzluq adlandırmaq olar. Pastorun bu sözləri qadın üçün zorlanma qədər ağır olub.
«Keçmiş keçmişdə qaldı, kim Məsihdədirsə, o, yeni yaradılışdır. Buna görə də dəyışmək gücündə olmadığını düşünüb narahat olma» sözləri insanı sanki keçmişin əcayib reallığına nəzər yetirmək zəruriyyətindən azad edir. Lakin müəyyən vaxtdan sonra boğunuq qalan ağrı yenidən analiz tələb edir. Və bu vəziyyətdən yeganə çıxış yolu — keçmişi inkara davam etməkdir [5]. Nəticədə, unutmaq və bağışlamağı bacarmadığına görə özünə nifrət hissi yaranacaq, ya da sizin ağrılarınızı boğanlar tərəfindən xəyanətə uğradığınızı hiss edəcəksiniz. Və bu vəziyyət öz qurbanının susmasını istəyən cinayətkarın məqsədi ilə üst-üstə düşür. Keçmişi gizlətmək, onu inkar etməyə bərabərdir. Keçmişi inkar etmək isə Allahı inkar etməkdir. Keçmişini unutmağa cəhd etmək — özünü və Allahın sizin üçün hazırladığı yolu unutmaqdır.
Bağışlamaq və unutmaq istəyənləri nə idarə edir? Bu sualın cavabı Allahın şərəfini müdəfiə etmək istəyinin arxasında gizlənə bilər. Bir çoxları təcavüz qurbanına əzab verən əsas — «Allah harada idi?» — sualının cavabını bu günə təsir göstərməsin deyə keçmişi inkar etməkdə görürlər. Əgər keçmiş mənim üçün az əhəmiyyət kəsb edirsə, deməli, Allahın həmin hadisə zamanı mənim həyatıma müdaxilə etməməsi üzərində düşünməyim yersizdir. Əksinə, imansızlar təcavüzün zərərini görməyə hazırdılar, çünki onlardan cinayətkarı saxlamağı bacaran, lakin bunu etməyən Rəbbi müdafiə etmək tələb olunmur. Lakin məsihçi icmaları isə Allahın hüzürunu və Öz övladlarının xeyrindən ötrü hərəkət etməsinə şübhə yaradan hər şeyi inkar edir.
«Allah harada idi?» sualı Rəbbə güvənməyin nə olduğunu bilmək istəyən qurbanın haqlı naləsidir. Cavabından asılı olmayaraq, bu sualdan qaçmaq olmaz. Əgər Allah etibara layiqdirsə, onda keçmişini təhrif və inkar etmədən Ona inanmaq lazımdır.
Keçmişini unutmaq istəyi daha bir faktla da əlaqədar ola bilər. Məsihçilər inanır ki, tamamilə dəyişmək, başqa sözlə desək, şəfa tapmaq mümkündür. Şəfa, daha dəqiq desək, Ruhun bəhrəsi — Allahın insan üzərindəki işinin nəticəsidir. Bu işin sayəsində ətrafımızdakıları Məsihin onları sevdiyi kimi sevir, onlara Onun xidmət etdiyi kimi xidmət edir və onlarla Məsihin Atada olan vəhtədi kimi vəhtəddə oluruq. Bu, böyük məqsəddir. Nəticəsi isə nadir — ideala yaxin hallarda olur. Bizim sadəlövhlüyümüz isə məqsədləri bizim məqsədlərimizdən fərqli olan şəxslərə yuxarıdan baxaraq irad tutmaqla, qəlblərimizin dəyişməsi üçün Müqəddəs Ruhun işini şübhə altına qoymaqdır. Ateist asanlıqla bizi hansısa bir əşyanı reklam etməkdə və onun xüsusiyyətini saxtalaşdırmaqda ittiham edə bilər. Doğrudanmı Xoş Müjdə dəyişilmə prosesinə təsir göstərir? Bu hesabla bizdə suallar yaranır ki, nə üçün məsihçi cəmiyyəti Allahın qüdrəti ilə dolu olduğunu iddia edənlərin həyatındakı «tikanları» inkar etməyə meyillidir?
Ateist aləmi də günahın nəticəsini qəbul edir. Lakin yarımçıq bir həll təklif edir. Məsihçi aləmi də öz növbəsində günahın nəticəsini görmək istəmir. Amma effektli şəfanı təmin edən üsullara malikdir. Çıxış yolu sadədir. Qoy məsihçilər utanmadan etiraf etsinlər ki, ruhani doğulma günahın zərərini azaltmır. Bununla razılaşsaq qəlbimizin cinsi təcavüzdən zərər çəkmiş, qorxu dolu hissəsinə rahatlıqla nəzər sala bilərik və bununla yanaşı Xoş Müjdədən inkar etmədiyimizi hiss edə bilərik. Günahla üz-üzə gəlmək, alaq otları ilə dolu olan torpağı bəhrəli torpağa çevirmək — Bağbanın qüdrətidir. Qəlbin hazırlıqsız və bəhrəsiz hissəsinin bərpası — hər bir imanlının öhdəsindən gəldiyi işdir. Keçmişini inkar qəlbin bərpasına maneçilik törədir.
Təhqi̇r edəni̇ i̇srarla sevmək tələbi̇
Bir qadına dostları demişdir ki, təcavüzkarı məhkəməyə verməklə o, Allahı imtahana çəkmiş olur. Ona həmçinin bildirmişdilər ki, onun ədaləti bərpa etmək cəhdi öz yaxınını sevməməyindən və onu cəzalandırmağından xəbər verir. Qadın istehza ilə bildirdi ki, ona bu məsləhəti verən dostlarından biri bu yaxınlarda avtomobil qəzasına görə əlverişli məhəbbət razılaşması əldə edib. Sən demə, məhkəməkəyə qəlb yaralananda deyil, yalnız avtomobil dağılanda müraciət etmək olarmış.
Yeddi yaşından on yaşınadək atası tərəfindən təcavüzə uğrayan bir kişi onunla olan bütün əlaqələrindən imtina etmişdi. Oğul onunla görüşməkdən, telefonla danışmaqdan, məktublarını oxumaqdan imtina etmişdi. Məbədin sadiq üzvü olan ata oğlunun bu münasibətindən bərk qəzəblənmiş və nə vaxtsa ona təcavüz etdiyini israrla inkar edirdi. Ata o qədər öz sözündə israrla dururdu ki, hətta, oğlunun psixi sağlamlamlığı və xilasını şübhə altına qoymuşdu.
Öz düşmənlərini sevmək nə deməkdir? Bu, öz hislərindən asılı olmayaraq, sadəcə «yaxşı rəftar etmək» deməkdirmi? Əgər cavab «bəli»dirsə, onda öz oğluna təcavüz etdiyini inkar etməklə, şeytanın yalanına bərabər iş tutan ataya hansı yaxşılığı etmək olar? «Pislikdən imtina edib, yaxşılığa bürünmək» çağırışını düşmənlərini sevməklə necə eyniləşdirmək olar?
Təbii ki, bu sualın cavabı var. Lakin təhqir edəni israrla sevmək tələbi, seytan öz oynunu bitirənədək mehriban davranmaq, kimsə ilə münaqişədə olmamaq və hər şeyin yaxşı imiş kimi olduğunu nəzərdə tutur. Təcavüzə uğramış insan bu cür «məsihçi» sevgisi şüası altında özünü təhlükəsiz hiss etsə də, ölü kimi olur. Donuqluq, halsızlıq kimi vəziyyət və hislər insandan düşünməyi, reaksiya verməyi və risqə getməyi tələb etmir. Lakin düşüncəli insan dərk edir ki, ölüvay və beyinsiz itaət heç vaxt kökündən dəyişilməyə səbəb ola bilməz.
Məhəbbətə tərif tapmaq çətindir. Güclü iradə sayəsində tez bir zamanda onu sınaqdan keçirmək də mümkün deyil. Düşmənini sevmək üçün ürək azadlıq və güc tələb edir. Bunu Allah düşməninə lütf etmək istəyənlər üçün verir. Sevməyə əmr etmək olar. Lakin bu sevgi duyulan ağrıya qarşı ədalətlimi olacaq?
Bir çox hallarda sevməyin çətinliklərini və Allahın verdiyi sevgi hislərini araşdırmadan təcavüzə uğramış insandan onu təhqir edəni sevmək tələb olunur. Nəticədə qəlbin hissizləşməyi baş verir, Allaha və bu ağır tapşırığı qurbana yükləyənlərə qarşı güclü qəzəb hissi yaranır.
Bir çox məsihçi qruplarında psixoloji təlim öyrədir ki, emosiyalar hərəkətlər nəticəsində yaranır. Qəzəb hissi keçirəndə, yaxşı nələrsə etməyə başlayın. Çünki yaxşı işlər görərkən qəzəblənmək sizin üçün çətin olacaq. Uzun müddət yaxşı işlər görməklə, sizə pislik edənlərə qarşı isti münasibətiniz yaranacaq. Mən düşüncələr, emosiyalar və arzular mövzusunun ardıcıllığını müzakirə etmək fikrində deyiləm. Lakin vacib bir faktı diqqətinizə çatdırmaq istəyirəm. Əgər yolçu müəyyən olunmuş məntəqəyə düzgün istiqamət götürmürsə və bu yola hansı səbəbdən çıxdığını bilmirsə, onda onun məqsədinə çatmaq üçün sərf etdiyi bütün səyləri faydasız ola bilər. Sevməyi qışqıraraq əmr etməkdənsə, daha böyük işlər görmək lazımdır.
Sevgi — hər şeyi dəyişmək iqtidarında olan gücdür. Lakin bəzən o, gücünü və marağını itirir. Emosiyalar üzərində qurulmuş sevgi qəribə görsənsə də, bəzi məsihçilər emosiyasız yaşamağa üstünlük verirlər. Zorla olsa da, küsmək iqtidarında olmadıqlarını göstərirlər. Məhəbbət müxtəlif şəkildə təzahür edir. Lakin o, heç vaxt zəif və şövqsüz olmur. Cinsi təcavüzün qurbanına öz təcavüzkarını sevməyi məsləhət görmək mənasızdır. Baxmayaraq ki, məhəbbət şəfanın ən başlıca hissəsidir.
Ruhani̇ aləmə kobud şəki̇ldə müdaxi̇lə
Bu yaxınlarda mən xarizmat məbədinin möcüzələr və şəfa ilə müşayiət olunan xidmətlərinə baş çəkən bir qadın üzərində işləyirdim. Bu məbədin rəhbərləri cinsi təcavüzə məruz qalan qurbanların şər ruhlara tutulduqlarını iddia edirdilər. Onların fikrincə qurbanların yaşadıqlarını xatırlamaları şər qüvvələrin işidir. Beləliklə, qurbanların aldığı mənfi təcrübə əhəmiyyətsiz olur, məsuliyyəti isə qurbanlar üzərində hakimiyyət sürən şər hökmüdarları daşıyır. Hər halda şəfa pis ruhları qovmaqdan ibarət idi.
Üzərində işlədiyim qadın illərlə amansız rəftar nəticəsində susmağı öyrənmişdi. Əgər həmin qadın kimləsə razılaşa bilmirdisə, deməli, onun zənnincə o, özünün haqsız olduğunu düşünürdü. Təcavüzə məruz qalan qurban çox vaxt onun aldığı yaradan tez və ağrısız azad ola biləcəyinə əminlik verən nüfuzlu bir insan axtarır. Onun baş çəkdiyi məbəd qadına belə bir ümid vermiş və bir neçə dəfə onu ekzortizmə [6] məruz qoymuşdu. Dua vaxtı ona elə gəlirdi ki, xidmətçilər onu təhqir edib alçaldırdılar, baxmayaraq ki, o, özünü bir müddət rahat və yaxşı hiss edirdi. Sonra qadının imanının sarsılmaması üçün ona əminlik verəcək narkotik ruhani ekstaza bənzəyən daimi qida lazım idi.
Erkən şəfa heç vaxt dərin yaralardan azad etmir. Şəfanın əldə olunması insanın əməliyyat masasında əməliyyatı gözləməsindən daha çox səy göstərməsini tələb edir. Başqa sözlə, səssiz dayan və özünü mütəxəssislərə etibar et. Etibar etmək — prosesi öz axarına buraxaraq və ona maneə törətməməkdir. Ruhani passivlik əksər erkən şəfaların əsasıdır. Həmin xəstəm şəfanın baş vermədiyini, ona dua edənlərin özlərini pis apardığını, onun qəlbinə yara vuran real zərbələri görə bilmədiklərini etiraf etməkdə dürüst idi. «Möcüzəli şəfadan» sonra üzərində işlənməli olacaq problemlərin qaldığını etiraf edənlər azdır.
Erkən şəfanın üsulları müəyyən qrup insanlar üçün əlverişli deyil. Bir çoxlarına aldıqları yaralardan, mənfi emosiya və acı xatirələrdən şəfa tapmaları üçün yaşadıqları dəhşətli hadisələ— ri «müsbət təsəvvürlərlə» əvəz etməyi təklif edirlər. Nəticə çox vaxt keçmişin itmiş mənzərələrin «təravətləndirci» bərpası olur. Bu, özünü məhv etməkdən qorxmadan acı xatirələri yada salmağa bənzəyir.
Əksər cinsi təcavüzə məruz qalmış qurbanların başlanğıcdakı rahatlıqdan sonra aldıqları yaraların kökünü araşdırmamalarından qorxuram. Əgər infeksiya ilə mübarizədə effektli vasitə istifadə olunmasa, yaranın üzdən yuyulmasının faydası olmayacaq. Erkən şəfa almaq istəyi göylərə çatmaq arzusu qədər dərindir. Faciə bundan ibarətdir ki, bir çoxları erkən şəfanı böyük zəhmətlə qazanılan göylərin bəxş etdiyi təamdan üstün tuturlar.
Ən yaxşi yol
Məsihçilərin cinsi təcavüz halları üzərində işləmək üçün böyük imkanları var. Lakin «bağışlamaq və unutmaq» — keçmişin inkar edilməsi, «təhqir edənin sevilməsi» — yəni kortəbii itaət, «erkən şəfa» — passivlik və məsuliyyətdən boyunqaçırma terapiyalarının nəticəsi həmişə ürəkaçan olmur. cinsi təcavüzə məruz qalmış məsihçilərin köməyi məbəddən kənarda axtarmaqlarına qərar vermələrini, yaxud, heç nə baş verməmiş kimi həyatlarına davam etmələrini başa düşmək çətin deyil. Mən əminəm ki, Allahın Kəlamı ümid və dəyişmək üçün daha yaxşı yol təklif edir.
Bəs, bu yol hansıdır? Öz kitabımda təsdiqləyirəm ki, ən yaxşı yol «ölüm kölgəsinin dərəsi»dir. Sübhə qayaları və ümidsizlik tarlaları Allahın hüzurunun mövcudluğunu sübut edir. Allah daima sadiqdir. Lakin quraq səhralar və əlçatmaz dağları aşmaq üçün yol olduqca təhlükəlidir. Hər kəs üçün əlverişli müasir bələdçilər və hər yolda müxtəlif mənbələr olan yolları qoyub, az su ehtiyyatı və köhnə xəritə ilə kim yola düşmək istəyər?
Səyahət zamanı biz yaralanmış ürəklərimizi Allahın qarşında açmalıyıq. Biz Rəbbin qarşısında tənha, rüsvay, qəzəb və sübhə ilə dolu qanaxma içərisində olsaq da, sınmamış və üsyan qaldırmağa hazır dayanacağıq. Günahlı və yaralanmış ürəyimizə kiminsə toxunmağı bizə inanılmaz görünür. Mən hələ Allahın onu qəbul etməyindən danışmıram. Bu yolda risk etmək lazımdır. Öz daxili vəziyyətini və həyat hekayəni Rəbbin cavabını gözləyərək Ona etiraf etmək lazımdır. Allah vəd verib ki, «əzilmiş qamışı qırmayacaq, közərən piltəni söndürməyəcək» (Yeşaya 42:3). Lakin cinsi təcavüzün qurbanı etibarlı şəxsin vədini artıq eşidib və and içib ki, ona qarşı edilən xəyanət sonuncu olacaq. Yenidən doğulmaya belə bir fikir maneə olur: güya Allah bizi ya məhv etməyə, ya da heç olmasa cəzalandırmağa çalışır. Problem ondadır ki, bu yolda Allah bizi bir az incidəcək. Lakin bu, şəfamız üçün xeyirlidir.
Amansız rəftara məruz qalan insanın yenidən doğulmaq üçün Allahdan kömək istəməsi nə üçün bu qədər çətindir? Onun şəfa almasına mane olan nədir? Əgər qısaca cavab vermiş olsaq, maneə — utancaqlıq və nifrətdir. Qəddar rəftar nəticəsində alınmış yara bir çox şeylərdə, məsələn, ətrafımızdakı insanlarla rəftarda, həyat yoldaşı, iş və din seçməkdə, ümumi desək, həyatımızın bütün sahələrində şüurumuza təsir göstərən, özünü müdafiə mürəkkəb mexanizmini işə salır. Bu kitabda mən bu cür davranışın gizli səbəblərini analiz edirəm. Ümid edirəm ki, yaranın aydın təsvir olunmuş mənzərəsi özünüzə və ətrafınızdakı insanlarla münasibətinizdə daha dərrakəli və Allaha məqbul qərarlar verməyinizə kömək edəcək.
İndi isə bu kitabdakı məhdudiyyətlərdən söhbət açaq. Oxucu asanlıqla görəcək ki, mənim diqqətim yalnız təcavüzə məruz qalmış yeniyetmələr və körpə uşaqlarla özümü necə aparmağa yönəlmir. Bu kitabda uşaqlar və yeniyetmələr üçün vəsaitlər var. Lakin məqsədimiz onların şəfası deyil. Məsələn, bu kitabda çəkilən misalların çoxu qadınlara aiddir. Bəlkə belə görünə bilər ki, oğlan uşaqların cinsi təcavüzə məruz qalmaları daha az rast gəlinəndir, yaxud da bu halların nəticəsi daha az təhlükə daşıyır. Lakin bu, mənim nöqteyi-nəzərimdən düzgün nəticə deyil. Mən iki səbəbə görə cinsi təcavüzün qurbanı olan qadınlardan bəhs edirəm. Birincisi, cinsi təcavüzə məruz qalmış qadınlar kişilərə nisbətdə kömək üçün daha çox psixoterapevtlərə müraciət edir və bu mövzu haqqında daha çox məlumat almaq istəyirlər. Beləcə, kitablarımın oxucu auditoriyası da elə onlardır. İkincisi isə, məqsədimin cinsiyyətindən və təcavüzün xüsusiyyətindən asılı olmayaraq, cinsi zorakılığa məruz qalmış qurban aldığı yaraya yönəlməsindən ibarətdir. Buna görə də demək olar ki, nümunə gətirdiyim hadisələr bütün qurbanlar üçün eyni səciyyə daşıyan cinsi təcavüzün mahiyyətini açıqlayır. Bu da ümid edirəm ki, ayrı-ayrılıqda baş vermiş hər bir hadisədə əsas istiqamət olacaq.
Bu kitabı yazmaqda daha bir məqsədim var. Çünki hər bir kitab uzun səfərdir. Bir tərəfdən bu, nəzəri səyahətdir, digər tərəfdən isə nəzərdən qaçırdığımız cavabların şəxsi axtarışıdır. Mənim kitabımda hər ikisini tapacaqsınız. Burada əksər dostlarımın həyatlarında mənə etibar etdiyi analiz və yekunlaşdırıcı təcrübələri var. Psixoterapevti xəstələrinin keçmiş iztirablarının və gələcək ümidlərinin memorialı (əməliyyat dəftəri) adlandırmaq olar. Bu memorial süquta uğramış və qəddar dünyada başqalarının ağrılarına baxmağa çağıran Yerusəlimdəki holokost muzeyinə bənzəyir. Dostlarımın hekayələri ədalətə, şəfaya, göz yaşlarının silinəcəyi və baş vermiş pisliklərin qisasının alınacağı günə fəryad edirdi. Dua edirəm ki, mənə danışılan hekayələrin ədalətli haqqını verə bilim.
Bu kitabda həm də şəxsi məlumatlar var. Mən və mənim həyat yoldaşım məruz qaldığımız cinsi təcavüzlər haqqında bölüşürük. Bu hallarla mənim də üzləşməyim araşdırmalarıma və əməyimin faydalılığına zəmanət vermir. Lakin qeyd etməliyəm ki, cinsi təcavüzə məruz qalmış insanlara görə bunun nə demək olduğunu yaxşı başa düşmək üçün mən özüm də bu yolu keçmişəm. Dua edirəm ki, mən yalnız ləyaqətli hekayəçi olmayım. Həm də həyatımızda əsas yer tutan, çarmıxa çəkilərək qurban təcrübəsini yaşayan və hər vəziyyətdə özümüzü necə aparmağı bizə göstərən Şəxsə diqqət ayırasınız. Onda mən öz və sizin hekayələrinizi danışmaqda müvəffəqiyyətə nail olacam.
Kədər və sevinclə sizi düzgün baxışlarla mövzu ətrafındakı müzakirəmizə qoşulmağa dəvət edirəm.
GİRİŞ
XATİRƏLƏR NƏDİR? 
ÜMUMİYYƏTLƏ, XATİRƏLƏRİN MƏNASI NƏDİR?
«Yaranalmış ürək» kitabının ilk nəşrinin işıq üzü görməsindən sonra (1990-cı il) sıravi xidmətçilərdən tutmuş keçmiş Miss Amerikaya qədər minlərlə insan uşaqlıqda seksual zorakılığa məruz qaldıqlarına görə məhkəmələrdə iddia qaldırıblar. Bəzi şübhəli cinayətkarlar və ya onların ailələri onlara qarşı qaldırılmış iddiaların yalan olduğunu sübut etməyə çalışırdılar. Bəzi hallarda isə ehtimal olunan qurbanlar öz iddialarını geri götürür və onları müalicə edən psixoloqları, ya da keçmişdə onlara qarşı cinayət törədildiyini «xatırladan şəxsləri» ittiham edirdilər. Digər hallarda onları uzun illər əvvəl aldıqları və artıq unutduqları yaraları xatırlamağa təhrik edirdilər.
Bu cür iyrənc cinayətdə əsassız ittiham olunmaq dəhşətli haldır. Həqiqətən, zorakılığa məruz qalmaq və doğmalarının sənə inanmadıqlarını eşitmək də dəhşətlidir. Əsassız xatirələr mövzusu ətrafında müzakirələrdən yaranan sualları əsaslı surətdə araşdırmaq lazımdır. Ümid edirəm ki, digər kitabımda bunları daha dərindən araşdıracağam. İndi isə səthi şəkildə məlumat vermək istəyirəm ki, oxucular kitabı mütaliə edərkən az da olsa bu barədə təsəvvürləri olsun.
Bir psixoterapevt kimi mən əsasən keçmişdə cinsi təcavüzə məruz qalmış insanları müalicə edirəm. Onlardan əksəriyyəti zorakılığı yaxşı xatırlayır. Seksual zorakılıq halları baş versə də, az sayda insanlar bunları qismən xatırlayır. Daha az insanlar isə heç bir hadisəni xatırlamırlar. Lakin müalicə vaxtı onlar yaddaşlarında unudulmuş yaraları xatırlamağa başlayırlar.
Yaddaşlarında unudulmuş xatirələrə iki cür nöqteyi-nəzərdən baxmaq olar. Bir nöqteyi-nəzərdən onlar adi haldır və qəlb ağrılarının nəticəsidir. Digər tərəfdən, əgər insan heç bir şey xatırlamır, sonra isə qəfildən hər şey yadına düşürsə, onda belə düşünülür ki, bu, psixoterapevt, yaxud da, nüfuzlu şəxslər (məsələn, qohumlar tərəfindən) süni şəkildə uydurulmuş saxta xatirələrdir. Bu mövzu çox mübahisəyə səbəb olur. Lakin hal-hazırda bu mövzu hələ də dərindən tədqiq olunmayıb və yaranan suallara birmənalı cavab vermək qeyri-mümkündür. Mən isə əminəm ki, Müqəddəs Kitabda yazılar kimlərinsə həyatında baş verən zorakılıqların həllinə istiqamət vermək gücündədir.
Seksual zorakılığa məruz qalmış qurbanlarla, yaxud cinayətkarlar və əsassız ittiham olunan şəxslərlə işləyərkən zorakılıq faktına dair çox mühüm bir qənaətə gəlmişəm: qurbanın «Mənə inanın» iddiası, həmçinin əsassız ittiham olunan şəxsin iddiasını təcrübi olaraq yenidən yoxlamaq mümkün deyil. Faktla bağlı əsaslı araşdırma aparılmayanadək, hər hansı tərəfin sözlərinin təsdiqini tapması üçün kifayət qədər məlumat toplanılmayanadək və şahidlərin şəhadətləri təsdiqlənməyənədək dolğun bir nəticəyə gəlmək qeyri-mümkündür.
Bu zorakılıq bəyanatına aid naməlum bataqlıqda batacağımız deməkdir? Mən belə düşünmürəm. Lakin bu mübahisəli hal məni seksual zorakılığın olub-olmaması faktından daha çətin sual verməyə məcbur edir.
Xatirələrin həqiqi olub-olmamasının təsdiqlənməsi problemi «xatirə nədir?» sualı ilə bağlıdır. Əslində həqiqət nədir? Və ya həqiqət kimi görünən nədir? Həqiqət kimi qəbul etdiyimiz xatirələrə necə baxaq? Necə müəyyən edə bilərik ki, xatirələr həqiqətə uyğundur? Əgər xatirələr uydurmalara, faktların qarışması və ya fantaziya və fərziyələrə daha çox bənzəyirsə, onların həqiqi olub-olmadığına necə inanmaq olar?
Keçmişə aid iddialar haqqında həqiqət, keçmiş barəsində xəyali təsəvvürlərin məcmusu deyil. Məsələn, İsa Məsihin ölüb-dirilməsi vahid bir zamanda və məkanda baş vermişdir. Əgər hər hansı bir hadisə həqiqətən baş veribsə, hətta, sənədlərdə müxtəlif nöqteyi-nəzərdən izah edilməsinə baxmayaraq, onun barəsindəki bəyanatlar danılmaz olmalıdır. Müqəddəs Kitabı diqqətlə oxusaq, bir hadisənin müxtəlif cür təsvir olunduğunu aydın görə bilərik. Bu təsvirlər baş vermiş hadisəni əsassız olduğuna işarə verirmi? Qolqotada baş verən hadisələr bir-birindən fərqli təsvir olunduğuna görə onu yalan hesab etmək olarmı? Əlbəttə, xeyr. Təbii ki, Müqəddəs Kəlama əsasən təsvir olunan hadisələri şəkillər və hadisələri görüntü şəklində canlandıran videoyazılarla müqayisə etmək mümkün deyil.
Buna görə də faciəvi səciyyə daşıyan seksual zorakılıq hadisələri üç nöqteyi-nəzərindən tədqiq olunmalıdır:
1. İnsan həyatında psixoloji sarsıntının nəticəsi necədir? Qurbanın ürəyində nələr baş verir? Qurbanın yaşadığı sarsıntı ikinci dərəcəli, yoxsa birbaşa təsir göstərir? Əgər birbaşa təsir göstərirsə, onda bunun zərəri və ya bu hadisədə pisin və yaxşının əlaqəsi nədən ibarətdir?
2. Seksual zorakılıqla xatirələr və yaranın psixoloji əlamətləri arasında hansı əlaqə mövcuddur? Bu xatirələr seksual zorakılıq səbəbindən unudula bilərmi? Əgər unudula bilərsə, bu, necə baş verə bilər? Tədricən təbii proses nəticəsində unudulur, yoxsa adi yaddaşda informasiyanın saxlanması və bərpaolunması prosesindən fərqli olaraq hər hansı bir mexanizm vasitəsilə? Təsəvvür edə bilərsiniz ki, ətrafınızdakı şəxslərdən biri tərəfindən təhqir olunmusunuz və bir müddət keçdikdən sonra tədricən adi xatirələrə çevriləcək xatirələr üzərində işləyirsiniz. Sonda isə belə bir ehtimal formalaşacaq ki, bu xatirələr yalan imiş. Və nəhayət, onlar dərk edilən və edilməyən xatirələr kimi disstrese [7], yəni depresiyaya, pis vərdişlərə və yaxın qohumlarla münaqişəyə (qohumlardan kiminsə təhqir edən şəxsə bənzədilməsi) gətirib çıxarır.
3. Əgər seksual zorakılıq baş veribsə, onda Müqəddəs Yazıdakı hansı üsul yaraların şəfası üçün daha faydalı olacaq? Psixoloji müalicənin məqsədi nədir və buna nə maneə ola bilər? Başqa sözlə, vizual müşahidər vasitəsilə hipnozun köməyi və zamanın geri qaytarılması ilə xatirələrin bərpası düzgün olarmı? Yaxud, keçmişə təcrübəli nəzərlərlə baxıb, xatirələr bərpa olunmayanadək yaralardan həqiqi şəfanın mümkün olmadığını düşünmək daha doğru olardı. Xəstə unudulmuş xatirələrin bərpası üçün psixoterapevtin bir istiqamətə yönəlmiş nəzərlərini necə qiymətləndirə bilər?
Bu üç sualı qısaca olaraq cavablandırmağıma izn verin. Kitabın digər fəsillərində sualları daha ətraflı cavablandıracağam. Lakin onların dərindən araşdırılması başqa bir kitabımın mövzusudur.
Problemi̇n mahi̇yyəti̇ nədən i̇barətdi̇r? Psi̇xoloji̇ yara i̇nsana necə təsi̇r göstəri̇r?
Psi̇xoloji̇ zəruri̇li̇k?
Mən öz valideynlərini qətlə yetirən Menendes qardaşlarının hüquqlarını qoruyan vəkil — Lesli Ebrahamsın müdafiə zamanı «psixoloji zərurilik»dən [8] necə əhəmiyyətli dərəcədə yararlandığını müşahidə etmişəm. Görünür, o, belə qənaətə gəlmişdi ki, qardaşlar uşaqlıqda seksual zorakılığa məruz qaldıqlarına görə öz valideynlərini öldürmək məcburiyyətində olmuşdular. Mən dəhşətə gəlmişdim. Yadıma düşdü ki, eyni dəlil Çikaqoda altı tibb bacısını qətlə yetirən Riçard Spekin müdafiəsi zamanı da istifadə olunmuşdu. [9] Hər iki cinayət öz amansızlığı ilə insanı dəhşətə gətirir. Müdafiə isə yaxşı düşünülmüş və bir sadə təməl üzərində qurulmuşdu: əgər cinayət qeyri-adidirsə, onda onu törədən təqib olunan, yaralanmış və ya hərəkətlərinə nəzarət edə bilməyən şəxsdir. İnsanın davranışında anormal hallar varsa, deməli, onun tərcümeyi-halında ona bəraət qazandıracaq hansısa hadisələr baş verib.
Bu cür dəlillər soyuqqanlılıqla öz məqsədlərinə nail olan və dəhşətli cinayətlər törədən şeytanın mövcudluğunu inkar edir. Həmçinin bu dəlillər həyat tarixçəsindən, qərarlarına və hislərinə təsir göstərən mühitdən asılı olmayaraq, qeyri-adi, məhvedici və ikrahedici davranışlarına görə insanın özünün məsuliyyət daşımalı olduğunu inkar edir. Başqa sözlə desək, mən cinsi təcavüzə məruz qalmış qurbanın: «Mən həyatımı və faciə ilə dolu dünyamı dəyişmək gücündə deyiləm» deyə biləcəyinə inanmıram.
Müvəffəqiyyət və can rahatlığı şəraitində eyni seçim etməyimizi düşünmək sadəlövhlik olardı. Seksual təcavüzün qurbanı hətta, öz həyat yoldaşı ilə cinsi yaxınlıq barədə düşünərkən belə (cinsi yaxınlıq zaman), həyacanlana bilər. Vəziyyətin dəyişməsi üçün (istər cinsi, istərsə də baºqa sahədə) vaxt, dərindən düºünmək və təcrübə tələb olunur. Bu zaman mübarizə və uğursuzluqlar müşahidə oluna bilər. Lakin: «Mən bunu etdim (yaxud heç bir iş görmədim)» — demək insanın şöhrətini, azadlığını və məsuliyyətini ləkələyir.
Allaha eti̇bar etməmək qərari
Psixoloji yara insanın qəlbinə necə təsir göstərir? Seksual zorakılıq ona necə təsir göstərir? İstənilən zorakılıq qurbanın Allahın heç də yaxşı olmadığını düşünməsinə imkan yaradır. Təcavüzə məruz qalmış qurban həmişə Allahın təcavüzkar ataya, ya da daima məşğul anaya bənzədiyini düşünür (uşaqlar elə yaradılıb ki, onlar Allah haqqında ilk təsəvvürlərini valideynlərinə baxaraq formalaşdırırlar). Yaxud qurban düşünür ki, yaxın qohumlarından kimsə ona pis niyyətlə yanaşdığı zaman Allah kənara baxır. Nəticə isə belə olur: Allaha etibar etmək axmaqlıqdır. Buna görə də insan həyatını Allahın iradəsindən asılı olmadan özü qurmalıdır. Qurban, adətən, belə düşünür: «Mənim təcrübəm Allahın ruhumu qidalandırmaq və məni qorumaq vədləri ilə ziddiyyət təşkil edir. Buna görə də Allahın müqəddəs həyat tərzi yaşamaq tələblərinə cavab vermək mənim üçün heç də vacib deyil. Və mənim həyatımda Allahın izzəti öz əksini tapmırsa, bu, tamamilə başa düşüləndir».
Allaha bəslənilən bu cür etibar bəzən gözəgörünməzdir. İnsan ya mübariz ateist, ya təmkinli aqnostik, ya da hər ikisindən ola bilər. Hətta, məsihçi olsa belə o, sadiq şəkildə vəzifəsini yerinə yetirə və Allahın Padşahlığını təbliğ edə bilər. O, həmçinin var qüvvəsi ilə Allahın etibara layiq olduğuna inanmaq istəyə bilər. Lakin həyatında yaşanmış zorakılığın nəticəsində yaranan düzgün olmayan qərarlara qarşı durmadıqca, onun sadiq qalaraq vəzifəsini yerinə yetirmək və Allaha etibar etmək istəyi həqiqi etibara gətirib çıxarmayacaq. Belə olan halda, qurban ağlının məhsulu olan saxta allahı sevəcək (əgər sevməyi bacararsa).
Allaha etibarımızı itirəndə, biz ümumiyyətlə hər şeyə və hər kəsə etibarımızı itiririk. Etibar etmək insan üçün nəfəs almaq qədər vacib və qaçılmazdır. Belə olmur ki, insanların bəziləri yalnız etibar etsinlər, bəziləri yalnız səcdə etsinlər, bəziləri isə yalnız nəfəs alsınlar, bəziləri də bunların heç birini etməsinlər. Biz Allaha etibarımızı itirib, səcdə etmək üçün özümüzə yeni allah tapmaya bilmərik. Seksual zorakılıq insana dərin yaralar vurur. Bu zaman qurban üçün Allahdan rahatlıqla üz döndərmək, yaxud zorakılığa həyatda baş verən adi hal kimi yanaşmaq, ya da ibadətində vicdanla vəzifəsini yerinə yetirmək daha asan olur. Və insan həqiqi Allahın əvəzinə başqa allahlara (bütlərə) üz tuta bilər. Problemin səbəbi zorakılıqda deyil, qurbanın ürəyinin layiq olmadığı günahlı etibarsızlığındadır.
Seksual təcavüzə məruz qalmış qurban haqqında bütün bu deyilənlər doğrudurmu? Əlbəttə ki, xeyr. Allahdan üz döndərərək bütlərə meyl göstərmək insanın təbiətinə məxsus xüsusiyyətdir. Buna görə də təcavüzün problemi və təcavüzə məruz qalmış qurbanın şəfası istənilən adi günahkar insanın problemindən o qədər də fərqlənmir.
Atası tərəfindən təcavüzə məruz qalmış beş yaşındakı qızın Allaha etibar etməməklə günah edir fikri bəzi oxucuları təşvişə salır. Başa düşün: mən beş yaşlı uşağın yaşadığı hadisədən sonra Allaha tamamilə etibar edə bilməsini düşünmürəm. Təcavüzün qurbanı olan körpə başqa uşaqlar davrandığı kimi davranardı. Mən də körpəlikdə eyni cür hərəkət edirdim. Lakin mahiyyətinə görə bu hərəkət günahdır və uşaq böyüdükcə onun həyatına mənfi təsir göstərəcək. Hər bir insanın daxilində bütpərəstliyə (yəni həyatımızı başqa allahlara etibar etmək) meyllilik var. Lakin həyat davam etdikcə təcavüzün qurbanının Allaha etibar etmək mübarizəsi daha da inadkar olacaq.
Lakin istənilən təcavüzün qurbanı zorakılığa məruz qaldığı üçün məsuliyyət daşımır. Amma zorakılıq hadisəsindən sonra qurbanın belə suallar verməyə tutarlı səbəbləri yaranır: «Allah harada idi? O məni sevirmi? Mən Ona etibar edə bilərəmmi? Hansı səbəbə görə etibar etməliyəm?» Zorakılıqda şeytanın məqsədi Allahın həqiqi təbiəti haqqında insanlara yalan danışmaq və onları etibarsızlığa təhrik etməkdir. Təbii ki, təcavüzün qurbanı Allaha etibar etməkdən çəkinərək üzünü başqa allahlara tutur və həyatının qayğısına qalmaq üçün özünü onlara həvalə edir. Söhbət əyyaşlıqdan, seksual qarışıqlıqdan və nəyin bahasına olursa olsun özünə tərif qazanmaqdan gedir.
Cinsi təcavüzün qurbanının əsas düşməni Allaha etibardan qorxmaqdır. Çünki Allahın varlığı haqqında ona yalan söyləyiblər. Müqəddəs Ruh təcavüzün qurbanına Allahın əsl təbiətini göstərməyə və Ona etibar etməmək qorxusundan azad etməyə səylə çalışır. Lakin bu mübarizədə qurbana Allah Özü kömək etməlidir.
Xati̇rələri̇n bərpaolunma məqsədi̇
Cinsi təcavüz mövzusuna uyğun olaraq — biz Allaha etibar edirikmi və hər vəziyyətdə nə dərəcədə etibar edirik — sualları ətrafında müzakirə edərək düzgün qeydlər aparmalıyıq. Qurbanın şəfasında əsas problem onun qəlb yarası deyil. Zorakılığı müəyyən dərmanların təsiri və düzgün qayğının nəticəsində sağalan dəmrovla müqayisə etmək olmaz. Dəmrov çox əziyyətli xəstəlikdir. Lakin onun müalicəsi düzgün gedərsə, nəticəsi ürəkaçan olar. Onunla müqayisədə zorakılıq xəstəlik deyil, dəhşətli faciədir. Mənim nəzəriyyəmə görə xəstəlik — günahdır. Əsas problem xatirələrimizi, yaxud Allahla daxili mübarizəmizi üzə çıxararaq məlum hadisələri canlandıran — günahdır.
Nəticə etibarilə, xatirələrin və iztirabın məqsədi müəyyən bir xəstəlik deyil, Allah haqqında yanlış təsəvvürlər, Allaha etibar etməmək qərarının təhlili və Allaha etibar etmək məcburiyyətindən məhrum edilmədir. Əgər biz reviktimizasiya [10] ilə üzləşmişiksə və əməllərimizlə Rəbbə izzət gətiririksə, deməli, digər işlərlə məşğul olduğumuz zamanlarda da Allahla münasibətlərimiz üzərində işləyirik. Belə zənn etmək olar ki, öz gözəlliyinin gücünü sınamaq məqsədilə bir qadın gözəl paltar alaraq əxlaq səviyyəsində özünə şəfa vermək niyyətindədir. Təbii ki, bu, belədir. Lakin imanlıdan ötrü bu bazarlıq imanını təsdiqləmək qədər əhəmiyyətli və bütün gecəni odlu sobanın içində keçirən Daniel peyğəmbərin dostları kimi Allahın adil olmağına əminlikdir.
Allaha etibarı dayandırmaq itaətsizlikdir. Lakin təcavüzün qurbanını bu günahkar qərarına görə məzəmmət etmək və onu yenidən Allaha güvənməyə təhrik etmək yaxşı nəticə verməyəcək. Çox güman ki, xeyirxah Allaha etibar etmək üçün o, hər şeyə razı olacaq. Ancaq onun körpəlikdə verdiyi, indi isə həmin qərarları inkar edən düşüncələri Allahın həqiqi simasını tanımağa və yetkin yaşlarında Ona etibar etməyə mane olacaq. Qurban öz qərarlarını və əvvəlcə qəbul etdiyi, sonra isə inkar etdiyi səbəblərini dərk etməyənə qədər heç nə dəyişməyəcək.
Xati̇rələr nədi̇r? Xati̇rələrə necə yanaşilmalidir?
Həyatda baş vermiş hər hansı bir hadisənin yaddaşdan tamamilə silinməsi ilə əlaqədar yaranan qızğın mübahisələr belə bir sualın meydana gəlməsinə səbəb olur: «Hadisənin və unutma prosesinin tamamilə silinməsi mümkündürmü?». Bu kitabı oxuyanların çoxu keçmişdə baş vermiş zorakılıqları heç vaxt unutmamışdılar. Bəlkə də onlar bu barədə heç kəsə danışmayıb, yaxud da buna heç əhəmiyyət verməyiblər. Lakin hər şeyi xatırlayırlar. Bəzi insanlar təsdiqləyirlər ki, nə vaxtsa zorakılığa məruz qalıb-qalmadıqlarını xatırlamırlar. Hətta, zorakılığa məruz qalsalar belə, yaddaşlarında hadisədən əsər-əlamət qalmadığını deyirdilər. Ancaq hansısa bir məlumat vasitəsilə, məsələn, televiziyada gedən ailədə zorakılıq verilişinə baxarkən, onların xatirələri oyanmağa başlamışdır. Keçmişdə baş vermiş hadisələrin dəhşətli hissələri pazl kimi bir yerə toplanılır, qurbanın hansı zorakılığa məruz qaldığı hadisənin mənzərəsi və cinayətkarın şəxsiyyəti canlanır.
Doğrudanmı hadisənin yaddaşdan silinməsi və sonradan bərpası mümkündür, yoxsa sosioloq Riçard Ofşinin [11] təsdiqlədiyi kimi bu, əsrin yalanıdır? Bu suala cavab iki üsulla xarakterizə olunur: mədəni mühitdə ehtimal edilən təsvirlər və aparılan tədqiqatın çətinliyi.
Freyd insanı narahat edən hadisələrlə əlaqəni kəsmək istəyinin izahını vermək üçün «silinmə» sözündən məcazi mənada istifadə etmişdir. Nəticədə isə, hadisələrin xatırlanması süuraltı yaddaşa həkk olunur. Digər alimlər belə bir nəticəyə gəliblər ki, bu termin hansısa bir hadisəni təsvir edir və realdır. Amma bu məsələni dərindən araşdırmaq və qiymətləndirmək üçün əmək sərf etməyiblər. Əvvəlcə, məcaz olan bir şey, tədricən reallığa çevrildi. Konsultant-psoxoloqlar çətin qəbul edilən yaşanılan ən ağrılı vəziyyəti yaddaşdan silmək üçün psixoterapiyaya müraciət edirlər. Bəzi xatirələr sadəcə olaraq şüuraltı yaddaşa düşür və onları xatırladacaq hər hansı bir səbəb baş verməyənədək müvəqqəti olaraq unudulur. Yaddaşın silinməsini qum dənələrinin altına düşən daşa bənzətmək olar. Diqqət cəlb etməyən xatirə hər hansı vəziyyət onun üzə çıxmasına səbəb olmayana, yaxud da, hansısa təcrübəli peşəkar yaddaşın gizli yerindən onu aşkara çıxartmayana qədər yavaş-yavaş yaddaşın dərinliyinə enir.
İnsan özü hər hansı bir hadisənin yaddaşda qalmasında və ya yaddaşdan üzə çıxarılmasında passivdir. Bu, ona daha da əminlik verir ki, proses zamanı o, heç bir dəyişiklik etmək gücündə deyil. O, qurbandır. Nə vaxtsa, ya da indi yaşadığı ağrıya görə onu necə ittiham etmək olar? Mədəni düşüncələrə əsasən tətbiq edilmiş təsvirləri təcrübi olaraq heç nə ilə müqayisə etmək olmaz.
Növbəti müzakirəmiz yaddaşın silinmə prosesinin qiymətləndirilməsi və tədqiqi ilə bağlı olacaq. Bunu real olaraq sübut etmək mümkündürmü? Belə demək olar ki, bu, bütün tədqiqatçıların problemidir. İnsanın, hətta, təxmini olaraq təsəvvür edə bilmədiyi bir şeyi necə qiymətləndirmək olar? Vaşinqton universitetində yaddaşın tədqiqi üzrə psixoloq Elizabet Loftus qeyd edir:
Alim dərk edilməmiş psixi prosesin reallığını sübut və ya təkzib etmək üçün qəfildən və xəbərdarlıqsız baş verəcək bir neçə hadisəni özündə birləşdirən şəhadəti necə tapa bilər? Ya da alim necə sübüt və ya təkzib edə bilər ki, qəfildən üzə çıxan xatirə — reallıqla xəyali düşüncələrin qarışdırıldığı, yaxud uydurulan hansısa hadisəni deyil, yalnız həqiqəti əks etidirir? [12]
Belə bir təsdiqləyici məlumatlar da var ki, cinsi təcavüzə məruz qalmış qurbanlar hadisə haqqındakı istənilən xatirələri unudur və yaxud da daxillərində dəfn edirlər. Lenor Ter yazır:
Zorakılıq məsələləri ilə məşğul olan alim Linda Meyer Uilyams yüz nəfərdən ibarət qadın qrupu üzərində tədqiqat aparmışdı. Bu qadınlar on iki yaşınadək zorakılığa məruz qalmış və yaxınlarının bu barədə hakimiyyətə müraciət etdiklərinə görə təcili tibbi yardımın köməyi ilə müayinədən keçirilmişdilər. Linda Uilyams həmin qrupda otuz səkkiz qadının baş vermiş hadisələrdən heç bir şey xatırlamadığını aşkar etmişdi. Bu qadınlar onları utandıracaq hadisələri nəinki müzakirə etmək istəyirdilər, hətta, nə vaxtsa tibbi müayinədən keçdiklərini belə xatırlamırdılar. Baxmayaraq ki, bu, onların tibbi kartlarında qeyd olunmuşdu. Mahiyyətcə bu, yaddaşın silinməsi, yaxud da istisna edilən özünü müdafiə mexanizminə əsaslanan bir proses idi. [13]
Bu tədqiqat hadisənin unudulması ehtimalını təsdiqləyir. Lakin hadisənin yaddaşın hər hansı gizli yerində saxlanıldığını və hər hansı güclü qüvvənin onun üzə çıxarma ehtimalını isə təkzib edir. Bu, çox mürəkkəb vəziyyətdir. Bu vəziyyəti tədqiq etmək üçün dürüstlük tələb olunur. Çünki unudulan hadisələri sadəcə aşkar etmək və unudulmanın məqsədini müəyyən etmək yetərli deyil.
Bu günkü gündə daha aydın olur ki, zorakılıqla bağlı yaşanan hadisələr uydurma, fantaziya və xəyali təsvirlərlə qarışdırılır. Bu cür hadisələrdə zorakılıq həqiqətən baş vermişdir. Lakin hadisənin bəzi təfsilatları uydurulmuş olur. Yaddaşın tədqiqi ilə məşğul olan mütəxəssislər etiraf edirlər ki, əgər xatırlama və yaddaşda qoruyub saxlama güclü sarsıntı şəraitində baş verirsə, onda hadisələrin təsvir olunma ardıcıllığı və ya təfsilatının dəqiq olmaması ehtimalı böyükdür [14]. Belə vəziyyətlərdə hadisələrin baş verib-vermədiyi şübhə doğurmur. Lakin onun təsviri dəqiq olmaya bilər. Elizabet Loftus belə bir tədqiqat aparmışdır: fərziyəyə görə onun tələbələrindən biri kiminsə pul kisəsini oğurlayır. O, tələbələrindən oğrunu təsvir etmələrini xahiş edir. Lakin təsvirdən əvvəl oğrunun saqallı olduğunu bildirir. Tələbələr «cibgirin» müxtəlif təsvirlərini vermişdilər. Və əksəriyyət onun saqallı olduğunu bildirmişdi. Həqiqətdə isə onun saqqalı yox idi. [15]
Elizabet Loftus qeyd edir ki, yüksək nüfuza malik şəxs həssas insanın xatirələrinə təsir göstərə bilər. Bunun nəticəsində də, həqiqətə uyğun olmayan, uydurulmuş təfsilatlar yarana bilər. O, başqa bir tədqiqat aparmaqla saxta xatirələrin yaranma mümkünlüyünü aşkar edib. Tələbələrdən nə vaxtsa univermaqda itmələrini xatırlayıb-xatırlamadıqlarını soruşmuşdular. Bir qədər düşündükdən sonra əksər tələbələr həqiqətən də univermaqda itdiklərini «xatırladılar» və baş vermiş hadisənin təfsilatını danışdılar. Halbuki, həqiqətdə belə bir hadisə baş verməmişdi. [16]
Buna oxşar tədqiqatlar belə bir nəticəyə gətibi çıxarır ki, heç vaxt baş verməyən xatirələr və xatirələrin təfsilatı insan tərəfindən fərziyyə edilə bilər. Təbii ki, zədələnmiş xatirələr təcrübə üçün tədqiq olunmayıb. Çünki kimisə zorakılığa məruz qoyduqdan sonra, onun cavab reaksiyasını tədqiq etmək düzgün olmazdı. Bəs, onda zədələnmiş xatirələri necə araşdırmaq olar? Bir neçə on illik ərzində zorakılığa məruz qalmış qurbanı yaddaşına edilən təsiri, hafizəsi ilə bağlı şəxsi dəyişiklikləri və ya yaddaşsızılığı, yaxud psixoterapiyanın ətrafındakı insanlarla münasibətində təsirini qiymətləndirmək üçün diqqətlə müşahidə edirlər. Buna bənzər tədqiqatlar həddindən artıq baha başa gəlir. Hal-hazırda belə bir təcrübənin aparılması haqqında məlumatım yoxdur. Beləliklə, bu barədə yekun nəticəyə gəlmək ağılsızlıq olardı. Bugünkü gündə bu problemlərə baxışım məni növbəti fərziyələrimə yönəltdi.
Yaddaş — keçmi̇ş hadi̇sələri̇n vi̇deoyazisi deyi̇l
Yaddaş — bəzi hallarda pozulamağa və təhrif olunmağa yaxın olan keçmişin yenidən bərpasıdır. Emosional gərginlikdən asılı olmayaraq xatirələrin təfsilatı ilə yadda qalmasını zənn etmək səhv olardı.
Biz bütün xatirələrimizə həddindən artıq səmimi, eyni zamanda ehtiyyatlı yanaşmalı və yanaşmamızda qətiyyətlilikdən çəkinməliyik. Cinsi təcavüzə məruz qalmış qurban uzun illər sonra zorakılığın epizodunu xatırlayərkən etiraf etməlidir ki, hadisənin vacib təfsilatları dəqiq olmaya, düzgün şərh edilməyə, ya da sadəcə unudula bilər. Bunu etiraf edərkən bəs, o, necə hərəkət etməlidir? Bu suala iki cür cavab vermək olar. Birincisi, qurban onu təhqir edən şəxsdən zorakılıq halını təsdiqləməyini və hadisənin təfsilatını danışmağını xahiş edə bilər. Əksər hallarda təhqir edən şəxs törətdiyi cinayəti inkar edər, yaxud təfsilatları unutduğunu deyər. Digər hallarda isə söhbətdən sonra xatirələr aydın və dəqiq olmaya bilər. Bu zaman qurban hər şeyi videoyazı şəklində xatırlamağa can atmadan yadına saldığı hissələrlə həyatını davam etdirər. Hadisələrin bu cür inkişafı iki sualın meydana gəlməsinə səbəb olur: «Mümkün olduğu qədər daha çox xatırlamaq nə üçün belə vacibdir?» və «Xatirələr dəqiq olmasa belə, onların araşdırılması nə üçün zəruridir?».
Cavab sadədir: indiki zamanı xüsusilə dərk etmək üçün. Xatirələrimiz indiki zamanı başa düşməyimiz üçün vacibdir. Zənnimcə, xatirələr iki vəziyyətdə daha vacib xüsusiyyət daşıyır:
• Xatirələr Allahdan nə qədər uzaqlaşmağımızı və Onsuz hansı yolları seçdiyimizi görməyə kömək edir.
• Xatirələr Allaha etibar etməmək qərarının səbəbini dərk etməyə kömək edir.
Keçmişimiz Allaha itaətsizliyimizə bəraət qazandırmır. Lakin Allaha inanmağın nə üçün çətin olduğunu düşünməyimizin səbəbini izah edir. Xatirələr Allaha qarşı çıxmağımızın həqiqətlərini aşkar edir və Onun qarşısında tövbə edərək həlimləşməyimiz üçün hansı işləri görməli olduğumuzu göstərir.
«Unudulmanin» müstəsnaliği allaha, i̇nsanin həyatina və özümüzə ai̇d həqi̇qətləri̇ i̇nkar etməyə və xatirlamamağa kömək edi̇r
Müqəddəs Kitabda aydın yazılıb ki, biz həqiqətə haqsızlıqla əngəl törədirik (Bax: Romalılara 1:18). Bir çox psixoloqlar əngəl törətmənin silinmədən fərqləndiyini düşünürlər. Əgər silinmə qeyri-iradi unudulma prosesidirsə, əngəl törətmə şəxsiyyətin onu narahat edən hadisədən qəsdən üz döndərmə cəhdidir. Məsələn, əgər böyük topu suyun üzərinə qoyub, üstünə əyləşərək suyun altında saxlamaq istəsək, bu, əngəl prosesinə bənzəyəcək. Müqəddəs Kitabda bu prosesin hiyləgər xüsusiyyəti təsvir olunur. Beləliklə, əngəl törətmənin mənfi nəticəsi — Yaradanın yerinə yaradılışa səcdə və ibadət olur (Romalılara 1:25). Paulun düşüncəsinə görə bu cür əxlaqsız davranış dəhşətli təzahürlərə və faciəvi nəticələrə səbəb olur.
Bu nəticələrdən biri qeyri-əxlaqi ürək sərtliyinə gətirib çıxarır. Əgər əngəl törətmə ilə məşğul olsaq, kor olub aldanacağıq. Bilərəkdən həqiqəti inkar etmək, onu dərk etməməyimizə səbəb olur. Freyd və digər alimlər bəlkə elə bu təzahürü silinmə adlandırıblar? Əgər belədirsə, onda daha bir vacib amili xatırlamaq lazımdır. Bu amil həqiqəti qəbul etməkdən imtinadır. Tədricən o, şəklini dəyişir və reallığın təhrifinə çevrilir. Nəticədə, insan xəyalların hakimiyyəti altına düşür.
Müqəddəs Yazılarda passiv «silinmə» haqqında heç bir məlumat yoxdur. Orada bizim təbii unutqanlığımızdan danışılır. Başqa sözlə desək, orada söhbət adi unutqanlıqdan, yəni uğursuz yadda saxlama cəhdindən deyil, Müqəddəs Yazılarda həqiqəti inkar edib, reallığın mahiyyətini bilərəkdən təhrif edən unutqanlığı qəbul etməkdən gedir. Zənnimcə, silinmə kimi qeyri-iradi passiv unutqanlıq mövcud deyil. Günahkar olduğumuz səbəbindən həqiqətə əngəl törədərək, bəzən, bizi incidən keçmişin böyük hissələrini unuduruq.
Məndən tez-tez soruşurlar: «Demək istəyirsiniz ki, seksual zorakılığa məruz qalmış beş yaşlı uşaq günahkar olduğuna görəmi həqiqəti inkar edir?». Çox istəyərdim ki, cavabım çətin anlaşılan olmasın və qeyri-düzgün şərh edilməsin. Romalılara məktubda Paul seksual təcavüz haqqında danışmır. Lakin ürəyi sərtləşmiş və kor olmuş insanın yaşadığı prosesi təsvir edir. Bunu beş yaşlı uşağa aid etmək doğru olardımı? O, günahkardırmı? Düşünürəm ki, bu yaşda mənim də övladlarım günah işlədiblər. İnsanın günahı sadəlövh və formalaşmamış olsa da, o, doğulandan günahkardır. İnsan həyatında günahın əhəmiyyəti nədir? Bunun son dərəcə mürəkkəb mövzu olmasına baxmayaraq, zənnimcə, həyatımızda baş verən hadisələr süquta uğramış dünyanın dəhşətlərindən müdafiə olunmaq və rahatlıq tapa biləcəyimiz kiçik Eden guşəsini yaratmaq üçün günah nəzəriyyəsini formalaşdırır.
Buna görə də, hər yaşda xatirələrin unudulma prosesi qarışıqlıq, dəhşət, utancaqlıq və qəm-qüssə səbəbindən baş verir. Sadə dildə desək, xatirələrin unudulmasını yalnız ağrı ilə əsaslandırmaq olmaz. Əslində söhbət kiminsə həyatının məhv olmasından gedir — nizam-intizam qarışıqlıqla, münasibətlər xəyanətlə, sevinc və səadət isə ümidsizliklə əvəz olunub. Beş yaşlı uşaq özünü cavabdeh hiss etməyə bilər. Onun reallıqdan uzaqlaşması mütləq və təbiidir, mühakimə də olunmamalıdır. Lakin bunun kökü insan böyüdükdən sonra da qəti şəkildə etdiyi həmin itaətsizlikdir. Və o, aydın şəkildə etiraz edir: «Əgər Allah bu hadisələrin baş verməsinə izn veribsə, hansı səbəbdən mən Ona etibar etməliyəm?!».
Yekunda, demək istəyirəm ki, həqiqəti inkar etmək zorakılıq hadisəsinin təfsilatlarını tamamilə unutmaq üçün reallığın təhrifinə səbəb ola bilər. Bu, belədirsə, onda biz xatirələri bərpa etməyə deyil, nə vaxt bütpərəst olub Allaha yox, başqa nələrəsə etibar etdiyimizi araşdırmağa başlamalıyıq. Müəyyən hallarda artıq unudulmuş hesab etdiyimiz zorakılıq haqqındakı hadisələr geri qayıda bilər. Lakin bunların qayıtması hadisələrin əsasını və doğruluğunu təsdiqləmir. Daha dəqiq desək, bərpa olunmuş xatirələr bütə sitayiş etməyimizin haradan qaynaqlandığını, həyatımızda Allah və insanlarla münasibətlərimizin necə olduğunu görməyə kömək edən məlumatlardır.
Qeyri̇-dəqi̇q və yanliş xati̇rələr həqi̇qət ki̇mi̇ qəbul oluna bi̇lər. Bu prosesdə əsas rolu nüfuzlu şəxs oynayir.
Bəzi tədqiqatçılar və «təsadüfi» şəxslərin məlumatına görə yanlış xatirələr dəqiq təfsilat, müxtəlif ehtimal və xəyallarla əvəz oluna bilər. Buna görə də onları həqiqət kimi qəbul etmək olar. Müqəddəs Kəlamdan məlumdur ki, insanın ürəyini dərk etmək olduqca çətindir. Biz asanlıqla yalana uyuruq. Ən səmimi və yaxşı niyyətlə biz özümüzü aldatmağa meyilliyik. Bu, yalnız həyatı boyu həqiqətə əngəl törədənlərə deyil, imanlılara da aiddir.
Hal-hazırda yalanın mənbəyi kimi qeyri-iradi reallığın təhrifini deyil, qorxunc səmimi və yaxşı niyyətlə yalandan ibarət insan yaddaşını tədqiq edirlər. Çirkin seksual zorakılıq cinayətinə görə daha çox valideynləri ittiham edirlər. Bəzi insanlar seksual zorakılğa məruz qaldıqlarını dedikləri halda, yalan danışırlar. Bəziləri isə böhtana məruz qaldıqlarını iddia etdikləri halda, yalan danışırlar. Lakin yanlış xatirələr əksər hallarda yalan söyləyən valideynlər, yaxud qisas hissi ilə yaşayan qurbanlarda deyil, aşağıdakı hallarda özünü göstərir:
• Psixoterapevtlər belə hesab edirlər ki, xəstənin müəyyən etiraf və yuxuları keçmişdə seksual zorakılığa məruz qaldığını təsdiq edir. Psixoterapevt əminliklə zorakılıq halını təsdiqləyir, lakin o, yaddaşdan silinmişdir.
• Xəstə hesab edir ki, psixoterapevt peşəkardır, nəyin düz olub-olmadığını yaxşı bilir və unutduğu xatirələrin bərpası üçün psixoterapiyaya üz tutur. Çünki daxili qorxu və mübarizəni aydınlaşdırmaq istəyir.
• Psixoterapevt xəstənin yaddaşında, xəyallarında, yuxularında olan, sonradan həqiqətə bənzəyən hadisəni bərpa etmək, onun özü ilə apardığı mübarizəni izah etmək və günahına görə cavabdehlik məsuliyyətindən azad edilməsi üçün hipnoz, vizual idarəetmə, yaş dövrünə görə (təlqin edilmiş) hipnoz tənəzzülü, yanlış yuxuların analizi üsullarından istifadə edir.
Əgər yuxarıda təsvir edilən halların hər biri, yaxud bəzisi mövcuddursa, onda yanlış xatirələrin üzə çıxması ehtimalı böyükdür. Opri Uinfriya həsr olunmuş verilişə baxarkən cinsi təcavüzə məruz qalmış şəxsin yanlış xatirələrinin üzə çıxmasına böyük şübhəm var. Qəfildən qayıdan xatirələr adi həyatda terapiya prosesi nəticəsində bərpa olunmuş xatirələrə nisbətən, nadir hallarda «quraşdırılmış» ola bilər.
Lakin əksər hallarda yanlış xatirələr psixoterapevtin qərəzli niyyəti nəticəsində əmələ gəlmir. Bu, belə olsaydı, onda bu hallar asanlıqla araşdırılar və məhkəmədə müzakirə olunardı. Təəssüf ki, bu hallar səmimi valideynlər, psixoterapevtə etibar edən xəstələr, hətta, yüksək səviyyəli peşəkarlarla baş verir. Müqəddəs Kitabın prinsipləri tədqiq və tətbiq edilənə qədər, bu sahə dərin araşdırma tələb edir. Bu, baş verməyənə qədər, biz necə hərəkət etməliyik?
İndi̇ki̇ zamanda di̇qqəti̇ ki̇mli̇yi̇ni̇zə yönəltmək müdri̇k addimdir
Mən zorakılığa məruz qalmış və keçmişdə aldığı yaranı unutmaqda çətinlik çəkən şəxsləri diqqətlərini digər xatirələri bərpa etməyə və təfsilatları dəqiqləşdirməyə deyil, yaşadıqları hadisəyə və bu hadisənin Allahla olan münasibətlərinə necə təsir göstərdiyinə yönəltməyə çağırıram.
Zorakılığa məruz qalmış hadisələri yaddaşında hissə-hissə xatırlayan şəxslərlə işləyən zaman həmin hadisə ilə əlaqəsi olan insanlardan hadisənin necə baş vermə dəqiqliyini soruşmalarını məsləhət görürəm. Çünki onların məlumatları xatirələrdəki boşluqları bərpa edə bilər. Çox vaxt cinayətin baş verdiyi yerə baş çəkəndə yaddaşda əlavə təfsilatlar üzə çıxır. Xəstələri həmin anda hadisələri «şişirtmək» cəhdindən çəkindirmək çətin olsa da, onlar kağız üzərində hadisəni təsvir edəndə, xatirələrin təfsilatlarının quruluşu daha aydın olur. Mən və xəstə xatirələri, mücərrəd fərziyyələri ayırd etdikdən sonra xatirələrə əsaslanan məntiqi nəticəni çıxartmaq olar («Xatırlayıram ki, mən həmin vaxt hamam otağında idim. Ola bilsin ki, bu hadisə axşam baş verib. Çünki axşamlar mən vanna qəbul edirəm»). Təhqir olunmuş şəxsin çıxarlarına olduqca diqqətlə yanaşmaq lazımdır. Xüsusilə də, onlara əsasən cinayətkarı ittiham etmək olmaz («Ola bilsin ki, cinayətkar atamdır, çünki evdə yeganə kişi o idi»).
Belə bir sual vermək vacibdir: «Hadisəni xatırlamaq istəyindən məni çəkindirən nədir?». Hadisə qurbanın üç-dörd yaşında baş veribsə, onda xatirələr daima qarışıq və natamam olacaq. Bu, uşağın əqlinin inkişafı baxımından izah olunur. Üç-dörd yaşında təcavüzə məruz qalmış uşağın xatirələri həmişə sübhə doğurur. Və xatirələr kiminsə tərəfindən təsdiqlənməyənə qədər, onlara şübhə ilə yanaşmaq lazımdır. Lakin bir az böyük yaşlı uşaqların xatirələri dərin sarsıntı səbəbindən bağlı ola bilər. Onlar bir çox səbəblərdən unudulmuş ola bilər. Lakin bu cür xahiş etmək məqsədə uyğundur:
Ey Allah, məni yoxla, qəlbimi öyrən,
Sən məni sınaqdan keçirib bütün fikirlərimi bil.
Gör qəlbimdə pisliyə yol verirəmmi?
Əbədi yolda mənə rəhbər ol!
Zəbur 139:23–24
Nə vaxtsa seksual zorakılığa məruz qaldığını zənn edən insanlara xatirələrin şəfa üçün çıxış yolu olmadığını bildirmək istəyirəm. Keçmişi mərkəzə qoysaq (bərpa olunmuş xatirələri) bu, hal-hazırkı vəziyyəti dəyişmək üçün mütləq keçmişi bilməyin vacibliyini üzə çıxaracaq. Əslində isə həqiqət əks mövqedə yer alıb. İlk növbədə biz hazırkı vəziyyətimizlə mübarizə apararaq, özünü yüksəltmə və özünü müdafiə kimi bütpərəst formasını üzərimizə götürürük. Belə olan halda, keçmişimizin bizə daha aydın olacağını düşünürük. Bu vəziyyətdə isə keçmiş indinikinin quluna çevrilir. İndiki zamanda baş verən dəyişikliklər Allahın planına görə keçmişimizi bilməyimizin vacibliyini ortaya qoyur.
Məni indiyə qədər də inandırmağa çalışırlar ki, baş vermiş zorakılıq halı nə vaxtsa tamamilə unudula bilər. Lakin əsas əlamətlər insanın uzun müddət reallıqdan qaçdığını göstərir. Həqiqətin unudulması böyük enerji tələb edir. Və əlamətlərin unudulmasına qərarın verilməsi dağıdıcı və uzun müddətli xüsusiyyət daşıyır. Təəfsülər olsun ki, bu əlamətlərdən nə biri, nə də onların hamısı qərarlaşdırılmış amneziyanı (huşsuzluq, hafizənin pozulması və zəifləşməsi) rentgen şüaları kimi müayinə etmir. Nəticə etibarilə, bu, Allahla münasibətlər məsələsində və ətrafdakıları sevib-sevməmək qərarımda reallığa və xatirələrin unudulma ehtimalına doğru ürəyimi aça biləcək əsas əlamətlərdir.
Əgər biz hal-hazırkı vəziyyətin formalaşmasında keçmişin böyük rol oynadığını inkar etmədən şəfanın açarını tövbədə görürüksə (Allahdan başqa bir şey qarşısında diz çöküb səcdə etməkdən imtina edərək, Allahı tanımağa, Onu izzətləndirməyə və Onun xeyirxah olduğuna inanmağa səy göstərmək), onda xatirələrin ardınca qaçmaqdan azad oluruq. Beləliklə, psixoloji konsultasiyanın özünə qayıtmaq deyil, bütpərəstlik olduğunu görsək, zorakılıq acısını yaşayaraq günahkar olduğumuza bəraət qazandırmağımız çətin olacaq.
Bu, bizi üçüncü suala yönəldir: «Şəxsi dəyişikliklər hansı şəraitdə baş verir?» Daha konkret desək: «Psixoloji konsultasiya insanın xeyrinə, yoxsa zərərinə işləyir?»
Həqi̇qətən də xəstəni̇n şəfasi üçün kömək lazimdir? Psi̇xoloji̇ konsultasi̇yanin dəyəri̇ nədi̇r?
Yanlış xatirələrlə bağlı mübahisəli məsələlər psixoterapiya və ya psixoloji konsultasiyanın mahiyyətini aşkara çıxarır. Psixoterapiya digər qayğıkeş və səmimi ünsiyyətlərdən nə ilə fərqlənir? Psixoterapevt şəfa üçün lazım olan və heç kəsin bacarmadığı daha vacib bir şeyi yerinə yetirirmi? Aydındır ki, xəstə dişi stomatoloqdan başqa heç kim daha yaxşı müalıcə edə bilməz. Yalnız körpü mühəndisi asma körpünün lahiyəsini daha yaxşı verə bilər. Lakin bu cür yanaşmaları insan psixologiyasına aid etmək olarmı? Depressiya kimi psixoloji məsələlərdə ən yaxşı üsul bu işdə böyük təcrübəsi olan insanla ünsiyyətdir. Bəs, depresiyada olan insanın psixoloqun yanına getməsinə dəyərmi? Bəs, həddindən artıq təşvişdə olan və öz həyat yoldaşı ilə cinsi əlaqədən ikrah edən şəxs necə?
Bu suallara sadə cavab yoxdur. Bir necə cümlə ilə bunlara aydınlıq gətirmək qeyri-mümkndür. Böyük təşviş və ya cinsi əlaqədən ikrah məsələləri ilə bağlı daha böyük təcrübə məhz elə psixoloqlara məxsusdur. Çətinliklərlə mübarizə aparan və bu çətinliklərin həyatına mənfi təsir göstərən insanın ömrünü ətrafdakı insanların bu cür problemlərinin həll edilməsinə köməklik göstərən psixoloqa müraciət etməsi səhv addım olmazdı. Bəs, kim insanlarla onların həyatlarının mənasını müzakirə etməyə haqq qazanıb? Lakin mükəmməl təhsil hələ hər şey demək deyil. Baxmayaraq ki, mən özm ali məktəbdə psixologiya fənnini tədris edirəm. Güman etmək olar ki, əgər insan daima həyatın mahiyyəti haqqında çox oxuyur, düşünür və buna dair öz baxışlarını yenidən araşdırırsa, onda o, həyat tərzini müəyyən edən şeylər haqqında danışa bilər.
Zənnimcə, psixoterapiya Müqəddəs Kəlamda Allahın iradəsinə əsasən insan həyatı haqqında ciddi düşünmək və danışmaqdan imtina edən bizim cəmiyyət üçün bir güzəştdir. Əslində, bizim Allahın surətini daşıyan ləyaqətimizi və günahkar kimi qüsurlu olduğumuzu səmimi müzakirə edən həyat haqqındakı ciddi söhbət, psixoloji konsultasiyanın əsas mahiyyəti olmalıdır. Təəssüf ki, insan ləyaqətini və qüsurunu vurğulayan amillərə məsihçı cəmiyyətlərində də çox az rast gəlinir. Buna vaxmayaraq psixoloji konsultasiya həqiqətə açıq gözlə baxmaq üçün bir imkandır.
Belə bir fikir var ki, psixoterapiya mahiyyətcə doğru deyil və dağıdıcı xüs usiyyət daşıyır. Sizcə, bu, doğru yanaşmadırmı? Əgər psixoterapiya insanın həm ləyaqətini, həm də günahkar olduğunu nəzərə alırsa, təbii ki, belə deyil. Lakin o, insan xüsusiyyətinin müəyyən biri dəyərləndirilmirsə və ya inkar edirsə, onda psixoterapiyanın məqsədləri qarışır. Nəticə isə məhvedici olur.
Düşünürəm ki, ciddi şəxsi dəyişikliklər səmimi və sadiq olmağa davam edəndə, eləcə, ətrafdakılarla yaxşı münasibət saxlayanda baş verir. Üzvü olduğumuz məbədin bizi bəzən pis vəziyyətdə qoymasına, zərər verməsinə və Məsihin Gəlini olmaq kimi yüksək çağırışa heç də həmişə uyğun olmamasına baxmayaraq, o, başqa imanlılarla üfuqi və Allahla (dua vasitəsilə) şaquli əlaqə yaratmağımız üçün bir icmadır. Ünsiyyətlə duanın vəhdəti Allahı dərk etmək üçün ürəkdə arzu yaradır, Onun haqqında yanlış təsəvvürləri dağıdır, səcdə və xidmət üçün şərait yaradır. Məhz buna görə düşünürəm ki, psixoloji konsultasiya güzəştdir, kədərli olsa da, ədəbsiz deyil. Şəxsi dəyişikliklərə meyilli olan icmada onun mövqeyi mütləqdir və eyni hüquqlu insanlarla daima ünsiyyət şəraitində mövcud ola bilər.
Belə olan halda, bu kitabdan necə istifadə olunmalıdır? Ümid edirəm ki, Allahın Kəlamını ciddi araşdıran şəxs kitabımı oxuyacaq. Lakin müzakirə üçün həmsöhbətlərə ehtiyac duyulur. Onlar, müzakirə zamanı bir-biri ilə razılaşmaya, fərqli azad fikirlər söyləyə, bir-birinin qayğısına qala və bir-birinin həyatı ilə maraqlana bilərlər. Müzakirəni kiçik qrupla birlikdə Müqəddəs Kitabı araşdıran psixoterapevt, həyat yoldaşı və yaxın dostlarla aparmaq olar. Lakin bundan öncə aşağıdakı suallara cavab vermək lazımdır:
• Həmsöhbətim problemin kökünün cinsi təcavüzə məruz qalması (zorakılığının növündən asılı olmayaraq), yoxsa xatirələri unutması, yaxud da natamam hissi səbəbindən olduğunu düşünürmü? Əgər belədirsə, onda o, xatirələrin bərpasına, keçmişi ilə üz-üzə gəlməsinə, həmçinin özün azad və dəyərli şəxs kimi hiss etməsinə ehtiyac duyacaqdır. Bu ehtiyacların nəticəsi əksər hallarda tədricən hər bir kəs üçün əhəmiyyətli olan imandan və tövbədən imtinaya səbəb olur. Beləliklə də, şəfa haqqında Müqəddəs Kitabın təliminə yeni baxışlarla nəzər salına və belə bir mövqe tutula bilər: «Özünü incitməkdən əl çək. İstədiyini et. Kiminsə həyatına təsir göstərməsinə imkan vermə». Bu isə, psixologiya aləmində lütfdən üz döndərib ənənəvi özünə şəfa üsuluna yönəlmə olacaq.
• Həmsöhbətlər belə bir vəziyyətdə xatirələrin barpası üçün hipnoz, vizual idarəetmə, yaş dövrünə görə (təlqin edilmiş) hipnoz tənəzzülü üsullarından istifadə edirlərmi? Belə ki, xatirələrin güclü təəsüratlar yaratmasının həqiqət olması güman edilir. Əgər bu, belədirsə, onda məsələ problemə nəinki düzgün yanaşmamaqda deyil, həmdə şəxsi dəyişikliklər prosesinin tövbə ilə heç bir əlaqəsi olmamasındadır. Bu, yanlış xatirələrin yaranması üçün əlverişli imkandır. Mən təkidlə tövsiyə edirəm ki, problemin mahiyyətini silinmiş yaddaşlara müraciətə gətirib çıxaran parçalanma [17] üsullarını təcrübədən keçirməyəsiniz.
• Yaşadığımız cəmiyyətdə cinsi təcavüzə məruz qalmış qurbandan onu təhqir edən şəxslə bütün əlaqələri kəsməsi tələb olunurmu? Müqəddəs Yazıda heç bir yerdə, ailəmiz daxil olmaqla, bizi incidən şəxslə günaha müqavimət göstərərək tamamilə əlaqələri kəsmək tələbinə rast gəlinmir. Orada həyatı pisiklə dolu olan, yalandan Allahın iradəsinə əsasən yaşadığını iddia edən, həqiqətdə isə dərk edib-etmədən günah içində batan insanlardan ayrılmaqdan bəhs olunur. Lakin bir çox seksual təcavüzün qurbanları onları təhqir edən şəxslərə qarşı durmağa qərar verirlər. Bu zaman məsələn, ailə üzvlərinə qarşı durmada heç nə alınmırsa, onda tamamilə əlaqəni kəsirlər. Belə qərar faciəvi şəkildə ailəni dağıdır və susaraq ittihamdan imtina və mübahisədən qaçma ilə nəticələnir. İstər dost, istər psixoterapevt olmasından asılı olmayaraq yaxşı köməkçi yüksək çağırışı və cəsarətli sevginin möczəli qüvvəsini nəzərə almağa çalışacaq.
Əgər siz həmsöhbəti seçərkən, onun problemə düzgün yanaşmasını, şəfa prosesi üçün lazım olan düzgün təsəvvürlərini, şəxsiyətinin dəyişməsində həm insana, həm də Allaha məhəbbət göstərməyə səylə çalışan olmasını nəzərə alsanız, təbii ki, müdrik addım atmış olarsınız.
Bu addımlar keçmişdə baş verən zorakılıq halını inkar etmək və ya bu hadisəyə çox böyük əhəmiyyət verməklə bizi öz əsarəti altına salan şeytanın tələlərini ayırd etmək bacarığımızı qüvvətləndirməlidir. Əgər biz bu tələləri aşkar edə bilsək, onda onlardan qaçmağa nail ola və çətin olsa da həyat verən Allahı axtarmağa davam edə bilərik.
I HİSSƏ
CİNSİ TƏCAVÜZÜN PSİXOLOJİ İNKİŞAFI
1-Cİ FƏSİL
MÜBARİZƏNİN REALLIĞI: DÖYÜŞƏ GİRİŞ
Bəzən mənə elə gəlir ki, yer üzündə yaşayan, kişi və ya qadın, uşaq və ya yaşlı, hər bir insan həyatında bir dəfə də olsun seksual zorakılığa məruz qalıb. Təbii ki, işimin xüsusiyyətlərinin gələcək ümidləri təhrif etdiyinə şübhə yoxdur. Bir çox psixoloqlara psixoterapevt və nəsihətçi kimi məsləhət verərkən mən saysız-hesabsız insanların həyatının iştirakçısına çevrilirəm. Bunlar qonşularınız, uşaq toplantılarının müəllimləri, sizin pastorunuz, həkiminiz, eşitmək çox ağır olsa da həyat yoldaşınızdır. Çoxları üçün zorakılıq haqqındakı xatirələr daimi diş ağrısına çevrilib. Artıq buna həddindən çox vərdiş etdiklərindən ağrını belə hiss etmirlər, çünki hislərinin keyləşməsi həyatdakı çətinlikləri dəf etməyə mane olmur. Əksər hallarda bu və ya digər insanın zorakılığa məruz qaldığını ağlınıza belə gətirməzdiniz. Bu hadisə ilə bağlı birbaşa verilən suala cavab verərkən əksəriyyət uzun illər baş verən hadisəni xatırlamadıqlarını deyir. Bəziləri isə utandıqlarından cinayətkara nisbətən özlərini rədd edilmiş və alçaldılmış hiss etdiyi bu cür cinayətin qurbanı olduqlarını etiraf etməkdən çəkinirlər.
Yeniyetmələrin yoldan çıxarılması çətin mövzulardan biridir. Digər mövzulardan fərqli olaraq bu mövzuda həm söhbəti açan, həm də həmsöhbətdə böyük utancaqlıq hissi yaradır. Əksər psixoloji qruplarda kimsə seksual zorakılığa məruz qaldığını etiraf edərkən, o, eyni hadisəni yaşayan, amma daxilindəki mübarizəni səylə gizlədən şəxsə görə qorxu və qəzəb üçün ildırım sipərinə çevrilir. Zorakılığı yaşayan şəxs üçün keçmişini inkar etmək, baş vermiş hadisəni yaddaşdan silmək, ağrını və keçmişi ilə bağlı daxili mübarizəni boğmaq həqiqətən də daha asandır.
Nüfuzlu pastor olan, atası tərəfindən seksual zorakılığa məruz qalan və bu hadisəni daxilində boğmağa çalışan gənc qadının kədərli sözlərini xatırlayıram: «Həqiqətin gözünə baxmaqdansa, ölsəm yaxşıdır. Əgər xatirələrimin həqiqət olduğunu etiraf etsəm, valideynlərim, ailəm və üzvü olduğum məbəb məndən üz döndərəcək. Lakin zombi tək yalanla və hər şey yaxşı imiş kimi həyatımı yaşamağa davam etsəm, tədricən daxilən çürüyəcəyəm».
Onun qarşısındakı seçim aydın idi: ya yalan danış və tədricən öl, ya da həqiqəti söylə və cəzalan. Bu, dəhşətli səslənsə də, həmin gənc qadının həqiqətin etiraf etməsi həyatda yeganə ümidi olan doğmalarının və yaxınlarının dəstəyindən məhrum olması demək idi.
Onun bədbəxtliyi elə də nadir hal deyil. Beləcə, zorakılığı yaşayan insan (istər qadın, istərsa də kişi olsun) keşmişə qayıdır və böyük dəyər ödəməli olur. Bu vəziyyət mənə uşaqlıqda biləyini sındıran bir tanışımın hekayəsini xatırladır. Valideynlərinin laqeydliyi səbəbindən sınıq bilək yaxşı müalicə olunmadığından kor-təbii olaraq birləşmişdi. Biləyini hərəkət etditməsəydi, əlinin işləməsi qənaətbəxş idi. Onun əli sağalmışdı. Lakin o, tenis və ona bənzər idman növləri ilə məşğul ola bilmirdi. O, normal həyat yaşasa da, valideynlərinin laqeydsiziyi bütün həyatı boyu onunla qaldı. Əgər o, biləyini tamamilə bərpa etmək istəsə, onda biləyini sındırmalı və bərpası üçün uzun müddət gözləməlidir. Bu isə onun ailəsi üçün çox ağır yük olacaq. Bir halda ki, o, bu qüsuru ilə yaşamağa alışıbsa, onda bu qədər əziyyət nəyə lazımdır? Bu cür sualı seksual zorakılığa məruz qalmış əksər insanlar da verir.
Keçmişə qayıdış prosesi həyatı, ya da həyat adı altında gizlənmiş əzablı yaşayışı məhv edir.
Zorakılığın qurbanını asan yol olan susmağın əvəzinə təşviş, qorxu, biabırçılıq, qəzəb və şəxsi ağrılı dəyşikliklər gözləyir. Halbuki, qurban iradəsiz və daxilən boş olsa da, susmaq onu ünsiyyət zamanı xoşrəftar və Müqəddəs Kitabı araşdıran qrupun həsr olunmuş gözəl nitq qabiliyyətli rəhbəri kimi göstərə bilər. Ər-arvad münasibətləri yenidən qurmaq, yəni cinsi münasibətləri oruc və duaya görə müvəqqəti olaraq kənara qoymaq lazım gələcək. Yaradanın ailə həyatını yenidən naxış şəklində toxuyub birləşdirmək üçün, onu ayrı-ayrı hissələrə bölməyə ehtiyac duyulacaq. Bu proses həyat yoldaşının, dostların və məbəd üzvlərinin köməyi ilə ideal şəraitdə belə çətindir. Əksər hallarda zahiri mübarizə olduqca çətin olur. Çünki ətrafdakılar mehriban qadının bütün münasibətlərdə mehriban qalmasına, işgüzar qadının özünü idarəetməni itirməməsinə, qayğısız qadınının şən həyat yaşamasına üstünlük verirlər. Qurbanın şəxsi dəyişiklikləri gözlənilməz və xoşagəlməzdir, xüsusilə də onlar ətrafdakıları da dəyişilməyə təhrik edirsə, onda ona hər cür cəfəng, şübhə və qərəz hissi ilə yanaşırlar. Ən axmaq cəfəngiyat isə rahat həyat yaşamağa vərdiş edən insanlardan dərin dəyişiklikləri tələb etməkdir.
Bəziləri arzulayır ki, şəfa prosesi təbiətin qoynundakı gəzintiyə bənzəsin. Həqiqətdə isə bu yol qaranlıq vadidən keçir və sanki Allah Oğlunun nurlu simasını belə qaranlıq bürüyür. Dəhşətli hal isə bunun sanki daha dirilmənin olmadığı bir ölümə aparmasından ibarətdir. Buna görə də görünən yeganə çıxış yolu keçmişi inkar etmək və Allahın bizi dinə bağlı robot kimi görmək istəyinə inanmaqdır. Bunun həqiqət və ağlabatan görünməsinə baxmayaraq, mən buna şeytanın bir hiyləsi, yaxud da böyük həcmli yalan kimi baxıram. Bəs, kiçik toxunuşdan daha da şiddətlənən dərin yara ilə nə etmək olar? Mən hələ bu yaranın dərinliyindən danışmıram. «Yaraya toxunma» deyənlər saysız-hesabsızdır. Bu insanların ehtiyatlı olmağı və həyat təcrübəsi ürək döyüntülərini və canlarının həyacanını boğan fəaliyyətsizliyini üzə çıxarır.
Onda əminliyə və həqiqi sevincə can atmağın mənası nədir? Cavab sadədir: Xoş Müjdəyə əsasən yaşamaq. Mübarizə aparmağın səbəbləri bunlardır: daha böyük şeylərə nail olmaq, həyatın və sevginin dadını duymaq, kədərli xatirələrdən və utancaqlıq hissindən azad olmaq istəyi. Heç kəs keçmişi inkar edən dərin yuxudan bu vəziyyətdən bezməyənədək və qaranlığı məhv edəcək ümid qığılcımını görməyənədək ayılmayacaq. Nə üçün yaradıldığını dərk etməyə çatmayanadək həyatı sürünərək yaşamaq seksual zorakılığa bərabər cinayətdir.
Lakin boş həyatdan məmnunsuzluğumuza nisbətən, daxili dəyişmək istəyimiz daha dərindir. Bütün imanlılarda olduğu kimi bizi də hər şeydə məqsəd özünə cəlb edir. Həvari Paul bunu salehlik tacı adlandırır (bax: 2 Timotey 4:8). O, özünü Allaha diri qurban kimi təqdim etməyə <bax: 2 Timotey 4:6> (müəllifin şəxsi qeydi), mübarizə aparıb qalib gəlməyə <1 Korinflilərə 9:24, 26 > hazır idi. Çünki onun Allahla birləşmək istəyinin mükafatlandırılacağını bilirdi. Həqiqi mükafat elə Allahın ağuşuna düşmək və Ondan tərif eşitməkdir. Məhz bu, adi fikirləri düşüncəmizdən kənarlaşdırır.
Yaralarının şəfası ilə məşğul olmağa qərar verən insan həyatının yeni mərhələsində ruh yüksəkliyi hiss etmədiyi kimi, cəsarətin artmasını da hiss etməyəcək. İnsan canını tez bir zamanda zəncir və qandallardan azad edə bilməz. Bəs, onda insanın məqsədə doğru — Allahın ağuşuna doğru irəliləməyinə səbəb nədir? Yenə də eyni cavab ortaya çıxır — daha böyük şeylərə nail olmaq istəyi. Allah bizi Onun tək canlı, pak, məhəbbətli, coşğun və saleh kimi xüsusiyyətlərə təbii həvəslə can atmaq istəyi ilə yaradıb. Allahın bizi görmək istədiyi kimi olmağa can atmağımız bizdə qətiyyətlilik yaradır.
Dəhşətlisi də bundan ibarətdir ki, keçmişdə zorakılıqla bağlı problem yaşamış və bu problemi həll etməyə qərar verən yetkin insan, bəzən məsihçinın məsihçiyə qarşı apardığı həm daxili, həm də zahiri ciddi mübarizəyə hazır olmalıdır. [18] Belə bir vəziyyətdə şəxsiyyətin dəyişməsi prosesi baş verirsə, bu, böyük fövqəltəbii qələbə baş verir. Zorakılığı yaşamış kişi və qadınlar mütləq mübarizədə dayanmalı, böyük dəyər ödəməli olduqlarını və inkar bataqlıqda yaşamağın həyat olmadığını dərindən dərk etməlidirlər. İsa Məsih bizə həyat, bol həyat vermək üçün gəlmişdir <bax: Yəhya 10:10>. İnsanın buna əsaslanaraq özünü aldadıb riyakar həyat yaşadığını göstərməsi elə Xoş Xəbərin inkarıdır.
Özünü dəyişmək üçün mübarizəyə can atanda nəyi dərk etməlisən? Qısaca olaraq, bunun müharibə olduğunu unutmamalı, düşməni tanımağın vacibliyini və nə üçün mübarizə apardığını anlamalısan. Bu, müharibədir. Zorakılığın baş verdiyini etiraf edən insan bu mübarizəyə doğru addım atır.
Mühari̇bəni̇n realliği
Problem etiraf edilməyənə qədər həll edilə bilməz. Əsas irəliləyiş uzun illər haqqında bəhs edilməmiş problem etiraf ediləndə baş verir: bəli, mən seksual zorakılığa məruz qalmışam. [19] Hər şey öz adı ilə adlandırılmağa başlayırsa, bunun necə böyük mübarizəyə çevrildiyini təsvir etmək çətindir.
Dəhşətli hadisələr yaşayan psixoloji qrupun məşğələlərinə baş çəkən qadınla bir ildən artıq idi ki işləyirdim. Qadın istəməsə də, bizim bütün işimiz zorakılığın psixoloji nəticələrini araşdırmaqla bağlı idi. Bir dəfə o, etiraf etdi ki, yalnız zorakılıq hadisəsi səbəbindən qrupa baş çəkməklə barışmaq onun üçün çətindir. Bir il ərzində araşdırmalarımızın bu problemə toxunduğuna və hadisənin aydın şəkildə onun yaddaşında həkk olunmasına baxmayaraq, o, təkidlə hadisəni etiraf etməkdən boyun qaçırırdı.
Yaxın bir dostumla mübahisə etməyənədək, qurbanların hadisənin baş verməsini etiraf etmək istəmədiklərinə təəccüblənirdim. Həmin vaxtlarda mən artıq bir ildən çox idi ki, seksual zorakılığa məruz qalmış insanlarla işləyir və bu mövzuda seminarlar aparırdım. Məşğələlərin birində, hətta, məndən bir neçə dəfə seksual zorakılığa məruz qalıb-qalmadığımı soruşmuşdular. Mən həmişə təkidlə «xeyr» deyirdim. Bütün seminarlarıma diqqətlə qulaq asan dostum eyni sualla mənə müraciət edərkən, yenə də həmin cavabı verdim. Bu zaman o, sualı başqa tərzdə verdi. O, nə vaxtsa cinsi baxımıdan məni utandıracaq və narahat edəcək bir vəziyyətlə qarşılaşdığımı soruşdu. Ona sürətlə və düşünmədən, hətta, özümü də təəccübləndirən cavab verdim: «Əlbəttə ki, hə». O məndən bu barədə ətraflı şəkildə təfsilatları soruşmağa başladı.
Mən bir an içində yeniyetmələrin düşərgəsindəki məcburi onanizmi — idman düşərgəsində yaşadığım və boyskautların [20] təşkilatında inkar etdiyim seksual təhqiri və homoseksual təcavüzü xatırladım. Dostum heyrət içində mənə baxaraq soruşdu: «Məgər bu, seksual təcavüzə işarə deyilmi?» Mən donub qaldım. Mən bu epizodları unutmasam da, heç vaxt onların növbəti suallar üçün qapı açmasına da şərait yaratmamışdım. Məhz elə bu, hadisəni etiraf etdikdən sonra özünə şəfaya maneə olan səbəbdir.
Bu yaxınlarda qəbuluma yeganə məqsədi seksual zorakılığa məruz qalıb-qalmadığını araşdırmaq olan qadın gəlmişdir. Öz tanışları arasında o, ali savadlı, ağıllı, işgüzar və çox ciddi qadın kimi tanınırdı. O, utana-utana mənə nə üçün müraciət etdiyini dedi. On dörd il ərzində valideynləri onu nudist [21] çimərtliyinə aparıb-gətirirdilər. Hər yay cəmiyyətin «geyimli» nümayəndələri «nudist gözəlliyi» festivalına dəvət olunurdular. Müsabiqə zamanı o, özünü müxtəlif, bəzən də pornoqrafik tipli pozalarda nümayiş etdirməli idi. Daxilən o, ölmüşdü. Qadın valideynləri tərəfindən həm evdə, həm çimərlikdə nudizmə təhrik edildiyinə görə üzülürdü. Bundan daha isə dəhşətlisi onun qız bədənini bərəlmiş gözlərlə seyr edərkən, ağzı sulanmış yüzlərlə kişinin iştirak etdiyi bayramlara nifrət edirdi. Mən yenə də heyrətlənmişdim. Doğrudan da o, ciddi şəkildə zorakılığa məruz qalıb-qalmadığını məndən soruşurdu? Məgər nəticə göz qabağında deyil?
Digər qadının isə atası, əmisi və babası tərəfindən zorakılığa məruz qalması və bunun ona zərər verməsi halı ilə razılaşmışdı. Lakin o, bunu cinayət hadisəsi kimi səciyyələndirməkdən imtina etdi. Atası və əmisi onu oral sekslə məşğul olmağa məcbur edirdi. Babası isə onun qarşısında çılpaq dayanırdı. Həmin qadın tam səmimi şəkildə etiraf etdi: «Əgər onlar məni zorlasaydılar, bunu cinayət adlandırardım. Lakin onlar əksər kişilərin illər boyu etdiklərini təkrarlayırdılar. Belə olan halda, mən nə üçün bunu cinayət adlandırmalıyam?».
Beləliklə, seksual zorakılıq nədir? Görünür ki, bir çoxları onlarla baş verən hər şeyi cinayət adlandırmır. Lakin buna bənzər hadisələr başqa bir insanın başına gəlsə və bu proses daha da dərinləşsə, onda təbii ki, baş verənlər seksual zorakılıq kimi qiymətləndirilərdi. Bir kişi belə bir hadisədən danışırdı: «Anam həmişə evdə çılpaq gəzərdi. O, tez-tez büstqalteri bağlamağı və ayağında göyərmələrin olub-olmadığına baxmağı xahiş edərdi. Anlayırdım ki, bu, əbədsizlikdir. Lakin bunu seksual zorakılıq adlandırmaq olarmı?».
Seksual zorakılığın nədən ibarət oduğunu bilmək üçün, onun dəqiq tərifini vermək lazımdır:
Seksual zorakılıq — yoldançıxaran şəxsin seksual istəkləri üçün uşaq və ya yeniyetmələrdən istifadə etdiyi uşaqlarla yeniyetmələr və yetkin insanlar arasında olan istənilən əlaqə, yaxud qarşılıqlı əlaqədir.
Seksual zorakılıq qurbandan yaşca çox böyük, yaxud uşaq və ya yeniyetmələr üzərində müəyyən səlahiyyətə malik həddi-buluğa çatmayan şəxs tərəfindən də həyata keçirilə bilər. Seksual zorakılıq bioloji, yaxud hüquqi baxımından qurbanın qohumları tərəfindən həyata keçirilərsə, bu, artıq insest [22], yəni ailə daxili seksual zorakılıq adlanır.
İki cür seksual zorakılıq mövcuddur: seksual əlaqə və qarşılıqlı seksual əlaqə. Seksual əlaqə həm qurbanda, həm də yoldançıxaran şəxsdə seksual istəkləri oyatmağa yönələn hər cür fiziki təmasdır.
Fiziki təmas özündə —
1) ən yüksək səviyyədə — istər zor tətbiq olunmaqla, istərsə də razılıq yolu ilə olsun (vaginal seks), oral və ya anal seks (24% qurban [23]);
2) yüksək — istər zor tətbiq olunsun, istərsə də razılıq yolu ilə olsun, çılpaq bədənə və cinsiyyət orqanlarına toxunuş, həmçinin incə toxunuş və ya vaginaya daxil olma, döşləri sığallamaq, yaxud cinsi aktı əvəz edən istənilən forma(40%);
3) aşağı səviyyəli — istər məcburi, istərsə də könüllü öpüşlər, paltarla örtülmüş ombalara toxunuş, buda, baldırlara, döşlərə və cinsiyyət orqanlarına toxunuş (36%) birləşdirir.
Qeyd etmək istərdim ki, istənilən bu cür cinsi əlaqələr qurbana yara vurur və onun qəlbində iz qoyur. 61% cinsi zorakılığın qurbanları ən aşağı səviyyədə olsa belə yara almaları barədə danışır. 39%-i isə çox ciddi psixoloji travmalardan bəhs edir [24].
Qarşılıqlı cinsi həvəsi aşkar etmək daha çətindir. Çünki o, fiziki təması müəyyən etmir. Bu isə o deməkdir ki, bu cür həvəs ciddi təsir bağışlamır. Əksər hallarda söhbət hiss olunmayan cinsi təcavüzdən gedir. Bu təcavüz qurbanı zorakılığın baş verib vermədiyi haqda şübhələnməyə vadar edir. Yoxsa ki, bütün bunlar onun ağlının təhrif olunmuş məhsuludur. Qarşılıqlı cinsi həvəsi vizual, şifahi və psixoloji olmaqla üç qrupa bölmək olar. Vizual elə bir vəziyyətdir ki, uşaq ehtiraslandıran şəkillərə və ya səhnələrə baxmağa məcbur olur. Yaxud da yoldançıxaran ona (məsələn, çılpaq vəziyyətdə) böyükləri belə ehtiraslandıracaq bir baxışla baxır.
Mənim pasiyentlərimdən birinin atası qızının vanna qəbul etməsindən öncə vanna otağına pornoqrafik jurnal qoyurdu. O, yuyunduğu vaxt atası vanna otağına gəlib jurnalı götürür, pərdə arxasından qızının silüetini izləmək üçün bir neçə saniyəlik ayaq saxlayırdı. Bu, təsadüf deyildi. Ümumi tendensiya digər vizual təcavüzləri təsdiqləyir.
Bir yeniyetmə hər dəfə evə qayıdanda həyəcan keçirirdi ki, sərxoş anasını divanın üstündə çılpaq görəcək. Hər dəfə özünə and içirdi ki, ona baxmayacaq. Lakin cinsi həvəs oyadan yeniyetməlik marağı ona üstün gəlirdi.
İstər valideyn, istərsə də böyük adam çılpaq uşağa qarşı cinsi meyllilik hiss edirsə, yaxud onu ehtiraslandırırsa (pornoqrafiya və ya eksgibisionizm [25] şəklində), sözsüz ki, bu, uşağa təcavüz etmış olur.
Şifahi qarşılıqlı cinsi həvəs də cinsi zorakılığın bir növüdür. Mənim yaxın tanışlarımdan birinin atası öz qızının bədənini hər dəfə elə həvəslə müzakirə etməyə vərdiş etmişdi ki, sanki söhbət uşağın məktəb qiymətlərindən gedir. Hər gün sanki bit axtarırmış kimi onun inkişaf edən bədəninin formasına diqqət edirdi. O, tez-tez qızının ətəyinin ölçüsünü götürürdü, saçlarını yoxlayır, oğlan dostlarını gah tərifləyir, gah da tənqid edirdi. Ən utancvericisi isə o idi ki, atası oğlanların yanında onun bədən quruluşunu müzakirə edirdi. Onun öz qızını Mə-Mi adlandırmaqla da pis vərdişi var idi. Heç kəs bu ləqəbin hansı məna kəsb etdiyini anlamırdı. Yalnız qızı atasının onun döşlərini nəzərdə tutduğunu bilirdi. Bu cür daimi sözlə alçaldılma açıq aşkar şəkildə emosional təcavüzdən xəbər verirdi. Lakin yaddan çıxartmaq olmaz ki, bu həm də qızın cinsi inkişafını pozurdu.
Sözlə cinsi təcavüz eyhamlarla izhar oluna bilər. Həm də birbaşa yoldançıxartma da ola bilər. Bir qadın üçün babasının yanında olmaq ikrah edici idi. Hər dəfə onu görəndə babası hıqqıldaya-hıqqıldaya ona göz vururdu. Bununla yanaşı onun içindəki bu narazılığı valideynləri böyüyə qarşı hörmətsizlik və qəribəlik kimi qiymətləndirirdilər. Onunla psixoterapiya seansları keçəndə babasının onu yoldançıxartması cəhdi edib-etməməsini soruşdum. Nəhayət, o yadına saldı ki, babası təklikdə qalanda bu sözləri deyirdi: «Sən elə şirinsən ki, səni yemək istəyirəm. Yanıma gəl, canım mənim. Qoy bir dodaqlarının dadına baxım». Onun babası bir qədər qeyri adi təsir bağışlayan sadəlövh qoca idimi? Yaxud da yoldançıxartma maskası taxmışdı? Bu cür sözlər işlətməklə cinsi zorakılıqdan zövq alırdı? Cavablardan biri budur ki, baba nəvəsi ilə təkbətək qaldıqda bu sözlərdən istifadə edirdi. Digər halda isə babanın nəvazişi ailənin diqqətini çəkmirdi. Çünki kifayət qədər saf və eyhamsız idi. Uzun qucaqlaması və öpüşləri başqa çalarlar altında gizlədilirdi.
Adətən, şifahi cinsi həvəs asan müəyyənləşir. Atasının qızına birlikdə vanna qəbul etmək təklifi və ya qardaşı ilə birlikdə zirzəmiyə enmək, yaxud əmi ilə meşədə gəzintiyə çıxmaq cinsi zorakılığın baş verməsinə zəmin yaradan açıq-aşkar əlamətlərdir. Yodançıxartma sözləri cinsi əlaqədə olmaq qədər qəlbə yara vurur. Zərərin təsir gücünü azaltmaq imkanı, yaxud qəbul edilməmək qorxusundan cinsi təcavüzü inkar etmək, özünə etiraf etməyi daha çətin, edir nəinki birbaşa cinsi təcavüzə məruz qalmaq.
Cinsi həvəsin sonuncu növü — psixolojidir [26]. Sözsüz ki, vizual cinsi həvəslə psixoloji cinsi həvəsin bir-biri ilə uyğun sahələri mövcuddur. Eləcə də şifahi cinsi həvəslə psixoloji cinsi həvəsin. Psixoloji cinsi həvəs şifahi və vizual (adətən hər ikisi)vasitələrlə həyata keçirilir. Lakin bunlar daha çox maskalanmış ünsiyyəti vurğulayır. Bu ünsiyyət uşaqla böyük arasındakı sərhədi get-gedə aradan götürür. Məsələn, ana öz yeniyetmə oğluna atası ilə olan cinsi münasibətlərindəki münaqişələrə görə təsəlli və məsləhət üçün müraciət edirsə, o, etibarla namərdlik arasındakı sərhədi aşmış olur. Namərdlik eşqbazlıqda vasitəçi kimi hərəkət edir. Namərd insan öz mənafeyi naminə digər insanların cinsi münasibətlərini yoluna qoyur. Öz qızını həyat yoldaşına çevirən ata gizli şəkildə onun ürəyini özünə bağlayır.
Cinsi zorakılığın zərəri açıq-aydın şəkildə özünü göstərməyə bilər. Atasının «diqqət»inə öyrəşən qız ömrünün sonuna kimi onun bu hərəkətinə bəraət qazandıra bilər. Buna baxmayaraq bu, cinsi zorakılıqdır. Eynilə oğlu haqqında «onun kişisidir», «dostudur», «ikinci əridir» deyən ana oğlu ilə həqiqi əri arasında rəqabət yaradır ki, öz cinsi unikallığını hiss etdirsin. Bu ana ilə oğul arasındakı təbii sərhədi pozur.
Hər dəfə valideynlərdən və ya qəyyumlardan biri öz cinsi tələbatlarını və istəklərini ödəmək üçün uşaqdan istifadə edəndə uşağın qəlbi yoldan çıxır. Cinsi zorakılığın gizli ola bilməsi haqqında olan fakt həqiqətin üstünü örtməməlidir. Bu, ciddi cinayətdir. Şeytanın zərərinin təbiəti ondan ibarətdir ki, yalançıların atası nur mələyi cildinə girir. (Bax: Yəhya 8:44 və Yeşaya 14:2). Lakin yoldançılxardan şəxs şeytanın əmri ilə hərəkət edib–etməməsindən asılı olaraq, bütün günahlar pisliyin səltənətinin köküdür. Hər cür cinsi zorakılıqda hiyləgərlik və yalanın bir hissəsi var.
Cinsi zorakılığın növləri: əlaqə və qarşılıqlı münasibət
Əlaqə
Ən yüksək səviyyə: — istər zor tətbiq olunmaqla, istərsə də razılıq yolu ilə olsun vaginal seks, oral və ya anal seks
Yüksək səviyyə: istər zor tətbiq olunsun, istərsə də razılıq yolu ilə olsun, çılpaq bədənə və cinsiyyət orqanlarına toxunuş, həmçinin incə toxunuş və ya vaginaya daxil olma, döşləri sığallamaq, yaxud cinsi aktı əvəz edən istənilən forma
Aşağı səviyyə: istər məcburi, istərsə də könüllü öpüşlər, paltarla örtülmüş ombalara toxunuş, buda, baldırlara, döşlərə və cinsiyyət orqanlarına toxunuş
Qarşılıqlı münasibət
Şifahi: açıq-aşkar şəkildə cinsi təcavüz; yoldançıxaran eyhamlar, yaxud xahişlər (gizli təcavüz); cinsi zorakılığın davranışı; daimi cinsi əlaqəyə eyham vuran söz və ifadələr.
Vizual: pornoqrafiyanın nümayişi və ona həvəsləndirmə; bilərəkdən cinsi əlaqələrin, orqanların və ya paltarların (məmədan, alt paltarı, penyuar, gecə paltarları) nümayişi; gözünü çəkmədən bədənə, yaxud yoldançıxartmaq məqsədilə paltara diqqət yetirilməsi.
Psixoloji: Cinsi-fiziki sərhədin pozulması, yəni aybaşına və ya qasığın vəziyyətinə olan həddən artıq maraq, yersiz imalələrin tətbiqi. Cinsi/qohumluq sərhədinin pozulması, yəni uşağın cinsi inkişafına olan sırtıqcasına maraq; uşağını həyat yoldaşının, etibarlı şəxsin, yaxın dostunun, müdafiəçisinin və məsləhətçisinin yerinə qoymaq.
Yoldan çixaran şəxs ki̇mdi̇r?
Yoldan çıxaran istənilən şəxs ola bilər. Bu, atanız, pastorunuz, qardaşınız və yetmiş yaşlı qonşunuz ola bilər. Bəzən qurban o qədər yoldan çıxaran şəxslərlə əhatə olunur ki, sanki o, eyş-işrətdə iştirak etmək üçün dəvətnamə göndərmişdir. Tez-tez bir neçə qohumu, qonşusu, oğlan dostları, müəllimləri, psixoterapevtlər və müdiri tərəfindən yoldan çıxarılan xəstələrə rast gəlirəm. [27]
Yoldan çıxaran şəxslər həm qadın, həm də kişi ola bilər. Əksər hallarda qız uşaqlarını ya yeniyetmələr, ya da yetkin kişilər yoldan çıxarır. Lakin kişilərin oğlan uşaqlarını, qadınların oğlan və qız uşaqlarını yoldan çıxarmalarını düşünməmək düzgün olmazdı. [28]
Yoldan çıxaran şəxs sizdən bir neçə on il böyük, yaxud da həmyaşıdınız, ya ailənizin böyük hörmət etdiyi və yaxud da tamamilə yad bir insan ola bilər. Hər bir vəziyyətdə onun özünə məxsus siması, səsi və qoxusu mövcuddur. Hətta, heç nəyi xatırlamasanız da, o, portmanetinizdəki solmuş şəkilə bənəzyəcək. Otuz il ərzində onunla görüşməsəniz və eyni masa arxasında oturmasanız belə, o, sizin həyatınızda, xüsusilə də gecə yatarkən yuxularınızda mühüm rol oynayacaq.
Yoldan çıxaran insanların şəxsiyyətləri və qurbanda qoyduğu izlər haqqında araşdırmalar az deyil [29]. Lakin bu kitabın əsas mövzusu yoldan çıxaranın şəxsiyyəti və onun vurduğu müxtəlif zərbələr haqqında deyil. Bu kitabın mövzusu yoldan çıxaran şəxsin seksual zorakılıq zamanı qurbana yetirilən zərərin xüsusiyyətindən bəhs edir. Bəzən qurban yoldan çıxaran şəxdən həddindən artıq asılı olur, ya da yoldan çıxaran şəxsin, xüsusilə ailə üzvü olduqda, onu inkar etməyə çalışır. Əsas baş verənləri dərk etmək vacibdir.
Əksər seksual zorakılığa məruz qalan qurbanlar yoldan çıxan şəxşə bəraət qazandırmağa ya da dəyən zərərin əhəmiyyətini kiçiltməyə çalışırlar. Bu, çox hallarda onların yoldan çıxaranın valideyn, himayəçi, yaxud yaxın dost olmaması səbəbindən təsəlli axtarmalarıdır. Tamamilə etibar etdiyi yaxın şəxs tərəfindən bu cür xəyanət körpə üçün daşıya biləcəyi çətinlikdən daha ağır yükdür. Qurban yoldan çıxaran insanın onun qəlbinin dərinliyindəki sirrləri bilən və heç kimin məxsus olmadığı qəlbinin açarına malik olan şəxs olması faktını qəbul etmək istəmir. Məhz bu səbəbdən, məsələn, doğma dayısı təfəfindən yoldan çıxarılan qurbanlar belə deyir: «Hər halda bu, mənim qardaşın, yaxud da atam deyil». Əgər yoldan çıxaran yad adamdırsa, onda qurban təsəlli tapmaq üçün, onun qohumlardan biri olmadığı faktını əsas gətirəcək. Dəhşətli hadisəni yaşamış insan etibar etdiyi şəxsi itirdiyinə görə əzab çəkmək istəmir. Vurulmuş zərər qohumlar tərəfindən olmadığı və hər şey daha pis ola bilərdi fikri ilə qurban zərərin kiçik olduğunu güman edir.
Qurbanın özünü müdafiəsində ikinci fikir — yoldan çıxaran şəxsin vurduğu zərərin izahını verən insanlar qrupuna aid olmasıdır. [30] Ümumi desək, vurulmuş zərərin dəyəri yoldan çıxaran şəxs cinayətkar hesab olunanda müəyyən olunur. Hətta, vətəndaş qanununa görə qaydaları pozan şəxs cinayətkar hesab olunmasa, Allahın qanununa görə cinayətkar kimi dəyərləndirilicəkdir. Qurban cinayətkara və onun törətdiyi cinayətə bəraət qazandırdığı müddətcə, mübarizə başlamayacaqdır.
Bəraətlər isə saysız-hesabsızdır. Yoldan çıxaran şəxs özü də uşaqlıqda yoldan çıxarılmışdı. O, ətfarı qəddar insanlarla dolu bir dünyada böyümüşdür. Məhz belə bir mühitdə istənilən insan özünü idarə etməsində problem ola bilər. O, həyat yoldaşı ilə yola getmir və daima özünü tənha hiss edirdi. O, həddindən artıq şərxoş olduğuna görə nə etdiyini bilmirdi. Belə olan halda o, əməllərinə görə necə məsuliyyət daşıya bilər? İnsanlara çoxlu yaxşılıqlar əvəzində yeganə səhvinə görə ona qəzəblənməyimə haqqım varmı? Bu və buna bənzər bəraətləri kənara atmaq lazımdır. Çünki yoldan çıxaran şəxs qurbanın bədəni və canına qarşı cinayət törətmişdir.
Əsas məqamı yenidən vurğulamaq vacibdir: seksual zorakılıq qurbana, onun bədəninə zərər vurub-vurmamasından asılı olmayaraq, xətər yetirir. Əvvəlcə, çoxları bu mülahizəyə şübhə ilə yanaşır. Vəhşicəsinə doğma ata tərəfindən zorlanmanın qonşudakı xeyirxah qoca tərəfindən yüngülcə sığala bərabər olması bizə həmin an aydın olmur. Doğma atası tərəfindən zorlanma hadisəsi ilə işləməyin iyrənc kaftarın əxlaqsız davranışı ilə məşğul olmaqdan daha çətin olmasına heç kim şübhə etmir. Seksual zorakılığın vurduğu psixoloji zərərin dərinliyi bir çox amillərdən — yoldan çıxaran şəxlə münasibətdən, onun yaşından, cinayətin ağırlığından, zorakılığın dərəcəsindən və ümumi müddətindən asılıdır. Lakin hər seksual zorakılıq halında insanın ləyaqəti və qəlbinin gözəlliyi iztirab çəkir. Bu səbəbdən istənilən halda zərərin olması labüddur. Belə ki, saatda əlli kilometr sürətlə hərəkət edən yük maşının, ya da motorollerin insanı vurması zamanı zərərin olması qaçılmazdır.
Şübhəsiz ki, seksual zorakılığın biri digərindən daha çox zərər vura bilər. Bu zərərə uyğun olaraq belə bir ehtimal irəli sürmək olar: eyni şərtlər altında dəyən zərər birbaşa«valideyn-uşaq» münasibətlərinin məhvi ilə mütənasibdir. [31] Münasibətlərin bu cür qırılmasında iki problem mövcuddur: seksual zorakılıq və onun yayılma xəbəri. Seksual zorakılıq zamanı daxili sarsıntı baş verir. Onun qarşısının alınması üçün sabit müdafiə şəraiti lazımdır. Əgər bu cür şərait mövcud deyilsə, hətta, ən pisi, yaranan mühit düşmənçiliklə əhatə olunub və soyuqdursa, yaxud vurulmuş zərərə əhəmiyyət verilmirsə, onda qurban sağ qala bilməsi üçün şəfa prosesindən imtina edəcəkdir.
Bu səbəbdən insest ailədən kənar zorakılıqdan daha ağır nəticəyə malik olur. Əmioğlu tərəfindən olunan seksual zorakılıq ata tərəfindən edilə zorakılıqdan daha az ağrılı olur. Ata övladın yeganə, həqiqi Həyatverən Səmavi Atanı tanımasına qədər etibar qazanmaq, bu etibarı doğrultmaq və Allahın təyin etdiyi müavin olmaq üçün çağırılmışdır. Qurbanın daxilindəki münaqişənin qüvvəsi və valideyinə olan etibarın itirilməsi birbaşa valideyinin müdafiəçi kimi öz vəzifəsinin öhdəsindən gələ bilməməsindən asılıdır.
Ailədaxili zorakılıq, valideynlərlə, yaxud ailənin digər üzvləri ilə qurban arasında bu hadisənin yayılmasının vurduğu zərər istisna olmaqla, demək olar ki, daima ağır nəticələrlə yekunlaşır. Əgər yeniyetmə qonşu tərəfindən həftədə bir neçə dəfə sığallandığını valideynlərində söyləsə, onda onun özünün şübhə atltına düşmə təhlükəsi yaranacaq. Bundan daha pisi isə o, hətta, əxlaqsızlıqda da günahlandırıla bilər. Valideynlərinin ona nə deməsindən asılı olaraq, onu yüzlərlə bəhanəsi olacaq. Buna görə də o, xəbərin yayılmasından çox qorxur. Qurbanın valideynləri tərəfindən hörmət edildiyinə və sevildiyinə inamı çox qırılarsa, bir o qədər ailədaxili və aildədən kənar seksual zorakılığın nəticələri də ağır olacaq.
Beləliklə, yekun nəticəyə gələk. Mübarizəyə qoşulmaq üçün ilk addım, artıq onun başlandığını etiraf etməkdir. Bu fəsil ilə tanış olan əksər oxucular ilk dəfə evdə, məktəbdə, yaxud məbəddə yaşadıqları hadisələri seksual zorakılıq halı kimi qiymətləndirə bilərlər. Seksual zorakılıq hadisəsinin baş verməsini etiraf etmək uzun prosesdir. Hətta, o, tam səmimi şəkildə etiraf edildikdən sonra da bitmir. Adətən, etiraf prosesi mübarizə zamanı zərbə endirmək, yaxud qaçmaq kimi iki seçimdən biri müəyyənləşənə qədər uzanır. Çox vaxt seksual zorakılıqla bağlı xatirələr şəxsi şübhədən əlavə hislərlə müşayiət olunmur. Bəzən xatirələrin hislərlə heç bir əlaqəsi olmur. Onlar sanki toxunulması qeyri-mümkün olan şəffaf buz hissəciyinə çevrilib. Digər hallarda isə xatirələr kiçik təfsilatlara qədər bərpa oluna bilər. Lakin bu təfsilatlar əsas məna və mahiyyətdən uzaqdır. Yaralayıcı həqiqəti ürəyin dərinliyinə qədər qəbul etmək ilk baxışdan ağılsız görünə bilər. Lakin buna baxmayaraq, ən sərt ürəyin belə isinməyə ehtiyacı var. İstənilən xoş söhbət yaşamaq üçün həyata dəvət, dərin təəssüf hisləri isə acı göz yaşlarıdır. Yaşamaq üçün gündəlik dəvətlər seksual zorakılığa məruz qalan insanlara görə ən yaxşı halda cənubdakı istirahət mərkəzlərində iki günlük dincəlməyə, pis halda isə buzlaqların sahəsini kiçiltməyə bənzəyir. Ürəkdəki buzun tamamilə əriməsi bədbəxtliyin yaxınlaşmasından xəbər verir. Buna görə də buzlaşmış ürəyə soyuqluq və duyğularını gizli saxlamaq vacibdir.
Məhz bu səbəbdən seksual zorakılıq yaşayan insanlar çox vaxt hadisəni inkar edir, yaxud onu pislik kimi qiymətləndirmir, ya da dəyən zərəri kiçildirlər. Beləliklə də, düşmən naməlum və ifşa olunmamış qalır. Buna görə də qurban onunla mübarizəyə başlaya bilmir. Beləcə, hərbi əməliyyat başlamayana qədər təsəlli və ümid axtarmaqda fəryad edən qəlb üçün nəsə etmək vacibdir. Onun fəryadı ya eşidilməli, ya da boğulmalıdır. Təəssüf ki, çox vaxt seçim fəryadı boğmaq üzərində olur. Adətən, daxili baş vermiş hadisəni inkar etməyə, zərəri kiçiltməyə və səhv fikirlərə yönələn soyuqluq sızıltıların qarşısını alır. Bu cür yanaşma gizli utancaqlıq və özünə nifrəti diktə edir. Və bu, qəlbi soyuq saxlamağa səbəb olur. Növbəti iki fəsildə qurbanın yarasını dərinləşdirən psixologiya haqqında ətraflı şəkildə bəhs olunacaq.
2-Cİ FƏSİL
DÜŞMƏN: GÜNAH VƏ UTANCAQLIQ
Müharibə başladı. Bəs, düşmən kimdir? Sual olduqca asan görünür. Bu yaxınlarda kişilərin nəzdində doğuş ağrısına bənzər böyrək ağrısndan əziyyət çəkirdim. Həmin anda düşmənimin kim olduğunu soruşsaydınız (məsəl üçün, özümdə güc tapib cavab verə bilsəydim), mən qulaqlarıma inanmasam da çığıraraq belə deyərdim: «Ağrılarım!». Təbii ki, məni yandıran və həyatıma son qoymaq istəyən bu ağrını nəzərdə tutardım. İstənilən güclü ağrının nəticəsi həmişə belə olur. Bu ağrıdan azad olmaqdan başqa, o, bütün fikir və hisləri insandan uzaqlaşdırır. Ağrı və bu ağrıya səbəb olan hər şey düşməndir.
Seksual təcavüzə məruz qalan insandan «Düşmənin kimdir?» deyə soruşanda, o da eynı cavabı verir. Düşmən — seksual zorakılıq nəticəsində yaranan ağrı və bu ağrının səbəbkarıdır! Yoldan çıxaran şəxs cinayət törətməsə idi, ağrı da olmazdı. Düşmən göz qabağındadır. Ya da belə görünür… Lakin yoldan çıxaran şəxsin düşmənə çevrilməsi zamanı nə baş verdiyinə diqqət yetirin. Qurban «zərbə endirmək, yaxud qaçmaq» kimi çıxılmaz vəziyyətə düşür. Seksual zorakılığı zərərini kiçiltmək üçün növbəti təkliflərdən istifadə etmək olar: unutmaq, qələbə qazanmaq, əzabların səbəkarı olan yoldan çıxaran şəxsi özünə tabe etdirmək, yaxud cəzalandırmaq. Bu mübarizə nəinki sonsuzdur, həm də boşdur. Gəlin, unutmaq cəhdinə nəzər salaq. Bütün bu səylər unutmaq istədiyiniz insana diqqətinizin yönəlməsinə səbəb olur. Kimisə unutmaq üçün sərf olunan gücü öncədən uğursuzluqla nəticələnəcəyi aydın görünür.
Bundan sonra heç vaxt yoldan çıxaranın (və yoldan çıxaran şəxsə bənzər insanların) qurbanına çevrilməmək qərarı qəddar və sərt davranışa gətirib çıxarır. Belə bir qərar onu hər şeydən qorumaq əvəzinə tənhalıqla nəticələnir. Qurbanın seçdiyi müdafiə üsulları ona yeni ağrılar gətirir. Bu ağrı onun qəlbini daha da sərtləºdirərək, bir daha qurbana çevrilməmək qərarını möhkəmləndirir. Əslində ağrıdan müdafiə olunmaq istəyi ağrının dərəcəsini azaltmaq əvəzinə onu daha da gücləndirir.
Yoldan çıxaran düşmən gözəgörünməz, yaxud da bəraət qazandırılmış şəxs olsa da, törətdiyi iyrənc cinayət onun boynunda qalır. Illər keçsə belə, o, insanda eyni reaksiyanı oyadacaq. Buna görə də düşmənlə münasibətdə iki mövqe mövcuddur: zərbə endirmək, yaxud qaçmaq. Bu iki mövqe bir-birindən çox fərqli görünür. Biri birbaşa hücumu, digəri isə «simanı qorumaq» şərti ilə geri çəkilməyi tələb edir. Lakin əslində bu iki mövqe arasında fərqlilikdən çox oxşarlıq vardır. Hər ikisi daxili münaqişədən qaçmaq cəhdi kimi dəyərləndirilir. Qisas məqsədi ilə hücuma, yaxud süst itaətkarlığa sərf olunan güc yaralanmış ürəyi qorumaq istəyindən yaranır. Bekəliklə, bu, düşmənə (o, düşmən adlanmağa layiqdir) qarşı elan edilmiş istənilən mübarizə ümidsizliyə gətirib çıxarır. Bu, nokaut və məhv edilməsi, əzilməsi mümkün olmayan kölgə ilə ölümcül mübarizəyə bənzəyir. Bəli, yoldan çıxaran şəxs düşməndir. Lakin əsas problem bu, deyil.
Bəs, onda əsl düşmən kimdir? Qisaca desək, problemin kökü qurbanın özündədir və bu, doğmalarla münasibətin korlanmasına, tənhalığa, depresiyaya, iştahın kəsilməsinə, qarışıq cinsi münasibətlərə, cinsi münasibətlərdə soyuqluğa və qəzəbə gətirib çıxarır. Deməli, insanın daxilində nəsə baş verir. Təbəssüm, çalışqanlıq və ləyaqətli məsihçi həyatı bu problemin üstünü örtə bilmir. Qəlbinin dərinliyindəki fırtınaya heç nə son qoya bilmir.
Bir dəfə mən atası, daha sonra həyat yoldaşı təcavüzə məruz qalan qadından həyatdakı mübarizəsinin mahiyyətini soruşdum. Qəlbindəki böyük nifrəti göstərən kinayəli deyingənlik və qəzəblə (kədərli gözləri isə bu qəzəbi ört-basdır edirdi) o dedi: «Əgər kişilərdən olan asılılıqdan canımı qurtara bilsəydim, xoşbəxt olardım».
Onun sözlərinə bu cür şərh vermək olar: «Əgər yaradılma məqsədimi, yəni arzu olunan, sevilən, başa düşülən və sevinc bəxş edən olduğumu müəyyən edib, kişilərlə münasibət yaratmamağın və qəlbimin öldürməyin üsulunu tapsaydım, onda kədərsiz həyat sürərdim». Onun düşməni arzuları idi.
Vacib müşahidələrimi sizinlə bölüşməyə icazə verin: seksual zorakılığa məruz qalan hansısa kişi və qadının yaxınlıq etməyə nifrət etmədiyi, ya da yaxınlığa böyük tələbat duyması halı ilə hələ bir dəfə də rastlaşmamışam. Qurbanın daxili konfliktlərinin səbəbi sevgiyə olan tələbatlarına nifrət etmələrindən və onları aciz edə bilən istənilən duyğuya ikrah etmələrindən ibarətdir. Həmin qadın göz yaşları içərisində mənə dedi: «Ata sevgisinə ehtiyac duymamağı çox istəyirəm. Bu qədər sadəlövh və zəif olmasaydım çıxış yolu tapardım». Bizə yaxşılıq arzulayan insan kimi qəbul etdiyimiz şəxs tərəfindən sevilən və qayğı göstərilən obyektə çevrilməyə can atmaq istəyimiz bizim düşmənimizdir. Bizi sevən insanlar çox deyil. Buna görə də yaxın münasibətlərə can atmaq istəyinə nifrət, onların həyata keçməsini ümidlə gözləməkdən daha asandır.
Yoldan çıxarılan qadının öz hislərinə nifrət etməsinin bir çox səbəbi var. Hislərin olan nifrəti onun canına od qoyan «vətəndaş müharibəsinə» çevrilməyə başlayır. Lakin burada əsl düşmən obrazını yoldan çıxaran şəxsdən çox onun qəlbinin istəkləri yaradır. Nə bu hislər, nə də yoldan çıxaran şəxs qurbanın həyatı və məhəbbəti üçün maneə ola bilməz. Lakin onun canını məhv edən nəsə var. Bəs, bu, nədir?
Nəticədə, düşmən Allahın Səltənətinin gözəlliyini məhv etmək və ləkələmək istəyən həmin yırtıcı heyvandır. Düşmən müstəqil şəkildə günahlı həyata can atıb Allahın qarşısında diz çökməkdən imtina edən günahdır. Düşmən Allahdan asılı olduğunu inkar edən və həlimcəsinə Ona üz tutmaq istəməyən daxili reallıqdır. Bu, həyatını öz bildiyi kimi qurmaq istəyən, daxili səylərini etiraf etməkdən imtina edən və Allahın bu səylərə cavab verməsinə izn verməyən qurbanın açıq-aşkar, yaxud gizli qərarıdır.
Zorakılığa məruz qalan insanla zorakılığa məruz qalmayan insanın düşməni eynidir. Bu, inadkarlıq göstərmək, yad allahlara dəyişməz meyllilik və həyat verən Allahla münasibət qurmadan yaşamaq istəyidir. Lakin, seksual zorakılığa məruz qalmış qurbanın təhrif olunmuş etibar və yaxınlığının faciəsi həyatını ağrısız yaşamaq istəyinin daha da möhkəmlənməsindən ibarətdir. Bu isə onun Allaha susamadan yaşamaq qərarından xəbər verir.
Hər birimiz həyatda suallara cavab axtarırıq. Lakin seksual zorakılığa məruz qalmış insanlarda suallara cavab axtarışı özün daha kəskin şəkildə biruzə verir. Beləliklə, kişi və ya qadına qarşı günah işlədildiyi zaman onların psixoloji davranışları qəlblərində nə baş verdiyini anlamağa kömək edir. Qurbana çevrilmək günahın müntəzəm şəkildə hiddət, kin və məyusluq hisləri ilə qarışmasına əlverişli şərait yaradır. İnsan qurbana çevriləndə fəal hərəkətləri üçün anadangəlmə özünə güvənmək istəkləri oyanır. Nəyin bahasına olursa olsun qarşıya qoyulan məqsədə çatmaq qərarı özünə nifrət və utancaqlıq hislərindən ibarət çıxılmaz vəziyyət yaradır.
«Utancaqlıq» və «özünə nifrət» gözə görünən terminlər deyil. Və qurbanın psixoloji davranışında onların rolunu görmək üçün müəyyən vaxt lazımdır. Bu fəsildə utancaqlıq, növbəti fəsildə isə özünə nifrət mövzusundan bəhs olunacaq. Ümumi təsəvvürlərə malik olmaq üçün Allahın surətini daşıyan, süquta uğramış günakar insanın nə olduğunu araşdırmaq vacibdir.
İnsanin ali̇li̇yi̇ və nöqsani
Frensis Şefferin dediyi kimi, insan — dahi Sənətkarın əli ilə qurulmuş və izzətə bürünmüş böyük qaladır. Allah onu yaradarkən sərf etdiyi xərc haqqında düşünməmişdi. Allah insanı yaradarkən hərəkətə gəlməsinin yeganə səbəbi Öz izzətinin qayğısına qalması idi. Bu qalanın özünü islah etmək qabiliyyəti ilə müstəqil mövcudluğuna imkan yaradılmışdır. İnsan (söhbət kişi və qadından gedir) Allah kimi olmaq arzusuna düşəndə, hər şeyi məhv etdi. Cəngəllyin içində və viranə qalmış yerdə aşan divar, çürümüş taxta tirlər, baxımsız bağlar — hər yer elə uçub-dağılıb ki, yalnız Allahın nəzərləri Öz ilk planının gözəllyini görə bilir. Buna baxmayaraq, ümumi təsəvvürlərdə yaradılışın ilk planı görünür. Beləliklə, insan böyüklük və nöqsanı ilə Allahın izzətinə bürünmüş bir xarabalıqdır.
Ali̇li̇k
Allahın surətini daşıyan insan Allah tək münasibət yaratmaq və hökmranlıq etmək üçün yaradılmışdır. Məhz buraya onun böyüklüyü və insan ləyaqəti daxildir.
Allah münasibət yaratmağa qadir Varlıqdır. O, əzəldən Özü ilə kamil münasibətdədir. Ata, Oğul və Mqəddəs Ruh əzəldən qarşılıqlı sevgi və hörmət münasibəti ilə mövcuddur. İnsan Allahla və Onun yaratdıqları ilə münasibətdə olduğuna görə Allahın surətindədir. Allah insanı başqa insanlarla münasibətdə sevinc yaşamaq, başqalarını anlamaq və onlar tərəfindən başa düşülmək üçün təyin etmişdir. Allahın insanın daxilinə hopdurduğu qabiliyyətləri sevinclə yerinə yetirəndə, onda Allahla və Onun yaratdıqları ilə daha dərin münasibətlər yaranır.
Allah kainatı düşünərək yaradıb və ona sahiblik edir. Yaradanın müdrikliyi qarşısında ehtiramla diz çökməyimiz üçün Onun heyrətləndirici, möcüzəli və rəngarəng yaratdıqları barədə düşünmək kifayətdir. Bütün bu zooloji kaleydoskop üzərində insan Allah tərəfindən idarəçi və başçı təyin olunmuşdur. İnsan heç nədən nəsə yaradan deyil. Çünki o özü Allahın yaratdıqlarından bacarıq və yaradıcılıqla istifadə etmək üçün yaradılmışdır. Həyatımızı mənalı və əhəmiyyətli etməyə, yer üzündə iz qoymağa öz valığımızla başqa insalnara təsir etməyə can atmağımız Allah tərəfindən hər bir qadın və kişinin daxilinə hopdurulmuş alovlu həvəsdir. İnsanın şəxsiyyəti həqiqətəndə onun izzəti və aliliyi haqqında çox məlumat verir.
Nöqsan
Lakin insan təbiətinin digər xüsusiyyətinə, yəni nöqsanına nəzər salaq. İnsanın izzətinin məhv olmasına günah səbəb oldu. Onun günaha yıxılması ən ağlasığmaz, əsassız, izahsız insan izzətinin təhrifi idi. İnsan tam səlahiyyət və bilikdən savayı hər şeyə malik oludğu halda daha böyük səlahiyyəti necə arzulaya bilərdi? Bunun cavabı yoxdur. Çünki heç bir məntiq və söz belə aşkar ağılsızlığı izah edə bilməz. Allahın Sözünə etibardan imtina etmək qərarı insanı süquta uğratdı.
Günahdan yüz və min illər sonra biz Allahı tanımağı həyatımızdan silərək sərbəstlik və müstəqilliyimiz uğrunda apardığımız mübarizəni qoruyub saxlayırıq <Bax Romalılara 1:18>. Bu nöqsanlıq bizim nəinki pis xüsusiyyətlərimizdə, həm də həyatımızın bütün sahələrində — Allah haqqında yaxınlarımızla bölüşəndə, dostlarımızla əylənəndə, doğmalarımızla görüşüb-sağollaşdığımız zaman öpüşəndə də özün göstərir. Allahı və yaxınlarımızı sevməyə can atmağımıza baxmayaraq, günahın dərinliyini və ağırlığını dərk etmək üçün süquta uğramış və sonra göylərdən doğulmuş məxluqlar kimi bizim istəklərimiz qüsurlu olduğunu başa düşməliyik. Çarmıxın da izzəti davranışlarımız, fikirlərimiz və hislərimizin ləkəli olmasından asılı olmayaraq, Xilaskarımızın qurbanı və salehliyi sayəsində əməllərimizin təmizlənməsindən ibarətdir.
Hər bir insan aliliyə malikdir və nöqsanlı olması səbəbindən əziyyət çəkir. Onun şəxsiyyətin quruluşu bu iki qüvvənin qarışmasının nəticəsidir. Lakin süquta uğramış insanın şəxsiyyətini daha bir qüvvə — xəcalət [32] müəyyən edir. Güclü düşmən olan xəcalət yaralanmış və yaşamağa həvəsli canı güdür.
Xəcalət: i̇fşanin dəhşəti̇
Bir çox insanlar üçün xəcalət utancaqlığa bərabərdir. Hər kəs bilir ki, utancaqlıq xoşagəlməz bir hissdir. Lakin həyat üçün təhlükəli deyil. Uzun illər boyu təcrübə əldə etmək üçün etdiyimiz məşqlər nəticəsində əlverişsiz vəziyyətlərdən qaçmağı öyrənmişik. Əgər belə vəziyyətlərə düşsək də məharətlə çıxış yolu tapırıq. Burada utancaqlıq hissinin bizə hələ tanış olmamasında heç də təəccüblü bir şey yoxdur. Mənə hələ xəcalət hissindən danışmıram.
Xəcalət — əlamətsiz ölümümüzü yaxınlaşdıran qan təzyiqi kimi səssiz-səmirsiz qatildir. Xoşbəxtlikdən xəcələtin üzə çıxarılması mümkün olan bir neçə əlaməti var. Lakin xəcalət problemini ürək xəstəliyi kimi hiss etməyə, yaxud da adi qıcqırma, ya da osteoxondroz kimi qəbul edə bilərik.
Xəcalət nəfəsimizi kəsə, ciyərlərimizi üfunətli mühakimə və ikrah havası ilə doldura bilər. Bu fikir bir tanışımın məktunudakı müəyyən hissəni xatırladır:
Mənə qarşı törədilən cinsi təcavüz haqqındakı səmimi etirafım (Müqəddəs Kəlamı araşdırdığımız qrupda) soyuq sükut yaratmışdı. Sanki etirafim məni dinləyənlərə hücum edib parşalayan yırtıcı bir heyvana bənzəyirdi. Qəlbimdə zəncirlənmiş və dərinləşmiş xəcalət hissi var idi. Yalnız Allahın lütfü mənim lesbiyanka olmadığıma və qəlbimin dərinliyində sevilmək istəyində pis bir şeyin olmadığına əminlik mənə kömək edirdi. Həmin axşam başa düşdüm ki, mənim xəcalətim doslarımın ürəyindəki köhnə yaraları yerindən tərpətmişdi.
Sözlərlə etiraf edərkən bir qədər öz qüvvəsini itirən başqa hislərə nisbətən xəcalət ifadə ediləndə, o, hisləri daha da gücləndirmək xüsusiyyətinə malikdir. Xəcalətli mövzudan söhbət açılanda, bütün həmsıhbətlərin həyatlarındakı xəcalətlə bağlı həll olunmamış problemlər üzə çıxır. Buna görə də xacalət bir çox insanların inkar etdiyi ədəbsiz mövzudur.
Yalnız seksual təcavüzə məruz qalmış qurbanlar deyil, biz hamımız acı xəcalət hissi ilə yaşayırıq. Dözülməz xəcalət hissinə dair məktəbdəkı aşağı və orta siniflərdəki bir neçə hadisəni xatırlağımız kifayyətdir. Səkkizinci sinifdə oxuyarkən qarşıdan gələn paradda iştirak edəcək sinifimizin arabasını bəzəmək üçün aptekə salfet kağızları almağa göndərilən oğlanı heç vaxt unuda bilmərəm. O, bir tay gigeyinik bezin nə olduğunu bilmirdi. Lakin bir şeydə əmin idi ki, nəticəsi belə gülünc və dəhşətli olardısa, ömründə heç bir tapşırığı həyata keçirtməyəcəkdi. Müəlliməmizin simasındakı pərtlik hissini və qızların istehzalı gülüşünü hələ də xatırlayıram. Mən də sinif yoldaşım kimi bu səhvin hansı səbəbdən istehzalı gülüş yaratdığını başa düşmürdüm. Mən gigiyenik bezin nə olduğunu başa düşmürdüm. Ancaq əmin idim ki, bu cür ölümcül nəticələnən heç bir tapşırığı yerinə yetirməzdim.
Bu, mənim rüsvayşılığım olmasa da, məni də xəcalət hissi bürümüşdü. Mən and içdim ki, heç vaxt belə axmaqlıq etmərəm. Bilirdim ki, hər şeyi bilmirəm. Buna görə də məni gülüş hədəfinə çevrəcək heç bir hərəkətə yol verməmək qərarına gəldim. Bədən tərbiyə dərslərində yarış üçün komanda seçimlərində əminliklə irəli addımatırdım. Çünki ilk dəfədən olmasa da, ikinci dəfə məni komandaya götürəcəklərini bilirdim. Mən yaxşı idmançı idim. Lakin digər mövzularda oğlanlar qızları mzakirəyə etməyə, qızlar isə oğlanlar haqqında dodaqaltı pıçıldaşanda, mən söhbətin nədən getdiyini başa düşməyərək hamıdan uzaqlaşırdım. Ünsiyyətdə mən ürəksiz və kobud idim. Mən başa düşdüm ki, qızlar çox asanlıqla təcrübəsizliyimi aşkar edə bilər və bilmədən özümü rüsvayçılığa düşar edə bilərəm.
Xəcalət hər yaşda real təhlükə olaraq qalır. İşimizin və çətinliklərin öhdəsindən yaxşı gəlmək, müvəffəqiyyətə nail olmaq üçün qarşımıza qoyduğumuz tələblərə digər tərəfdən baxsaq, insanın məğlub olmaq istəmədiyini görə bilərik. Çünki hər məğlubiyyət xəcalət daşının üzərinə yıxılmaq deməkdir. Nüfuzlu vəkil şirkətlərindən birinin başçısı bütün karyerasının xəcalət hissi üzərinda qurulduğunu qeyd etmişdir. Məhkəmə işini dərindən araşdırmaq üçün sərf etdiyi yüzlərlə saat ondan başqa heç kimin bu prosesə daha yaxşı hazırlaşdığına zəmanət verməli idi. Onun bu qədər səy göstərməsində niyyəti nə idi? «Mən məğlubiyyətə dözə bilmərəm. Məğlub olduğum zaman sanki bütün sinif qarşında kiminsə alt paltarımı çıxartdığını hiss edirəm». O, məhz xəcalət hissindən bəhs edirdi. Prosesi uduzarkən onun hiss etdiyi xəcaləti Allahın insanların həyatı şün təyin etdsiyi bəraət hesab etmək olmaz. Həmin vəkilin məğlub olarkən hiss etdiyi xəcalət uğura nail olmaq niyyəti ilə Məsihə xidmət etmək istəyi, yaxud da Allahın ona verdiyi qabiliyyətləri inkişaf etditmək arasında əlaqə olmadığını nəzərdə tuturdu. Çox güman ki, o, yalnız qalib olmaq istəyirdi. Onun allahı uğuru, ətarfdaıların hörməti və maddi xoşbəxtliyi idi. Bundan daha önəmlisi isə rəqib üzərində qələbənin şirinliyi idi.
Xəcalət nədi̇r?
Uğursuzluğa məruz qalarkən nə üçün xəcalət hissi keçiririk. Amma doğmalarımızın üstünə qışqırarkən və köməyə ehtiyacı olan dostumuza köməkdən imtina edərkən xəcalət çəkmirik. Bu suala cavab verməklə, günahın olmadığı halda seksual zorakılığa məruz qalan qurbanın hansı səbəbdən xəcalət çəkdiyi haqqında müəyyən təsəvvürə malik olacağıq.
Jan Pol Sartr xəcaləti qəlbin qanaxması adlandırır. Müəyyən insana xoş təsir bağışlamaq istəyinə ümid etmək əvəzində, onun gözündə alçalmış və xoşagəlməz olduğumuzu dərk etmək dəhşətli hissdir. Xəcalətin ən azı dörd ünsürlə — aşkar edilmə, ifşa edilmə, yekun nəticəsində qorxu və etibarın doğrulmaması ilə birbaşa əlaqəsi var.
Aşkar edi̇lmə
Xəcalət yad baxışlarla əlaqəlidir. Ədəbsiz, lakin təbii hərəkətləri cəmiyyət qarşısında edərkən, məsələn, barmaqla burunu qurtdalayarkən xəcalət çəkmirik. Lakin tanışlarımdan kimsə mənim bu hərəkətimi görərsə, onda yəqin ki, xəcalət çəkəcəyəm. Xəcalət şəxsiyyətlər arasında qarşılıqlı münasibətlərin reaksiyasıdır. Xəcalət hissini duymaq üçün başqa bir insanın yanında olduğunu və yaxud da yanında olduğunu təsəvvür etmək kifayyətdir.
Yaradılış kitabındakı insanın günaha yıxılması haqqında bəhs edən 3-cü fəsilə nəzər salaq. Orada Adəmlə Həvvanın çılpaq olduqları, lakin bir-birindən utanmadıqları yazılır (bax Yaradılış 2:25). Onların çılpaqlığı həm fiziki görnüşlərini, həm də aralarında münaqişənin və bir-birinə zərif, şəfqət hissi ilə yanaşma olmadığını göstərirdi. Sonra şər Həvvanı acizlik və asılılıq bildirən Allaha tam etibar etməkdə şübhə yaratmaqla imtahan etdi. İlan qadını xeyir və şəri dərk edərək Allah kimi olmağa haqqının olduğuna inandırdı. Qadağan olunmuş meyvədən yedikdən sonra kişi və qadın özünü dərk etməyə malik oldular. Onlar çılpaqlıqlarını görüb öz xəyanət çılpaqlıqlarını örtmək üçün nəsə axtarmağa başladılar. Onlar itaətsizliklərinə görə ölümə layıq olduqlarını bilirdilər. Buna görə daə Allahdan qaçmaq qərarına gəldilər.
Adəmlə Həvvanın hiss etdiyi xəcalət yaxşılığa doğru dəyişikliklərə, yaxud Yaradana dönmələrinə səbəb olmadı. Bu hiss əks hissi, yəni kolluqda gizlənmə hissini yaratmışdı. Allah onları sığındıqları yerdə tapdı və Adəmə itaətsizliyini ifşa edən bir neşə sual verdi. Lakin bu, kiçini özünə güvənərək Allaha qarşı çıxmasına gətirib çıxartdı. Müqəddəs Yazıya nəzər salaq:
Rəbb Allah Adəmi səsləyib dedi: «Haradasan?» O cavab verdi: «Bağda səsini eşitdim və çılpaq olduğum üçün qorxdum, ona görə də gizlənmişəm». Rəbb Allah dedi: «Kim sənə bildirdi ki, çılpaqsan? Sənə yeməyi qadağan etdiyim ağacın meyvəsindən yeməmisən ki?» Adəm dedi: «Mənimlə birgə olmaq üçün verdiyin qadın o ağacın meyvəsindən verdi, mən də yedim».
Yaradılış 3:9–12
Təsəvvür edin ki, Rəbb Allaha belə deyirsiniz: «Məni təqsirləndirmə. Axı, qadını Sən yaratmısan. Bu, mənim günahım deyil. Əgər Sən onu yaratmasaydın, mən belə cəncələ düşməzdim. Əslində, bu, yaratdığın yaradılışının günahıdır. Sən və yaratdığın qadın günaha batmağımın səbəbkarısınız».
İfşa əksər vəziyyətlərdə xəcalət gətirir. Əncir yarpaqları ilə örtülmək, yaxud da kolluqda gizlənmək müstəqil ürəyin (yalnız özünə güvənən ürək) təbii davaranışıdır. Əgər biz gizlənə bilmir və ifşa olunuruqsa, onda Allahı və Onun yaratdıqlarını təqsirləndiririk. Adəmlə Həvvanın övladları olduğumuza görə onlardan Allaha bənzərlik xüsusiyyətini almaqla bərabər müstəqil olmaq, ifşa olunduğumuz zaman ittiham və hücum etmək xüsusiyyətlərini də miras almışıq. Günah batdığımız andan bəri Allahdan və insanlardan asılılıq bizə iyrənc görünür. Buna görə də asılı olmamaq üçün ifşa olunmayaq deyə yüzlərlə üsula əl atırıq.
Xəcalət dözülməz, dərin və çoxdan baş vermiş dəhşət reallığa çevriləndə baş verir. Qorxduğumuz başımıza gəldi. Bizi ifşa etdilər. Hər bir insanın həyatında elə də az olmayan və çox səylə gizlətməyə çalışdığı sirlər — cinsi əlaqə baxımından səbirsizlik, dönklük, vicdanla müqavilə, qəddarlıq, hiddətli qəzəb və kiçik səhvlər ani olaraq kiməsə məlum olur. Müdafiəmizin gücləndirilməsi və maskalanmış şəxsi xüsusiyyətlərimiz bir məqsədə — ifşa olunmağa izn verməməyə yönəlib. Çünki ifşa olunmaq acizliyə qapı açır.
Qeyd etdiyim kimi xəcalət hissini hər bir insan yaşayır. Lakin seksual zorakılığa məruz qalmış qurbanlar özlərini ömürlük rüsvaçılıqla damğalanmış hiss edirlər. Onlara qarşı törədilmiş cinayətin üzə çıxması onları həmin an təxminən ləkələnməmiş və bu cür cinayətə məruz qalmamış «normal» insanlardan ayırır. (Bu, cəmiyyətdə mövcud olan dərisindən və irsindən asılı olmayaraq azlıqların hüquqlarının tapdalanmasından fərqlənmir). Seksual zorakılığa məruz qalmış qurbanın keçmişi hər kəsə məlum olandan sonra sanki hamı ona rüsvay olunmuş kimi baxır. Beləliklə, başqa insanların nəzərləri sizə yönələrkən utandığınız zaman bu vəziyyətdən, qəlbinizin yarasını başa düşməyib göstərilən saxta dəstəkdən və daha pisi isə sakit dayanmaqla «sizin də bu işdə günahkar olduğunuzu» bildirən insanların tənəsindən qaçmaq üçün ən yaxşı çıxış yolu baş verənləri inkar etməkdir.
İfşa
Xəcalət riyakarlığı və hiyləğərliyi ifşa edir. Sanki pyesdə olduğu kimi pərdə yuxarı qaldırılır və hər kəsin gözü qarşısında mühakimə obyetkti canlanır: «Mən çılpaq və alçaldılmışam». Bu cür ifşadan nə aydın olur? Hər şey bu vəziyyətdə yaranan xəcalətin qanuna uyqun olub-olmamasından asılıdır.
Xəcalət mövzusu o qədər də sadə deyil. Bu, əksər insanların çəkinməyə çalışdığı ümumi haldır. Eyni zamanda da bu, çox çətin anlayışdır. Xəcalət günahın ifşa olunmasının nəticəsidir. Buna görə də o, qanuna uyğun və hətta, arzu olunandır. Lakin bəzi ifşalar Allahdan olmayan çox təsirli və dərin xəcalət hissi yarada bilir. Digər tərəfdən keçirtdiyimiz xəcalət hissi günahimizin ifşası kimi deyil, insan ləyaqətinin qüsurlarının (ya da qüsur kimi qəbul olunur) ifşası kimi dəyərləndirilir. Qanuna uyğun və uyğun olmayan xəcalət arasındakı fərq nəyin ifşa olunmasından asılıdır. Qanuna uyğun xəcalət günahımızı aşkar edir. Qanuna uyğun olmayan xəcalət isə mənliyə toxunmanı müəyyən edir.
Hamının gözü önündə yıxılan kişi özünü yöndəmsiz hiss etdiyinə xəcalət çəkir. Onun hər kəs qarşısında yaxşı (ləyaqətinə aid bir xüsusiyyət) görünmək arzusu inkar edilmişdir. Bəs, bu cür boş səbəbdən xəcalət çəkməyi nəyə görədir? Göz önündə olan müşahidələrə əsasən belə cavab vermək olar: insanların və özümüzün mənliyimizə vurduğumuz yaraların əksəriyyətini həyatımızda yaşadığımız acıların üzərində əsaslandırırıq. Çarpayımızı yığışdırmağı unudanda bizi tənbəl, heç kəs rəqsə dəvət etməyəndə çirkin, məktəbdə pis qiymət alanda isə kütbeyin adlandırırdılar. Buna bənzər hər zərbənin bizim günahkar olduğumuza heç bir aidiyyatı yoxdur. Onlar insan ləyaqətinin bu, və ya digər xüsusiyyətlərini hədəfə alib. Beləliklə, ləyaqətimiz alçaldılanda və ya rədd ediləndə, biz görkəmsizliyimizin ifşa olunduğunu hiss edirik. Və bu yaraya səbəb olan hissəmizə nifrət etməyə başlayırıq. Əgər məsələ burnumuzun quruluşundadırsa, biz sifətimizə nifrət edirik. Əgəgr başqa irsə, yaxud mədəniyyətə mənsubluğumuz problemə səbəb olursa, onda ağdərili və sarışın insanlarla qarışmaq istəyirik. Amma hər şeydən çox biz arzuolunan və sevinc bəxş etmək səylərimizə nifrət edirik. Əgər buna can atmasaydıq, bu, bizi narahat etməzdi. Bu bizi narahat etməsəydi, insanlar tərəfindən qəbul olunmadıqda xəcalət hissi keçirməzdik.
Beləliklə, bütün bu sadalananlar seksual zorakılığa məruz qalmış insanın psixoloji davranışında xəcalətin hansı səbəbdən bu qədər əhəmiyyətli rol oynadığını başa düşməyə kömək edəcək. Gəlin, seksual zorakılıq qəlbimizin qanuna uyğun istəkləri ilə qarşılaşdığı an canımıza necə zərər vurduğu haqqında bir qədər düşünək. İnsanın qəlbindəki dərin sevilmək tələbatı dəhşətli seksual zorakılıq üzündən cinayət toxumlar əkir. Bizim bu tələbatımız hansısa səbəbdən onunla birləşərək xəcalət hissi yaradıb. Xəcalət isə məmnun olmayan qəlbimizə yönələn nifrətlə əlaqəlidir. İstənilən ciddi seksual zorakılığa məruz qalan qurban özünə — Allahla və insanlarla dərin, sevincli, əbədi münasibət qurmaq üçün yaradıldığına görə nifrət edir.
Məşğul olduğum gəncə bir qadın sevdiyi oğlan dostu tərəfindən qucaqlananda, yaxud digər fiziki nəvazişlərlə rastlaşanda ürəyi bulanırdı. On dörd yaşında olarkən böyük qardaşı ilə oral sekslə məşğul olmağa məcbur edilmişdir. O, düşünmürdü ki, keçmişi onun mədəsində bu cür əks təsir oyada bilər. O, mənə həyatındakı bütün müsbət hadisələrdən güclü təsir bağışlayan on illik xroniki depressiya ilə əlaqədar müraciət etmişdi.
Təsadüfi bir vəziyyət müalicənin uğurlu keçməsi üçün əlverişli şərait yaratmışdı. Şirkətin inkişafı naminə böyük sərmayə qoyduğuna görə şirkətin müdiri onun vəzifəsini yüksəltmişdi. Evə qayıdarkən o, dəhşətli təhlükə hiss etməyə başladı. Qadın hiss etdi ki, müdiri onu sevgi münasibətlərinə təhrik etmək istəyirdi. Bu fikirlərlə o, başa çatdırmalı olduğu işlərdə qorxu hiss etməyə başladı. Bir qədər keçdikdən sonra o, şübhə və ümidsizlik burulğanında batmağa başlamışdı. Müəyyən müddətdən sonra əməkdaşları «nailiyyətləri» səbəbindən vəzifəsinin yüksəldiyinə görə onu «ifşa» edəcək və gülüş hədəfinə çevirəcəklər. Halbuki, bu, başqaları üçün adi istehsal yanaşması idi. Gün başa çatmamış o, artıq dərin depresiyaya qapılmışdı. O, məyusluğunun səbəbini bir neçə ay keçdikdən sonra anladı.
Bu qadın ünvanına nə tərif eşidə, nə də uğruna görə sevinə bilirdi. Yaxşılığa doğru hər cür dəyişiklik onda, onun düşüncəsinə görə heç vaxt qazana bilməyəcəyini əldə etmək istəyi yaradırdı. Sonradan o, qardaşının oral seks təklifi ilə otağına daxil olmaması üçün Allaha saatlarla dua etdiyini xatırlayırdı. Bir neçə gecə keçdi. Gecənin sakitliyinin ona rahatlıq verdiyini düşündüyü zaman birdən qardaşının otağının qapısının açıldığını eşitdi və yeni dəhşətli gecədən xəbər verən döşəmə taxta cırıldadı.
Bir dəfə o, qardaşından onu rahat buraxmasını xahiş etdi. Əvvəllər heç vaxt saf sevgiyə olan susuzluğun onun qəlbini bu qədər bürüməsinə izn verməmişdi. Bu duyğulardan o, hönkürərək ağladı. Həmin gecə qardaşı onu zorladı. Bu hadisədən sonra o, nəsə arzulayacağına, dua edəcəyinə, həyatında yaxşı bir şeyin baş verəcəyinə ümid etməyəcəyinə qərar verdi. Onun yaxşı həyata ümid etmək cəhdləri məhv edilmişdir. Onun ləyaqəti ayaq altında tapdalanmışdı. Seksual zorakılığın dəhşəti onun yaralarını sarıyıb təsəlli verəcək müdafiəçi haqqındakı arzularla qarışmışdı.
Bu, onun təhrif olunmuş olsa da, qəlbinə hopan dəhşətdən qurtulmaq üçün yeganə təsəllisi idi. İllər keçməsinə baxamayaraq, xəstəmin həyatında sevincli hadisələr baş versə də, o, hər zaman özünü sıxışdırılmış hiss edir və daha böyük nailliyyətlər əldə etmək istəyindən həmin andaca qaçırdı. Vəziyyətdən asılı olmayaraq, sevilmək tələbatı yarananda, onda ürək bulanması və xəcalət hissi baş veriridi. Sevgiyə olan tələbatla xəcalət hissinin qarışması nəticəsində başqaları tərəfindən bu qadında ona zövq alma obyekti kimi baxıldığını hiss edirdi.
Bu hekayənin mahiyyəti sadə bir prinsipi açıqlayır: biz şəxsi nöqsanlarımız səbəbindən yaranan problemləri rədd edirik. Xəcaləti isə Allahın bizə bəxş etdiyi sevinc hislərini duymaq üçün göstərdiyimiz səylər nəticəsində hiss edirik. Amma hər şey başqa cür olmalıdır: biz Allahın yaratdıqlarını sözlərimiz, hislərimiz, yaxud fiziki davranışlarımızla təhqir edib alçaldanda, bununla da Allah və insanlarla münasibətlərimizin pozulmasına səbəb olanda xəcalət hissi keçirməliyik. Biz bütün qəlbimizlə, canımızla və düşüncəmizlə Allaha səcdə etməyəndə xəcalət və kədər hissi yaşamalıyıq <müqayisə et: Matta 22:37>. Bunun əvəzində isə biz sanki öz əməllərimizi və bizə qarşı edilən hərəkətləri görmürük. Özümüzün və başqalarının səylərindən məmnun olmayanda xəcalət hissi keçiririk. Seksual zorakılığa qarşı mömin münasibət cinayətkarın törətdiyi cinayətə və qəlbimizə vurduğu yaraya görə təəssüf hissi keçirməsidir. Lakin təbii reaksiyamız özümüzə lənət edərək kiməsə ümid etdiyimizə, inandığımıza və risk etdiyimizə görə xəcalət və hamıdan uzaqlaşmaqla nəticələnir.
Qeyri-qanuni xəcalət ürəyimizin susadığını (bunlara can atmaq insanın ləyaqətini xarakterizə edir) əldə edə bilmədiyimiz zaman yaranır. Bu zaman kaş ki, bunu etməsəydik… kaş ki, bir az səy göstərsəydik, onda tənhalığa və boşluğa düçar olmazdıq deyə, özümüzü günahkar hiss edirik. Qanuni xəcalət günahkar olduğumuzu üzə çıxarır. Ürəyimizdə özümüzə bəraət qazandırmadıqca, keçmişdə baş verənləri inkar etmədikcə, Allahın Ruhu daxilimizdə yaşadıqca, biz Onun hüzurunda dayanacaq və Onun nəzərləri ilə işıqlandırılacağıq. Allahın iradəsi ilə həyatımızda baş verən hadisələr elə qurulur ki, ürəyimiz sınağa çəkilərək həlimləşir və Allahın ağzından çıxan sözlərlə qidalanmaq istəyir (bax: Qanunun Təkrarı 8:2–7, 15–18). Qanuni xəcalət Müqəddəs Kitabdakı həlimliklə eynidir. Bu, ümidsizliyimizin etirafıdır. İtaətsiz olduğumuza görə də məhkumiyyətə və ölümə layiqik.
Müqəddəs Kitabdakı itmiş oğul məsəli təvəzökarlığın nümunəsidir (bax: Luka 15:11–32). Allahın sınaqları nəticəsində oğul vəziyyətinin çıxılmaz olduğunu etiraf etmək məcburiyyətində idi. Acından onun mədəsi ağrıyırdı. O, başa düşdü ki, vəziyyəti pisdir. Soydaşlarının qidada istifadə etmədiyi natəmiz heyvanların qidalandığı yemi yeyirdi. O, həlimləşərək ata evində qayıtmağa qərar verdi. Baxmayaraq ki, bu qərar nəticəsində ona ya rişxənd ediləcək, ya da qovacaqdılar. Lakin qürurunun qalıqlarını məhv edən mərhəmətin böyük bir xəzinəsi ilə rastlaşdı. Qısa sözlə desək, qanuni xəcalət həmişə layiq olmadığın Allahın valehedici böyük xəzinəsinə sahib olacağın barədə duyğular yaradır (bax: Yaqub 4:9–10).
K.S. Lyusin «Nikahın pozulması» kitabında xəcalətin üzərimizdə hökmü daha yaxşı təsvir olunur. Cəhənnəmə bənzər yerdən avtobusla gələn ruh heç kimin gözünə görünmək istəmirdi. Mələklə onun arasında baş verən söhbət haqqında düşünməyə dəyər:
Mən bu vəziyyətdə bədənləri olan kütlənin gözləri önündə necə dura bilərəm? Bu, yer üzündə çılpaq olmaqdan daha çətindir. Hər kəsin nəzəri mənə yönələcək.
Əlbəttə, baça düşürəm. Amma bilirsinizmi, biz hamımız əvvəl burada olanda bir qədər ruha bənzəyirdik. Bu, keçib gedəcək. Üzə çıxın və özünüz əmin olun.
Amma məni görəcəlklər.
Nə olsun ki, görəcəklər?
Ölsəm, daha yaxşıdır.
Siz ki, artıq ölmüsünüz. Bunu təkrarlamağın mənası yoxdur.
Ruh buna ağlaşma və nərilti arasında olan oxşar bir şeylə cavab verdi.
Doğulmasaydım, daha yaxşı olardı. Nəyə görə biz doğulmuşuq? — deyə ruh söylədi.
Əbədi xoşbəxtlik üçün, — deyə mələk cavab verdi. — Siz hər zaman buna doğru addım ata bilərsiniz…
Axı, deyirəm, məni görəcəklər!
Bir saatdan sonra bu, sizi narahat etməyəcək. Səhər bu vəziyyətə görə güləcəksiniz. Xatırlayın ki, yer üzündə isti olanda, fincanı ələ götürmək mümkün olmasa da, içmək mümkün olur! Utancaqlıq da belədir. Utancaqlığı, xəcalət kəsasını sonuna qədər içsək, onun necə faydalı olduğunu görəcəyik. Onunla başqa bir şey etməyə çalışsaq, o, yalnız bizi yandıracaq [33].
Ruh utancaqlığı səbəbindən, onu aşkar və ifşa edəcəklərinə görə əzab çəkir. Mələk isə ona yeni həyat təklif edir. Lakin buna görə xəcaləti dərk edərək, onun alovlu kasasını canın ölümdən həyata keçməsi üçün sonadək içmək lazımdır. Xəcalət üzərində işləyib, onu qəbul etməkdən imtina etsək, o, yandıracaq. Ancaq onu dadsaq, ağrılı olacaq. Lakin nəticədə o, şəfaya və gözəl gələcəyə qapı açacaq.
Xəcalət əslində özümüzə nəc yanaşdığımızı, özümüzdən və başqalarından nə etdiyimizi və təsəvvürlərimizə uyğun yeni həyatı necə əldə edəcəyimizi dərk etmək üçün gözəl vasitədir. O, imkanlarımız xaricində olan aləmi hansı üsullarla əldə etməyi mümkünlüyünü aşkar edir.
İfşa və aşkar edi̇lmə nəti̇cəsi̇ndə qorxu
Xəcalətlə bağlı digər vacib amil ifşa və aşkar olunma nəticəsində yaranan qorxudur, yəni inkar olunmaq qorxusu. Adətən, inkar edilmə hansısa bir qüsurun, hətta, kiçik bir səhvin üzə çıxması ilə yanaşı əmələ gəlir. Bir tanışım vaxtı ilə onu edilən bir dəvətə cavab vermədiyi səbəbindən bütün günü xəcalət çəkirdi. O, düşməyi arzuladığı bir cəmiyyətin illər boyu onun bu səhvini xatırlayacağını düşünürdü. Onun bu kiçik səhvi günah deyildi. Hər halda bu, onun nüfuzuna ləkə vurmuşdu. Bu, müəyyən nöqteyi-nəzərdən sərgərdan yaşamağa məcbur olan Qabilin möhürü idi (müqayisə et: Yaradılış 4:10–15).
Əgər bizim yanlış allahlarla münasibətimiz və həyatımız onlara təqdim etdiyimiz qurbanlarımızın keyfiyyətindən asılıdırsa, onda bəzi tələbatlara cavab verməyimiz labüddür. Görünüşü qoruyub saxlamaq üçün edilən cəhdlər hədsiz olacaq. Əgər bəzi tələbatlara cavab vermiriksə, onda hər uğursuzluğumuza görə böyük dəyər ödəyəcəyik. Bu böyük dəyər hətta, həyatımız ola bilər. Buna görə də əbədi gərginlikdən azad olmaq üçün ailəmiz, sağlamlığımız və Allahla münasibətimiz böyük qurban hesab olunmur.
İfşa və aşkar olunma nəticəsində yaranan qorxu ümumi neqativizmə (ruhi xəstənin hər cür xarici təsirə qarşı əbəs müqaviməti), işə həsr olunmaya, perfeksionizmə (hər işdə kamilliyə meyl), viktimzasiya (cinayət və ya cinayətkarın qurbana çevrilmə prosesi) və digər psixoloji pozuntulara gətirib çıxarır. Bu, eyni zamanda münasibətlərin dağılmasına nisbətən daha böyük hadisələr qarşısındakı qorxudur. Məsələn, qəlbimizin qaranlıq tərəfi aşkar olarsa, daha kim üçün arzuolunan, lazımlı və sevinc bəxş edən ola bilməcəyimiz əsasında yaranan qorxudur.
İcazənizlə, bir nümunə gətirərdim. Bir dəfə həyat yoldaşımla mübahisəmiz kəskin sözlər və ittihamla başa çatdı. Qəzəblə Bekkidən üz çevirdim. O, çarpayının digər kənarında olsa da, sanki kainatın o biri tərəfində idi. Bir qədər keçəndən sonra, sözlərimin cəfəngiyat və sərt olduğunu başa düşdüm. Mən onun nə vaxtsa mənimlə danışmaq istəməyəcəyini təsəvvür edə bilmirdim. Davranışıma görə xəcalət çəkdiyimi ona bildirmək istəyirdim. Lakin bu, mənə ağızlıq kimi görünürdü, sanki qətlə görə üzr istəyirdim. Mən bu səviyəyə necə düşə bilərdim? O, indi ümumiyyətlə mənim haqqımda nə düşünür? Nə vaxtsa o, mənim üzürxahlığımı qəbul edəcəkmi? Xəcalət soyuq suyun batan gəminin anbarını bürüdüyü kimi mənim də bədənimi bürüdü. Bu ağla zidd olsa da, mən xeyirxah həyat yoldaşıma baxarkən, baş verənlərdən sonra münasibətlərimizi qoruyub saxlayamaq istəyəcəyinə inana bilmirdim.
Belə vəziyyətlərdə yarana xəcalət inkar olunmaqdan daha pisdir. Çünki inka olunma normal münasibətlərə qayıtmaq üçün necə olursa olsun özündə imkan saxlayır. Xəcalətlə əlaqədar qorxu isə tamamılə yadlaşdırma və qovulmadır. Qəlbimizin qaranlıq tərəfini görən insanlar əbədi sərgərdan dolaşmağımız üçün ikrah və nifrət hissi bəsləyəcəklər.
Aldadici eti̇bar
Xəcalətlə bağlı üç ünsür — aşkar edilmə, ifşa və bunların nəticəsində yaranan qorxu mövcuddur. Bunlar çətin anlaşılan qrupa daxildirsə, onda aldadıcı etibar amilinin anlayışını daha da mürəkkəbləşdirir. Xəcalət sarsıdılmış etibarın nəticəsidir. Etibar — qəlbi başqa insana sənə zərər verməyəcəyi ümidi ilə vermək deməkdir. Belə etibar başqa insanın bizim yaxşı və arzu olunan olmadığımıza qərar verməyinə səlahiyyət verir. Əgər bu cür etibar yoxdursa, onda ləyaqətimiz və ya pozğunluğumuz aşkar olunsa belə, xəcalət hissi keçirmirik.
Məsələn, əgər siz məni ədəbsiz bir işlə məşğul olarkən yaxalayarsınızsa, çətin ki, xəcalət hissi duyum. Bu an mənim haqqımda olan fikirləriniz mənə maraqlı deyil. Sizi təhqir etmək niyyətində olsam, məni belə bir iş başında yaxaladığınıza görə sevinərəm. Xəcalət mənim haqqımda fikir yürütməyinə səlahiyyət verdiyim şəxs qarşısında yaranır. Hər halda bu, yalnız Allahın səlahiyyəti altındadır. Bu cür ixtiyarı Allahdan başqa kiməsə vermək bütpərəstlikdir. Belə bir mülahizə qanuni və qeyri-qanuni xacalət arasındakı fərqi aydın şəkildə göstərir.
Bütpəsətlik — yalnız Allahın bizə verə biləcəklərini başqa yaradılışda axtarmaq səylərimizdir. Mən işim, yaxud həyat yoldaşımın xətrinə yaşayıramsa, deməli onları özümə büt edirəm. Uğursuzluğa məruz qalarkən (seçdiyim allahların tələbatlarımı ödəməkdə gücsüz olduğuna əmin olarkən) etibarım doğrulmayacaqsa, onda xəcalət çəkəcəm. Müqəddəs Yazıların müəllifləri yanlış allahlara (bütlərə) güvənməyin həmişə xəcalət, itki və əzab-əziyyətlərlə nəticələndiyini aydın şəkildə yazırlar (bax: Yeşaya 42:17; 44:9–11). Yanlış allahlar həyatda məyusluğun başlıca səbəbləridir.
Bir tanışım təyyarə dəyişməyə vaxt sərf edən atasını hava limanında gözləməsi barədə danışırdı. Uçuşdan iki gün öncə onlar telefonla hava limanında görüşəcəklərini qərara almışdılar. Atasını gözləyərkən onun bu görüşü unuda biləcəyini zənn edərək yüngül həyacan keçirirdi. O, özünü atasına olan yanlış ümidlərdən qoruyurdu. Çünki atası ondan başqa hər şeyə və hər kəsə vaxt ayırmağa imkan tapırdı. O, atasını səbirsizliklə gözləyir və ürəyində ona demək istədiklərini təkrar edirdi. Vaxt keçirdi. Lakin atası gözə dəymirdi. Bir saat keçdikdən sonra o, atasını gözləmir və gözlərini bir kitaba zilləmişdi. Hər dəfə kitabdan gözlərini çəkin atasının gəlmədiyini görəndə özünə qarşı nifrət və xəcalət hissi bəsləyirdi. Həmin qadının bütü olan doğma insanla yaxın münasıbət ümidləri boşa çıxdı. Buna görə da o, xəcalət çəkirdi.
Lakin onun utanma səbəbi nə idi? Bu suala iki bir-biri ilə bağlı amillə cavab vermək olar: boşa çıxan ümidlər və aldadıcı etibar. «Mən tənhayam. Bu da öz səhvimə görədir. Kaş ki, gəlməyini heç istəməzdim. Əgər özümü sənin həyatda olmadığına inandıra bilsəydim, onda ağrısız yaşayardım». Aşkar edilmış cəhdlər insanın özünü çılpaq və tənha hiss etməsinə məcbur edir.
İkinci amil, yəni aldadıcı etibar ehtiyatsızlığımızla bağlıdır. «Mən necə axmaqcasına düşünə bilərdim ki, yarısını oduna, yarısını da ailə bütünə çevirdiyim kəsdiyim ağac məni həyadakı uğursuzluqlardan qoruya bilər (bax: Yeşaya 44:13–17)? Öz əlimlə yaratdığım bütün canımı xilas edəcəyini necə inana bilərdim?». Bu barədə E.U. Touzer yaxşı qeyd edir: «İndi Allahın yerini Onun ənamları tutur. Və bununla bütün təbiətin varlığı dəyişir» [34].
Öz ağılsızlığımıza görə seçdiyimiz yanlış allahlar kar və kor olub, yaralı ürəyimizə şəfa verə bilməyəndə, xəcalət hissi keçiririk. Məsələn, seksual zorakılığa məruz qalmış kişi əksər hallarda yalnız özünə güvənir. Həmin dəhşətli vəziyyətdə özünü aciz hiss edəndə, onda belə vəziyyətlərə qarşı möhkəmlik kompleksi yaranır. Seksual zorakılığa məruz qalmış xəstələrim arasında stayerlər (uzaq məsafəyə qaçış idmançısı), ştanqçılar və risk edən maço (bütün qadınlar tərəfindən sevilən kişi) az deyil. Onların aciz olduğu hallarda vəziyyəti öz əllərində saxlamaq və yaxın münasibət (cinsi münasibətlərdən əlavə) qurmaq istəklərinin olması da az olmayıb. Adətən, onlar özlərini uzaq, sərt və hökmlü aparmağa üstünlük verirlər. Onların davranışları aydın idi: «Mən artıq bir dəfə zorakılığa məruz qalmışam. Bundan sonra daha vəziyyət üzərində nəzarətimi itirməyəcəm. Bir də heç vaxt özümü kiminsə yanında aciz hiss etməyəcəm».
Böyük əmisi oğlu tərəfindən zorakılığa məruz qalmış polis yüksək sürət səbəbindən kimisə saxlayarkən daxilindəki qisas hissindən titrəyirdi. O, sürücü ilə mübahisə yaranmasını istəyirdi. Mübahisə zamanı isə maneələr yaradaraq düşmənçilikdə qalib gəlmək istəyirdi. Öz rəisindən töhmət alarkən, yaxud əməkdaşları ilə münaqişələr zamanı onları qəddarcasına məhv etmək istəyi ilə alışıb yanırdı. Onun həddindən atrıq yenilməz dayanmaq istəyi arxasında böyük xəcalət gizlənirdi. Əgər yanlış allah onun sərt tələbatlarına cavab vermirdisə, onda insanlar üzərində yanlış allahların nəzarəti onu incidirdi.
Yanlış allahlar müxtəlif olur. Onlar hansısa insanlar, obyektlər və ideallar ola bilər. Yanlış allahların əsas yalanı onların mərhəməti sayəsində müdafiə olunduğumuza əminliyimizdir. Onlar isə bizi pis vəziyyətdə qoyanda, yaxud onları məyus etdiyimizi düşünəndə ürəyimiz itaətsiliyə görə iki qat xəcalət və tənhalıq hissi keçirir.
Lakin qanuni xacalət ondan fərqlidir. Allahı dəyərimizi müəyyən edə bilən Yeganə Şəxs kimi seçdiyimizə görə, məyusluq və itki zamanı biz xəcalət deyil, kədər hissi yaşayırıq. Yeşaya peyğəmbər Özünü könüllü şəkildə Qul olmağa təslim edən Şəxs haqqında danışarkən, bu pənahın pisliklə haqsızlığa qarşı olan münasibətimizin əsasını təşkil edən sözlərdən istifadə edir (bax: Yeşaya 53:7).
Məni döyənlər üçün belimi açdım,
Üzümü saqqalımı yolanlara tərəf uzatdım.
Təhqirlərdən, tüpürcəklərdən üzümü gizlətmədim.
Xudavənd Rəbb mənə kömək etdiyinə görə utanmayacağam.
Buna görə də üzümü çaxmaq daşı kimi etdim.
Bilirəm ki, əsla xəcalət çəkməyəcəyəm.
Mənə haqq qazandıran yaxındadır.
Mənimlə kim mübahisə etmək istəyir?
Qoy mənimlə üz-üzə gəlsin.
Kimdir rəqibim?
Qoy yanıma gəlsin.
Mənə kömək edən Xudavənd Rəbdir.
Kim məni təqsirkar çıxara bilər?
Rəqiblərimin hamısı paltar kimi köhnələcək,
Onları güvə yeyib məhv edəcək.
Yeşaya 50:6–9
Allahın Qulu imanın Onu döyənlərin qəddarlığından, saqqalından tutaraq sürüyənlərin ədəbsizliyindən müfadiə hasar olmadığını dərk edirdi. Qədim Şərq mədəniyyətində kişi üçün saqqalın yolunmasından böyük bir təhqir yox idi. Buna baxmayaraq, heç kim Onu nə ittiham edə, nə də qəlbinə xəcalət toxumları əkə bilməz. Çünki Onun Hakimi və Müdafiəçisi Səmavi Atadır.
Qanuni xəcalət (yəni Allaha etibar etmək istəməməyimizin çılpaqlığı) bizi Ataya sarı dönməyimizin əsasını təşkil edir. Bir çoxlarımız üçün Allaha pənah gətirmək — Onun bədənimizi və dünyamızı qoruyub saxlayacağına tamamilə güvənmək deməkdir. Lakin öz mahiyyətinə görə bu, Müqəddəs Kitabda bəhs edilən güvənmək deyil. Pənah gətirmək bütün varlığımızı — qəlbimizin qorunub saxlanılmasını Rəbbə etibar etmək deməkdir. Ataya qayıtmaq bu dünyada bizim bədənimizlə, nüfuzumuzla, yaxud təhlükəsizliyimizlə nə baş verməsinə baxmayaraq, bizim qəlbimizə xəcalət toxumlarını əkilməyəcəyinə, heç kəsin bizi təhqir edə və qəlbimizə sahib ola bilməyəcəyinə təminat verir.
Bütün araşdırmalar xəcaləti sanki zəhərli ilanların əhatəsindən qaçarkən yaşadığımız duyğuya bənzədir. İlanlardan qaçmaq mümkündür. Lakin xəcalət insanların qarşılıqlı əlaqələri üzərində qara bulud kimi dayanır. İfşa olunmaq qorxusu ilə kəşf olunan strategiyalar özləri də insanlar kimi müxtəlif, mürəkkəb və qəribədirlər. Lakin bu strategiyaları bir şey birləşdirir: bu da özünə nifrət etməklə, yaxud da günahın başqasının üzərinə qoymaqla günahdan qurtulmaq.
Yaradılış kitabının üçüncü fəslində Adəm utandığından öz çılpaqlığını əncir yarpaqları ilə örtür. İfşa olunduqdan sonra o, tövbə etmir. Əksinə, günahlı qərarı ilə Allahı və Həvvanı ittiham edir. O, Allahı yaratdığı qadına görə mühakimə edir. O, xəcalətdən yaranan qəzəbini Allahın üzərinə tökür. Və özünə nifrət etməklə həlimcəsinə tövbdən imtina edir. Adəmin övladları olduğumuza görə biz də bu cür tövbədən boyun qaçırırıq. Seksual zorakılığın qurbanları xəcalətlə təqib olunaraq yaralarını və müdafiəyəyə ehtiyac olduqlarını gizlətmək üçün başqalarına nisbətən Allahın yollarından üz çevirməyə daha meyillidirlər.
İndi isə Allahdan qaçarkən özümüzə nifrətə nəzər salaq.
3-CÜ FƏSİL
ÜZ ÇEVİRMƏK: MÜNAQİŞƏ VƏ ÖZÜNƏ NİFRƏT
Seksual zorakılığa məruz qalmış insan daima mübarizə aparır. Nəticədə düşmən iblisin özü və onun dünyagörüşünə çevrilir. Bu da itaətsizlik və özbaşınalıqdır. Başqa sözlə desək, günahdır. Məsələ, şeytanın hiyləgər və yollarının üstü örtülü olmasından ibarətdir. Hər bir günah ağlabatan və bəraət qazandırılan kimi görünür. Çox nadir hallarda o, Allahı birbaşa təhqir etmək və qəsdən pislik etmək kimi qəbul olunur. Əgər günahlı təbiətimiz nöqteyi-nəzərdən baxsaq, yaralayıcı və yersiz sözlər kiçik, yaxud da qəbul olunan günah kimi görünür. Şər atmaq, yalan danışmaq, xəsislik, xəyanət kimi ciddi günahları işlətdiyimiz zaman bizim üçün elə də dəhşətli görünmür («Bəlkə də ailədən kənar eşq macəraları yaxşı deyil, lakin nə qədər bədbəxt olduğumu və ailədəki vəziyyətimi bilsəydiniz, mənə haqq qazandırmasanız da, sonradan məni başa düşüb bağışlayardınız»). Əslində günah süquta uğramış, həddindən artıq təhlükəli və qorxunc dünyada ağlabatan olduğunu və insanın məntiqli reaksiyasının dolğunluğunu əks etdirir.
Allahın yolları və baxışları ilk əvvəllər mənasız görünür. Məsələn, canını qazanmaq üçün onu itirmək <müqayisə et: Matta 16:25 və s.>, ruhən yoxsulla olan vəd <bax: Matta 5:3> kimi ayələr bütün dünyanı lərzəyə salır və günahlı təsəvvürlərimizə ziddir. Bir halda ki, günah əsil simasını gizlədir və ağlabatan görünür, möminlik isə qeyri-adi və cəfəng görünürsə, onda normal hesab etdiklərimizin ağılsızlıq, müqəddəs hesab etdiyimiz şeylərin təkəbbürün təzahürü və Allaha qarşı üsyan olduğu aydın olur. Günah hesab etdiklərimiz Allahsız yaşamağı qərarlaşdıran digər amilləri sıradan çıxarır. Bu qərar nifrətlə xəcalətin məhvedici qarşılıqlı əlaqəsi ilə bağlıdır.
Ni̇frət nədi̇r?
Nifrəti konkret məsələlərdə başa düşmək daha asandır. Əgər maşınınızın açarını itirsəniz, yaxud da vacib görüş barədə unutsanız, özünüzü necə aparacağınız barədə düşünün. Özünüzü gicliyə qoyub, yaxud böyük ağılsızlıq etdiyinizi başa düşsəydiniz, hansı sözləri deyərdiniz? Bir dostum belə vəziyyətləri «vicdan əzabı çəkmə» adlandırır: «Mən necə də axmağam. Necə belə kütbeyinlik edə bilərdim?!». «Məgər gündəliyimə baxmaq bu qədər çətin idimi?». Çox az adam bunları öz daxili problemləri və ya özünə güvənmək əlaməti kimi qiymətləndirə bilər. Ən pis halda belə bir vəziyyəti özlərinin mənfi xüsusiyyətləri kimi dəyərləndirirlər. Özünü bu cür qınaq obyektinə çevirməyin arxasında nəsə pis bir şey dayanmırmı?
Gəlin, indi də ünvanımıza yönələn mənfi fikirlərə qarşı reaksiyamızı araşdıraq. Üzdə belə deyə bilərik: «Bu məzəmmətə görə sizə minnətdaram. Bunları mütləq işimdə nəzərə alacam». Halbuki, daxilimizdə hiddətlənəcəyik: «Nə həyasız adamdır! Öz işindən başı çıxmır, gəlib mənim işimdə nöqsan tapır». Məzəmmət, məsləhət nəzərə alınmır. Çünki şəxsiyyət, yaxud bacarıqlılıq mikroskop altında müəyyən olunur. İtirilmiş açar kimi əməkdaşlarımız tərəfindən edilən tənqidlər nəticəsində biz xəcalətdən qaçmaq üçün nifrətə əl atırıq.
Qanuni xəcalət günahı ifşa etməyə qadirdir. O, bütpərəstliyin keçilməz sipərlərini dəlib keçir və insan ürəyinin gizli güvənc yerlərini aşkar edir. Lakin həqiqət nuru çox vaxt olduqca parlaq və həyacanlandırıcı görünür. Bu səbəbdən günahkar insan nifrətinə görə Allahın müdaxiləsindən qaçmağa ümid edərək qalxan arxasında gizlənir. Amma bu, böyük ağılsızlıqdır. Çünki bu, onun zahirən müstəbidliyini və Allaha güvənməyə ehtiyacı olmadığını göstərsə də, daha aciz olmasına şərait yaradır. Beləliklə, nifrət Allahın günahkar insanın həyatına müdaxilə etməsinə mane olan əsas silahdır. Günahlı dünyada həyati nəticələri, xüsusilə də, seksual zorakılığa məruz qalmış insanlara dəyən zərəri dərk etmək üçün nifrətin nə olduğunu dərindən araşdırmaq lazımdır.
Nifrətin mülayim təbəssüm və nəzakətli məzəmmət arxasında gizlənməsinə baxmayaraq, əslində o, ədavətlə, zəhərlə və soyuqqanlılıqla düşünülmüş xəcalətin yaranma səbəbinə hücumdur. Nifrət hansısa bir insana, yaxud da bu xəcaləti yaranmasına səbəb olan öz şəxsimizə yönələcək.
Xəcaləti görmək çox asandır. Yerə dikilmiş nəzərlər və çiyinlərin bükülməsi xəcalət çəkən insana xas xüsusiyyətdir. O, insanların diqqətindən yayınmaq və qəlbimin qanaxmasını dayandırmaq üçün dünyada hər şeydən çox gözəgörünməz, yaxud çox kiçik olmağı arzulayır. O, buna necə nail ola bilər? Ona nəyin bahasına olursa olsun nəzərlərdən yayınmaq lazımdır. Bunun üçün iki yol var. Xəcaləti yaşayan insan onu yandıran baxışlardan yayına və diqqətini xəcalətin yaranmasına səbəb olan öz şəxsiyyətinə yönəldə bilər. O, həmçinin zəhəri «düşmənin» gözünə vurar və onun baxışlarının gücünü məhv etmək üçün kor edər. Birinci üsul — özünə nifrət, ikincisi isə başqalarına nifrət. Quruluşuna görə müxtəlif olsalar da, əhəmiyyətinə görə eynidirlər. Nifrətin həm quruluşu, həm də əhəmiyyəti seksual zorakılığa məruz qalmış insan üçün vacib nəticələri müəyyənləşdirir.
Ni̇frəti̇n dərəcələri̇
Nifrət anlayışını dərk etmək üçün bir neçə çətinliklər mövcuddur. Ən yaxşı halda özünə nifrəti özünü aşağı dəyərləndirmə ilə səciyyələndirirlər. Başqalarına qarşı yönələn nifrəti isə ətrafdıkalara hörmətsizlik və dikbaşlıq kimi dəyərləndirirlər. Bu mülahizələr dəqiq olsa da, natamamlığına görə doğru qəbul olunmur. İstənilən istiqamətə yönələn nifrət cədvəldə güclüdən zəifə doğru bir neçə dərəcəyə malikdir.

Güclü ni̇frət
Uşaqlıqda uzun illər dayəsi tərəfindən yoldan çıxarılan bir qadın müalicə üçün mənə müraciət etmişdi. Məndən öncə onunla bir neçə psixoterapevt işləmişdi. Buna görə də biz müalicədə sürətlə irəli gedir və həyatını dərk etmək üçün o, böyük müvəffəqiyyətə nail olurdu. Lakin kişilərlə münasibət mövzusuna toxunanda qorxu sanki onu iflic edirdi. Müalicəmiz çox ağrılı keçirdi. Lakin səmərəsiz deyildi. Vacib seanslarımızın birində onun kişilərlə olan yaxın münasibətə dəhşətli nifrəti üzə çıxdı. O, hətta, elə bir vəziyyətdə idi ki, öz daxili və zahiri gözəlliyinə xor baxırdı. Ona qulaq asaraq halına acıdıqca yaşadığı faciədən təsirlənib ağladım. Onun kədərdən üz ifadəsi dəyişdi. Mən isə göstərdiyim reaksiyadan sarsılmışdım. Biz həmin an keçirdiyimiz hisləri sözlərlə ifadə edə bilmədik və görüşümüz beləcə başa çatdı.
Növbəti seansımızda o, əvvəlki görüşdən sonra, onda özünə güclü fiziki zərər yetirmək istəyi yarandığı haqda danışdı. Son görüşümüzdən sonra o, otaqdan çıxarkən maşını yüksək sürətlə evə doğru sürürdü. Sonra isə o, şəhərin el arasında «Zorlanma» adlanan hissəsinə getdi. O, az yatır, heç nə yemir və işdə özünü üzürdü. Onda əvvəlcədən düşünülmüş qarınıqulluğa qayıtmaq üçün dırnaqlarını yemək və dərisini qanıyana kimi cırmaqlamaq istəyi yaranmışdı. O, dəfələrlə dəhşətli maşın qəzasında mənim ölümümü təsəvvür edirdi. Bunun onun həyatında ən acınacaqlı həftələrin olduğunu deməyə ehtiyac yoxdur. O, həm özünə, həm də mənə qarşı bəslədiyi nifrət içində boğulurdu.
Güclü nifrət daima özünə və ya başqa kiməsə fiziki xətər yetirmək istəyi yaradır. Fiziki xətər yetirə bilməsə də, ən azı insanı amansızcasına fiziki tələbatlardan məhrum etməyə yönəlir. Bu intihar kimi açıq-aşkar, ya da bulimiya [35] kimi gizli baş verə bilər. Hər halda, bədən arzulara malik və mövcud olduğuna görə cəzalandırılır. Qurban istər birbaşa, istərsə dolayı yolla olsun qəlbində gözəl istəklər yaradan insanı da məhv etmək istəyir.
Orta dərəcəli̇ ni̇frət
Zahirən uşaq ibadətinin müəlliməsinə oxşayan köhnəlik tərəfdarı olan bir qadın mənə qəddar, kobud kişi qrupu tərəfindən döyülərək təcavüzə məruz qalmaq haqqındakı xəyallarından danışırdı. Yalnız bu qədər qəddar fantaziyanın sayəsində əri ilə cinsi münasibətdə orqazma çata bilirdi. Həmin qadın düşüncələrində kişinin cinsi orqanından yapışaraq onu ağacdan asmağını, yaxud mənəvi öldürməsini təsvir edirdi. Mahiyyətcə həmin qadının təsəvvürləri alçalma və zorlama idi.
Zorakılıqla bağlı fikirlər və surətlər qəlbi dərin yaralayan bıçağa bənzəyir. Bu cür xəyallar səbəbindən yaranan sarsıntılar itki nəticəsində yaranan ağrını dayandırmaq üçün narkotikə bənzəyir.
Orta dərəcəli nifrət kəskin şəkildə qisas alma xəyallarında özünü göstərir. Ətrafdakılara qarşı nifrətin sayəsində özünə hörmət və vəziyyət üzərində nəzarəti qazandırmaq istəyən müvəffəqiyyətsiz əməkdaş, nəyin bahasına olursa olsun, kollektivdə öz nüfuzunu yüksəltmək üçün tənbəl və laqeyid müdirin ucbatından itirə biləcəkləri milyonlarla dolları qoruyub saxlamağa çalışır.
Yumşalmiş ni̇frət
Yumşalmış nifrətə tez-tez rast gəlirik. Buna görə də o, bizə yaxşı tanışdır. Və çox vaxt onda qəbahətli heç nə görmürlər. O, özü ilə başqalarını müqayisə nəticəsində yaranır. Bu müqayisə nəticəsində məğlub olan tərəfə töhmət verilir və vəziyyətin öhdəsindən daha yaxşı gəlmək üçün məzəmmət edilir.
Özünüzü üzünüzdə sızanaqlar əmələ gəlmiş yeniyetmə, yaxud da, şalvarına kokteyl tökmüş yetkin insan kimi təsəvvür edin. O zaman ürəyinizdə özünüzü acı sözlərlə qınayacaqsınız. Nəticədə bizə elə gələcək ki, yaxşılığa doğru dəyişmək üçün özümüzü ruhlandırmışıq.
Mənim bir dostum tenis oynayarkən peşakar olmadığına görə özünü qınamasa oynaya bilmir. Hər vurduğu zərbəni tənqid edərək həddindən artıq əsəbləşirdi. Dediyinə görə bu əsəb nəticəsində daha yaxşı oynamağa başlayırdı. O, vəziyyəti düzəltmək və yeni ağrılı zarbələr almamaq üçün özünə cəsarət verir. Buna oxşar məsihçi cəmiyyətlərində salehliyə tam nail olmaq üçün özünə nifrət dəstəklənir. Əgər siz mastrubasiyaya görə özünüzü çox ciddi şəkildə cəzalandıracaqsınızsa, bu, o demək deyil ki, bununla siz öz əməlinizdən əl çəkəcəksiniz.
Başqalarına qarşı nifrət onların hansısa günah etdiyini gördüyümüz an baş verir. Və yaxınlarımıza qarşı bizi idarə edən məhəbbət olmur. O, daxili münaqişələrin yumşaldılmasına yönəlir. Demək olar ki, bizim pis və arzuolunmaz hislərimizlə bağlıdır. İstər aşkar, istərsə də ürəklərində mühakimə edən şəxslərin təsəvvür etdikləri qorxu təhlükəsini azaltmış olurlar.
Seksual zorakılığa məruz qalan qadınlar öz mövcudluqların sevincini öldürmək, simalarını, bədənlərini, geyimlərini və başqa qadınlara nisbətən münasibətlərini mənfi dəyərləndirilər. Cazibədar qadın öz bədəninə qarşı nifrətlə və rəqiblərinə tənqidlə yanaşa bilər.
Zəi̇f ni̇frət
Mənim bir tanışım həyatının ətrafdakıların onun müsbət xüsusiyyətlərini dəyərləndirməsindən asılı olmasına baxmayaraq, o, ünvanına söylənilən xoş sözləri qəbul edə bilmirdi. Kimsə onun xoşuna gələndə o, münasibətləri inkişaf etdirmək iqtidarında deyildi. Hazırladığı yemək təriflənərdisə, o, özünü aşağı tutaraq yaxşı aşbaz olmadığını söyləyirdi. Ona yaxşı sözləri qəbul edə bilmədiyini deyəndə, o, uzun müddət məyus olurdu. Öz gözəlliyini, xeyirxahlığını və bacarığını inkar edən insana xoş söz demək çətindir. Çünki o, xoş söz söylənilməsi üçün heç bir imkana yer vermir. Həmin qadın çox təvəzökar görünə bilər. Lakin ətrafındakıların iltifatını qəbul etməməkdə böyük təkəbbürlülük var.
Bəzən xoş sözləri dinləmək istəməməyimiz öz natamamlıq hislərimizlə (yəni özünə qarşı nifrət), yaxud səmimi sözlərə şübhə ilə yanaşmağımızla bağlıdır (başqalarına nifrət hissi bəsləmək). Hər halda bu, başqalarının sənə yaxın olmaq istəklərinə mane olmaqdır. Sənə heç kimin sevinc bəxş etməyinə və sevincini bölüşməyinə razılıq verməməkdir. Sevincli və dərin münasibətlərdən qorxan insan üçün bu münasibətlər hələ yaranmazdan əvvəl onu məhv etmək vacibdir.
Keçmişdə seksual zorakılığa məruz qalan insan zövqlərdən uzaq olmaq üçün özünə nifrət ehtiyatı toplayır. Həmin şəxs üçün başqa insanla münasibətdə yaranan məhəbbət hər iksinin qisas və ehtiras uçurumuna yuvarlanması kimi qəbul olunur. Bir qadın mənə demişdi: «Əgər mən həqiqətən kiminsə xoşuna gəldiyini təsəvvür etsəm, nələr edə biləcəyimi düşünə bilməzsiniz. Mənə olan bu rəğbəti qoruyub saxlamaq üçün ədəbsiz bir şey edə biləcəyimdən qorxuram. Əgər onun mənə olan hislərini inkar etsəm, yaxud şübhə altında saxlasam, bu, hər ikimiz üçün yaxşı olar». Növlərindən asılı olmayaraq, nifrət daima müəyyən bir məqsəd daşıyır. Adətən, bu, qurbanın özünü ətrafdakılardan və qəlbinin bir daha yaralanmamasından qorumaqdır. Seksual zorakılığa məruz qalmış qurbanların həyatında olan nifrətin məqsədini daha dərin araşdırma aparmaqla müəyyən etmək olar.
Ni̇frəti̇n əhəmi̇yyəti̇
Əksəriyyətimiz öz hərəkətlərimizə görə dəhşətə gəlirik. Bəzən biz düşünmədən danışırıq. Həyat yoldaşımın qaraçı geyiminə oxşayan yeni paltarına gülməyimin səbəbi nə idi? Mən özüm də bunu bilmirəm. Paltar pis görünsə də, gülməli nə var? Əgər şərhimin arxasında nə olduğunu özüm də anlamıramsa, onda bunu nə əhəmiyyəti var ki?
Cavab o qədər də sadə deyil: nə üçün sualına cavab vermək davranışlarımızı düzəltməyə nisbətən problemin bütövlüyünü və daha böyük şeylərə ehtiyacımızın olduğunu göstərir. Ən yaxşı hal niyyətlərimizin əsasında günahlı istəklərimizin olmasını və qaranlıqdan hifz olmaq üçün Allaha ehtiyacımızın olduğunu dərk etməkdir.
Hətta, bunu dərk etsək belə o, günahlı davranışımızın dəyişməsinə səbəb olmur. O, yalnız dərindən tövbəyə zəmin yaradır. Ən pis halda niyyətin dərk edilməsi günah problemini, xilası və müqəddəsliyi başqa istiqamətə yönəltməklə eqoistcəsinə səbəblərin özündə axtarılmasına imkan yaradır. Problemin həlli təbii ki, çıxış yolu axtaran insanın ürəyinin dərinliyində yerləşir. «Ya Rəbb! Məndə gizli və məhvə aparan şeyləri aşkar elə» — qəlbinin dərinliyində nalə edən insan Allahın xeyirxahlığı sayəsində günahını aşkar şəkildə görə və Allahın lütfünə nail ola bilər <müqayisə et: Zəbur 19:12; 90:8>. İnsan günahın ciddiliyinə varmadan və Xilaskara eytiyacı olmadan ürəyindəki niyyətləri araşdırırsa, onda o, təqsirini etiraf etmədən və dəyişmədən ürəyindəki niyyətlərdən həvəslə danışacaq. Mən isə günahın təbiətini və dəyişmə yollarını aydınlaşdırmaq üçün nifrətin əhəmiyyətliliyini izah etmək istəyirəm.
Hansı səbəbdən insan nifrətə əl atır? Sadə sözlə desək, nifrətlə bağlı niyyətlər Adəmin Allaha qarşı çıxması ilə eynidir. Bu, Allahın baxışlarından yayınmaq deməkdir. Əgər biz Allahdan qaçıb gizlənə bilsək, yəqin ki, günahımıza görə cəzadan da qaça bilərik. Nifrət xəcaləti zəiflədir, səylərimizi məhv edir və özümüzün hər şeyi bacardığı haqqında xülyalar qurmağa zəmin yaradır. Məhz bu fikirlər əsl problemin üzə çıxmasına mane olur.
Xəcaləti̇n zəi̇fləməsi̇
Nifrət bizə baxan şəxsi ya kor edir (başqalarına nifrət), ya da utandıran şəxsdən baxışlarını gizlədir (özünə nifrət). Hər halda nəticə — güclü xəcaləti zəifləməsidir. İnsan növbə ilə gah özünə, gah da başqalarına hücum etməklə nifrətin bu cür növlərinə əl ata bilər. Buna baxmayaraq, insan onun üçün əksər hallarda təbii olan nifrətin bir növünə üstünlük verir.
Xəcalətdə həmişə narahatçılıq mövcuddur. İfşa edildiyim zaman nə baş verəcək? Məni qovacaqlar, yoxsa istehza edəcəklər? Psixoloji davranışı tədqiq edən mütəxəssislər zəifliyin, cinsi ehtirasın və qəzəbin narahatçılıqla heç bir əlaqəsinin olmadığını müəyyənləşdiriblər. Nə baş verəcəyi məlum olmayan narahatçılıq keçirtmək və hiddətli qəzəblə alışıb yanmaq eyni zamanda mümkün deyil. İkisindən yalnız biri mümkün olmalıdır. Əksər hallarda qəzəb üstün olur. Nifrət hissində də belədir. Nifrət zamanı qəzəb — bəzən coşğun və hay-küylü, bəzən də sakit və hiyləgər olaraq xəcalətdəki əminsizlikdən bir vasitəyə çevrilir. Nifrət mövcud olduqca xəcalət insanı məhv etmir. Əksinə, ona hərəkətə gələrək ifşanın dəhşətindən qaçmaq üçün güc verir.
Səyləri̇n məhv olmasi
Xəcalət zamanı ürəyin istəkləri yaranı daha da dərinləşdirir. Buna görə da əksəriyyət bunlardan yan qaçmaq, yaxud mümkün qədər bu təhlükəli dünyada bizi kədərləndirəcək hər şeyi məhv etmək istəyirik. Seksual zorakılığa məruz qalmış insanın düşmənlərindən biri yaxın münasibətlərə can atmasıdır.Qəlbin Allahın insanı yaratdığı canlı, sövqlü və sevincli münasibətlərə can atması zorakılıq haqqındakı xatirələri yenidən canladırımasına səbəb olur. Qurban diqqətli olmağı və müdəfiə olunmağı unutsa keçmişdə baş vermiş zorakılıq onu əzilməsi üçün təhlükə yaradacaqdır. Sevinc bəxş edən münasibətlər keçmişdə baş vermiş dəhşətlərə və gələcək iztirablara yol açır.
Mən seksual zorakılığa məruz qalmış bir çox qadınlarla işləmişəm. Şəxsiyyətin dəyişilməsi dövründə onların daxili azadlıqları və ürəklərinin həlimləşməsi nəticəsində qəlblərinə və zahirlərinə yeni gözəllik bəxş olunur. Bu dövrdə onlardan bəziləri adi görüşlərdən ciddi münasibətlərə keçir. Gizli arzuların həyata keçməsi (ailə həyatı qurması) əksər hallarda seksual zorakılıq haqqında xatirələri geri qaytarır. Bununla da mövcud olan problemlər kəskinləşir və gələcəkdə ikili münasibətlərə qapı açılır. Bunlar münasibətlərin inkişafındakı sevinc və qəsdən gözəl münasibətləri pozulmasıdır.
Süleyman peyğəmbərin məsəlləri 13:12-də yazılıb: «Gecikən ümid ürəyi xəstələndirir». Təcavüzə məruz qalan qurban bütün ümidlərini itirir, yeni münasibətlər qurmaq istəyinə və ədalətə qarşı ehtiyatla yanaşır. Baş verənlər çox qarışıqdır. Həyat üçün ümid verən insan düşmən kimi, laqeyd yanaşan, manipulyasiya edən və zərər verən isə sanki köhnə dost və sevimli insan səmimi qəlblə qəbul olunur. Təcavüzə məruz qalmış əksər qadınlar üçün yenidən qurbana çevriləcəyi münasibətlər daima faciə ilə nəticələnir. Onların bu davranışlarına səbəb olan amillərdən biri şüuraltı qərar verərək məğlubiyyətlərinə zamanət verən insan tapmaqdır. Buna görə də uğurlu olmaq ümidi onlarda yaranmır.
Nifrət — səylərin məzlum və novokaina bənzər əsarətidir. Özümə nifrət edəndə sizin mənə yaxın olmaq istəyinizi və sizin gözünüzdə əhəmiyyətli şəxs olmaq istəyimin qarşısını alıram. Sizə nifrət edəndə isə sizdən hansısa ehtiyac səbəbindən asılı olduğum fikrindən azad oluram. İstənilən vəziyyətdə nifrət səyləri məhv olmasına gətirib çıxarır.
Hər şeydə özümüzə güvənmək xülyasinin yaranmasi
Günahkar insan öz həyatını nəzərətdə saxlamaq üçün sehirli çubuğa əldə etməyə səylə, bəzən də mübtəla şəkildə çalışaraq, dərk edə bilmədiyi niyə və nə üçün suallarına cavab axtararaq müxtəlif səbəblər kəşf edir. Həyatınızda pis bir şey baş verən zaman Allahın bu cür davranışına izah tapmağa meyilli olduğunuza fikir vermisinizmi? Hər birimizdə iztirabların səbəbini müəyyən etmək həvəs var. Hadisələrə təsəlli və nəsihət verən yanaşma mövcuddur. Lakin bir çoxları əsaslı səbəb tapmayana qədər nəzarətsiz və naməlum səbəbdən yaranan əzablarla barışmaq istəmirlər.
Bu, əsasən şəxsi bədbəxtliyindən dərin daxili münaqişə yaşayanlara xasdır. Nə üçün mən tənhayam? Həyat yoldaşım məni niyə tərk etdi? Nə üçün atam mənə təcavüz etdi? İnsan əzablarına dair yaranan suallar qəlbi əmin-amanlıqdan uzaqlaşdırır. Məgər baş verənlər ədalətlidirmi? Həyat ədalətlidirmi? Yaxud bərabərsizlik və ədalətsizlik həyatımızın səliqə-səhmana salınmış sahənin əsl üzünü ifşa edərək çürümüş uçqunları və günahın qəddar alaqlarını çılpaq edir? Bir çoxları üçün süqut etmiş dünyanın kobud reallığı dözülməzdir. Ona görə də onların daha çox qəbul olunan izahları tapmağa ehtiyacları var. Nifrət isə daxili münaqişələr zamanı iztirab, dahşət və acizlik əleyhinə vasitəyə çevrilir.
İndi isə zorakılıq nəticəsində özümüzə qarşı yaranan nifrətə nəzər salaq. Bir qadın beş yaşı olanda, yəqin çox cazibədar göründüyündən atasının onu gördüyü zaman özünü saxlaya bilməməsindən danışırdı. O, atasının iyrənc günahına bəraət qazandıraraq özünü günahlandırırdı. Özünü günahkar hesab etdikcə bədbəxtliyini görməyə ehtiyacı yox idi. Bəlkə də, onun hadisəyə bu cür yanaşması həyatını idarə etməyə kömək edirdi. Bir halda ki, o, çox cazibədar olduğundan zorlanmışdı, o zaman onun məqsədi kişilər onda heç bir cəzbedicilik görməsinlər deyə yalnız öz bədənini və qəlbini gizlətmək idi. Onun geyimi və davranışı çox ciddi idi. Özünə olan nifrəti keçmişdə yara aldığından, indi və gələcəkdə müdafiyəyə ehtiyacından bəhs edirdi.
Mənim daha bir xəstəm özünə olan nifrəti tamam başqa cür yaşayırdı. O özünü aciz kişiləri yoldan çıxarmaq üçün tələlər quran çirkin və dəyərsiz qadın kimi qəbul edirdi. Onun özünə olan nifrəti ovsununa düşmüş pərəstişkarları tapdalamaq üçün alətə çevrilmişdi. Qadın öz qurbanlarını göz yaşlarına, yaxud hiddətli qəzəbə qərq edənədək, onları tovlayaraq məftun etməkdən zövq alırdı. Qurbanları onu dəfələrlə döyür və təcavüz edirdilər. Bu münunədə biz nifrətin iki növünün bir-birinə qarışdığını görürük. Onun səyləri üzərində yanlış hislərə yol açan özünə nifrətinin bir proqramı var idi: «Mən ki, fahişəyəm. Hansı səbəbdən səninlə saf münasibətlərə can atmalıyam? Mən qalibəm. Məndən istifadə etməyə düşünsən, buna görə əvəz ödəməyə səni məcbur edəcəm».
Kişilər də özlərinə bu cür nifrət bəsləyirlər. Xəstələrimdən biri danışırdı ki, məktəbdən evə qayıdarkən yuxarı sinif şagirdləri onu tez-tez seksual sahədə alçaldırdılar. O, ona əl sallayan əllərə və penisinin ölçüsü barədə edilən zarafatlara tab gətirməyə bir növ adət etmişdi. Böyüdükdən sonra o, özünü eyni cür alçaldırdı. O, başqalarına nifrətini həyat yoldaşı ilə seksual yaxınlığa ilk addım atmamağı ilə bildirirdi. Onun cinsi yaxınlığa açıq-aşkar marağının olmaması dərin qəlb yarasına çevrilmişdi. O, özünü alçaltmasını ağrını gizlətməkdə qoruyucu vasitə hesab edirdi.
Bu cür nəzarətə daha az əhəmiyyətə malik vəziyyətlərdə rast gəlmək olur. Ailəmin olmamasında zahiri görünüşümü təqsirləndirirəmsə, mən nəinki tənhalığımın səbəbini müəyyən edirəm, həm də özümə gözəl paltar almaq və artıq çəkidən azad olmaqla bədbəxtliyimə üstün gəlmək üçün xülyalara qapila bilərəm. Problemlərimin həllində müxtəlif vasitələrin olduğunu düşünürəmsə, ümidzilikdən uzaq ola bilərəm. Nifrətə əsaslanan hərəkətlərim boş həyatım üzərində nəzərəti qoruyub saxlamağıma işarədir.
Həqi̇qi̇ problemi̇n təhri̇fi̇
Nifrət insanın əsas probleminin günah olduğunu təhrif edir. Başqalarına olan nifrəti anlamaq özünə olan nifrətdən daha asandır. Başqalarına nifrət etməklə günahkar olduğumuzu inkar edirik və ittihamlarımızı başqalarının günahlarına əsasən aparırıq. Burada nifrətin klassık obrazı yaranır. Belə ki, Adəmin nifrəti əvvəlcə Allaha, sonra isə Həvvaya yönəlir. Məsuliyyət və təqsir onların üzərində idi. Əgəgr onla vəzifələrinin öhdəsindən lazımınca gəlsəydilər, onda Adəmin heç bir problemi olmazdı.
Adətən, başqalarına nifrətini yönəldən şəxslər gözüaçıq olurlar və başqalarının səhvlərini daha aydın göstərə bilirlər. Təbii ki, qadını Allah yaradıb. Məhz Həvva Adəmə qadağan olunmuş meyvədən yeməyi təklif etmişdi. Məsələ Adəmin vəziyyəti doğru qiymətləndirib-qiymətləndirməməsində deyil, itaətsizliyinə görə cəzanı qəbul etməyə hazır olub-olmamasında idi. Başqalarına bəslənən nifrət manipulyasiya və nəzarət etmək məqsədilə baş verənləri analiz etməyə imkan yaradır. Özünə nifrət baş verənlərin əhəmiyyətini azaltmasa da, o qədər də nəzərə çarpmır.
Nifrəti, xüsusilə də özünə yönələn nifrəti Böyük Riyakarlıq adlandırmaq olar. Nifrət günahı etiraf etməyimizə mane olaraq şeytana xidmət edir. Əgər mən özümdən razı deyiləmsə və həyat yoldaşıma dediyim kobud sözlərə görə özümü məzəmmət edirəmsə, onda bu, günaha görə peşmançılıq kimi görünə bilər. Lakin həqiqətdə isə bu, günahkar olduğumuza görə peşmançılıq deyil, şəxsiyyətimizin böyüklüyünə böhtandır.
Xəstələrimdən biri həyat yoldaşı ilə olan münaqişə haqqında mənə danışmışdı. O (qadın), qeyzlə onu laqeydsilikdə ittiham edirdi. Onun bütün sözlərində kin və qəzəb hiss olunurdu. Xəstəmdən onun bu qınağa necə reaksiya verdiyini soruşdum. O, balışı qucaqlayıb ağladığını və bərk sarsıldığını söylədi. Bu qədər soyuq olduğuna görə o, özünə nifrət edirdi. Bəlkə də, onun bu cür reaksiyası ruhani görünə və peşman olduğuna işarə edə bilər. Lakin o, özünü pis ünsiyyət qurmaqda və həyat yoldaşını məyusluğunu dərindən başa düşmədiyinə görə ittiham edirdi. O, problemini diqqətsizlikdə və başqalarının dərdinə şərik ola bilməməkdə görürdü. Lakin bu çatışmazlıqların həqiqət və eqoizmlə heç bir əlaqəsi yox idi.
Onun özünə olan nifrəti «həyat bəxş edən» tövbə yaratmır. Əksinə, onun qəlb yarası Paulun adlandırdığı «ölüm yaradan kədər», yəni özünü eqoistcəsinə müdafiə edən ölümlə üst-üstə düşür <Bax: 2 Korinflilərə 7:10>. Onun acınacaqlı natamamlığının həyat yoldaşı ilə münasibətinə heç bir aidiyyatı yox idi və həyat yoldaşı ilə yaxınlığa addım atmağa qoymurdu. Özünə olan nifrəti həyat yoldaşından üz döndərməyini, ağrısını təsirsiz etməsini və ailə həyatlarının nə üçün belə pis olduğunu izah etməyə imkan verdi. Və sonrakı münasibətlərdə həyat yoldaşına və başqalarına qarşı xoşagələn insan olmağa istiqamətləndirdi.
Əgər o, günahlı təbiətə malik olduğunu etiraf etsəydi, onda həyat yoldaşının nə qədər bədbəxt olduğunu, ona qarşı etdiyi haqsızlıqları görə bilər və məhəbbətlə ona yaxın olmağa can atardı. Bu an həyat yoldaşına olan məhəbbətinin nə ilə — bəlkə mübahisə, bəlkə də onun şikayətlərini dinləməklə ifadə olunacağını dəqiq bilmirəm. Hər halda günahlı təbiətə malik olduğunu etiraf etməsi həyat yoldaşı ilə yaxınlıq etməyinə güc verəcək və onu azad edəcəkdi.
Nifrət mürəkkəbdir. Bəzən onu müəyyən etmək çətin olur. Bəzən o, günahı etiraf etmək, bəzən də salehlik qəzəbi arxasında gizlənir. Bir tərəfdən o, özünü aşağı tutmaqla, digər tərəfdən də ətrafdakılara bəslənən pis münasibətlə qiymətləndirilə bilər. Vəzifə və görünüşündən asılı olmayaraq, bir şeyi əminliklə demək olar: nifrət Allahın işlərinə maneə yaradır. Nifrət bizi dərin səylərimizdən uzaqlaşdırır və günahkar olduğumuza görə Xilaskara olan ehtiyacımızı özümüzün və başqa insanların ləyaqətinə qarşı çıxmaqla əvəz edir.
Nifrət, xəcalət və daxili münaqişə ilə qarışıq hislərə seksual zorakılığa məruz qalan kişi və qadınlarda çox həssas yanaşılır. Bu qədər ciddi münaqişənin baş vermə səbəbi çoxdur. Lakin əsas səbəb istər fiziki, istər də psixoloji yaxınlıq etmək istəyi yarananda insanın qəlbində baş verənlərlə bağlıdır ki, yalan və təhrif olunmuş münasibətlər üçün qurban əsarətə salınaraq istifadə olunur.
Daha sonra biz seksual zorakılıq zamanı insanın qəlbində nə baş verdiyini araşdıracağıq.
4-CÜ FƏSİL
MÜHARİBƏ ŞƏRAİTİ: SEKSUAL ZORAKILIQ STRATEGİYASI
Seksual zorakılıq qurbandan dəhşətli dəyər — xəcalət, nifrət və inkaretmə tələb edir. Yoldan çıxaranın günahı qurbanı münasibətlərdən yaranan sevincdən və ümiddən məhrum edərək onun həyatında öz izini qoymaqda davam edir. Onun qəlbi hər şeyi inkar etməyə çalışır, ürəyi isə yaralı və tənhadır. Yaxşılığa ümid və malik olduqlarına görə sevinmək imkanı qurbanı həm cəlb edir, həm də qorxudur. Buna görə də insan həyatdakı məqsədini, arzularını və iztirablarını dərk etmədən yaşamağa üstünlük verir.
Bu ağrını nə qəbul etmək, nə də tamamilə boğmaq mümkündür. Güclü duyğularsız həyatı qoruyub-saxlamağa məcbur ediləndə bu paradoks səssiz-səmirsiz nalə ilə daha da dərinləşir. Dolaşmış torun tələbatları və özünü müdafiə, qəlbinin yaralarını görməyə imkan verməyən özünə bəslənən nifrət və məqsədlər çox vaxt ictimai cəhətdən qəbul olunmuş pərdə arxasında gizlədilir. Bu zahiri xoşbəxtlik pərdəsi əslində xəcalət, daxili boşluq və həqiqi yaxın münasibətlərdən qorxu üzərindəki nəzarətdir.
İctimaiyyətə uyğunlaşmış və şəxsiyyətin tam dəyirliliyi ilə örtülən iztirab çəkən ürəyinn dərinliyinə necə toxunmaq olar? Keşməkeşli yollar tədqiq edən şəxsin onu hansı tələlərin gözlədiyini aşkar etməsinə imkan yaratmasa, sirlərin açılmasına nail olunmayacaq. Yaralanmış ürəkdə illərlə qazanılmış ağrını üzə çıxartmaq üçün yumşaq şəkildə addımbaaddım dərin anlamaya malik olmaq lazımdır. Seksual zorakılığın necə baş verməsi və qurbanın özünü necə qəbul etməsi müəyyənləşəndən sonra ağrı haqqındakı ilk təsəvvür formalaşır.
Seksual zorakilğin mərhələləri̇
Qohumlar, yaxud ailə üzvləri tərəfindən baş verən seksual zorakılığın əksər hadisələr üçün eyni olan ümumi quruluşunu müəyyənləşdirmək olar. Yoldan çıxaran şəxslərin öz qurbanlarını tələyə salmaq üçün, adətən, çox sadə strategiyaları olur. Lakin seksual zorakılığın mərhələlərini araşdırmazdan əvvəl bir amili qeyd etmək vacibdir. İlk baxışdan təcrübi olaraq ümumi quruluşu dəyərsiz edən çoxlu müxtəlif qayda və istisnalar mövcuddur. Faktlar bundan ibarətdir ki, seksual zorakılığın təfsilatları müxtəlifdir və hər biri özünə görə baş verir. Əgər bu qədər müxtəliflik mövcuddursa, onda ümumi quruluşu müzakirə etməyin nə mənası var? Məna ingilis dilinin qrammatikasını öyrənməklə eynidir. Qayda tamamilə istisnalardan ibarət ola bilər. Lakin qayda bizə aydın olanda istisnaları da araşdıra bilərik. Qaydalar prosesə aydınlıq gətirir. Belə ki, istisnalar da nizamsız fərdi xüsusiyyətlərlə qarışmış halda deyil, məhz eyni nöqteyi-nəzərdən araşdırılır.
Seksual zorakılıqların əksəriyyəti heç də aydın səmada qəfildən ildırım çaxmasına, yaxud kolluqda gizlənən və heç bir şeydən xəbəri olmayan uşağın gəlib keçməsini gözləyən cinayətkara bənzəmir. Təcrübi olaraq zorakılıqların 11%-i naməlum şəxslər tərəfindən törədilir. Əksər hadisələr 29% ailədaxili üzvlər tərəfindən, 60% isə qurbanın tanışları tərəfindən baş verir [36]. Hər bir cinsi təcavüz insan qəlbinin müqəddəsliyinin və bütövlüyünün ləkələnməsidir. Lakin bu, qohumlar, yaxud etibar olunan şəxs tərəfindən baş verdikdə zərər daha böyük olur. Seksual zorakılıq həmişə münasibətlərin ləkələnməsidir. O, daim qəlbi yaralayır. Psixoloji zərbənin ağırlığı hadisənin ciddiliyi, onun təkrarlanması, yoldan çıxaranın və qurbanın əvvəlki xüsusiyyətləri, qurbanın yaşı kimi amillərlə müəyyənləşir. Lakin bir həqiqəti unutmaq lazım deyil: ləkələnmək elə murdarlıqdır. Və Allahın yaratdığı şəxsin hər cür ləkələnməsi özü ilə şəxsi və şəxsiyyətlər arası (qurbanla yoldan çıxaran) psixoloji zərbə daşıyır. Naməlum insanın ehtiraslı baxışı az zərər vurur, nəinki doğma qardaşla cinsi əlaqə. Lakin atanın ehtiraslı baxışları fiziki əlaqə olmadan da böyük zərbə ilə nəticələnəcək. Çünki Allah ata ilə övlad arasında tamamilə başqa münasibətlər müəyyənləşdirmişdir [37].
Seksual zorakılıq eyni kontekstdə ardıcıl baş verən hadisələrdir. Bu kontekst zorakılığın ilk mərhələsini başa düşmək üçün çox vacidir. Çox az qurban adi və xoşbəxt ailələrdə yaşayıblar. Hətta, onları tanımayan insan onların bu cür görünən xoşbəxtliyinə həsəd apara bilərdi. Əksər seksual zorakılıq baş verən ailələrdə münasibətlərdə boşluq və səciyyəvi rəddedilmə mövcuddur [38]. Ümumi sxemdə istisnalar çox olsa da, fakt faktlığında qalır: seksual zorakılıq baş verən bütün ailələrdə sağlam, normal münasibətlər demək olar ki, mövcud olmayıb. Bu da qəlbin qeyri-məmnunluğuna səbəb olub.
Seksual təcavüzün əksər qurbanları ailələrindəki çatışmazlıqları inkar etməyə meyillidirlər. Bunun əsas səbəbi adət etdiklərini normal hesab etmələridir. Lakin bundan başqa həm xoşbəxt, həm də zorakılıq baş verən ailələrdə iki amil diqqəti cəlb edir. Birinci amil — nə edib-etməməyindən asılı olmayaraq, özünə görə sevilməyindir. Əksər qurbanlar artıq böyüdüklərinə görə çox sevinirdilər. Lakin bu cür sevilmə ürəyin arzularını razı salmır. İkinci amil isə uşağa fərdiliyini və digər ailə üzvlərindən fərqlənməsini təkmilləşdirmək üçün şəxsiyyətinə görə hörmətdir [39].
Seksual zorakılığa məruz qalmış qızlar üçün digər uşaqlardan fərqli olmaq səciyyəvidir. Bəzən bu, təcavüzdən qabaq olur. Onlar həmişə «böyük köməkçi» kimi qəbul olunurdular [40]. Bu cür «valideyn» rolunda olan uşaqdan bazarlığa getmək, yemək hazırlamaq və ailə büdcəsinə nəzarət etmək tələb oluna bilər. «Ailəvi dost» tərəfindən yoldan çıxarılan bir qadın öz anası və bacıları üçün dəstək, təsəlli və güc mənbəyi olmalı idi. O, ailənin dayağına çevrilmişdi. Əgər o, ağlaya və nədəsə zəiflik göstərərdisə, buna görə bərk məzəmmət olunardı. O, anasından kömək istəyəcəyi təqdirdə, onu kədərləndirəcəyini və növbəti depressiyaya düçar edəcəyini yaxşı bilirdi. Qadından başına gələnləri anasına deməməsinin səbəbini soruşanda, o, dərindən ah çəkərək sakit halda dedi: «Mən sonra aylarla qırıntıları yığmalı olacaqdım. Hiss edirdim ki, yoldan çıxaranla mübarizə aparanda kifayət qədər güc sərf edirdim».
Anası tərəfindən seksual zorakılığa məruz qalmış kişi müntəzəm olaraq anasının ayaqlarını masaj edir və kəskin baş ağrıları tutanda uca səslə kitab oxumalı idi. Qadının doqquz yaşlı oğlundan qayğı və dəstək gözləməsi yersiz idi. İstər-istəməz qadın oğlunu ərinin mövqeyində görürdü.
Ailədə rolların dəyişməsi övladın uşaqlıq dövrünü oğurlayaraq, böyüklərin ağır olan yükünü onun üzərinə qoyur. Uşaq aildə sevgi və həyatda sevinc tapmaq istəyirdisə, bu yükü daşımalı idi. Uşaqlığından məhrum edilmə anından başlayaraq, həyatdakı xoşbəxtlik hissəciklərini dadmaqdan ötrü ürəyinin istəklərindən imtina prosesi başlayır.
Ailədə rolların dəyişməsi daima uşaq hüquqlarının və şəxsi əhatə sərhədlərinin pozulma prosesinin dərinləşməsinə səbəb olur. Bu sərhədlər daxili aləmimizi ayırır və başqa insanların oraya daxil olmasına izn verməyən qanuniləşmiş sahələrdir. Onlar insana öz fərdiliyini və müstəqilliyini hiss etməyə və başqa insanlarla müqayisədə kim olduğunu müəyyən etməyə kömək edir.
Ümumi qəbil olunmuş sərhədlər gigeyenik proseduralardan keçmək üçün fərdilik hüququdur. Əksər seksual zorakılığa məruz qalmış insanların pozulmayan şəxsi əhatə sərhədləri mövcud olmayıb. Mən hələ onların daxili aləmindən, fikirlərindən və hislərindən danışmıram. Hamamda yuyunarkən qohumlarınızdan kiminsə oraya daxil olması bədəninizin yalnız sizə məxsus olmasına yönələn müdaxilə kimi qiymətləndirilə bilər. Pasiyentlərimdən bir qadın atasından gigiyenik bezləri ona verməsini xahiş etməyə məcbur qalırdı. Bununla da qadın onun ehtiraslı baxışlarına tez-tez rast gəlir və ikibaşlı suallarını dinləməli olurdu. Başqa bir qadının atası, o harasa getməyə hazırlaşarkən onun makiyaj və geyimini tənqidlə süzürdü. Onun qızına aid hər şeylə maraqlanması ədəbli görünməsi üçün ona bəslədiyi qayğı çərçivəsindən kənara çıxırdı. Qızının zahirinə olan həddindən artıq diqqəti atasının qızına olan qeyri-sağlam marağını gizlədir və onun şəxsi sərhədlərini pozurdu. Misal gətirilən bu nümunələr fiziki təmasla nəticələnməsə də, şəxsi sahəyə kobudcasına müdaxilə edərək, qəlbə az yara vurmayan seksual zorakılıq hallarıdır.
Biz hər gün öz bədənimizdən istədiyimiz kimi istifadə etməyə və həyatımızı arzuladığımız kimi yaşamağa haqq verən yüzlərlə hərəkət edirik. Bu hərəkətləri yerinə yetirmək üçün ətrafdakı insanların bizdən tələb etdiklərini və haqqımız olanı təsvir etməkdən ötrü fərdilik xüxusiyyətlərinə malik olmaq vacibdir. Zorakılığa məruz qalmış insan şəxsi sərhədləri qoymaqda ciddi problemlərlə üzləşəcək. İşə və ya məktəbə nə geyinəcəyimizə, hansı məbədə gedəcəyimizə və ya hansısa tələbləri qəbul, yaxud rədd edəcəyimizə qərar vermək bizim haqqımızdır. Bütün bunlar şəxsi sərhədləri formalaşdırmağa və təcrübə keçirtməyə imkanı olmayan insanlar üçün çox vaxt qarışıq problemə çevrilir [41].
Digər sərhədlərin pozulması valideynlərdən birinin övladına hislərinin səhv, qeyri-normal və yaxud da hislərinin ümumiyyətlə olmadığını deyərkən baş verir. Bir ana həmişə qızını bu cür sözlərlə bezdirirdi: «Sən məktəbdən qorxmursan. Anladın? Yoxsa, ağlını itirmisən? Heç bir normal uşaq məktəbə getməkdən qorxmur. Sən də qorxmursan». Bu cür qəbul olunmazlıq, qızın hiss və fikirlərinin inkar edilməsi onun daxili ailəminin bütövlüyünə zərbə vurur. O, intuisiyasına və özünə etibarı əlçatmaz zənn edərək özünü dərk etmə qabiliyyətindən şübhə edəcək.
Beləliklə, qurbanda yaxın münasibətdən məmnunsuzluq hissi yaranır. O, kiməsə lazım olduğunu, eyni zamanda həm də dəyərsizliyini hiss edir. Buna görə də hislərinə etibar etməyə və həqiqəti qəbul etməyə çətinlik çəkir. Ailə mühitində tələbkarlıq, durğunluq və qanunların diktator rejimi hökm sürür.
Yüksək ailəvi dəyər — sadiqlikdir. Nəyin bahasına olursa olsun, ailəni kənardakı təzyiqlərdən qorumaq lazımdır. Adətən, uşaqlara belə sözlər təlqin olunur: «Səni məndən başqa heç kəs sevmir. Əgər sən ailəmizdə baş verənləri başqa birisinə danışsan, mən ölərəm. Beləliklə də səni heç kəs sevməyəcək. İnsanlar sənə inanmayacaq. Onlar sadəcə sənə nifrət edəcək, valideynlərinin uğursuzluğuna görə səni qınayacaq və gnahlandıracaqlar». Bu cür sözlər nadir hallarda belə güclü səslənir.Bu da öz növbəsində ailənin müqqədərratını və onun üzvləri arasındakı münasibəti müəyyənləşdirən yazılmamış qanunlara yol açır.
Beləliklə də sesksual zorakılıq üçün əsas olur. Uşaq münasibətlərdə boşluq, tənhalıq, şəxsi sərhədlərin pozulması, ailəsinə, yaxud valideynlərindən birinə qarşı sadiq olmaqda zorlanma hiss edir. Burada iki əsas məqam var — «boşluq» və «asılılıq». Uşaq fiziki tələbatlarınınm ödənməsi üçün valideynlərindən asılı vəziyyətə düşür. Beləliklə əksər hallarda o, cinayətə məsələn, fahişəliyə əl atmasa, o iqtisadi təlabatını sərbəst şəkildə ödəyə bilməyəcək. Bundan başqa, psixoloji cəhətdən o, valideynlərinin onu təmin edib etməməsindən asılıdır.
Beləcə gələcək qurban (adətən, erkən yaşlarından) öz təcrübəsinə və səhvlərinə əsaslanaraq ölməyib sağ qalması üçün mübarizə aparır, maksimal həzz almağı və qəlb ağrısını heçə endirməyi öyrənir. Bu təcrübəni yaşadıqca müəyyən münasibətləri və davranışı formalaşdırmaq üçün şərait yaranır. Biz də bunu şəxsiyyət adlandırırıq.
Şəxsiyyətin formalaşmasına bir çox amillər təsir edir. Lakin ailədə əsas məsələ odur ki, susayan və məmnun olmayan qəlbin ağrısını azaltmaq və eyni zamanda öz maraqlarını qorumaq lazımdır. Qəlbinin ağrısına qarşı heysiyyatsızlıq və daimi ayıq-sayıqlıq əməkdaşlıq üçün yararsızdır. Belə ziddiyyətlərlə yaşamaq üçün uşaq və ya yeniyetmə iki vəziyyət arasında seçim etməlidir. Bir vəziyyətdə o, daxilən özünə qiymətli olan xəzinəni təhlükəli dünyadan gizlədərək sakitcə yığır. Digər halda isə cəmiyyətin onun qarşısında qoyduğu tələblərə uyğun tərzdə müəyyən səs tonu və üz ifadəsi ilə davranır. Əgər atam istəyirsə ki, əlaçı olum imkan daxilində əlaçı olmalıyam. Bunun mükafatı adi təbəssüm, yaxud da rəfiqəmgildə gecələmək şansı olacaq. Bu, onun daim sərxoş vəziyyətdə otağıma girib «yorğan altında bir az əylənmək təkilifindən» daha yaxşıdır.
Uşağın qarşısında dəhşətli məsələ durur: yaşamaq üçün vəziyyətə «uyğunlaşma» lazımdır. Uyğunlaşmaq üçün isə dəhşətli iztirablara tab gətirməlisən. Güvəndiyimiz və etibar etdiyimiz şəxs bizi istifadə edib atandan sonra mnasibətlərin sevinc yaradacağına ümid buraxmır. Seksual zorakılığın gətirdiyi əzablar ona görə daha murdar, daha iyrənc olur ki, ataya, qardaşa, qonşuya, pastora, məllimə, yaxud böyk rəfiqəyə olan təbii etibar seksual zorakılığa can atan şəxs tərəfindən istifadə olunur. Belə etibar yanlış olaraq qurbanın öz ölümünün iştirakçısına çevrilməsinə səbəb olur. Seksual zorakılıq prosesinin başa düşülməsi zorakılığa məruz qalan insanı yanlış təqsir hissindən azad edir. Və onu baş verən hadisənin öhdəsindən gəlmək və özünə qarşı nifrət hiss etməmək üçün əsas fikirlə tanış edir.
Seksual zorakılıq cox vaxt tipik mərhələlərə bölünür: 1) Yaxınlıq şəraitinin qurulması; 2) Gərəkliyi düşünülən fiziki nəvazişdən zövq alınması; 3) Seksual zorakılıq (fiziki kontakt və ya psixoloji qarşılıqlı münasibət); 4) hədə qorxu və ya tərifləmək yolu utancverici sirrin qorunub saxlanılması.
Təbii ki, bu, ümumi sxemdir. Onda saysız-hesabsız istisnalar da mövcuddur. Məsələn, uşaq hec bir hazırlıq olmadan və ya yoldan çıxarılmadan seksual zorakılığa məruz qala bilər. Lakin seksula zorakılıq baş verəndən sonra çox güman ki susmaq və sesksual istismarın davamı hədə-qorxu və ya yalançı tərifləmə vasitəsilə əldə olunur. Belə olan halda 4-cü mərhələ birinci ilə oxşardır.
Birinci mərhələ: yaxinliq şəraitinin qurulmasi
Seksual zorakılığın ilk mərhələsini əvvəlcədən düşünülmüş zəmin əsasında yəni ac olan uşağın qarşısında yeməklə dolu soyuducunu acmaq və dadlı yeməyin qoxusu ilə onu yoldan çıxartmaqla müqayisə etmək olar. Şəhadətlərin böyük əksəriyyətindən belə nəticəyə gəlmək olar ki, yoldan çıxaran şəxs faktiki seksual zorakılıq baş verənə kimi bəzən aylarla, bəzən isə illərlə qurbanı ilə intriqa aparır. Hətta cinsi yaxınlıq məcburiyyəti və ya qəfildən hücum vəziyyətləri göstərir ki, yoldançıxaranın qurbanla yaxın münasibətləri heç də az olmayıb. Birinci mərhələnin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, qurbana seksual yaxınlıq və xüsusi imtiyazlar və təriflər təklif olunur. Bu, susuzluqdan ölən adama su təklif olunması ilə müqayisə oluna bilər.
On üç yaşlı qızı yetmiş yaşlı qonşusu yeni doğulmuş dovşan balalarına baxmaq üçün tövləyə çağırır. Qız konservativ dindar məsihçi ailəsindən idi. O mənə danışmışdı ki, heç vaxt yaxınları tərəfindən qucaqlandığını, dizləri üzərində oturulduğunu, nəvaziş gördüyünü xatırlamır. Valideynləri soyuqqanlı və ciddi insanlar idi. Qonşusunun dəvəti qızcığazı sevindirmişdi. O da böyük həvəslə tövləyə baxmağa getmişdi. Qonşu onu preslənmiş samanın üzərində otuzduraraq yeni doğulmuş dovşan balalarını onun dizlərinin üzərinə qoydu. Onun başının üstndə dayanıb ikibaşlı seksual eyhamlarla dovşanların bəhrəsi və onların necə doğulması haqqında danışmağa başladı. Qızcığaz dovşanları dizinin üstündə oynatdığı vaxt qonşu da onun çiyinlərini sığallayırdı. Bir qədər sonra əlini köynəyinin altına salıb döşünü sığallamağa başladı. Qızcığaz yerində donub qalmışdı. Nə edəcəyini bilmirdi. O, tövlədən durub qaçana kimi sanki ömründən bir ömür keçdi. Qızcığaz baş verənlər haqqında valideynlərinə bir kəlmə də demədi. Qonşunun nəvazişi həddindən artıq xoşagəlimli idi. Lakin onun təması qorxuducu olsa da qəribə bir tərzdə həzz verirdi. Bu hadisədə ikinci mərhələyə (nəvaziş mərhələsi) keçənədək 10 dəqiqə vaxt lazım oldu. Sonra isə üçüncü — cinsi yaxınlaşma mərhələsinə keçir.
Digər vəziyyətlərdə seksual yaxınlığa hazırlıq üçün illərlə vaxt tələb oluna bilər. Pastoru tərəfindən yoldan çıxarılan qızın 12 yaşı olanda onunla tez-tez təkilkdə görüşməyə başlamışdı. İllər boyu onlar yalnız baxışmaqla kifayətlənmişdilər. Bu, onların sirri idi. Pastor ibadətdən sonra dua etmək, Müqəddəs Kəlam araşdırmaq və bir yerdə nahar etmək bəhanəsi ilə tez-tez qalmasını xahiş edirdi. Qızın 13 yaşı tamam olandan sonra pastor arvadı ilə olan mübahisələrini onunla müzkirə edir və onun bu haqda bir qadın kimi fikirlərini öyrənməyə çalışırdı. Bir qədər keçdikdən sonra isə o, seksula xarakterli münaqişələrini açıqlayır və öz kişiliyinə şübhə ilə yanaşdığını belə çəkinmədən dilinə gətirirdi. Yaşından əvvəl oyanmış qız pastorun ruh düşkünlüyü vaxtında onunla mazaqlaşaraq kişiliyni möhkəmləndirirdi.
Pastor tərəfindən edilən bu yoldançıxartma nə dərəcədə düşünülmüş idi? Bir-iki ildən sonra baş verəcəklərin fərqində idimi? Bu hadisədə pastorun onu məqsədli şəkildə yoldançıxarmasına dair əlimizdə kifayət qədər dəlil yoxdur. Lakin buna baxmayaraq gənc qızın pastor tərəfindən bu cür yersiz təqib olunması — özünün seksual problemlərini bölüşməsi və yaxınlıq münasibəti qurması pastorun onu düşünülmüş şəkildə yoldanşıxartmaya hesablandığını göstərir. Unutmaq lazım deyil ki, zorakılığa hazırlığın özü qurbanın qəlbinə ciddi zərbə vurur. Hətta yoldançıxaran şəxs birinci mərhələ ilə kifayətlənsə belə. Çox güman ki, bu nadir hallarda belə olur.
Birinci mərhələdə qırmaq atılır. Ac balıq tilova can atır. Hiyləğər balıqçı isə tilovun tərpənməsini gözləyir. O zaman sadəlövh qurbanın ürəyinə iti qırmağı atır. Onun xeyirxahlığı və istiqanlılığı arxasında qəddarlıq və zorakılıq gizlənir. Lakin heç nədən şübhələnməyən uşaq və ya yeniyetmə bu münasibətdə əvvələr dadmadığı həyatın şirinliyini və ehtiraslarının məmnunluğunu hiss edir.
Yoldançıxaran şəxs uşağa onun zəninncə başqa yerdən əldə edə bilməyəcəyi təminatları təklif edir. Yoldançıxaran bunu uşağın qəlbinə yol tapmaq və etibar qazanmaq məqsədilə edir. Uzun illər valideynləri tərəfindən laqeyidlik görən uşaq əvvəlcə bir qədər ehtiyatlı davranır. Lakin bu ehtiyatın içində yaxın münasibətlərə bir ehtiyac olduğunu görmək asandır. Hər qurban arzuolunan olmaq istəyir. Hətta bu hiss onun şəxsiyyətini alçaltmış olsa belə. Böyk adam və ya yeniyetmə özündən kiçiyə isti yaxınlıq və ya doğma münasibət (qayıqda gəzinti, yeni komediya, gecəyarısınadək hardasa qalmaq) təklif edəndə bunlara nail olmaq üçün bütün ənənəvi maneələr dəf edilir.
Bir çox qurbanlar üçün ilk bəxşiş sirrdən əlavə heç bir birbaşa tələblərlə müşayət olunmur: «Qardaşına dondurma almağımız haqda heç nə demə. Əgər onlar bundan xəbər tutsa, gələn dəfə onlara da almalı olacam!» İlk mərhələdə sirr yaxınlıq imtiyazları ilə bağlıdır və yaranan «xüsusi» münsibətləri dərinləşdirir. Nəticədə qurban lütfün ilk xoş bəhrəsini dadır. Heç bir məsuliyyət daşımadan bəxşiş alır. Sonda istək alovlanır, müdafiə qalası zəifləyir və kişilik və qadınlıq hissi yaradan həssaslıq doğurur.
Bir qadın öz həyatının ən xoşbəxt günlərini belə təsvir edirdi. O, xəyallara dalaraq altı yaşında olarkən atasının ona don almasını və onun yanında geyinərək forslanmasına icazə verməsini xatırlayır. Ata isə qızına baxaraq heyrətini gizlətmirdi. Bir saatlıq olsa da, qız onun şahzadəsi, onun xəyalı və sevincinə çevrilmişdi. Hər şey bir neçə həftədən sonra onun ilk dəfə olaraq qızının cinsiyyət orqanlarına toxunanda bitdi.
1-ci mərhələ daha böyük istəyə səbəb olur və canlı su çeşməsinin daha yaxın olduğuna ümid yaradır. İstisna deyil ki, uşağın illərlə saralıb-solmuş qəlbində cücərtilər görünməyə başlayır. Mahiyyətcə bu mərhələ etibarlılıq münasibəti nəticəsində yaranan qəlb yaxınlığından ibarətdir. Bu münasibətdən yaranan zövq bağlılıq və sirr sayəsində möhkəmlənməyə hesablanır.
İkinci mərhələ: gərəkliyi düşünülən fiziki nəvazişdən zövq alınması
İkinci mərhələ birinci mərhələni məntiqi cəhətdən, yəni yaxın münasibətdəki sirliliyi davam etdirir. Birinci mərhələdə də fiziki təmaslar (ələ toxunma, başını və belini sığallamaq və qucaqlamaq) təzahür edə bilər. Çox güman ki, bu iki mərhələ arasında müvəqqəti ayrılma olacaq. Bu, dəqiqə, gün, hətta, illər belə çəkə bilər.
İkinci mərhələnin mahiyyəti — fiziki həssaslığın və bağlılığın yaranmasıdır. Yaxın münasibətlərin qurulduğu müddətdə, uşaqda böyüyün qayğısına qarşı emosional ehtiyacını gücləndirən xüsusi fiziki asısılılıq yaranır. Qarlı dağdan diyirlənən qar topası özünə necə sürətlə qar yığırsa, eləcə fiziki təmas vasitəsilə də münasibətlər getdikcə möhkəmlənir. Fiziki təmas ünsiyyətin zövqünü artırır. Qəlb yaxınlığı isə fiziki təmasa xüsusi həyəcanlandırıcı məna verir. Qəlb yaxınlığı və fiziki təmas — məhəbbətin sadiq yol yoldaşıdır. Uşaq və ya yeniyetmə ikinci mərhələdə özünü sevimli hiss edir və «xüsusi» münasibətdə olduğu adamdan ata-ana nəvazişi gözləyir.
Burada vacib bir fərqi başa düşmək lazımdır. Uşağın və ya yeniyetmənin fiziki nəvazişə can atması seksual istək kimi baxıla bilməz. Yalnız o halda istisnalıq təşkil edir ki, o, cinsi əlaqənin yaxınlığın təzahürü olduğunu dərk edir. Uşaq da böyüklər kimi fiziki təması xüsusi reseptorlar vasitəsilə, yəni ona xoş təsir bağışlayan ehtiras kimi qəbul edir. Qucaqlamanı və ya belini sığallamanı hislərlə qavramaqdan başqa cür dərk etmək mümkün deyil. Əlbəttə, hansısa vəziyyətlərdə bu hislər xoş gəlməyə də bilər. Lakin hər halda onlar adamı fiziki cəhətdən ehtiraslandırır.
Müzakirə etdiyimiz mövzu ondan ibarətdir ki, bizimi mədəniyyətimiz çərçivəsində fiziki toxunuş olmadan cinsi ehtiras mümkün deyil. Bugünkü gündə həssaslıq və seksuallıq eyni cür qəbul olunur. Lakin faktlar belədir ki, belin siğallanması heç bir cinsi həvəsin izi olmadan xoş hislər yarada bilər. Bununla yanaşı, uşaq bir neçə saat ərzində belinin sığallanmasından sakitləşdirici və rahatlaşdırıcı hislər keçirdə bilər. Lakin bu, normal şəraitdə baş verir və heç bir cinsi yaxınlığa işarə etmir.
Mən qızlarımı, yaxud oğlumu qucaqlayanda onlar məmnunluq hissi keçirirlər. Bu hiss xalça üzərində, yaxud tenis oynayan zaman yaranan hislərdən tamamilə fərqlidir. Hər iki halda fiziki təmas baş verir. Lakin qucaq onların gənc qəlbinə oyun, yaxud təhsil vaxtında olan təmasdan daha böyük əhəmiyyət kəsb edir. Ünsiyyət zamanı nəvazişli toxunuş qəlbi ram edərək isti ağuşda hayıl-mayıl edir. Məmnunluq, rahatlıq, qəlbin qidası və etibaretmə birləşdiyi zaman həyatın və sevginin dadını dərinləşdirir və artırır.
Ömrünü isti nəvazişdən məhrum keçirən uşaq və ya yeniyemə üçün fiziki təmas uzun müdədət susuzluqdan əziyyət çəkən çiçəyin yağışa düşməsinə bənzəyir. Büzüşmüş gövdə dikəlir, qönçə açır və cansız bitki aydiyyatı üzrə gözəllik saçmağa başlayır. Eyni vəziyyət nəvazişə susamış uşağın qəlbində də baş verir. O, məyus başını qaldırır və gözlərində ümid yaranır. Qurban bu dövrü dəhşət içərisində utanmadan xatırlaya bilmir. Böyükdən fərqli olaraq uşaq təmasın ədəbsiz olduğu sərhədi müəyyənləşdirə bilmir. Lakin o, buna baxmayaraq, qeyri-müəyyən nəsə hiss edir. Amma onun utancaqlıq hissi qayğı gördüyünə görə aldığı sevincindən boğulur. Yoldançıxarma uşağı müvəqqəti olaraq həssaslıqdan məhrum edir. Və o, vəziyyətin həddini aşdığını hiss etmir.
Yaxın tanışlarımdan biri dörd yaşında olarkən atası tərəfindən törədilən dəhşətli təcavüz haqqında mənə danışmışdı. O, bunun necə baş verdiyini xatırlamaqda çətinlik çəkir. Onun xatirələri dumanlı, duyğuları donmuş idi. Lakin o, bu müdhiş hadisəni mənim gözlərimin içinə baxaraq danışmışdı. Mən ondan zorlamadan sonra nə baş verdiyini soraşanda, o, məyyusluğa qapılıb faktları açmaqdan utandı. Uzun susqunluqdan sonra pıçıldadı: «O məni qucağına aldı. Məni yırğılamağa başladı. Sonra lay-lay çaldı». Qəzəblə mənə baxıb az qala qışqıracaqdı: «Mən ona nifrət edirdim. Amma buna baxmayaraq, onun nəvazişindən rahatlıq tapırdım».
Seksual əlaqədən əvvəl və ya sonra nəvazişin yeri varmı? Əksər hallarda onun nəticəsi eyni olur. O, məmnunluq və rahatliq hissi bəxş edir. Sullalar isə olduğu kimi qalır: «Mən ona necə etibar etdim? Mənimlə seksual zorakılığı planlaşdıran adama doğru necə dartına bilərdim?».
Hətta, qurban yoldan çıxaranın pis niyyətindən xəbərsiz olduğunu dərk etsə belə, bu cür suallardan qurtula bilmir. On dörd yaşlı qızı əmisi öz yeni maşınında gəzintiyə dəvət edir. Gəzinti zamanı o, qıza sükan arxasına keçməyi təklif edir. O, bu təklifdən elə sevinmişdi ki, əmisi maşın sürməyi öyrənmək istəyib istəmədiyini ondan soruşmuşdu (imtiyaz və şirnikləşdirmək — birinci mərhələ). O, yeniyetmə olduğundan əmisi onu bu bardə valideynlərinə danışmaqdan çəkindirmişdi. Çünki onlar bunu qıza qadağan edə bilərdilər (Gizlilik — bu da birinci mərhələdir). O, — qızın əmisi müəyyən nüfuza və təsirə malik yaşlı bir insan idi. Əmisi qıza elə bir təkliflər edirdi ki, o, çətin ki, nə vaxtsa bunu ciddi və soyuqqanlı valideynlərindən görmş olsun. Yoldançıxarmaya hazırlıq artıq baş tutmuşdu.
İlk gəzintidə əmisi onu özünə yaxın əyləşib sükanı idarə etməyi təklif etmişdi. Bir neçə dərsdən sonra onun əvəzinə əyləci basmaq üçün qızı qucağına almışdı. Tezliklə o, təsadüfən əlini qızın ayağı üstünə qoyur. Prosses yavaş və dəqiq irəliləyirdi — əmisi qardaşı qızını öz toxunuşlarına öyrəşdirirdi. Bir neçə həftə onun toxunuşları xoşagəlimli və məsum idi. Sonra o, sərhədləri aşmağa başladı. «Təsadüfən» onun döşlərinə və budlarına toxunurdu. Onun toxunuşlarından qız sıxılır və gərilirdi. Lakin nəsə deməklə əmisinin xətirinə dəyməkdən və maşın sürmək fürsətini itirməkdən çəkinərək heç nə demirdi. Onun gördüyü diqqət və qayğıdan doğan sevinc hissi keçirdiyi sıxıntını üstələyirdi. Onların söhbətləri tez-tez «böyük sayağı» mövzulara toxunurdu. Və o, valideynlərinin verdiyi cansıxıcı abu-havadan kənar onunla böyük kimi rəftar etdiklərinə görə canlanırdı. Bilavasitə cinsi təcavüz baş verəndə qızın susmağı artıq təmin olunmuşdu. Çünki qız bu vəziyyətin iştirakşısına çevrilmişdi. Məgər o, imtiyazlı vəziyyətindən məmnun deyildimi? Məgər o, yaşlı kişinin nəvazişinə biganə qalmışdımı? Bu sualların müsbət cavabı onu günahkar çıxardırdı. Və nəticədə o, uydurulmuş cinayətinin cəzasını almışdı.
Yekun olaraq deyə bilərik ki, birinci və ikinci mərhələlər qurbanın susmasını və onun taleyini müəyyənləşdirən proseslər adlandırmaq olar. Altı yaşlı uşaq üçün onun başını sığallamaq və ya cinsi orqanlarına toxunmaq eyni cür sevginin təzahürü kimi baça düşülür. Əgər birinci vəziyyət xoşagəlimlidirsə, digəri niyə olmasın? On dörd yaşlı yeniyetmə üçün bu fərq daha aydındır. Biri üçün qəbuledilən, digəri üçün isə qəbuledilməzdir. Lakin yeniyetmə nə qədər inkişaf etmiş olsa da, cinsi əlaqəyə böyüklər kimi əhəmiyyət vermir. Yeniyetmə bunu şəxsi seçim kimi qəbul etmir, xüsusilə də yeniyetmə illərlə təcrid olunmuş hislər içərisində isti münasibətə susayıbsa. O, şəxsi sərhədlərində əmin deyil və öz intuisiyasına şübhə ilə yanaşır.
Üçüncü mərhələ: seksual zorakılıq (fiziki kontakt və ya psixoloji qarşılıqlı münasibət).
Seksual zorakılıq elə bir müxtəlif forma və müxtəlif xarakterli şəxslər arasında baş verir ki, bu barədə xüsusi xəbərdarlıq olmadan danışmaq mümkün deyil. Seksual zorakılığın törətdiyi fəsadlar müxtəlif səviyyədə olur. Münasibətlərin xarakteri, seksual zorakılığın səviyyəsi, xüsusilə də, söhbət qohumluq münasibətlərindən gedirsə, (atanın qonşu ilə müqayisədə) bu, zərərin səviyyəsini müəyyənləşdirir. İstər fiziki, istərsə də psixoloji, yaxud hansısa hədə-qorxu səviyyəsində baş verən zorakılğın qısa və ya uzun müddətli təsiri olur. Bütün bu amillər zərərin ağırlığını müəyyən etməkdə rol oynamır. Buna görə də mən seksual zorakılığı ayrı-ayrılıqda deyil, ümumiləşdirilmiş — hamı tərəfindən qəbul edilən terminlərlə ifadə edəcəm.
İkinci xəbərdarlığın mürəkkəbliyi ondan ibarətdir ki, baş verən seksual zorakılıq hadisəsi şairanə tərzdə müzakirə olunur. Baş verənlərin dərinliyinə getməklə oxucularımı həvəsləndirməkdən ehtiyat edirəm. Murdar, pozğun cinsi münasibətlərdən danışarkən qeyri-sağlam marağı praktik cəhətdən oyatmamaq mümkün deyil. Hazırki vəziyyətdə biz də eynilə o psixodinamika ilə üzləşirik. Belə ki, bədbəxt hadisənin şahidləri hər şeyi öz gözləri ilə dəqiqliklə həm görmək istəyir, həm də eyni zamanda ikrah hissi ilə üzlərini çevirirlər. Lakin təsviretmənin təhlükəliyi ondan ibarətdir ki, seksual zorakılıq mənzərəsi altında yaralanmış qəlb sivilizasiya örtüyü ilə pərdələnir. Ümid edirəm ki, mən bu və ya digər səhvə yol verməyəcəm.
Cinsi təcavüz daxili boşluq, iztirab, tənhalıq şəraitində baş verir. Yoldançıxaran öz qurbanını cinsi təcavüzün bir mərhələsindən digər mərhələsinə apardıqca, bu vəziyyət qurbanın ağlında çaşqınlıq, xəyanət, baş verən hadisələrə ziddiyət və tamamilə acizlik hissi yaradır. İlkin mərhələdə ünsiyyət qəlb qidası kimi qəbul olunur (1-ci mərhələ). Fiziki təmas baş verəndə isə (2-ci mərhələ) münasibətdən yaranan sevinc həyata olan həvəs ilə qarışır. Qanın qaynaması — uyuşdurucu sevinc, xoşbəxtlik, ehtiras yaz havasını udmaq üçün açılan qəlbin pəncərəsinə bənzəyir. Cinsi təcavüz — qəlbi xəyanət hissinə sürükləyərək münasibətdən doğulan sevincin üstündən xətt çəkən sonuncu zərbədir.
Xəyanət hissi təkcə insani münasibətlərin üstündən xətt çəkmir. O, insanın sağlam seksuallığını da təhrif edir. Bu konsepsiyanı başa düşmək və qəbul etmək kifayət qədər çətindir, xüsusilə də cinsi təcavüzə məruz qalanlar üçün. Fiziki təcavüzə məruz qalmış uşaq və ya yeniyetmə özündə tez-tez cinsi ehtiras hiss edir. Təcavüzə məruz qalan qurban üçün onun əsas və ya ikinci dərəcəli erogen sahələrinə toxunduqda fiziki ehtiraslılıq hiss etməməmsi qeyri-mümkündür. Kişi və qadının xarıcı cinsiyyət orqanında Allah digər orqanlara nisbətən daha çox sinir hüceyrəsi yerəşdirib (ağızda dilın dadbilmə hissəsi istisnalıq təşkil edir). Çünki Allah bizim zövqümüzə biganə deyil. Əks halda, Onun insanı bu cür yaratmasını başa düşmək çətin olardı. Cinsi təcavüz zamanı Allahın bizim seksual həyatımız üçün nəzərdə tutduğu planı təhrif olunur. Lakin qurbanın yaşadığı cinsi ehtirasda anormal və qəbahətli heç nə yoxdur. Cinsi təcavüzün faciəsi onunla yekunlaşır ki, öz bədənindən aldığın zövq öz canına qarşı nifrətə səbəb olur. Cinsi təcavüz qurban üçün Allahın yaratdığı zövqü qəlbin zəhərinə çevirir.
Pastor tərəfindən yoldan çıxarılmış on üç yaşlı qızın etibarlı və dərin mənalı ruhani söhbətləri dua zamanı əllərin toxunuşu ilə nəticələnmişdi. Get-gedə qucaqlaşmaya ayrılan vaxt normadan artıq çəkirdi. Bu hadisəni yadına salarkən o, eyni zamanda özünün həm qeyri-adiliyini, həm də təqsirkar olduğunu hiss edirdi. Lakin bu xüsusi münasibəti qoruyub saxlamaq istəyi onu baş verənlərdən utanmağa imkan vermirdi. Cinsi təcavüz baş verən zaman onda öz hərəkətlərinə qarşı ikili münasibət yaranmışdı. Bir tərəfdən qəlbən və fiziki yaxınlıq onu sevindirir, digər tərəfdən isə ümidsiz günahkar hiss edirdi. Pastorun təması qızı ehtiraslandırsa da, eyni zamanda özünü istifadə olunmuş hiss edirdi. Bu pozğun münasibətə son qoymaq qərarı hər dəfə tənhalıq hissi yarandıqda zəifləyirdi. Onun bir incə toxunuşu ilə qızın özünü ehtirasdan saxlamaq cəhdləri yoxa çıxırdı. O, özünü zəif və əzilmiş hiss edirdi. Onların hər görüşü özünə xəyanət kimi qiymətləndirilirdi.
Bu parodoksal hislərin ziddiyyətini təsvir etmək çox çətindir. İnsanın eyni zamanda həm dəhşət, həm də ehtiras hiss etməsi bəlkə də agılsızlıqıdr. Zənn olunan bu ziddiyyəyət qurbanın utancaqlığını artırır. Bir adama qarşı eyni zamanda həm nifrət, həm də şəhvət hiss etmək mümkündürmü? Eyni zamanda cinsi şövqü yaşamaq, həm də buna görə özünə nifrət etmək necə mümkündür? İki bir birinə zidd hislərin qarışması qurbanın özünü aciz, xəcalətli və «murdar» hiss etməsinə məcbur edir.
Seksual zorakılığın və ona qarşı psixoloji reaksiyasının qarşısını ala bilmədiyinə görə uşaq öz bədəni tərəfindən xəyanətə uğradığını hiss edəndə acizlik, xəcalətlilik və»murdar»lıq daha da dərinləşir. Bir kişi mənə danışmışdı ki, uşaq ikən anası onu cinsi cəhətdən manipulyasiya edirmiş. Gecələr dərin yuxuya gedəndən sonra anası onun çarpayısına yaxınlaşır, yorğanı çəkib onun belini sığallayırdı. Əgər o, böyrü üstə uzanmışsa, onun penisini sığallayırdı. Beləcə uzun müddət gecələr anası onun yanına gələrkən o böyrü üstə çevrilərək özünü yuxululuğa vururdu. O, fiziki ehtiraslandığına görə özünə nifrət edirdi. Bəzən isə sarcıdıcı təqsirkarlıq hiss edirdi. Belə vaxtlarda isə toxunuşlardan yayınırdı. Bəzi hallarda isə o, orqazm həddinə çatmasına icazə verir, bundan sonra isə zəif olduğuna görə özünə nifrət edirdi. Uşaq və ya yeniyetmə üzərində baş verən zorakılıq vaxtı ehtiraslanma, cinsi əlaqədən zövqalma, hətta orqazm həddinə çatmasına nail oluna bilər. Baxmayaraq ki, o, bütün bunlara var gücü ilə qarşı durursa belə.
Cinsi ehtiraslılıq həmişə zorakılıq nəticəsində baş vermir. Bəzən ehtiraslılıq qorxu ilə təcrid olunur. Digər hallarda isə fiziki ağrı o həddə olur ki, ehtiraslılıq yaranmır. Qurbanlar üçün hiss etdikləri ilə düşüncələri arasındakı olan fərq xarakterikdir. Buna görə də qəsdən ehtiraslanma haqqında söhbət açmağın yeri yoxdur. Bu cür vəziyyət bədəndən xaric və ya hipnoz olunma kimidir. Psixoloji dillə desək, bu vəziyyət «parçalanma»nın müxtəlif formaları adlanır. [42] İnsanın öz fikirlərini və fiziki duyğularını ayırmaq qabiliyyəti var. Bəzən isə insan fiziki duyğularını tamamilə rədd edir, belə ki, onun zehni görmə, eşitmə, toxunma və dadbilmə ilə ona tanış olan hisləri bir-biri ilə əlaqələndirmək iqtidarında olmur. Sanki, zehin qəlbin gücündən xəbərdardır. Adətən, zahirdən təhlükə yarananda ötürücü sıradan çıxır ki, bütün elektosxem sıradan çıxmasın. Qurban da belədir. O, öz qəzəbini üstələyə bilmir. Əksinə, bütün baş verənləri dərindən dərk etdiyi üçün, cinsi zorakılıqdan zövq aldğını xatırlamır. Qəzəbdən zövqə keçid qəfil və təsadüfü ola bilər. Və qurbanı bir anda ciddi şəxsi dəyişikliyə gətirib çıxara bilər. Xəyanət, acizlik və bu kimi hislərin daxili emosiyalara vurduğu zərbə adi reaksiyalardır.

Qeyd etmək lazımdır ki, cinsi zorakılığın üçüncü mərhələsi heç də həmişə fiziki təcavüzə gətirib çıxarmır. Cinsi təcavüz qurbanla öz arasında psixoloji əlaqə yaradır. Bu əlaqə özlüyündə qurbana böyük zərbə vurur. Məsələn, haqqında yuxarıda danışdığımız əmi, qardaşı qızı ilə birbaşa zorakılığa keşməsə, ona bir dəfə olsa da toxunmasa belə, mənəviyyatı pozulmuş ürəyi ilə qızın özünü günahkar və istifadə olunmuş hiss etməsinə təhrik edib. Belə olan halda qız özünü qurban etməyə məcbur vəziyyətdə qalmışdı. Başqa sözlə desək, onun qızı əldə etmək istəyini, psixoloji səviyyə üzrə qalsa belə, mahiyyətcə, seksual zorakılığın üçüncü mərhələsinə aid etmək olar.
Fiziki təmas olmadan baş verən cinsi zorakılığa başqa bir misal olaraq öz məşqçisinin rəhbərliyi altında gimnastikanın mürəkkəbliyini mənimsəyən yeniyetməni göstərmək olar. Məşqçisi uğurlarından asılı olaraq onu həm danlayır, həm də nəvazişlə tərifləyərdi. Bu münasibət məşqçi ilə tələbəsi arasında möhkəm psixoloji əlaqə yaratmışdı. Belə ki, yeniyetmə məşqçisinin xüsusi diqqətinə ehtiyac duyurdu. Əgər o, çətin elementlərin öhdəsindən gəlirdisə, məşqçi hər dəfə başını sığallayır və yüngülcə çiynin qucaqlayırdı(ikinci mərhələ). Vaxtaşırı məşqçi yeniyetməyə bədəninin gözəlliyi və bədəninin güclənməsi haqqında danışırdı (üçüncü mərhələ).
Bu kişi yaşadıqlarını, məşqçisi tərəfindən necə zövq aldığını xatırlayanda qızarırdı. Bu münasibət bir növ sadəlövh görünsə də, dərinliyində intim məqamlar var idi. Böyüyəndən sonra etiraf edə bilmişdi ki, məşqçisinin ona olan marağı etika çərçivəsini aşmışdı. O, tələbəsini özünə qarşı tələbə kimi yox, sevgili kimi yanaşmağa təhrik edirdi. Onun davranışı seksual zorakılığa işarə idi. Üçüncü mərhələnin psixoloji təsirinin dəhşəti maskalanmış əxlaqsızlıqdan ibarətdir. Baxmayaraq ki, bu, qurban tərəfindən zorakılıq kimi deyil, hədiyyə kimi qəbul olunur.
Beləliklə, seksual zorakılığın üçüncü mərhələsində duyğuların fırtınası baş qaldırır. Bir çox hallarda bu hislər özlyndə cinsi ehtiras yaradır. Baş verənlərə zidd münasibət, nifrətlə ehtiras, zövqlə xəcalət qurbanda parçalanmaya və ziddiyyət təşkil edən hislərə gətirib çıxarır. Bu hislər sayəsində onun qəlbində dərin uçurum yaranır. Bir çox hallarda bu və ya digər hislər vaxt keçdikcə tamamilə unudulur. Qurbanın bu cür münasibəti onun qəlbində qəzəbi, yoldançıxaran və doğmaları arasında münasibətlərinin pozulmasından yaranan dəhşəti artırır. Qurban yoldançıxarana və daxilindəki emosiyalar burulğanına təsir göstərə bilmədiyi üçün heç nə hiss etməməyə üstünlük verir.
Dördüncü mərhələ: hədə qorxu və ya tərifləmək yolu ilə utancverici sirrin qorunub saxlanılması.
Cinsi zorakılığln sonuncu mərhələsi birinci mərhələ — yaxınlılığın və gizliliyin inkişafı ilə oxşarlıq təşkil edir. Lakin birinci mərhələdən fərqli olaraq, cənnətdə keçən günlər keşmişdə qalır. Yoldançıxaran ona əlverişli olan hər vasitədən istifadə edir ki, qurbanda özünə qarşı bağlılıq və qorxu hissi yaratsın. Bu da qurbanın susmasına və güzəştə getməsinə zəmanət verir. Qorxu təzyiq, bağlılıq isə tərifləmə vasitəsilə onun qəlbinə nüfuz edir. Adətən, qorxu fiziki və psixoloji hədə-qorxu və ya real təcavüz vasitəsilə yaranır.
Fiziki hədə-qorxu qurbana, yaxud onun əzizinə fiziki zərər vurmaqdan ibarətdir. Bacısını yoldan çıxaran qardaş bacısı soyunana kimi onun sevimli dovşanını alovun üzərində saxlamağa adət etmişdi. Bir dəfə o, bacısının sevimlisini onun gözləri qarşısında öldürdü ki, dilini dinc saxlasın. Mənim yoldançıxaran tərəfindən fiziki işgəncəyə məruz qalan bir neçə pasientim olmuşdur. Onlar ölüm qorxusu ilə yaşayırdılar.
Psixoloju hədə-qorxu heç də az təsirli deyil. Bir qadın danışırdı ki, atasını «təmin etməyi» dayandırsaydı, anası dərhal ruhi xəstəxanaya göndəriləcəkdi. Digər qadının əmisi isə onu, zorakılıq haqqında danışdığı halda özünü intihar etməklə hədələyirdi. Kişi və qadınların susmaqdan ötrü nələrə əl atdığını görəndə donub qalırsan. Hədə-qorxu qurbanın qəlbinə zərbə vurur. Bədən üçün zərbə ölüm, qəlb üçün xəcalətdir.
Tərifləmənin də üsulları müxtəlifdir, fiziki və psixoloji imtiyazlardan istifadə edərək öz əhatəsini genişləndirir. Bir qadın göz yaşları içərisində mənə danışırdı ki, kiçik yaşlarında olarkən hər dəfə cinsi əlaqədən sonra qardaşı ona oyuncaq bağışlayırdı. Onun qəlbinin dəyəri iyirmi beş sent təşkil edirdi. O dövrdə oyuncaqlar bu qiymətə satılırdı. Digərləri isə pul, geyim, maşın alırdılar. Çox vaxt bu cür həvəsləndirmələr maddi yox, psixoloji da olur. Bunlar diqqət mərkəzində olmaq, digər uşaqlardan yüksəkdə durmaq, yaxud da ata işi ilə əlaədar səfərə getdikdə onunla birgə getməkdən ibarət ola bilər. Bir ailədə masanın başında əyləşən uşaq əsil favorit idi. Maddişirnikləndirmə ilk növbədə yeməklərin əlçatan, psixoloji şirnikləndirmə isə atanın sevimlisi ilə digər uşaqların münaqişədən ehtiyat etmələri idi. Bu, cinsi təcavüz baş verən ailənin faciəsidir. Zorakılığın qurbanı — «sevimli»yə çevrilən uşaq, adətən bacı və qardaşlarının nifrətinə səbəb olur. Cinsi təcavüzə məruz qalan uşaq özünü başqaları kimi hiss edə bilmir. Digər uşaqların ona qarşı qısqanclığı onu daha da yaralayır.
Qurbanın susması nadir hallarda pozulur. Çox az uşaq və yeniyetmə məruz qaldığı zorakılıq haqqında valideynlərinə, dostlarına və ya müəllimlərinə danışmış olur. Həmişəlik olmasa da, uzun illər boyunca bu onların kədərli sirrinə çevrilir. Cinsi zorakılığın dövrü yeganə hal ola, yaxud da illərlə davam edə bilər. Susmaq və uzun çəkən tabelik qurbanın öz hislərini öldürmək qərarını gücləndirir. O, qəlbindəki bu ləkəni təmizləməyin yollarını axtarır. Baş verənlərə qarşı onun ziddiyyətli münasibəti nifrətlə epizotik həzz arasında tərəddüd edir. Bu daxili müharibə qəlbi elə yaralayır ki, nəticədə qurban mübarizədən imtina edir. Adətən, bu vaxtlarda cinsi zorakılıq artıq bitmiş və ya qurban evdən çıxıb getmış olur. Əldən düşmüş qəlb üçün daxili və zahiri mübarizədən qaçmaq ona mümkün görünən yeganə çıxış yoludur.
Cinsi zorakılığın qurbanı olan insan, yeni həyata başlamaqdan ötrü yeni şəxsiyyət formasını yaratmalı, öz keçmişi haqqında tarixçə uydurmalı və dəhşətli keçmişini basdırmalıdır. Zorakılığın qurbanları, adətən, özlərinin «qayğısız» və «xoşbəxt» uşaqlıq dövrlərini elə uydururlar ki, özləri də bu uydurmalarına inanmağa başlayırlar. Sevən valideynlərin uydurulmuş obrazı və möhkəm ailə ətrafdakıların marağını məmnun edir və sızıldayan xatırələrin yarasını yumuşaldır. Adekvat imkanların yoxluğu, kədərin, nifrətin və həzzin meydana gəlməsi qurbanın qəlbinin dərinliyində dəfn olunur. Lakin zərbələrin nəticəsi onun şəxsiyyətinin formalaşmasında özünü büruzə verir. Acizlik, xəyanət və öz keçmişinə qarşı ziddiyətli münasibət nifrət selinə qarışaraq inkar səddini yaradir. Çox vaxt bu sədd suyun qarşısını almaqda xəlbirdən heç də az rol oynamır. Qəzəb şəlalə kimi axır. Digər hallarda isə onun qarşısını ailə, iş və xidmət üçün zəruri enerji mənbəyi rolunu oynayan dəmir betonlu sədd alır. Buna baxmayaraq, bu enerji hiddətlə dolaraq özünə qarşı nifrət altında gizlənir. Dünyəvi həyatda qurbanın uğuru Müqəddəs Ruhun verdiyi güclə müqayisə oluna bilməz.
Yaxşıya doğru baş verməsi üçün qəzəb dolu sellər üzə çıxmalı, başa düşülməli və düzgün istiqamətlənməlidir. Növbəti üç fəsil cinsi zorakılığın fəsadlarının, xəyanət, acizlik və təcavüzə uğramış hislərin ziddiyətinin səbəblərinin araşdırılmasına həsr olunub.
Cinsi zorakılığın mərhələləri
Tipik cinsi əlaqə: Məktəb müəllimi və on üç yaşlı şagird qız.
1-ci mərhələ: yaxınlıq şəraitinin qurulması
Müəllim şagirdə qarşı xüsusi münasibət bəsləyir, dərsdən sonra qalmasına və anası ilə olan münaqişələri haqqında danışmasına şərait yaradır.
2-ci mərhələ: gərəkliyi düşünülən fiziki nəvazişdən zövq alınması
Təbrik zamanı uzun-uzadı qucaqlaşmalar, saçını qarışdırmaq, zarafatyana çimdikləmələr.
3-cü mərhələ: seksual zorakılıq (fiziki kontakt və ya psixoloji qarşılıqlı münasibət).
Ehtiraslı öpüşlər, paltarın üstündən döşlərə toxunuş, sonda isə təcavüz.
4-cü mərhələ: hədə qorxu və ya tərifləmək yolu ilə utancverici sirrin qorunub saxlanılması
Bağışlanmaqdan ötrü yalvarışlar, dramatik nəticədən yaranan söz–söhbətlərə işarə (peşəkar karyeranın sonu, ictimai biabırçılıq, həbsxana).
Qeyri-tipik cinsi əlaqə: Əmi və qardaş qızı
3-cü mərhələ: seksual zorakılıq (fiziki kontakt və ya psixoloji qarşılıqlı münasibət).
Ümumi qonaqlıqdan sonra əmi təsadüfən zirzəmidə qardaşı qızını görürərərk onun paltarını qaldırır, onun qasığına və paltarın üstündən döşünə sığal çəkir.
4-cü mərhələ: hədə qorxu və ya tərifləmək yolu ilə utancverici sirrin qorunub saxlanılması
Qohumlar arasındakı nüfuzunu qardaşı qızına xatırladır, baş verənləri hamıya danışacağı ilə hədələyir (ona inanmayacaqlar və hər şey qız üçün rüsvayçılıqla bitəcək)
1-ci mərhələ: Yaxınlıq şəraitinin qurulması
Ona hədiyyələr alır, onu hansısa bir əyləncəyə aparacağına dair söz verir, qız imtina etdiyinə görə ona minnət qoyur, sonda valideynlərin qınağından qaçmaq üçün buna yol verir.
2-ci mərhələ: gərəkliyi düşünülən fiziki nəvazişdən zövq alınması
Qonaqlıqdan sonra qapı Astanasında onu qucaqlayıb dostcasına öpür.
3-cü mərhələ: seksual zorakılıq (fiziki kontakt və ya psixoloji qarşılıqlı münasibət).
Əyləncəyə apardığı zaman nəvaziş göstərərək qarşılıq tələb edir.
Tipik qarşılıqlı cinsi ehtiras: məktəb müəllimi və on üç yaşlı şagird qız
1-ci mərhələ: Yaxınlıq şəraitinin qurulması
Müəllim şagirdə qarşı xüsusi münasibət bəsləyir, dərsdən sonra qalmasına və anası ilə olan münaqişələri haqqında danışmasına şərait yaradır.
2-ci mərhələ: gərəkliyi düşünülən fiziki nəvazişdən zövq alınması
Təbrik zamanı uzun-uzadı qucaqlaşmalar, saçını qarışdırmaq, zarafatyana çimdikləmələr.
3-cü mərhələ: seksual zorakılıq (fiziki kontakt və ya psixoloji qarşılıqlı münasibət).
Müəllim özünün ilk cinsi təcrübəsini şagirdi ilə bölüşür. Sonra isə qıza cinsi hislərindən bəhs etməyi təklif edir.
4-cü mərhələ: hədə qorxu və ya tərifləmək yolu ilə utancverici sirrin qorunub saxlanılması
Kimsə onların söhbətlərindən xəbər tutsa, dedi-qoduçular onalrın söhbəti aləmə yayacaqlar və növbəti dəfə daha maraqlı söhbətlər edəcəyinə dair söz verir.
Qeyri-tipik qarşılıqlı cinsi ehtiras: əmi və qardaş qızı
3-cü mərhələ: seksual zorakılıq (fiziki kontakt və ya psixoloji qarşılıqlı münasibət).
qardaşı qızını çimərlik paltarında görən əmi onu baxışları ilə «soyundurur». Sonra isə atmacalar ata-ata 10 yaş daha cavan, əmisi yox, başqa bir adam olmaq istədiyini dilinə gətirir. Səbəb isə qızın belə gözəl bədən qurluşunun olmasıdır.
4-cü mərhələ: hədə qorxu və ya tərifləmək yolu ilə utancverici sirrin qorunub saxlanılması
Qohumlar arasındakı nüfuzunu qardaşı qızına xatırladır, baş verənləri hamıya danışacağı ilə hədələyir (ona inanmayacaqlar və hər şey qız üçün rüsvayçılıqla bitəcək)
1-ci mərhələ: yaxınlıq şəraitinin qurulması
Ona hədiyyələr alır, onu hansısa bir əyləncəyə aparacağına dair söz verir, qız imtina etdiyinə görə ona minnət qoyur, sonda valideynlərin qınağından qaçmaq üçün buna yol verir.
2-ci mərhələ: gərəkliyi düşünülən fiziki nəvazişdən zövq alınması
Qonaqlıqdan sonra qapı astanasında onu qucaqlayıb dostcasına öpür.
II HİSSƏ
CINSI ZORAKILIĞIN FƏSADI
5-Cİ FƏSİL
CİZLIK HİSSİ
Hər bir cinsi zorakılıq hadisəsinin fəsadını tədqiq edəndə məyyən müddətə o bizim gözmüzdə böyümüş olur. Belə ki, onun nəticəsi ağır və ümidsizlik dərəcəsində yara vuran kimi görünə bilər. Lakin bu fəsadlar barədə danışmazdan öncə iki məsələni vurğulamaq lazımdır.
Birincisi, istənilən problem həll olunması və başadüşülən olması üçün heç vaxt öz əhəmiyyətini azaltmayacaq. Məsihçilər üçün öz acizliyini və həqiqi sevinci tapmaqdan ötrü Allahın müdaxiləsinin zərurətini dərk etdiyi vaxt ümid işığı görünməyə başlayır. İstənilən insani güc sayəsində baş verən şəxsiyyətin dəyişikliyi heç vaxt məmnunedici və qəlbi şəfalandıra bilməz. Beləliklə, dərin yaraya yönələn diqqət heç vaxt məyusluğa məruz qala bilməz. Əksinə, Allahın heyrətamiz müdaxiləsinə şərait yaratmış olur.
İkinci məsələ yaxındangörmə kimi bir təhlükəyə işarə edir. Əgər uzun müddət mikroskopla hüceyrə qrupuna baxılırsa, diqqət bir nöqtəyə yönəlir. Bu fəsildə fikrimizi zəiflik hissinin üzərində cəmləşdirəcəyik. Lakin unutmaq olmaz ki, qəlbə yara vurmanın digər — daha böyük emosional əhatəyə malik amilləri mövcuddur. Əgər diqqətimizi zərərin bir amili üzərində cəmləşdiririksə, biz ümumi perspektivi diqqətdən qaçırmış oluruq. Həm də bu amilin digərlərinə nisbətən daha ciddi olmasına və digərlərindən təcrid olunmuş halda hərəkət etməyinə dair xəyal qururuq. Faktiki olaraq qəlbə yara vurmanı zəiflik termini ilə o vaxt təsvir edə bilərik ki, bütün bunların hamısı ümidi, imanı və məhəbbəti qıraraq qəlbə nüfuz edən sel axınına çevrilsin. Bu seli yaxından tədqiq etmək üçün axın boyu hərəkət edib hər üç mənbəni araşdıracayıq. Bu bizə qurbanın dəyər ödədiyi zəiflik və xəyanət hissinin səbəblərini başa düşməkdə kömək edəcək. O səbəbləri ki, onun nəticəsində qurban özünü necə görür. Başqa sözlə desək, bədbəxtliyə səbəb nədir? Qurban bu bədbəxtliyi necə yaşayır? Onun zahiri təzahürləri necədir? Nəticədə qurban özünü necə hiss edir?
Zəi̇fli̇k hi̇ssi̇ni̇n yaradan səbəblər
Bəlkə də bu, göz qabağındadır. Lakin cinsi zorakılığın qurbanı olmuş əksər insanlar üçün bu, — cinsi zorakılıq qurbanı azad seçimdən məhrum edir — fikri başa düşülən deyil. Cinsi zorakılıq heç də arzuolunan və zəruri hadisə deyil. İstər bir, istərsə də yüz dəfə baş versin, mahiyyəti dəyişmir: azad seçimdən məhrum olunmuş qurbanın ləyaqəti tapdalanmışdır. Və o, öz zəifliyini hiss edir. Bu hissi yaradan ən azından üç amil mövcuddur: düzgün qurulmayan ailədə nəyi isə dəyişməyin mümkünsüzlüyü; cinsi zorakılığın qarşısını almağın mümkünsüzlüyü; qəlbədki yaradan azad olmağın mümkünsüzlüyü.
Ai̇lə münasi̇bətləri̇ndəki̇ boşluq
Mən cinsi zorakılığa məruz qalmış insanların uşaqlıqda valideynləri tərfindən böyük bir məhəbbətlə sevilməsi, bəxtəvər uşaq kimi böyümələri haqqında danışıqlarını eşidəndə çox heyrətlənirəm. Baxmayaraq ki, faktlar bunun əksini söyləyir. Uşaq valideynlərsiz yaşamaqdansa, əxlaqsız valideynlə yaşamağı üstün tutur. O, asılı olduğu valideynlərinin əxlaqsızlığını etiraf etməkdənsə, özünün pis övlad olmasını üstün sayır. Bəs, uşaq onu heç vaxt müdafiə etməyəcək və onunla heç vaxt doğma münasibət qurmayacaq insanların əhatəsində olduğunu dərk eedərsə, onda necə yaşasın?
Ailədəki boşluğun inkar edilməsi uşağa başqa seçim imkanı vermir. Uşaq müqayisə üçün heç nə görmədiyi halda nələrdən məhrum olduğunu haradan bilsin? Əksər hallarda onun bildiyi elə ailədəki boşluqdur. Buna görə də o, bunu normal hesab edir. Süleymanın məsəlləri 27:7-də bu problem belə açıqlanır. «Toxun könlü şanı balını belə, rədd edər. Lakin ac olana acı şeylər belə şirin gələr» Hər axşam yemək masası arxasında alçaldılan uşaq üçün görməzdən gəlməsi, özü böyük bir sevincdir. Heç olmasa bir dəfə də aral cinsi əlaqəyə düçar olmuş uşaq üçün yüngülvari bir təmas adi, hətta arzuolunan görünə bilər.
Onun adət etdikləri getdikcə normal qəbul edilir. Baxmayaraq ki, bu «norma» larda həddindən çox təhrif olunmuş təcavzlük olsa belə. İnsanın öz aləmində onunla düzgün rəftarı müəyyənləşdirməsinədək on illər keçə bilər. Bizim üçün baş verən hadisəni olduğu kimi yaşamaq və ağrını boğmaq onun dəhşətini təsvir etməkdən daha yaxşıdır. Buna görə də əksər uşaqlar və böyüklər heç dərk etmirlər ki, normal hesab etdikləri aləmlərini dəyişmək üçün necə böyk bir güc sərf edirlər. Lakin boşluq və lazımsızlıq hissindən azad ola bilmirlər.
Cinsi zorakılıq heç vaxt ilk cinsi təmasdan baş vermir. O, emosional təcrid olunmadan, rolların təhrif olunmasından, kobudluqdan, soyuqqanlılıqdan, ciddilikdən və qorxu ilə təlqin olunmuş bağlılıqdan başlayır. Əksər hallarda cinsi zorakılıqdan qabaq bu cür irinli yaralar — heç kəsdən asılı olmamaq və münasibətlərdəki boşluq həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilir. Lakin bu cür ailənin «anormal» normalığı Allah tərəfindən uşağın qəlbinə qoyulmuş stabilliyə, yaxın münasibətə və hörmətə can atmasına ziddir. Uşaq ən dəhşətli seksual zorakılığı norma kimi qəbul etməyə öyrəşə bilər. Lakin eyni zamanda onun daxilindəki səs sakitcə ona qəribə və tamamilə doğru sözlər pıçıldayacaqdır: «Ana bu halın baş verməməsi üçün əlindən gələni etməli idi. Ata mənimlə bu cür rəftar etməməli idi. Mən də dostlarımdakı kimi sevən və bəxtəvər ailəyə sahib olmaq istəyirəm». Narazılığın toxumları — oyanışa cəhdin ilk əlamətləridir. Təəssüf ki, bu toxumlar quşlar tərəfindən yeyilən daşlığa düşən və özünə nifrətə səbəb olan toxumlara çevrilir. (Müqayisə et Matta 13:3–5.) Narazılıq toxulmarı daha böyük nələrəsə güclü istək yaradır. Buna müvafiq olaraq bu toxumlar uşağı gücündən artıq məsuliyyətə sövq edir. Belə ki, bəxtəvər ailə arzusu reallığa çevrilsin.
Yaxşılığa doğru bu cür istəyi xeyir-dua adlandırmaq mümkün deyil. Eyni zamanda bu, uşağa ümidin dadını hiss etdirir, həm də onun qəlbini süquta uğramış ailəsinə bağlayır. Uşaq anasının üzgün, atasının hirsli olmaması üçün əlindən gələni etməklə ümidin quluna çevrilir. Ailəsini dəyişməyə olan güclü istəyi onu idmanda, təhsildə, dini və ictimai həyatında idiallığa doğru itələyir. Nəticədə, uşağın uğurlarından asılı olmayaraq nə atanın, nə də ananın dəyişmək istəyinin olmaması onu daha böyük məyusluğa düçar edir. Bunun səbəbini isə o, öz natamamalığında görür: «Əgər mən bir qədər də çaılşsaydım, məşqçim məni əsas heyətə qəbul edərdi», «Əgər mənim az da olsa gözəl təbəssümüm olsaydı, diskotekada kimsə məni rəqsə dəvət edərdi», «Əgər daha yaxşı səy göstərsəydim, atam məni zorlamazdı, yaxud anam atamla barışıb birlikdə xoşbəxt yaşayardılar». Öz əhəmiyyətini itirmiş ailəni yaxşılığa doğru dəyişmək üçün kifayət qədər güc sərf olunmaması uşaqda zəiflik hissini yaradır.
Ehtiyacı olan valideynlərin tələbləri uşaqları böyklərin rolunu öz zərinə götürməsi ilə yanaşı yazıq uşağı özünün güclü olması haqqında yanlış hislərə sürükləyir. «ananın köməkçisi» və ya «atanın ən yaxın rəfiqəsi» damğalı uşaq, öhdəsindən gələ bilmədiyi böyüklərin rolunu oynayan tələyə düşür. Əgər arzularının həyata keçməsini istəyirsə, bunu etməlidir. Bu, neçə də dəhşətli katorqadır. Uşaq valideynləri sevindirmək imkanı və yaxşılığa doğru dəyişiklik üçün nə isə etmək fürsəti, yəni səltənətin açarını əldə edir. Sonra dərk edir ki, gözləri önündə ucalan qəsrin açarını əldə etmək üçün boyu çatmır. Getdikcə belə bir nəticəyə gəlir ki, nə dərəcədə yaxşı, bacarıqlı, ağıllı, idmançı, ünsiyyətcil və s. olsa da bütün bunlar azlıq edir. Və ailəsindəki münasibətlərin boşluğu qarşısında acizdir.
Ci̇nayətkar qarşisinda duyulan aci̇zli̇k hi̇ssi̇
Selin ikinci dərin mənbəyi — baş verən cinsi zorakılığın qarşısının ala bilinməməsidir. Bu ya plansız şəkildə qəfildən baş verir, çünki insan lazım olmayan vaxt lazım olmayan yerdə olur. Ya da tədricən görülən hazırlığın nəticəsi olur. Hər iki halda qurban onu nə gözlədiyindən xəbərsiz olur. Onun bu hücumun qarşısını almaq imkanı olmur. Onun nə seçimi, nə düşünmək üçün vaxtı, nə təcavüzün yaratdığı problemlər haqqında anlayışı, nə kömək istəmək üçün cəsarəti yoxdur ki, sonra nə edəcəyinə dair qərar versin. Başqa sözlə desək, cinsi zorakılıq istər gözlənilmədən baş verən qəddar təcavüz, istərsə də incə şəkildə hazırlanmış yoldançıxarma olsun, qurbanı seçim etmək imkanından məhrum edir. Onun fiziki ağrını hiss edib-etməməsindən asılı olmayaraq onun bədəninin və qəlbinin ləkələnməsi onu özünü heç kim, aciz, tənha hiss etməsinə təhrik edir.
Bundan əlavə, baş verən cinsi zorakılıqdan sonra yoldançıxaran qurbanın susmasını təmin etmək üçün çox vaxt hədə-qorxu gəlir. Yaxud onun utancaqlıq hissini istismar edir. Diri-diri yanmaq və ya kimsəsizlər evinə atılmaq qorxusu istənilən adamı susmağa vadar edər. Hədə-qorxu qurbanın ağzının yumulması üçün yeganə vasitə deyil. Xəcalət bundan az əsiretmə üsulu deyil. Hər şeyin aşkara çıxması dəhşəti ümidsizliyi daha da artırır.
Qəlbi̇n tükənməyən ağrisi
Qurban cinsi təcavüzün qarşısını ala bilməyəndə və ya ailəsində yaxşılığa doğru dəyişiklik edə bilmyəndə zəiflik hissi yaranır. Bu mümkünsüzlük onunla əlaqələndirilir ki, o, qurbanın iç dünyasından kənardadır. Daha bir mümkünsüzlük var. Bu da iç dünyasından kənarda deyil, birbaşa şəxsidir. Bu mümkünsüzlüyə görə qurban qəlbindəki qanaxmanı dayandıra bilmir.
Ailədə doğma münasibətlərin olmamasından yaranan ağrı cinsi təcavüz nəticəsində vurulan yaranı yüz dəfəyədək dərinləşdirir. Ürək sızlayır. Özünü canlı meyid hiss etmək qərarından başqa bu ağrını azaldan heç bir vasitə yoxdur. Belə bir müqayisə necə də dəhşətlidir! Əgər qurban ağrı çıkmədən yaşamaq istəyirsə, özündə olan bütün canlı nə varsa, hamısını məhv etməlidir. Bir qadının da dediyi kimi, cinsi zorakılıq onun evini başçartladan üfunət qoxusu ilə özündə iybilmə qabiliyyətini öldürənədək doldurmuşdu.
Baxmayaraq ki, qurban qəlbinin küncünə hopan yaranı azaltmaqdan ötrü hər şeyə hazırdır, Allahın lütfü onun öz varlığını məhv etməyə imkan verməyəcək. Qurban ağrıdan azad olmaq iqtidarında deyil. İstər ruhi xəstələr kimi bütün qabiliyyətlərini itirsin, istər yaddaşını itirməklə, istərsə də hər şeyi inkar etməklə şəxsiyyətini ikiləşdirsin… Qurbanın ürəyini bürüyən ağrı vaxtaşırı gah onu özündən çıxardacaq, gah da təsəlli edəcək: «Mənim heç nəyə gücüm çatmır. Mən ağrıdan əzab çəkirəm. Mən cansız avtomat deyiləm. Mən canlıyam». Ağrı inadkardır. Və heç bir cəhd bu ağrıdan qurtulmağa kömək etməyəcək.
Ailənin, təqsirkarın və ya ağrının səbəbkarı olduğu zəiflik hissinin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, süquta uğramış dünyadakı mühiti dəyişmək iqtidarında olmuruq. Hər gün bizə şər qüvvələr, eqoistlik o qədər zərbə vurur ki, cinsi zorakılıq süquta uğramış dünyanın günahkarları arasında normal hala çevrilir. Dəhşətli cinayət xəyalı (sanki yaxşı yaşamaq üçün çıoxlu əziyyət çəkməli, dürüst insan olmaq gərəkdir) dağıdanda, qarşımıza tükürpədici fakt çıxır: həqiqi səlahiyytə malik olduqlarımız çox cılız və fanidir. Reallıq budur ki, ailədəki acınacaqlı vəziyyəti aradan qaldırmaq, təqsirkarın qarşısını almaq, qəlbinin sızıldayan ağrılarını susdurmaq qeyri-mümkündür. Baxmayaraq ki, bu reallığı tək-tük insanlar dərk edir. Biz hamımız acizik. Yalnız azad seçim etmək hüququndan məhrum olanlar və daxilində haqsızlığa qarşı mübarizə aparmaq istəyi boğulanlar bilirlər ki, bizim üçün əhəmiyyətli olanları əldə etməkdən ötrü nə dərəcədə zəifik.
Zəiflik hissi heç də ənam deyil. Lakin acizliyimizi dərk etməyin sayəsində nələrə qadir olduğumuzu aşkar edə bilə və həqiqi azadlığı dada bilərik.
Aci̇zli̇k hi̇ssi̇nə görə qurbanin ödədi̇yi̇ dəyər
Zəiflik hissi heç də həmişə qəlbə yara vurmur. Buna baxmayaraq əksər hallarda zəiflik hissi qurbanın qəlbində dərin izlər qoyur. Bunlar özünü şübhə, məyusluq və hissiyatsızlıqda biruzə verir.
Bizim səylərimiz nəticə verməyəndə öz gücümzə şübhə etmək bizim üçün adi hala çevrilir. Uğursuzluq çəkməmizə batan daş parçası kimidir. Ondan qurtulmayana kimi bizi incidəcək. Qarşıya qoyulan məqsədə çatmamaq insanı özünü dərindən analiz etməyə sövq edir («Məqsədimə nail olmaqda mənə mane olan nədir?») və qərarlığını daha da möhkəmləndirir («Məgər daha səylə çalışa bilmərəmmi?»). Hansı uğurlara nail olmaq mümkündür? Məsələn, kamal atesttatı, idmandakı uğura görə təqaüd, bazar məktəbinə ideal dərəcədə müntəzəm başçəkmə. Lakin həqiqi məqsəd — xoşbəxt ailə, düşmənlə əlaqənin kəsilməsi, ağrıdan azad olmaq — həmişə əlçatmaz olaraq qalır. Bunun təbii nəticəsi olaraq özünə qarşı ciddi suallar yaradır: «mənim nəyim əskikdir ki? Nə üçün möhkəm qaça, yaxşı oxuya, daha böyük uğurlara nail ola bilmirəm?» Bu kimi şübhələr məyusluğa qapı açır.
Göydən asılan kökə çatmaq üçün uzun müddət sərf olunan güc vərdiş edilən acizliyə çevrilir. Bu cür vərdiş halını alan acizlik təşkil olunmuş məğlubiyyətə gətirib çıxarır. Çünki biz heç bir səy göstərmədən məğlubiyyətə uğramağa alışmışıq. Ona görə ki, səy göstərməyimizin heç bir mənası yoxdur. Onsuz da uğursuzluğa düçar olmuşuq. Təsəvvür edin ki, heç bir günahınız olmadan sizi həbs ediblər. Həbsə düşdüyünüz zaman səsiniz batana kimi siz ağlaya, qışqıra, özünüzə bəraət qazandıra, hədə-qorxu gələ və yalvara bilərsiniz. Bir qədər keçdikdən sonra həbsdən qaçmaq üçün yəqin ki, hansısa bir yol axtaracaqsınız. Çıxış yolu tapmadığınıza, səsinizi heç kəsin eşitmədiyinə və dadınıza çatan birinin olmadığına əmin olduqdan sonra, həbsdən qurtulmaq üçün olan bütün ümidlərinizi itirəcəksiniz. «Gecikən ümid ürəyi xəstələndirir». (bax: Süleymanın məsəlləri 13:12) Biz isə ağrılardan qaçmağa üstünlük veririk. Buna rəmən qəlbimizi sızlatmamaq üçün ümidlərimizin üstündən xətt çəkirik. Məyusluq — insanın özünə qarşı hiss etdiyi şübhələrin önünə çəkilmiş bir müdafiə səddidir. Depressiya — qəlbin dəyişilməsi və ümid ilə ondan imtina arasında olan neytral bir sahədir.
Ümiddən imtina edən insanlar öz qəlbini məhv edir. Onlar qəzəb, ağrı və arzularına xəyanət edərək qəlbinin dərinliyində onları dəfn edirlər. Bəzən bu qərar andiçmə mərasimi kimi dərk olunmuş addımdır. Bir qadın əmisi ilə mazaqlaşdığı vaxt qəbul etdiyi qərarı belə xatırlayır: «Əgər heç nə hiss etməsəm, o, bundan vaz keçəcək». O, vaz keçmədi. Əksinə, daha dərinə gedərək qurbanın inkişaf etməkdə olan bədəninə açıq-aşkar təriflər yağdırırdı. Qadın isə öz mövqeyini daha da gücləndirərək düşünürdü: « Əgər mən heç nə hiss etməsəm, o, hər halda məni incitdiyinə görə zövq almayacaqdı». Bu andan etibarən, o, qəlbini buz bağlamış hisssiz avtomata çevirir. Bu cür hissiyyatsızlığı qəlbinin seçimindən irəli gəlirdi — qəlbi daha dərindən yaralamaqdansa, ondan məhrum olmaq daha yaxşıdır. Həmin qardaş qızı özünü evində işığı yanan, amma özü heç vaxt evində yaşamayan insanla müqayisə edirdi. O, hamının üzünə gülümsəyir və özünü insanlara etibar edirmiş kimi göstərirdi. Lakin heç vaxt, heç kimi viranə qalmış qəlbinə yaxın buraxmırdı. Daxilən heç vaxt öz evində ola bilmirdi.
Qəlbi tamamilə məhv etmək mümkün deyil. Çünki Allah bizi belə yaradıb. Qəlbi nə dərəcədə qəddarcasına məhv etsələr də, o, yenidən həyata qayıdacaq. O, yenidən canlanacaq. Və canlandığı vaxt bir daha məhv edilsə və nifrətlə rədd olunsa da yenidən diriləcək. İnsan qəlbini məhv etmək üçün nə adamların, nə şeytanın, nə də qəlbi yaralanmış insanın özünün səlahiyyəti çatır. Hər halda, müvəqqəti olsa da, qəlbimizi məhv etməyə çalışırıqsa, biz dəhşətli nəticələrə yol açmış oluruq.
Aci̇zli̇k hi̇ssi̇ni̇n nəti̇cəsi̇
Özünü aciz görmək demək olar ki, həmişə qəlbi zədələyir: birincisi, özünə olan əminsizlik, məyusluq, qəlbinin boşluğu münasibətləri dağıdan proseslərə gətirib çıxarır; ikincisi də, qurbanı yeni və daha dərin vektimizasiyaya sürükləyir. Biz özümüzü aciz hiss etdikdə, təbii ağrıları hiss etməyə bilərik. Bu da öz növbəsində, özündə «mən» hissinin və sağlam düşünmək qabiliyyətinin itməsinə gətirib çıxara bilər. Bu məhvə yönələn bir prosesdir.
Ağrini hi̇ss etməmək qabi̇li̇yyəti̇
Ağrı — bu, ənamdır. Ağrı həyatımıza daxil olduğu vaxt heç də bizi sevindirmir. Bir anlığa təsəvvür edin ki, əgər ağrı mövcud olmasaydı, həyatımız necə olardı. Uzun illər cüzam xəstəliyini tədqiq və müalicə edən məşhur həkim Pol Brand müəyyən etmişdir ki, bu xəstəlik öz qurbanlarının sinir hüceyrələrini keyidərək məhv edir. Sinirlərin ölməsi nəticəsində cüzamlılar özləri dərk etmədən əl-ayaqlarını təhlükəyə — güclü alova, şaxtaya və digər xoşagəlməz vasitələrə atmış olurlar. Xəstəlik insanı ağrıdan məhrum edərək gizli şəkildə öldürür. Burada bizim qəlbimizin vəziyyəti ilə insanların ömrü arasında bir paralellik mövcuddur. Bu, bizim üçün ağrının əhəmiyyətini göstərən gözəl bir metaforadır.
Cinsi zorakılığa məruz qalmış qurbanın psixikasında baş verən parçalanma, inkar və yaddaşın pozulması səbəbindən çox vaxt ağrı hissi azalmış olur. Psixikada baş verən parçalanma xatirələrin pozulmasından, «yaxşı» və «pis» hislərin bir-birindən təcrid olunmasından baş verir. Parçalanma bu iki hiss arasında barrikada yaradır. İnsan özünün normadan xaric «yaxşı «mən»inin» mahiyyətini, yaxud özünün qanuni «pis «mən»ini» görmək iqtidarında deyil. Onlar dəmir pərdə vasitəsilə bir-birindən ayrı düşüb. Bir tərəfdə ehtiras, qisas, nifrət, məmnunsuzluq, digər tərəfdə isə sevgi, bağışlamaq və isti münasibət bəsləmək mövcuddur. Əgər qurban «tünd» hislər keçirdirsə, bu zaman onlar ya inkar edilməli, ya da özünü qiyamla biruzə verməlidir. Qarınqulular özlərinə nifrət edirlər. Lakin vaxtaşırı yaxşı mənliyi kulinar şuluqluğa yol vermək üçün bir neçə dəqiqəlik «fasilə» edirlər. O, yaxşı bilir ki, özünə qarşı duyduğu xəcalət və nifrətdən ötrü böyük dəyər ödəməli olacaq. Lakin bu dəyər hansısa bir vaxtda onun üçün heç bir əhəmiyyət daşımır. Çünki özünə olan nifrəti onu daxilindəki dərin yaradan müdafiə edən dəmir pərdəni möhkəmləndirir. Daxili parçalanma inkar divarını ucaldır. İnkar isə zehni daxildə baş verən çəkişmədən azad edir. Bu divar «yaxşı və pis» mənliyi arasında ucalır. [43]
Belə olan halda, daxildəki münaqişələrin yaddaşın pozulmasına səbəb olduğunu görəndə, təəccüblənməmək olarmı? Öz acizliyi ilə məğlubedilməz pislik arasındakı mübarizə divlərin vuruşuna bənzəyir. Buna görə onu unutmaq daha yaxşıdır. İnkar divarını qoruyub saxlamaq üçün çoxlu güc və vaxt tələb olunur. Buna görə də hislər və yaddaş qəlb üçün çox vaxt itirilmiş və bir daha bərpa olunmaq üçün dondurulmuş olur. Bu, köməksiz dünyada əzab şəkməkdən daha yaxşıdır [44].
Ölülər ağrı hiss etmirlər. Evdə heç kəs olmayanda üzmüzə açılmayan qapıya görə məyus olmuruq. Bəs, ağrını hiss etməmək qabiliyyəti itirildiyi vaxt nə baş verir? Sadə sözlə desək, ağrını hiss etməkdən inkar etdiyimiz vaxt diri olduğumuzu da inkar etmiş oluruq.
«Mənli̇k» hi̇ssi̇ni̇n i̇ti̇ri̇lməsi̇
Şəxsiyyətin konsepsiyası elmi cəhətdən çox intuisiya ilə bağlıdır. Bəs, şəxsiyyət nə deməkdir? Biz «mən», ya «qəlb», ya da «həyatın özü» anlayışını necə müəyyənləşdirə bilərik? Daxilimizdə həyatın dağınıq hislərini bir-birinə bağlayan və daimiliyini təmin edən nə isə var. Xatirimdədir, bir dəfə ştatın qubernatorunun ofisinə casus kimi ekskursiya etmişdim. Əynimdə qısa şort, futbolka və başımda da Devid Kroket [45] stilində yenot papağı var idi. Digər uşaqlar isə köynəkdə, ümumiyyətlə, kostyumda və qalstukda idilər. Mən, xüsusilə də qubernator ilə şəkil çəkdirəndə ölüb yerə girmişdim. Bu hadisənin üstündən iyirmi beş il ötməsinə baxmayaraq, indi də onu xatırlayanda yanaqlarım qıpqırmızı qızarır. Mən o kobud, toppuş, qıvrımsaçlı oğlanı özümdən uzaq da tuta bilərəm. Lakin hər dəfə bu oğlana görə xəcalət çəkirəm, çünki onun mən olduğunu yaxşı anlayıram.
Yaxşı, bəs, «mən» nə deməkdir? Bu barədə heç bir anlayışım yoxdur. Təkcə məlum olan odur ki, mənim o oğlanla hansısa bir əlaqəm var. O oğlanın isə mənim iyirmi beş ildən sonra güzgüdə gördüyüm kişi ilə bağlılığı var. O kişi ki, astagəldir, kök və keçəldir. Uzun illərdən sonra məhz belə bir kişiyə çevrilmişəm. Mən eyni zamanda həm bədən, həm də canam. Bir nəfərin də dediyi kimi, mən qəlbi təzahür etdirən cismani bədənəm. Mənim eyni zamanda həm fiizki bədən, həm də gözəgörünməz ruh olduğum faktı dərkolunma səviyyəsindən kənara çıxır. Lakin mənim bədənim elə mən özüməm. Həm də mən cismani təbiətimin əks etdirdiyindən artığam. Hər halda, mən bədəndə yaşadığım hər şeyəm. Anlaşılmazdır, elə deyilmi? Ola bilər. Lakin bu, Allahın planı olduğuna görə baş verir. Mənim varlığım Allahla heç bir münasibətim olmadan müəyyənləşə bilməz. Mən Adəmin yetim qalmış oğlu və Padşahın isə övladlığa götürdüyü oğulam. Mənim şəxsiyyətim və varlığımın başlanğıcla sonu məndən xaric hansısa bir əlaqəyə malikdir. Lakin mən öz məqsədlərimə qarşı laqeyidəmsə, həyatın mənasının axtarışında heç vaxt özümdən kənar dünyanı görə bilməyəcəm.
Qəlbin aclığı və susuzluğu, başqa sözlə desək, qarşlıqlı münasibətlərə can atmaq istəyi qəlblə bədən arasında subyektiv bənd təşkil edir. Əgər biz bu susuzluq və aclıq hissini itirsək, eynilə kimliyimizi itirmiş olarıq. Bu səbəbdən də dünyagörüşmüzü və həyatımızın mənasını təşkil edən «mənlik»imizi itirəcəyik.
Cinsi zorakılığın qurbanına çevrilən insanlar öz bədəninə qarşı yadlaşmış olurlar. «O», onların xoşuna gəlmir. «O» ya həddindən artıq böyük, ya da həddindən artıq kiçikdir. «O», onların düşmənidir. «O» yorulur, acır, ehtiraslanır, xəstələnir. Bəzi təcavüz qurbanları döşlərinə və cinsi orqanlarına toxunmamağa çalışır. Əgər onlar özləri haqqında hətta canlı məxluq kimi düşünürlərsə, onda özlərini bədəndə yaşayan can və yaxud xarici örtük rolunu oynayan dəri kimi hiss edirlər. Ölümdən sonra bu dəridən asanlıqla azad olacaq [46].
Buna oxşar olaraq təcavüzün qurbanları nəinki öz canına, eyni zamanda keçmişinə qarşı da yadlaşırlar. Bir çox hallarda onlarda hiyləgərliyə və yalana qarşı meyillilik yaranır. Çünki üzərindən xətt çəkilmiş həyat hekayəsi onların təhqir olunmuş qəlbi ilə heç bir əlaqəsi olmayan keçmişləri barədə uydurmalara gətirib çıxarır. Belə bir addımın nəticəsi nəinki öz keçmişini, həm də öz indiki həyatını qiymətləndirmək və gələcəyini palnlaşdırmaq qabiliyyətinin itirilməsi ilə nəticələnə bilər.
Sağlam düşünmək qabi̇li̇yyəti̇ni̇n i̇ti̇ri̇lməsi̇
Hər bir qərar məsələyə fərdi yanaşmadan asılıdır. Biz düşünüb-daşınmadan, hiss etmədən seçim edə bilmərik. Bəs, məqsədimizi dərk etmədən, «mənliyimizi» hiss etmədən qərar qəbul etdiyimiz zaman nə baş verir? İstənilən qərarımız istər birbaşa, istərsə də dolayı yolla qəlbimizin müdafiə örtüyü altında pərdələnəcək və keçmişimizi xəcalət pərdəsi altında saxlamağa yönələcək. Xasiyyətimizin nə qədər mehriban və gözəl görünməsinə baxmayaraq, həyatımızın əlamətləri cansıxıcı, təcridolunmuş, xəyali və fəaliyyətsiz olacaq. Aparılan dərin analizlər öz qəlb ağrısını üstələmiş insanın düşünmə tərzinin pozulmasını göstərəcək.
Məsələn, ginekoloqun qəbulunda olan bir qadın suallarında və toxunuşlarında özünə qarşı ərkyanalıq hiss etmişdi. Lakin o, həkim barədə ilk təəssüratının üstündən xətt çəkərək belə yüksək peşəkar həkim barədə yanlışlığa yol verdiyinə görə özünü mühakimə etmişdi: «O, yaxşı adamdır. Hiss etdiklərimdən asılı olmayaraq, bu, sadəcə, mənim təhrif olunmuş baxışlarımın nəticəsidir». Altı ay ərzində hər dəfə həkimin qəbuluna düşdükcə, get-gedə onun qəlbinin pis niyyətini aşkarlayırdı. Halbuki, onun ürəyi həkimin piss niyyətindən xəbər verirdi. Sonda həkim onu zorlayandan sonra o, buna şərait yaratdığına görə özünü günahlandırırdı. Əslində isə o dərk etməli idi ki, həkimin ilk gündən göstərdiyi nəvaziş və mehriban münasibət təcavüz üçün bir hazırlıq idi. Öz «mənliyini» alçaltmaq hissi, ağrının yoxluğu, öz intuisiyasına etibar etməməyi onu əxlaqsız insan qarşısında aciz etmişdi.
Cinsi təcavüzün qurbanlarının təhrif olunmuş fikirləri ilk növbədə, münasibət sahəsində görünür. Zorlanmış qadın öz peşəsi sahəsində müəyyən naliyyətlər qazanmış vəkil, şirkət rəhbəri və ya cərrah ola bilər. Mahiyyətcə, kobud və qəddar səsələnsə də, istərdim ki, vəkilim unikal mükəmməl olsun. Özünə qarşı tələbkar və böyük naliyyətlərə çatan təcavüz qurbanından yaxşı vəkil, şirkət rəhbəri və ya cərrah ola bilər. Çünki onun bütün enerjisi tamamilə onun nəzarəti altında olan bir sahənin axtarışına yönəlib. O, daha heç vaxt özünü aciz hiss etməyəcək [47]. Belə bir vəkil qadın mənim qonşum, əməkdaşım, yaxud həyat yoldaşım olmaqdansa, məni məhkəmədə müdafiə edən vəkilim olsa yaxşıdır. Onun dərin yarası münasibətlərdən başlayıb. Buna görə də münasibət haqqında düşüncələri təbii ki, təhrif olunmuş olacaq. Nə qədər ki, o, öz ağrıları üçün özünü ölü hesab edir, onu hansı təhlükə gözlədiyindən xəbərsizdir. Buna görə də o, özü də dərk etmədən növbəti viktimizasiya üçün açıq olur.
Cinsi zorakılıqla viktimizasiya arasındakı bağlılığın səbəbi tam aydın deyil [48]. Burada ən azı iki vacib faktor mövcuddur. Birincisi, münasibətlərdəki boşluqdan əziyyət çəkən insan günahın zövqünü axtaranların asanlıqla ovuna çevrilir. Hiyləgər maşın alverçisi tez kimi aladada bilər? Maşından yaxşı başı çıxan adamımı, yoxsa, həddindən artıq avam olan birisinimi? Cinsi zorakılığın qurbanları sadəlövhlüyü, kortəbii etibarlılığı və acizliyi ilə sanki öz viktimizasiyalrını reklam edirlər. Və beləcə onlar yeni hücuma yol açırlar. Onlar özləri də bilmədən süquta uğramış dünyada canavarları səsləyən açıq-aydın siqnal verirlər.
İkinci faktorun fəaliyyətini izah və dərk etmək bir qədər çətindir. Cinsi təcavüzün qurbanı olan kişi və qadınların çox vaxt münasibət qurduqları adamları sadiq və sevən adlandırmaq çətindir. Bir neçə dəfə ailə qurub boşanmış qadınlarla konsultasiya keçmişəm. Belələri kişilər tərəfindən aldadılaraq böyük məbləğdə pulları mənimsənilib. Onlar üçün sanki bütün kişilər eyni obrazdadır. Heç təsadüfi deyil ki, cinsi zorakılığa məruz qalmış qadınlar çox vaxt öz həyatlarını qərar vermək iqtridarında olmayan, qəlb yaxınlığından uzaq qaçan, öz zəifliyini təcridolunmaqla pərdələyən, vaxtaşırı qəzəbindən partlayan kişilərlə bağlayırlar. Niyə məhz sağlam düşünmək qabiliyyətini itirənlər belələri ilə qarşılaşırlar?
Bunu sağlam düşünmək qabiliyyətini ititrən və xəcalət hissi yaşayan qurbanın özünü həqiqi sevgiyə layiq görməməsi kimi qiymətləndirmək olar. Bu bizim üçün tamamilə aydındır. Əslində vəziyyət özünə nifrətlə dərinləşir. Onun üçün vacib olan münasibətlərdə özünü aciz hiss edən qadın bu əlaqələrdə heç bir mövqeyə malik olmadığını düşünür. Xüsusilə də sevgi münasibətlərində özünü daha çox aciz hiss edir. Onun özünə qarşı olan münasibəti «əla»dır: «Öz qəlbimi yeni zərbəyə məruz qoyduqca özüm üçün yaxşı nəyəsə ümid edə bilərəmmi? Bir halda ki, susadığım sevgini belə itirirəmsə… Yoxsa qəlbimi yaralamayan münasibətlərdə qalacam? Hər halda müəyyən vaxta qədər həyacanlı, xoş və təlabatlarımı razı salacaq və sonda planlaşdırılımış uğrsuzluqla sakitcə bitəcək. Belə qorxuları yaradan daha çox kimdir? — Sevən və sadiq, yoxsa eqoist və laqeyd kişi?
Cinsi təcavüzün qurbanı olmuş qadını həqiqi, yaxın münasibətləri təklif edən kişi daha çox qorxudur, nəinki xəyanətkar sevgili. Laqeyid məşuqu hər halda qabaqcadan tanımaq olur. O, o qədər də böyük ümidlər vermir və sevən kişiyə nisbətən daha az yara vura bilər. Sevən kişi nəinki böyük qorxu yaradır, həm də ona çətin nəzarət olunur. Cinsi zorakılığın qurbanı olan qadın üçün isə bu, dəhşətli münaqişədir. O, onu əlində gəzdirəcək bir kişi xəyalı qurur. Digər tərəfdən, vəziyyəti idarə edə bilmədyi üçün onu dəhşət bürüyür. Onun istəyi budur ki, ailədəki dərin münasibətlərə vaxt tapmayacaq qədər (laqeyid) hökümlü, uğurlu və öz işində inadkar olan (güclü və qüvvəli), yaxud özünü nə ailəsinə (laqeyid), nə də işinə (dünyada zəif) həsr edə bilməyən bir kişi tapsın. Hər iki halda qadın münasibətlər üzərindəki nəzarəti kişinin öhdəsinə buraxmır [49].
Zəif, etibarsız kişi ideal boyfrend kimi təqdim olunur. O, qəlbin dərin ehtiraslarını oyatmır. Lakin münasibətlərə susamış qadına onun dadını hiss etdirə bilir. Hətta qadına onun zəifliyini hiss etdirmir. O, qadına cazibədar və arzuolunan ola bilməyəcəyini sübut etdirir (əks halda, onunla niyə pis rəftar edir?). Belə kişi qadının özünə olan nifrətini möhkəmləndirir. Onun qəlbinin muzdlu qatili kimi hərəkət edir. Qadın da öz növbəsində zəif və etibarsız məşuqun üzərinə illərlə yığılıb qalan qəzəbini tökməkdə azaddır. Öz zəifliyindən yaranan qəzəb qadının tənha və yaralı qəlbinə heç bir zərər yetirməyən kişinin simasında rahat hədəfə çevrilir.
Münasibət məsələlərində sağlam düşüncənin itirilməsi bugünki gündə geniş yayılmışdır. Bu vəziyyətə onun qəlbinə zərər vura bilməyən insanların üzərində nəzarəti saxlayaraq, qəsdən öz qəlbindən imtina etmək amili daxildir. Acizlik hissi özünə, başqalarına və Allaha qarşı dərin kök salmış və çətin dəyişilən spesifik baxış yaradır.
Aci̇zli̇yi̇ni̇ hi̇ss edən qurban pzünü necə görür?
Cinsi təcavüzün qurbanı olmuş insan özünü aciz hiss etdiyi zaman, özünü həddindən artıq natamam hiss edir. O, öz ağlına, qabiliyyətinə və bacarıqlarına şübhə ilə yanaşır. Məyusluğa və cansız qəlbə qapı açan şübhələr bu cür suallarla özünü ifadə edir: «Nə üçün mən ailədəki boşluqdan və qəlb ağrısından azad ola bilmirəm? Nə üçün əla və ya yaxşı qiymət ala bilmirəm? Nə üçün atam məni yox, bacımı çox istəyir? Nə üçün anam məndən həmişə narazıdır?». Şübhədən yaranan bu suallar şəxsi natamamalıq hissi üzərində cəmlənir.
Hansısa bir məsələnin öhdəsindən gələ bilməmək bacarıqsızlığa, biliksizliyə, yaxud niyyətsizliyə bir işarədir. Cinsi zorakılığa məruz qalmış bir çox qadınlar özlərini əqlən natamam hiss edirlər. Öz sahələrində ən yüksək uğura imza atmış, eyni zamanda özünü axmaq hesab edən kişi və qadınlarla işləmişəm. Təhsilində böyük naliyyətlər əldə etmiş bir qız öz uğurlarını aşağılamaq üçün həmişə nəsə bir səbəb tapırdı. Məsələn, imtahanların asan olmasını deyirdi. Daha sonra Harvard Tibb Universitetinə qəbul olduğu vaxt öz uğurunu Administrasiyanın qadınlara göstərdiyi bir güzəştlə «əlaqələndirmişdi». Yüksək nüfuzlu klinikaya baş həkim təyin edildikdə isə belə deyirdi: onda rəhbərlik qabiliyyətini aşkarlayıblar, hansı ki, başqa baş həkimlərdə bunu heç araşdırmayıblar. Çünki bu araşdılrmasız da onlar həddindən artıq savadlı və bacarıqlıdırlar.
Bu cür insanların Allah tərəfindən onlara verilən bacarıqlara real dəyər verməsini gözləmək mənasızdır. Çünki onların qəlbində dərin şübhələr doğuran enerji və özlərinə olan nifrətin reallıqla heç bir əlaqəsi yoxdur. Özünü adi insan kimi qəbul etmək, bu, müəyyən məqsəd üçün lazım olan özünü müdafiə etmə dəyəridir: O, qurbana ağrılardan azad ola bilməməsini izah edən aldadıcı bir izahat verir. Bir halda ki, qurban nə sağlam düşüncəyə, nə də ki ağıla malikdir, o, eyni zamanda acizliyinin səbəbini izah edə bilər, həm də daha güclü olmasına ümid bəsləyə bilər (əgər yaxşı oxusa və bacarıqlarını kamilləşdirsə). Öz bacarıqlarını və intellektini aşağılamaq ağrını azaltmağa kömək edə və özünə olan nifrət və qəzəbdən yayındıra bilər.
Beləliklə, insanların özlərinə olan nifrətin dərəcəsini və xarakteri haqqında ilk təsəvvür əldə etmələri üçün onların təbii bacarıqları, ağılları və naliyyətləri haqqında danışıqlarına qulaq asmaq yaxşı qayda olardı. Şəxsi bacarıq və ənamlarında özünü layiqincə qiymətləndirməmək insanın nə vaxtsa cinsi təcavüzə məruz qalmasından və bunun qarşısını almaq üçün heç bir cəhd göstərməməsindən irəli gəlir.
Cinsi zorakılığın zərəri təkcə şəxsi acizlik hissi ilə bitmir. Daha bir dərin yara xəyanət hissidir. Yoldançıxaran şəxs tərəfindən qabacaqdan hazırlanmış və istifadə olunmaq reallığını dərk etmək dəhşətlidir. Ən dəhşətlisi isə səni valideynlərinin də müdafiə etməməsidir.
6-Cİ FƏSİL
XƏYANƏT HİSSİ
Müqəddəs etibarlılığa xəyanət etmək iyrəncdir. Uşaqlar vitse prizidentin kim olduğunu, yaxud doğulduqları vaxt prezidentin kim olduğunu bilməyə bilərlər. Lakin əksər uşaqlar «Benedikt Ornold [50] kimdir?» sualına cavab verə bilərlər. Xəyanətkar öz adını rüsvayçılıq kitabına salır. Xəyənatkarın adı nə üçün bu qədər vahiməlidir? Nə üçün onun adı Birləşmiş Ştatların Konstitusiyasını yazanların adından daha məşhurdur? Kiminsə xəyanətinin ucbatından insanın qəlbində hansı təlatümlər baş verir?
Xəyanətin əksi sadiqlikdir. Etibarlılıq kimi xəyanət də insanların münasibətinin əsasında durur. Bu istər biznes, istər siyasət, istər dostluq, istərsə də ailə münasibətlərində olsun, belədir. Sizin sözünüzə etibar etmək olarmı? İnsanlarla münasibətdə Allaha izzət vermək üçün sizin ürəyiniz açıqdırmı? Əgər hər iki tərəfdə münasibətlər öz sözlərində və məqsədlərində dürüst olmasa, bu münasibətlər dözülməz olar. (Hər halda onları yaxşı hesab etmək olmaz). Bütün münasibətlərdə problemlər qaçılmazdır. Lakin etibarlılıq problemlərin yoxluğunda deyil, hər iki tərəfin onları həll etmək hazırlığına əsaslanır. Sadiqlik həmişə səmimiyyət və pisliyə yol verməmək hazırlığı doğurur. Əgər münasibətlər dürüstdürsə, onda problemlərin birlikdə həll olunması etibarlılığı daha da möhkəmləndirir. Məhz o zaman səhvlər düzəlir və yaralar sağalır.
Dürüstlüyün əksi ikiüzlülükdür. İkiüzlülük istənilən münasibəti qarşılıqlı dəstəkdən rəqabətə çevirir. Münasibətlərdə etibar itiriləndə, vəziyyət üzərində nəzarət və özünə az zərər vurmaq istəkləri uğrunda mübarizədə başqasını başa düşmək və onun təlabatlarını ödəmək unudulur.
Bu vəziyyəti hamıya tanış olan bir məsəllə izah etməyimə icazə verin. Alış-veriş etmək üçün böyük bir ticarət mərkəzinə daxil olanda nə hiss edirsiniz? Satıcı xoş bir təbəssümlə sizi qarşılayıb qucaqlayır. Bu, sizin ürəyinzcədirmi? Onunla ünsiyyət zamanı dincəldiyinizi hiss edirsinizmi? Bütün istəklərinizin razı salınacağına sevinirsinizmi? Yoxsa ki, bu xoş münasibətin və ya sizə verilən sualların — «Adınız nədir?», «Uşaqlarınız necədir?», eləcə də sizin bütün istəklərinizə qulaq asmasının altında hansısa bir mənfəətin durduğuna — nəsə bahalı bir məhsulun sizə soxuşdurulacağından ehtiyat edirsinizmi?
Biz qonşularımıza, ticarətçilərə, siyasətçilərə və din xadimlərinə qarşı münasibətdə qabaqcadan tədqiq etmədən qərar verəməyə adət etmişik. Başqa sözlə desək, özümüzdən başqa hamıya belə baxmağa adət etmişik. Bu cür tənqidi yanaşma insanların ürəyinin həmişə pisliklə dolu olduğunu bilən müdrik insanlar üçün saxta müdrikliyə çevrilir. Etibar etmək — tələyə düşmək deməkdir. Dürüst münasibət gözləmək özünə zərər vurmaq deməkdir. Belə atmosferdə yaşayan insanlar üçün münasibətlər dağılmış olacaq.
İnsanlar əsassız yerə hər şeyin öz-özünə düzələcəyini düşünərək yalanın və eqoizmin sübutlarını rədd edirlər. Bunun nəticəsində də saxta müdrikliyə əks olaraq bəzi insanlarda kor-koranə uşaq sadəlövhlüyü yaranır. Belə bir mühitdə daxili zəngin münasibətlərin əvəzinə riyakar kəmşirinlik yaranır. Hər iki halda münasibətləri dağılmış hesab etmək olar.
Xəyanətlə ləkələnmiş münasibətlər hər insanda mövcud olan şübhə və xəyanət dolu Pandorra [51] dolabını açır. Tələbatlarımızı rədd edən dünyaya qarşı hiss etdiyimiz şübhələr göbələk qovu kimi qəlbimizi bürüyür. İnamsızlığımızı alovlandıran xəyanət partlayıcı maddəyə qığılcım verən alov kimidir. Daxilimizdə şübhələr baş qaldırdığı zaman münasibətlər pozulur, ümidlər boşa çıxır, başqa insana etibar «öncədən sübut et» tələbi ilə üzləşir. İnsanın qəlbi tənhalaşır, boşluq yaranır, külə dönür və tənhalıq və şübhə küləyi ilə sovrulur.
Yalan və xəyanət bizi dərindən yaralayır. Xəyanət nəinki şübhələri alovlandıraraq yaxınlarımızla münasibətləri pozur, həm də özümüzə qarşı hiss etdiyimiz nifrəti gücləndirir. Xəyanət görmüş insanların bəziləri tez-tez özlərinə bu cür suallar verirlər: «Mən necə bu qədər axmaq ola bilərdim?, «Bu qədər yalançı adama necə etibar edə bilərdim?» və s. Xəyanətə uğramış insanın xəcaləti onun özünü günahlandırmasını gücləndirir. Aldadılmış insan düşünür ki, əgər münasibətlərə ehtiyac duymasaydı və ya sadəlövh olmasa idi, xəyanətin qarşısını ala bilərdi. İnsanın öz qəlbinə etdiyi hücum xəyanətdən daha betərdir. Bu cür hücumun məqsədi digər vəziyyətlərdəki kimi — susayan qəlbi öldürməkdir. İnsan daha bir xəyanətin qarşısında aciz qalmamaq üçün yeni münasibətlərə can atmaqdan qorxur. Heç kəsə, xüsusilə də özünə etibar etmək olmaz. Hər halda qurbanın məhz istəkli olmaq, hörmətli olmaq, qiymətləndirilmək arzusu onu bəlaya düçar etdi. Hər dəfə yeni bir xəyanət qorxusu ilə yaşamaqdansa, bu arzunu öldürmək daha yaxşıdır. Yaxşısı budur, heç kəsdən heç nə gözləməyəsən. Və böyük şeylərə nail olmaq istəyini boğasan. Daxilən tənhalıq və şübhə ilə mübarizə aparmaqdansa, arzuları dəfn etməklə barışmaq daha asandır. Əgər qurban öz yaralarını görməzdən gəlirsə, yaxud qəlb ağrımasın deyə ucuz bağışlama ilə barışırsa, burada təəccüblü heç nə yoxdur.
İndi haqqında danışdığım qəlb ağrısı istənilən xəyanətin nəticəsidir. İstər bu, sizə saxta məhsulun soxuşdurulması, yaxud da yaxın dostunuzun yalanı olsun, xəyanəti insanın ləyaqətinə etinasız yanaşıb Allahdan ayrı yaşamaq istəyi kimi qiymətləndirmək olar. Xəyanətin bu cür qiymətləndirilməsi istənilən münasibətə vurulan yaradır. Belə xəyanətlər həyatımızın bir hissəsinə elə çevrilir ki, gündəlik münasibətlərdə bu cür yüngülvari xəyanətləri hiss etmirik. Bu, ciddi xəyanət baş verənədək davam edir. Cinsi təcavüzün qurbanı olmuş insanlar da məhz bu cürdür.
Daha sonra biz cinsi təcavüzdən yaranan xəyanətin vurduğu zərbəni müzakirə edəcəyik. Onun səbəbləri, dəyəri və nəticəsi necədir? Xəyanətə uğramış insan özünə qarşı nə hiss edir?
Xəyanət hi̇ssi̇ni̇ yaradan səbəblər
Cinsi zorakılıqdan yaranan xəyanət o qədər aydın və başadüşüləndir ki, onun kökünün araşdırılması mənasız görünə bilər. Lakin həqiqətdən uzaq heç nə ola bilməz. Təcavüzün üçüncü mərhələsində yaranan xəyanət hissi zərərin yalnız bir hissəsidir. Böyük adamla uşaq arasındakı cinsi münasibət dəhşətlidir. Lakin bu cinsi əlaqənin baş verdiyi şərait daha dəhşətlidir.
Adətən, xəyanət üç «fənd»lə baş verir: əvvəlcə, ailə uşağın doğma münasibətlərə olan təlabatını ödəyə bilmədiyini aydın şəkildə nümayiş etdirir. Sonra cinsi təcavüz baş verir. Daha sonra dərhal valideynin onu müdafiə etməməsi aşkar olunur. Yaxın münasibətlərdə təmin olunmamış təlabat cinsi təcavüzün toxumlarının böyüməsi üçün münbit şərait yaradır. Sağlam ailə mühitində uşağa hörmətlə yanaşanda, ona diqqət göstərərək halına acıyanda cinsi təcavüzün baş vermə ehtimalı azalır [52]. Sevdiyin insanın etibarından sui-istifadə etmək olmaz. Bir tərəfdən təzyiqlə özünə tabe etdirməyə can atmaq, digər tərəfdən qisas alaraq məhv etmək susuzluğu cinsi zorakılığın «start» meydançasına çevrilir.
Cinsi təcavüz baş verən ailə və ya ailədən kənar rədd edilmiş cinsi təcavüz təhlükəli yaşayış mühitinə çevrilir. Öz ailəsini digər yaxın münasibətləri olan ailə ilə müqayisə etmək, eləcə də öz valideyn və bacı-qardaşlarını qeyri-qənaətbəxş qiymətləndirmək üçün uşağın kifayət qədər həyat təcrübəsi yoxdur. Lakin yaxın münasibətlərdə olan təbii istək hələ dil açmamış uşağın sosial oriyentasiyasını itirməsinə səbəb olur.
İstəklərinə qadağa qoyulmuş bir yaşlı körpənin simasına nəzər salaq. Hətta, onunla nəvazişlə rəftar etsələr belə, onun balaca üzü məyusluqdan büzüşmüş, gözləri isə yaşarmış olur. Mətbəx masasını tədqiq etmək istəyinə görə üzünə şillə vurulmuş uşağı təsəvvür edin. Bu şillə ona nəsə öyrədə bilirmi? Ailədə hətta, ən cüzi dramatik yaralar belə, uşağa etinasızlıq yükünün altında sıxılmağı öyrədir. Və istəklərindən ya imtina etməsinə, ya da inadkarlıq etməsinə gətirib çıxarır.
Cinsi təcavüz mühiti olan ailədə xəyanətlər tez-tez baş verir. Cinsi təcavüzün baş verməsi üçün hazırlıq dövrü başlayır. Bu dövrdə uşaq qəlb münasibətindən fiziki yaxınlığa qədər sevinc içində olur. Baxmayaraq ki, onun həyatında bunlar kənarda qalmışdı. Əvvəl uşaq üçün mövcud olmayan imtiyaz və yaxınlıq indi artıqlaması ilə dolub daşır. Bir qadın bu dövrü Oazisə səyahət kimi təsvir edir. İllərlə o, sanki səhrada yaşayırmış kimi qəlbinin susuzluğunu söndürmək üçün su əldə etmişdi. Günlərin bir günü atası ona bulaq suyu ilə dolu böyük badəni verənədək o, heç vaxt yarım stəkan ilıq sudan zövq almamışdı. Qəlbinə sevinc dolduğunu hiss edəndə, badəni axıradək içmişdi. Badəni qaytaranda isə dəhşət içində dərk elədi ki, su əvəzinə zəhər içib. Bu zəhər onu indi öldürməsə də, onun bir anlıq zövqünü heç eləyəcəkdi.
Bu metafora cinsi təcavüz nəticəsində yaranan xəyanət hissini aydın şəkildə təsvir edir. Onun qurbanı susuzluqdan əziyyət çəkməyə məcburdur. Sonra isə eyni zamanda onun qəlbinin susuzluğunu söndürürür və ümid etdiyi gözəl münasibətləri pozur. Bu cür «Tələ 22» [53] dəhşətlidir. Əgər qurban onu təhqir edənlə birlikdə yaşamaq fürsətinin qazanılıdığını düşünürsə, o, ona təklif olunanlardan imtina etməməlidir. Əgər o, bununla razılaşmırsa, onda yaşamamalıdır. Xəyanət nəinki cinsi zorakılıq xarakteri daşıyır, həm də qurbanın qəlbini daxiliən «Amerikan təpəcikləri» kimi gah ölümə, gah da həyata sürükləyir. Sanki bu, hələ kifayət deyil. Qurban daha bir xəyanəti yaşamaq məcburiyyətindədir. Bu əvvəlikndən daha çətindir.
Ci̇nsi̇ zorakiliğin i̇şti̇rakçisi olmayan passi̇v vali̇deynləri̇n vəzi̇fəsi̇
Cinsi zorakılıq haqqında təsəvvürü az olan adamın qurbanın yaşadığı təhqir və qəzəbi başa düşməsi çətindir. Xüsusilə də qurban bu cinayətdə valideyninin passiv mövqe göstərdiyini biləndə. Bu xəyanət haqqında aşağıdakı nümunə daha aydın təsəvvür yaradır. Bir neçə il bundan əvvəl bir qadın günün günorta çağı 20–30 şahidin gözü qarşısında qətlə yetirilmişdir. Onun qətlini bəziləri soyuqqanlıqla, digərləri isə mənasız maraqla seyr etmişdilər. Heç kəs onun köməyinə çatmamışdı. Hətta polisə ononim zəng etməyə cəhd belə edilməmişdi. Cəmiyyət hiddətlənmiş və dərin şok içində idi. Cəmiyyətin hiddətinə qatil yox, şahidlərin bu qədər laqeyid münasibəti olmuşdu. Qətli amanszılıq, seyrçi olmağı isə nifrətlə dəyərləndirmişdilər.
Eyni vəziyyəti müxtəlif səbəblərdən qarışmamağa üstünlük verən, yaxud bunun üçün heç bir səbəb görməyən valideynlərə də şamil etmək olar. Cinsi zorakılığa laqeyid yanaşan valideynlərə xas olan xəyanətin bir neçə forması mövcuddur. Onlardan biri tez-tez rast gəlinən, bu cinayətə əlbir olmaqdır. Uşağının zorlanmasına şərait yaradan valideyn və ya qohumlardan biri dəhşətli bir cinayət işlədir. Əlbir olmaq bilavasitə məcburi yolla ola bilər. Məsələn, ata qızını babasının otağına göndərib «babanın sözünə qulaq as, onun istədiklərini yerinə yetir» deyir.
Bir ana qızını atası, əmisi və əmisi oğlanları ilə birlikdə beysboll oynamağa göndərmişdi. Anasının sözündən çıxmaq istəməyən on dörd yaşlı qız oynamağa getmişdi. Bir qədər vaxt keçdikdən sonra anası ona köynəyini çirkləndirməmək üçün soyunmağı tapşırmışdı. Oyundan sonra onu atası və əmisi oğlanları zorlamışdı. Bu hadisədə ana qızını zorlama vəziyyətinə bir növ hazırlaşdırmış və yaxınlarının ondan «istifadə etməsinə» şərait yaratmışdı. O, pis anadır.
Mən öz övladını aydın şəkildə faciəyə sürükləyən, məbəddə xidmət edən məsihçi valideynlərlə rastlaşmışam. Valideynlərinin öz övladlarına bu cür zərər vermələrinin səbəbi bu kitabın mövzusu deyil. Lakin buna baxmayaraq, ikili həyat sürməyin mümkünsüzlüyünü zənn etmək sadəlövhlük olardı. Bir halda — mömin, qurban edən, xeyirxah, digər halda amansız, pozğun və əxlaqsız davranış. Gündüzlər məbəddə hamının hörmət etdiyi kişi və qadınlar gecələr isə yoldan çıxaran olmaqla bu kimi hadisələrin reallaşmasına şərait yaradırlar.
Xəyanətin ikinci forması — yoldançıxarılmaya əhəmiyyət verməmək, yaxud onu inkar etmək qərarıdır. Mən valideynlərinin öz uşaqlarını yataqda başqa uşaqla və ya böyüklərlə yaxalayan saysız-hesabszı kişi və qadınlarla söhbət etmişəm. Onlar uşaqlarına heç nə demir, yaxud biyabırçılığa son qoymağı tapşırırdılar. Amma nəyin nədən baş verdiyinə heç bir əhəmiyyət vermirdilər. Digər hadisələrdə valideynlər cinsi zorakılığın şahidləri olmasa da, amma narahatlıq üçün kifayət qədər əlamətlər sezirlər. Lakin buna baxmayaraq, görməzdən gəlir və baş verən pisliyi rədd etməyə üstünlük verirlər.
Bir ana hər şənbə öz qızını xalasının yanına qonaq aparırıdı. Qızının on bir yaşı olanda on beş yaşlı xalası oğlu onu sıxışdırmağa başladı. Növbəti dəfə onu xalasının evində qoyanda o, xalası oğlu ilə birlikdə evdə tək qalmamaq üçün anasının da onu dükana aparması üçün yalvarmışdı. Anası bu xahişini rədd etmişdi. Qız qaçmaq istədiyinə görə xalası oğlu tərəfindən döyülmüş və ilk dəfə zorlanmışdı. Nəticədə, hər dəfə xalasının evinə gedəndə yolboyu ağlayırdı. Beləcə iki il ötdü. Anası heç vaxt qızından xalasıgilə qonaq getmək istəməməsinin, yaxud xalası oğlu ilə görüşmək adını çəkəndə ağlamasının səbəbini soruşmamışdı.
Valideynlərin övladları qarşısında xəyanətkar olması üçün cinsi zorakılığın baş verməsi faktına əmin olması mütləq deyil. Valideynlərin cinayətə laqeyid yanaşmasının üçüncü xəyanət forması valideynlərin ağır xasiyyətinə görə qurbanın cinayət barədə məlumat vermək üçün bir kimsəsinin olmamasıdır. Özlüyünüzdə təsəvvür edin, qəzəbli, tez özündən çıxan ataya onun oğlunun qızını yoldan çıxartdığını necə söyləmək olar? Belə atanın qızı olsaydınız, bütün ailənin fəlakətinə səbəb olacaq səhnədən dəhşətə gələcəkdiniz. Bəs, əgər ananız qeyri-sabit emosianl və narahat insandırsa, belə ki, bir-iki ilə ağır depressiyaya düşmək ehtimalı varsa, onda necə? Necə düşünürsünüz, ailəvi piknikdə dayınızın sizi kolluqda əllədiyini ananıza ətraflı şəkildə danışmaq şansınız çoxdurmu? Cinsi zorakılığın qurbanları ailədən kömək ala biləcəklərini nadir hallarda etiraf edirlər. Çox vaxt onlar kömək üçün ailəyə müraciət etmədiklərinə görə özlərini qınayırlar. [54]
Cinayətdə əlbir olmayıb amma hadisəyə passiv yanaşan valideyn xəyanətin hər üç formasında öz rahatlığını güdür. Bununla da valideyn hüququndan və övladının təhlükəsizliyini təmin etmək borcundan imtina edir. Bu mövqedə vurulan zərər xəyanətin dərəcəsindən asılı olaraq müxtəlif ola bilər. Lakin istənilən halda yara dərin olacaq.
Yaxinlarinin xəyanəti̇nə görə qurbanin ödədi̇yi̇ dəyər
Doğmaları tərəfindən xəyanətə uğramış insanın qəlbində baş verənləri onu yaralayan digər faktorlardan ayırmaq çətindir. Yalnız bunu demək olar ki, xəyanətin acizlik hissini yaratmamaq mümkün deyil. Başqasının azad seçimini əlindən alan insan ona xəyanət edir. Təbii ki, acizliyə aid olan amillər xəyanətə də aid olacaq. Xəyanətə daha nə əlavə etmək olar? Əgər acizlik hissi qəlbin ölməsinə səbəb olursa, onda xəyanət hissi xofluluq üçün münbit mühit yaradır. Bəzən isə şübhəlilik özü və digərləri haqqında yanlış fikirlərə yol açır.
Xofluluq
Uzun müddət müalicə etdiyim, cinsi zorakılığa məruz qalmış bir kişi daim qonşularının, dostlarının və qohumlarının guya pis niyyətlərini aşkarlamaqla məşğul imiş. O, onların simasında xoş olmayan və əyri baxışlarını tuturmuş. Və o, elə düşünürdü ki, onların hamısı onun əleyhinədir. O, bunun üçün elə sübutlar gətirirdi ki, mən min il olsa belə onları görə bilməzdim. Onunla mübahisə etmək mənasız idi. Çünki o, ən xırdalığına qədər özünü haqlı hesab edirdi.
Digər insanlar isə başqalarının onları ətrafdan necə görmələri barədə daim gərginlikdə yaşayırlar. Hər iki halda həyat yalnız daha çox məlumat toplamağa yönəlib. Məqsəd isə odur ki, heç vaxt qəfil hücuma məruz qalmayasan. Əgər düşmənin kim olduğunu və harada olduğunu bilirsənsə, onda vəziyyət üzərində az da olsa nəzarət əldə edirsən.
Xofluluğun araşdırılması ən azı ikitərəfli olur. Bu, mental yaxındangörmə və psixoloji gərginlikdir. Xofluluq sakit və rahat vəziyyətdə aşkarlanması mümkün olan amillərdən yan keçməyə səbəb olur. Burada atalar sözünün yeri var: «Ağaclıqda meşə görünmür». Bu müşahidələr çox incə şəkildə araşdırılır, analiz edilir. Lakin çox vaxt bu araşdırmalarda əsas faktlar və fikirlərin üstündən yan keçilir. Nəticədə psixoloji gərginlik yaranır. İnsan hər şeyə qarşı həddindən artıq diqqətli olmaq üçün yaranmayıb. Zaman keçdikcə onun baxışları kütləşir, analitik bacarıqları sönükləşir. Lakin nəticə isə çox şeyə diqqət edib, amma az şey gördüyünə görə etibarlı olmur.
Şübhəli̇li̇k
Xofluluğun altında çox vaxt şübhəliliyə meyillilik gizlənir. Elə görünür ki, insan sanki ona əziyyət verən münasibətlərdən imtina etmək istəyir. Əslində isə o, onun üçün xeyirli olan ünsiyyətdən uzaqlaşır.
Özünə nifrətlə yanaşan qadının paltarına deyilən komplimentə necə reaksiya verəcəyinə diqqət yetirək. Nadir hallarda o, komplimentin qarşısında əriyir. Çox vaxt sıxılır, yaxud zarafata salıb öz köhnə cır-cındırına söz ataraq yola verir. Yaxınları tərəfindən xəyanətə uğramış bir çox insanların daxilində sanki filtr yaranır. Bütün xeyirxahlıq, isti münasibətlər, ilk öncə «Sənə nə lazımdır?», «Sənə yaxşı olsun deyə nəyi qurban etməliyəm?» kimi suallarla qiymətləndirilir. Şübhəlilik yumşaq və zarafatyana da, («əminəm ki, hamıya bu sözləri söyləyirsiniz»), qəzəbli («mən bilirəm ki, siz kişilərə nə lazımdır?») də ola bilər. Hər iki halda münasibətlərdə məsafə qoyulur.
Şübhəlilik digər insanlara deyil, həm də özünə qarşı yönəlir. Cinsi təcavüzün qurbanı olmuş şəxs kiməsə qarşı isti münasibət duyanda çox vaxt bunu təhlükəli və əxlaqsızlıq kimi qiymətləndirir. Əgər o, daxilən qəzəb keçirirsə, o, bu qəzəbin püskürməsindən ehtiyat edir. Cinsi zorakılığa məruz qalmış insanın qəlbində təhlükəyə məruz qalacağı və ya başqaları üçün təhlükə mənbəyinə çevriləcəyi barədə qorxu yaşayır.
Özü i̇lə başqalari haqqinda yanliş mülahi̇zələr
Cinsi təcavüzün bir çox qurbanları üçün yalanla, inkarla dolu və obyektivlikdən uzaq olan bir həyat xasdır. Mən minlərlə proyektə peşəkarcasına düzgün qərarlar verən bir rəhbərlə müalicə aparmışam. Lakin o, hansı əhval ruhiyyədə olduğunu və on üç yaşlı qızının hansı hislər keçirdiyini düzgün müəyyənləşdirə bilmirdi [55]. İnsanlarla bağlı olan münasibətlər onun təsəvvüründə təhrif olunurdu.
Bu cür təhrifin iki forması mövcuddur: 1. Münasibətlərə aid olanları öz intuisisyasına etibar etməmək. 2. Alçaldıcı qənaətə gəlmək. Cinsi təcavüzün qurbanı öz hislərinə şübhə ilə yanaşmağa öyrəşir. Bir ata öz oğluna anal seksin nəinki normal olduğunu, eyni zamanda onu əsl kişi kimi formalaşdırmağa kömək etdiyini deyirdi. Oğul özünü alçaldılmış hiss etsə də, ata dayanmadan öz fikrini təlqin edirdi. Bu, nə idi? Bir qadını uşaqlığında pis qız olduğuna görə döyür, həddindən artıq işvəkar olduğuna görə onu qapalı saxlayır və hər şeydə günahkar olduğuna görə üzr istəməlidir deyə tənbeh edirdilər. Özü isə tənhalıqdan və qorxudan başqa heç nə görə bilmirdi. İnsan haqqında daim düzgün mülahizələr olmadıqca daxildə öz hislərinə və intuisiyasına qarşı etibarsızlıq yaranır.
Bundan başqa intuisiya etibarlılıq qazansa idi, onda reallıq daha da dəhşətli olardı. Həddi-buluğa çatmış bir qadın yeniyetməlik dövründə əxlaqsız atası ilə birlikdə dəfələrlə qonaqlıqlarda olmasından danışmışdı. Atası onu qonaqlara həmişə «kiçik ledi» kimi təqdim edir, isti intim münasibət bəsləyir, onunla sanki sevgilisi kimi eşqbazlıq edirdi. Belə qonaqlıqlardan birində qonşu masadan kiminsə onun haqqında «Conun yeni məşuqəsinə baxın» dediyini eşitmişdi. Bu atmaca onu dərindən yaralamışdı. Çünki camaatın gözü qabağında atasının onunla sevgili kimi rəftar etməsinə adamlar diqqət edirdilər. O, faktlardan imtina edirdi. Çünki heç bir halda öz intuisiyasına etibar etmək istəmirdi.
İnsanlarla münasibətin düzgün istiqamətləndirilməməsinin ikinci amili — alçaldıcı qənaətə gəlib çıxmaqdır. Faktlar görünə bilər («atam mənimlə eşqbazlıq edir»), lakin qiymətləndirmə düzgün olmaya bilər («ola bilsin onu mən yoldan çıxarmışam»). («Ata əxlaqsız insandır») fikri düzgün olsa da, bu fikri həqiqət kimi qəbul etmək çətindir. Ona görə bu variant heç araşdırılmır. Çox vaxt bu cür öz intuisiyasına etibar etməmək istəyi səylə bəraətə və özünü aldatmaq («ata pis rəftar etmir, sadəcə o, öz hislərini bu cür bildirir») axtarışına səbəb olur. Bir qadın qohumlarla görüş zamanı atasının onu arxadan qucaqlayaraq üstünə yıxılmasından danışmışdı. Qadın atasında güclü ereksiya baş verdiyini hiss etmişdi, qohumlarının heç də xoş olmayan gülüşünü eşitmişdi. Buna baxmayaraq, yenə də onun davranışını əxlaqsızlıq kimi yox, uşaqlıq kimi qiymətləndirmişdi.
Faktların təhrif olunması vərdişi və düzgün qənaətə gəlməmək nəticədə kimisə aldatmaq zərurətini yaradır. Bəzən dəstək və qayğıya nail olmaq üçün qəsdən danışılan yalan şücaət və əzab-əziyyətlər haqqında uydurulan hekayələrlə nəticələnir. Digər insanların aldadılması isə onların üzərində gizli formada hakimiyyətin əldə olunmasıdır. Yalançı onu dinləyən insanların nələrdən xəbərsiz olduğunu yaxşı bilir. Yalanlar nə qədər gizli olsa da, bu yalana xroniki yoluxmuş insanlar həmişə kiminsə üzərində hakimiyyət axtarışında olurlar. Əksər hallarda onlar uydurmaların həddini bilmir və nəticədə xofluluq, şübhəlilik, özü və başqaları haqqında qeyri-düzgün mülahizələr münasibətlərin dağılmasına gətirib çıxarır.
Xəyanət hi̇ssi̇ni̇n nəti̇cəsi̇
Xəyanət hissinin nəticəsi acizlik hissi qədər zərərlidir. Əsas fərq bundan ibarətdir ki, başda duran məsələ şəxsi natamamalıq və vəziyyət üzərində nəzarət yox, münasibətlərə ümiddir. Acizlik hissinin vurduğu zərər — şübhə, məyusluq, özünü qəbul etməməklə nəticələnən qəlbin məhv olmasıdır. Xəyanət hissi isə heç bir münasibətin uzunömürlü olmayacağına, sevinc gətirməyəcəyinə və etibara layiq olmayacağına əminlik yaradır. Nəticədə, etibarlı münasibətə və ümumiyyətlə, ədalətə ümidin itirilməsi baş verir.
Eti̇barli münasi̇bətə ümi̇di̇n i̇ti̇ri̇lməsi̇
Cinsi təcavüzə məruz qalmış insanlar üçün yaxın münasibətlər təhlükəli görünür. Başqa insanla bağlılığın sevinci göy qurşağının bitdiyi yerdə qızılla dolu küpün [56] yerləşməsi ilə müqayisə oluna bilər. Arzu gözəldir, amma əlçatan deyil. Bəxş etmək və qarşılığını almaq imkanı yaradan həqiqi yaxınlıq əlçatmazdır. Əlçatan isə birlik deyil, qonşuluqdur. Bir kimsə ilə münasibətimizi qonşuluq çərçivəsində saxlayanda, daha böyük istəklərimizi nəzarət altında saxlaya bilərik. Cəmiyyətdən təcrid olunma daha iztirablı ola bilər, nəinki qonşular, səs-küy, gündəlik qayğılar-yemək bişirmək, paltar yumaq, işə getmək arasında tənha qalmaq. Qonşuluq münasibətləri üçün tələb olunan yalnız cüzi qurbanlardır. Qonşuluq münasibətində olan bir ərlə həqiqi dərin münasibətlərə ehtiyac yoxdur. Ona yalnız cinsi əlaqə, heç kimin onu qıcıqlandırmaması, arvadının hər şeydən məmnun qalması lazımdır. Qonşuluq münasibətində olan qadın üçün də dərin münasibətlər lazım deyil. Qadına yaxşı qazanan, uşaqlarının böyüməyinə kömək edən və ailəsini rahat həyatla təmin edən ər lazımdır. İki paralel mövcud münasibət həqiqi yaxınlığı əvəz edir. Qonşuluq münasibətləri bir qədər ağrını yumşaldır və yaralı ürəyə təhlükə yaratmır.
Yaxın münasibətlərdən imtina tamamilə özünü müdafiə kimi başa düşülür. Çünki yaxınlıq cinsi təcavüzə hazırlıq kimi istifadə olunmuşdu. Ümidin itirilməsinin müdafiəsi — bu, qəlbin həqiqi yaxın münasibətlərə, sevgiyə və xoşbəxtliyə susamasından imtinadır. Xəyanətin qurbanı insanlarla münasibətə can atmaqdan sanki qorxur. Çünki bu istək onu özünü təcridetmədən çıxara bilər. Başqa insanlardan nə isə gözləmək istəyi yarada bilər. Bu istək isə sözsüz onu məhv edə bilər. Ən yaxşı çıxış yolu özündə bütün istəkləri öldürmək və dünyada mövcud olan «yırtıcı»lardan gizlənməkdir. Bu vəziyyətdə qurbanın özünə qarşı olan nifrəti onun köməyinə çatır: «Bir halda ki, məni incidən insanları məhv etmək iqtidarında deyiləm, onlardan uzaq durmaq üçün yeganə yol, özünə nifrət etməkdir. Əgər nə vaxtsa istəklərim oyansa, özümə ciddi şəkildə mane ola bilərəm. Bütün insanları müəyyən məsafədə saxlaya, sərhədlərimi isə qıfılla bağlaya bilərəm».
Bir halda ki, qəlb xəyanətlə yaralanıbsa, ən azından gələcəkdə yaxın münasibətlərdən imtina edilərsə, ağrıdan və zərbədən qaçmaq mümkündür. Bütün ümidləri puç etmək yolları nə qədər ağlabatan görünsə də, sonda insanlardan təcrid olunmaya və tənhalığa gətirib çıxarır.
Ədalətə olan ümi̇di̇n i̇ti̇ri̇lməsi̇
Başqalarını qorumaq gücümüzü ya borclu olduğumuza, ya da insanı yaxın hiss etdiyimizə görə hiss edirik. Polislər bizi cinayətkardan qorumaq üçün həyatlarını təhlükəyə atır. Çünki bu onların vəzifəsidir. Onun borcu bizi tanıyıb-tanımamasından, xoşuna gəlib-gəlməməkdən asılı olmayaraq, həyatını bizdən ötrü təhlükəhəyə atmaqdır. Eynilə müdafiə də qayğıdan irəli gəlir. Uşaqlarımdan hansısa birini təhlkə gözləyərsə, mən patrul maşınlarında rəsmi müdafiəçilərin gəlməsini gözləməyəcəm. Mən düşünmədən hərəkətə, qəti qərar vermədən hərəkətə keçəcəm. Və sevdiyimi xilas etmək üçün əlimdən gələn hər şeyi edəcəyəm. Sevgi — müdafiənin təməlində duran gücdür.
Cinsi təcavüzə məruz qalmış kişi və ya qadının müdafiəyə ümidlərinin itirilməsində təəccüblü heç nə yoxdur. Əgər qurban üçün əsas və yaxın münasibətlərdə güc müdafiə üçün yox, məcburiyyət və ya məhv etmək üçün istifadə olunursa, onda qurban necə düşünə bilər ki, onun üçün az əhəmiyyətli olan münasibətlərdə fədakarlıq təmin olunacaq?
Xüsusilə də müəllim, pastor və digər böyük nüfuzlu şəxslər onlardan gözlənilən köməkdən rədd edirlərsə… Cinsi təcavüzün bir çox qurbanları başlarına gələnləri bilavasitə, ya da dolayısı yolla böyüklərdən kiməsə danışırlar. Etibar olunan kəs qarşılığında məsələyə laqeyid yanaşırsa, bu cinsi təcavüzün yarasını daha da dərinləşdirir. Belə ki, qurban nə müdafiə, nə də təsəlli tapacağına ümid edir. Daha dəhşətlisi isə budur ki, uşaqlara bu cür pis sözlər danışmaq qadağan edilmlşdir… Pis niyyətlə təhrik olunmuş nüfuzlu şəxslə bir dəfə söhbət etmək həyat dərsi almaq üçün kifayətdir: Etibar — bu, sadəlövhlükdür. O, daha böyük zərərə səbəb olur. Xüsusilə də bu, özünü məbəddə biruzə verir. Kimə daha çox inanmalı — doqquz yaşlı qızcığazamı, yoxsa əlli yaşlı, böyük hörmətə sahib məbəd xidmətçisinəmi? Əgər qızcığazın şikayətinin həqiqət olduğu sübuta yetirilərsə, məbədin xidmətçisi üçün itki böyük olacaqdır. O, işindən, ailəsindən və nüfuzlarından məhrum ola bilər. Əgər qızcığazın şikayəti həqiqəti əks etdirməsinə baxmayaraq, rədd olunarsa, qızcığaza bir daha inanmayacaqlar. Vəsəllam. «Gəlin, vəziyyəti tərəfsiz və itkiləri minimum həddə qədər endirməklə qiymətləndirək. Məbəd xidmətçisini töhmətləndirək və bu dəhşəti unudaq» — deyə bu fikirləri böyük hörmətə sahib bir pastor səsləndirmişdir. Mən onun hislərini başa düşürəm. Onun mövqeyi ədalətə və müfdafiə olunmağa ümidini itirmiş cinsi təcavüzün qurbanı üçün qəbul olunmazdır.
Uşağın, daha sonra isə böyüyün qəlbində bu ümidin itirilməsi hansı fəraydı yaradır? Əksər hallarda bu, heç vaxt yaxın münasibətə can atmamaq və müdafiəyə ehtiyac duymamaq kimi qəti qərarlarla nəticələnəcək. Müstəqillik əldə etməyin üsulları ya sosioloji qəbul olunan, ya da kobud, həddən artıq kobud, maskalanmış, rüşvətli və ya acıqlı, eləcə də ikrah yaradan ola bilər. Lakin məqsəd yenə də eyni olaraq qalır. Bu, təhlükəsizliyi və müstəqilliyi əldə etməkdir. Kərpicdən hörülmüş divar yaxınlaşmaqdan müdafiə edir. Və çöl qapısından içəri heç kəsin daxil olmayacağına zəmanət verir. Anlaşılması çətin olan fakt ondan ibarətdir ki, çöl qapısı möhkəm bağlı olsa da, yoldançıxaranlar üçün həmişə arxa tərəfdən qapı tapılar. Növbəti fəsil bu dəhşətli və qəribə reallığa aydınlıq gətirməyə kömək edəcək.
Xəyanətə uğradiğini hi̇ss edən qurban özünü necə görür?
Cinsi təcavüzün qurbanı özünü aciz hiss etdikdə, özünü natamam və zəif görməyə başlayır. O, özünə qarşı xəyanəti hiss etdikdə qəlbində bu cür şübhələr yaranır: «Nə üçün yoldançıxaran mənimlə bu cür pis rəftar etdi? Nə üçün bir kimsədə məhəbbət və müdafiə tapa bilmədim?». Qurban özünü günahlandırmaqla və natamamlığı ilə bu suallara cavab axtarmağa çalışır. Lakin əksər hallarda bu, cinsi təcavüzün amansızlığını tamlığı ilə təsvir etmir. Adi cavab qurbana vurulan dəhşətli daxili və ya zahiri yarasına işarə edəcək.
Bir qadın belə söyləyərək ağlayırdı: «Əgər mən qiymətli çini qab olsaydım, anam heç kəsə heç vaxt məndən istifadə edib atmağa imkan verməzdi. Deməli, mən köhnə və çatlamış adi boşqabdan qiymətli deyiləm». Xəyanət zamanı bu metafora qurbanın özü haqqında olan fikirlərini düzgün ifadə edir. Qiymətli əşya ilə ehtiyatla davranılır. Bir çox kişi və qadınlar göz yaşları içərisində onların valideynlərinin öz övladlarının yaralanmış qəlbinə nəzər salıb yardımçı olmağa deyil, maşın yumağa, bağda işləməyə, qolf oynamağa daha çox vaxt sərf etmələrindən şikayətlənirdilər.
Özünü istifadə olunmuş və atılmış qab kimi hiss etmək qurbanı özünü arzuolunmaz və ziyanverici kimi qəbul etməyə vadar edir. Fiziki çatışmamazlıqlar arzuolunmaz hisləri ilə izah olunur. Öz bədəninə qarşı mövcud olan alçaldıcı fikirlərini dərindən analiz etməyən insan nadir hallarda olur. Xüsusilə bu fikirlər cinsi cazibədarlığına aiddirsə… Belə olan halda cinsi təcavüzü yaşayan insanda öz bədəninə qarşı qəflətən nifrət yaranması təəccüblü olmamalıdır. Nəticədə həddindən artıq sağlamlığa, pəhrizlərə, zahirə yönələn diqqət, yaxud əksinə, bədəninə qarşı laqeyidlik tamamilə başadüşüləndir. Hər iki halda cinsi təcavüzə səbəb olmuş yara nəzarət altına götürülür.
Məsələn, müalicə apardığım bir qadın az qidalanır, gün ərzində bir neçə dəfə idman hərkətləri edir, daim bədən çəkisinə nəzarət edirdi. Yaxın münasibətə yeganə ümidi öz gözəlliyini qorumaq və bədənini formada saxlamaq idi. Onun üçün fiziki cazibədarlıqdan vacib heç nə yox idi. Digər qadının çəkisi isə istədiyindən altmış funt daha çox idi. Səhər-axşam pəhrizə riayət etsə də, demək olar ki, şam vaxtı və gecə çox yeyirdi. O, yığılan piylərinə nifrət edirdi. Lakin etiraf edirdi ki, fiziki baxımdan o qədər də cazibədar olmasa da, görüşlərdə risq üçün səbəb yoxdur.
Mən müəyyən etmişəm ki, cinsi təcavüzün bir çox qurbanları öz nifrətlərini bədənlərinin hansısa bir hissəsinə yönəldirlər(bir neçə hissə nadir hallarda olur). Bədənin bu hissəsi insanın xüsusi yerinə çevrilir, təcavüzün zərbəsini özündə qoruyub saxlayır, hətta özünə nifrət və ya keçmişdə baş verən hadisələr arasında oxşarlıq yoxdursa belə… Dəbdə olan pəhrizlərə, səhərdən axşama kimi idmanla məşğul olmağa, plastik əməliyyatlara sərf olunan enerjilər keçmişdə fərqinə varmadığı xəcalətindən azad olmaq və gözəlliyini kamilləşdirməklə izah olunur.
Özünə olan nifrət nəinki xarakterə, eyni zamanda xasiyyətə də yönələ bilər. Xasiyyətlər də yaxın münasibətlər üçün cazibədarlıq yaradır. «Kaş ki, mən daha da mehriban, ürəyiyumşaq, şən və ya savadlı olaydım.Onda cinsi təcavüzə məruz qalmazdım». Öz cazibədarlığına şübhə ilə yanaşan, eləcə də dəb vasitəsilə gözəlliyini kamilləşdirən insanlar bədənlərinə nifrət etdikləri qədər də ona aludə ola bilərlər. Hər dəfə yeni seminarlar, audio kaset və kitablar vasitəsilə daim öz üzərində işləyən insan çox vaxt özünə hörmət etməyi bacarmayan insana çevrilir. Lakin əslində özünə qarşı münasibəti pisdir.
Cinsi zorakılığın qurbanı olmuş insanın hiss etdiyi acizlik və xəyanət hissinin zərəri dərin ola bilər. Ən ciddi zərbə isə özünə qarşı duyulan nifrətdir. Cinsi təcavüzlə əlaqədar olan heç bir cinayət qurbana özünə nifrət qədər zərbə vurmur.
7-Cİ FƏSİL
DAXİLİ İKİLƏŞMƏ HİSSİ
Qəlbin «zədələnməsi»nin son dərəcəsi daxili ikiləşmə hissidir. Təsvir üçün bəlkə də ən çətin mərhələdir. Bu, cinsi təcavüz qurbanının daxilində acizlik və xəyanət hissindən daha çox xəcalət və özünə nifrət hissi yaratmağa qadirdir. Baxmayaraq ki, bu iki faktor bir-biri ilə bağlıdır.
Daxili ikiləşmə hissini eyni zamanda iki bir-birinə zidd hissin mövcudluğu kimi müəyyənləşdirmək olar. Yaxşı tanıdığım subay qadınlardan biri bu yaxınlarda öz rəfiqəsinin toyunda iştirak etmişdi. O, rəfiqəsinin necə sevindiyini çox gözəl və ətraflı təsvir etmişdi. Lakin onun gözlərinə yaşla dolu kədər çökdü. Mən ondan həmin toyda nə hislər keçirdiyini soruşdum. O da «çaşqınlıq» deyə cavab verdi. Önun vəziyyətinin bu cür xüsusiyyəti dərin ruhani yetkinliyin əvəzinə ön plana çatışmazlıq və qəribəlik çıxartmışdı. Onun xeyirxah ürəyi sevgisinə qovuşan, toyda təntənəli şəkildə təbrik olunan gəlin rəfiqəsinə görə sevinirdi. Lakin rəfiqəsinin xoşbəxtliyi onun tənhalığını üzə çıxarmışdı. Onu heç kim gəlin adlandırmırdı. O, tənha yaşamış, öz həyatını özü idarə etmişdi. «O arzuolunandırmı?» sualı ona əzab verirdi. Onun qəlb ağrısı nə qədər dərin olsa da, rəfiqəsinə görə duyduğu sevinci üstələyə bilmədi. Eyni zamanda bir-birinə zidd iki hissin həm sevinc, həm də kədərin yaşanması onun «qəribəliyi»nə işarə deyil, ətrafdakı insanlar üçün cəlbedici ruhani yetkinliyinin əlamətidir.
Təəssüf ki, cəfəng, ağılsız, sarsaq və ən pisi küfr adlanan hislər əslində böyük ruhani yetkinliyin təzahürüdür. Bu həm də özünə qarşı zidd olan münasibətə aiddir. Qarışıqlıq olmasın deyə nə demək istədiyimi daha aydın şəkildə izah edəcəm. Özünə qarşı zidd olan münasibət zövq və cinsi yaxınlıqdan alınan həzz problemi ilə bağlıdır Bunu da bir çox hallarda qurban cinsi təcavüzün ilk üç mərhələsində hiss edir.
Psixoloji cəhətdən əsəbləri zəif olan oxucu bu fikrin həddindən artıq sadəlövh, yaxud həddindən artıq əxlaqsız insanlara necə təsir edəcəyindən diksinə bilər. Cinsi təcavüz törətmiş, müalicə etdiyim atalardan biri bildirdi ki, cinsi yaxınlıq uşaqların xoşuna gəlir. Şərəfi alçaldılmış formada o dedi: «Mən ancaq onların istəyini yerinə yetirmişəm». Mən ondan soruşdum ki, uşaqlar hansı sözlərlə onların cinsi orqanlarına toxunmağı ondan istəmişdilər. O, cavab verdi: «Onlar dizlərimin üstündə oturub onları qucağımda saxlamağı istəyirdilər. Mən də saxlayırdım». O, uşaqların valideynlərinin isti qucağına ehtiyacını əxlaqsız və yanlış şəkildə cinsi nəvazişə dəvət kimi qəbul etmişdi.
Fakt ondan ibarətdir ki, heç nədən şübhələnməyən qurbanda cinsi ehtirasın oyanması mümkündür. Çünki doğrudan da körpələrdə penis və kliterdə toxunuşa reaksiya verən həssas reseptorlar mövcuddur. Lakin bu fakt uşaqlarla cinsi əlaqəyə girməyə heç cür bəraət qazandırmır. İddia etmək olmaz ki, sanki uşaq cinsi yaxınlıq istəyir və bunun üçün fəal şəkildə özündə cinsi həvəs oyadır. Təbii ki, əgər dəfələrlə təkrar olunan doğmalıq hissi ilə cinsi zövq arasında şərti relflektor bağlılıq yaranmayıbsa. Guya qadın onun zorlanmasını istəyir, yaxud uşaq cinsi əlaqəyə can atır kimi arxaek və pozğun təsvirlər qəddarlıq və Allaha zidd həqiqətdir. Bununla belə qurbanın hiss etdiyi zövq, acizlik və xəyanət bərk yaraya bağlanır.
Cinsi təcavüz qurbanın qəlbini məhvedici emosiyaların burulğanına sürükləyir. Məgər eyni zamanda həm həzz, həm də fiziki ağrını, yaxud öldürücü xəyanəti hiss etmək mümkündürmü? Bir kişi yadına salır ki, uşaqlıqda dəfələrlə aşırılmış hasarın üzərinə uzandırılmış, şalvarı çıxardılmış və atası tərəfindən anal yolla zorlanmışdır. Ağrı dözülməz idi. Cinsi zövqdən söhbət belə gedə bilməzdi. Lakin ata oğlunun penisini mastrubasiya edərək bədən cəzası ilə bitirirdi. Bu vaxtlar oğlanın qəlbində iki arzu mübarizə aparırdı. 1. Təslim olub orqazm hiss etmək 2. Atasını zövqdən məhrum etmək üçün eyakulyasiya olmamaq. Mübarizə həmişə fiziki zövq qarışıq özünə qarşı ikrah hissi ilə bitirdi. Rahatlıq yalnız onun ehtiraslana bilmədiyi vaxt gəlirdi. İmpantesiya hissi onu böyük xəcalətə sürükləyirdi. Lakin atasının öz məqsədinə çata bilməməsi ona qarşı nifrəti bildirməklə bir uduşa çevrilirdi. Təəssüf ki, ailə həyatında o, on səkkiz ildir ki, impotent qalmışdır.
Gənc qadının doğma qardaşları əmisi və atası onun inkişaf edən qadın fiqurasına sataşırdılar. Onun bədəni haqqında komplimentləri eşidəndə özündə yaranan hökmü, üstünlüyü və cazibədarlığı hiss edirdi. Onu heç vaxt nə məktəbdəki, nə də ictimai həyatındakı uğurlarına görə qiymətləndirmirdilər. Lakin on dörd yaşından etibarən ailədə kişi söhbətlərinin əsas müzakirə mövzusu olmuşdur. O, dərk edirdi ki, onda bütün kişilər üçün, yaxınları da daxil olmaqla arzuolunan nə isə var. Onun acmış qəlbi kişi diqqəti ilə qidalanırdı. Baxmayaraq ki, qız tez-tez utanır, özünü yazıq kimi hiss edirdi. O, qıza aid utancaqlığı hiss edəndə kişilərin replikaları daha da çoxalmağa başlayırdı. Zövq getdikcə ikrah hissinə çevrilirdi. Lakin qəlbinin dərinliyində istəkli olduğuna görə hansısa xoş bir hiss qalırdı. Bu «hansısa xoş bir hiss» sonda nifrətə çevrilirdi. Getdikcə o, öz doğmalarına qarşı nifrətini və onların süni ciddiliyi altında pərdələnən əxlaqsız eyhamlarından yaranan utancaqlığı gizlətməyi öyrəndi. Bu gizlətmə o vaxtdan otuz il keçməsinə baxmayarq insanlarla münasibətdə qorunub saxlanmışdır.
Hər iki vəziyyətdə üzərində işlənilməmiş baş verən hadisələrə mənfi yanaşma davranışın elə streotiplərini yaratmışdı ki, keçmişdə yaranan cinsi təcavüz indiki münasibətlərə təsir etmişdir. Bu zidd yanaşmanın səbəblərini, dəyərini və nəticəsini başa düşmək vacibdir. Eyni zamanda qurbanın bədənindən və qəlbindən istifadə nəticəsində daxili ikiləşmə hissini özündə necə görüdüyünü başa düşmək vacibdir.
Daxi̇li̇ i̇ki̇ləşmə hi̇ssi̇ni̇ yaradan səbəblər
Cinsi təcavüz nəticəsində yaranan daxili ikiləşmənin səbəbləri özlüyündə üç faktoru — keçmişə, indiyə və gələcəyə aid faktorları birləşdirir. Keçmişlə bağlı olan fakorlar az da olsa başadüşüləndir. Münasibətlərdən (birlikdə balıq tutmaq, yaxud cazibədarlığa dair komplimentlər), hislərə bağlılıqdan (qucaqlama və nəvaziş), seksuallıqdan (birinci və ikinci dərəcəli erogen sahələrin stimulyasiyası) yaranan həzz qəlbin dərinliyinə qədər hopmuşdur. Cinsi zövq xüsusilə uşaq üçün həm qorxuducu, həm də cəlbedici görünür. Boş qəlb edən cinsi orqanın ehtiraslanması əsl həyat ləzzətinə bənzəyir. Nə vaxtkı ona acizlik, xəyanət, istifadə olunmuş və atılmış hisləri əlavə olunur, onda qəlb təsəvvür edilməz yara alır. Həmçinin cinsi ehtirasın adı çəkilməyəndə də travma ağır olur. Lakin buna baxmayaraq, qurban münasibətlərdən digər növ zövq almışdır. Həm oğlanlar, həm də qızlar böyüklərlə işvəli ünsiyyətdən belə ehtiraslana bilərlər. Bu da daxildə əzablı ikiləşməyə səbəb olur. Baş verənlərə zidd yanaşmanın əsas səbəbi odur ki, nifrət olunan şey daha çox zövq gətirir. Bu zövq daxilən ac olan uşaq üçün «həyatın əsl dadı»na çevrilir. Böyüdükdən sonra isə öz bədənlərinə və qəlblərinə qarşı edilən xəyanəti bağışlaya bilmirlər.
Zövqə qarşı zidd münasibət daimi irrosional üzərində olunan cinsi təcavüzə görə məsuliyyət hissini izah etməyə kömək edir. Bir çox qurbanlar baş verənlərə görə məsuliyyət hissi yaşayırlar. Xüsusilə də ehtiraslanma yoldançıxaranın istəyinə cavab olursa. Yuxarıda müzakirə etdiyimiz kimi cinsi təcavüzün qurbanını günahsız olduğuna inandırmağın heç bir mənası yoxdur. Halbuki bunu təsəlli vermək kimi etmək pis olmazdı. Düzdür, bu təsəlli uzun çəkmir və şəxsiyyətin dəyişilməsi üçün prosesi asanlaşdırmır. Yanlış məsuliyyət hissinin kökü özünə qarşı nifrətə əsaslanır. Bu hiss nifrətlə, yaxud keçmişə qarşı zidd münasibətlə möhkəmlənir.
Bir qadının dediyi kimi, onun qardaşı onu heç vaxt yoldan çıxartmazdı, əgər bacısının müsbət reaksiyasına əmin olmasaydı. Yoldançıxarılmaq üçün olan «hazırlıq» qardaşının nəvazişi bacısının xoşuna gəlirdi. Bəzən qapısını o, ümidlə açıq qoyurdu ki, qardaşı onu qucaqlamaq üçün otağına keçsin. O fakt ki, qadının hansısa bir hissəsi qardaşının təşəbüssünə cavab vermək üçün şərait yaradıb və bu yalnız onun günahı və rüsvayçılığıdır. Bu vəziyyətdə qadının tez təsir altına düşməsi isti münasibətlərin və ehtiraslanmaqdan zövq almaq istəyinin təbii nəticəsi idi. Qadın öz başına gələnləri nifrətlə danışırdı. Lakin öz hislərini normal qəbul etmək əvəzinə ağlını itirdiyinə və hər şeydə özünün günahkar olmasına daha bir sübut görürdü.
Uzaq qohumu tərəfindən vəhşicəsinə zorlanan başqa bir qadın isə yoldançıxarana nifrət edərək deyirdi ki, baş verənlərdən heç bir zövq almamışdı. Onun həyatı tənha qaldığına görə kədərlə dolu idi. Lakin evli və subay kişilərin siyahısının uzunluğu üzərindəki qələbə onun mənliyinə təskinlik verirdi. Qadının lezbi olmasına baxmayaraq, o, qadınlarla da müəyyən bir şəkildə əlaqə qururdu. O, ədəbsiz, qəddar və təcrübəli idi. Qəlbi isə onu zorlayana qarşı nifrətdən əzab çəkirdi. Özünə qarşı bu cür zidd yanaşma cinsi əlaqədən zövq almaqla bağlı deyildi. Yalnız münasibətlərin bir hissəsi idi. Bu qadın zorlanma vaxtı təcavüzkarın iniltilərini eşitdiy vaxt necə təşvişə düşdüyünü xatırlayırdı. O, bütün diqqətini yataq otağnın divarındakı çata yönəldərək öz bədənindən sanki ayrı düşmüşdü. Lakin o, öz təcavüzkarına bu qədər zövq bəxş etdiyinə görə də qəribə qürür duyduğunu xatırlayırdı. O, onun üzərində səlahiyyət hiss etmişdi. Onun acizliyi və əzilməsinə baxmayaraq, təcavüzkarın iniltiləri sayəsində suda batan adamın saman çöpündən yapışdığı kimi sanki bir çöpdən yapışmışdı. Onun kişilər üzərindəki sonrakı qələbələri ona eyni səlahiyyət zövqünü verirdi. O yoldançıxartmanı, tələyə salmağı, sonra isə atmağı sevmişdi. Bunlar ona görə zövq verirdi ki, amansız zorlanma kimi qəddar idi. Bu onu həm qorxudur, həm də əmin edirdi ki, bağışlanmaya layiq olmayan qadındır. Eyni zamanda kişilərin üzərində səlahiyyətə malik olmasına baxmayaraq, tənhalıqdan əziyyət çəkirdi.
Uşağın bədəni və qəlbinə qarşı yönəlmiş təhqirə zidd münasibət, səlahiyyətinin hiss olunması və təcavüzlə əlaqəli digər emosiyalar hər bir qurbanın indiki həyatına məhvedici qüvvə ilə daxil olur. Burada da özünə qarşı nifrət faktoru özünü büruzə verir. Belə faktorlardan biri — qəfildən yada düşmüş fantaziya, yuxular və xatirələrin qorxunc şəkildə müdaxilə edilməsi. [57] Cinsi təcavüzü yaşamış bir çox kişi və qadınlar üçün sanki onların ağılların bir hissəsi onlara tabe deyil hissi belələrinə xasdır. Onların yuxularına keçmişdən gizlin qalmış dəhşətli mənzərələr girir. Xoş xəyallara qapılaraq birdən yoldançıxranın dəhşətli siması canlanır. Gözlənilməyən və arzulanmayan bir vəziyyətdə qəfildən yaddaşın dərinliyində gizlənilmiş xatirələr üzə çıxır. Uzaq keçmişdə qalan xatirələrin qəfildən qayıda bilməsi faktı öz üzərində nəzarəti itirməsi hissi yaradır.
Lakn buna baxmayaraq bir çox pasiyentlər etiraf edir ki, qəfildən üzə çıxan xatirələr müəyyən mənada onlara zövq verir. Bir qadın gecələr yuxudan oyanaraq keçmişdə üzərində baş verən cinsi təcavüz faktını xatırlayaraq daim öz-özünü mastrubasiya edirdi. Gərgin və sterssli iş şəraitində bir kişi vannada böyük bacısının onu necə nəvazişlə sığallamasını xatırlayırdı. Hər iki halda xatirələr daha çox utandırıcı olurdu.
Özünün cinsi tələbatını ödəmək üçün keçmişdə baş verən təcəvüzü bilərəkdən xatırlamaq — daxilən dərin ikiləşmənin daha bir sübutudur. Təəssüf ki, bir çox məsihçi təriqətlərində seksual mövzularda cinsi fantaziyalar mövzusu elə rədd olunur ki, sadəcə onları xatırlamaq belə mənasız hesab olunur. Fakt isə budur ki, cinsi təcrübəni heç vaxt cinsi istəkdən ayırmaq olmaz. Həmçinin cinsi xəyallardan. Məsələn, dolma arzulayarkən keçmişdə olan digər yeməkləri xatırlamamaq mümkün deyil. Çünki dilin dadbilmə reseptorları tezliklə bu təamdan dadacağına ümid eləyir.
Hislərdən yaranan ehtiras həmişə obrazlarla müşayət olunur. Keçmişdə xatırlanan xatirələr indikini başa düşmək və gələcəyi başa düşmək üçün bizə çatan həmin yeganə obrazlardır. Bir çox cinsi təcavüzün qurbanları indiki duyğuları, xüsusilə də cinsi ehtiraslılığı hiss etmək üçün keçmişdə vizual əsas axtardıqlarına görə təəccüblənməyə dəyərmi? Cinsi təcavüzün qurbanı hər dəfə kiminləsə cinsi yaxınlıq edəndə keçmişdə baş verənlər vizual olaraq yaddaşında canlanacaq. Bir çox qurbanlar kiminsə özünə və ya əks cinsə qayğı göstərmək istəyəndə bu istəklərini ehtiras kimi şərh edirlər. Başqa insanlarla davranış tərzindən asılı olaraq bu cür cinsi yaxın münasibət çox vaxt münasibətlərin dağılmasına səbəb olur. Yaxud da psixoterapevt pasiyentlə işləyirsə, münasibətlər qaydaya salına bilər.
Məsələn, bir qadın xəyallarında ona gizli yaxınlaşan və müqavimətinə üstün gələn kişi tərəfindən zorlandığını təsəvvür edərək orqazma çatırdı. Vaxtaşırı bu fantaziya orqazma çatmaq üçün onu kifayət qədər ehtiraslandırmırdı. Onda o təsəvvür edirdi ki, zorlanma bir çox insanların gözü qarşısında baş verir. Bu halda daha rüsvayedici vəziyyət ona rahatlanmağa və orqazma çatmağa kömək edirdi. Istənilən özünümüdafiə sxemlərindəki kimi rüsvayçılığn artıq fantaziyası uzun çəkmirdi. Çünki getdikcə fantaziyaların artması və inkişafı tələb olunurdu. Buna görə də mənim pasiyentlərimin fantaziyaları daha alçaldıcı və destruktiv olurdu. Bu o vaxta kimi çəkdi ki, o, cinsi yaxınlıq edə bilmirdi. Zorlanma barədə bilərəkdən xatırlanan xatirələr çox vaxt qurbanın rüsvayçılığını və özünə qarşı nifrəti artırıb. Lakin eyni zamanda bəzi hallarda axtardığı zövqü verirdi.
Daxili ikiləşməni yaradan daha bir səbəb odur ki, qurban keçmişdə baş verənlərin gələcəkdə də təkrarlanacağını zənn edir. Bu halda qurbanın davranışı şablonluq kimi xarakterizə olunur. Tarixçilərin də qeyd etdiyi kimi, əgər biz keçmişimizi bilmiriksə, onu yenidən yaşamağa meyilliyik. Psixoanalitiklər iddia edir ki, insan özünü təcavüzkara oxşatmağa meyillidir və indiki münasibətlərində yaşadıqları cinsi təcavüzü sona çatdırmaq üçün buna davam edirlər. Müqəddəs Kitabın yazıçısı isə bu barədə daha qısa deyir: «Hansı axmaq öz səfehliyini təkrarlayırsa, qusduğuna qayıdan itə oxşayır» (Süleymanın məsəlləri 26:11).
Acizlik hissi haqqında apardığımız söhbətdə olduğu kimi təkrar viktimizasiya bütün qurbanlar üçün qaçılmaz hadisədir. Lakin əksər hallarda bu, bir o qədər də asan və faciəvi şəkildə olmur. Təkrar viktimizasiya digər viktimizasiyaların adi hadisə imiş kimi təkraralanmasına izn verir. Məsələn, əvvəlcə xatırlatdığımız ifrat dərəcədə soyuq qadın, evli kişilərin eşqbazlığı qarşısında özünü müdafiə etməklə məşğul olur. Məndən kədərli halda soruşdu: «Sizcə, nə üçün kişilər məni cazibədar hiss edirlər?» Ciddi üslublu geyimdə olan məsihçi qadının öz psixoterapevti ilə eşqbazlığa başlaması sanki tükdən asılı vəziyyətdə idi. Mən özümü tələdə hiss etdim. Nə üçün o məndən bunu soruşurdu? Təbii ki, onu yoldançıxatmaqla təqsirləndirmək olmazdı. Lakin digər tərəfdən onun sözləri və səsinin tonu provakasiyaedici idi. Komponentlərin dozası necə də dəqiq idi — eyni zamanda kişini yoldan çıxardır və əgər o, yoldan çıxarsa, qəzəblənməyinə izn verir. Onun iztirabları və ümidsiz hislərinin əksəriyyətinin gələcəyinin onun keçmişini təkrarlanmasından yaranması təəccüblüdürmü? Kişilərlə ünsiyyətdə cəzbedici provakasiya yaradan münasibəti o bilərəkdən edirdi. Kişilərə necə təsir etdiyini o, yaxşı başa düşürdü. Lakin o, heç vaxt keçmişdə yaşadığı cinsi təcavüzlə əlaqəsi olduğunu düşünmürdü. Onun daxilindəki ikiləşmə onu öz cazibədarlığını ciddi geyim altında gizlətdiyində ə danlayır, yoldançıxardan yolunda olduğunda isə özünə bəraət etməklə təzahür etdirirdi.
Keçmişin, indiki və gələcək zamanın komponentləri cinsi təcavüzün daxilində ikiləşmə burulğanına düşür. Bu burulğan inkar, yaxud xatirələrin üzərində nəzarət etmək vasitəsilə həll olunmayacaq. Üstəlik də bu burulğan qurbanın yaralanmış ürəyinə ciddi və əlavə zərər vurur.
Daxi̇li̇ndəki̇ i̇ki̇ləşməyə görə qurbanin ödədi̇yi̇ dəyər
Daxildəki ikiləşmənin dəyəri böyük rüsvayçılıq və özünə qarşı nifrətdir. Başqalarına bənzəməmək və sağlam, normal insanlardan təcrid olunmaq baş verən cinsi təcavüzə qarşı yaranan dərin zidd yanaşmanı dərk etdikdən sonra ağırlaşır. Bir qadın kədərli gülüşlə mənə söyləmişdir: «Mənim həyat yoldaşım məni kişi və qadınlardan ibarət kompaniyalarla çimməyə çətinliklə buraxır. Sizcə, o bilsə ki, mən atamla orqazm yaşamışam, mənə qarşı mehribançılıq göstərən kişilərə qarşı xəyallar qururam, onda nə edər?» Həmin qadının məruz qaldığı cinsi təcavüzə qarşı münasibəti və indiki zamanda cinsi yaxınlıq münasibəti onda utancaqlıq hissi yaradırdı. O, ifşa olunmaqdan və öz fantaziyalarından çox qorxurdu. Onun acınacaqlı sualı bu günə kimi rahat buraxmır: «məbəddə kimsə mənim üzgün olduğumu başa düşə bilərmi? Kimə bu barədə danışa bilərəm və kiminlə buna görə dua edə bilərəm ki, həyat yoldaşım bundan xəbər tutub dəhşətə gəlməsin və mənə nifrət etməyə başlamasın?»
Qurbanın rüsvayçılığı keşmişdə baş verən dəhşətləri gücləndirir və qurbanın iztirabları ilə qarışır. Mən eyni zamanda nifrəti və ehtiraslanmağı necə duya bilərəm? Nə üçün gözləmədiyim vaxt mənfur iyrənc obrazlar gözümün önündə canlanır? Kimsə mənə qarşı mehriban münasibət göstərəndə nə üçün mən ehtiraslanıram? Qurbanın daxilindəki ikiləşməyə qarşı kimsə bu cür ikrahla yanşsa, onun utancaqlıq hissi daha da güclənərək dərinləşir.
Özünə və digərlərinə qarşı nifrət bu qarmaqarışıqlığa görə yanlış dərmandır. Bu, onun qəlbini risqdən qoruyur ki, bir gün qəfildən üzə çıxan ehtiras onu məhv edə bilər. Yaxud qurbanı onun nədən qorxuduğunu bir daha təsdiqləyən qarmaqarışıq cinsi əlaqələrə təhrik edir. Yəni cinsi təcavüz yalnız onun günahı ucabtından baş verir. Buna ədəbsiz məşğuliyyətdən zövq almaq sübut ola bilər.
Bu dairəvi cəhənnəm rüsvayçılığı və nifrət qəlbdəki yaranı dərinləşdirir. Duyğularını gizli saxlamaq isə onu şəfadan məhrum edir. O şəfa ki, doğmaları tərəfindən ona dəstək ola bilər. Qurbanın yaxın münasibətlərə can atma istəyi onun tərəfindən ehtiras kimi qəbul olunur. Ehtiras məhv edir buna görə də ondan ya qaçmalı, ya da onu boğmaq lazımdır. Bu cür təməldə zəngin ruhani münasibətlər qurmaq mümkün deyil. Hətta münasibətlər qurulsa belə, nəticədə nifrəti və rüsvayçılığı dərinləşdirəcək.
Daxili ikiləşmə hissinin nəticəsi
Utancaqlıq və nifrət zövq qarşısında qorxu, öz səylərinə qarşı nifrət, viktimizasiyanın təkrarlanması, təngə gətirən vəziyyət ilə nəticələnir. Təbii ki, bu nəticələr yalnız daxili ikiləşmədən yaranmır. Acizlik hissinin əsas nəticəsi öz zəifliyinə görə özünə qarşı nifrətə çevrilir. Xəyanət hissi arzuolunmamaq qorxusunu çoxaldır. Daxili ikiləşmə hissi isə insanı həyatdakı sevincdən məhrum edir, istər bu, kişi, istərsə də qadın olsun. Cinsi təcavüzün qurbanları üçün onların kişi və ya qadın mənbələri o qədər şəxsi əxlaqsızlıqla cildlənib ki, sanki onların bir-birindən ayrılması qeyri-mümkün görünür. Buna görə də şəxsi qadın incəliyi və kişi ləyaqəti nifrətlə rədd olunur. Təcavüzə məruz qalmış bir çox qadınlar buna görə sevinc hissi yaşamırlar. Eləcə də təcavüzə məruz qalmış kişilər kişi olduqlarına görə sevinc hissi yaşamırlar.
Daxili ikiləşmə hissi istənilən zövqü təhlükəli və şübhəli bir şeyə çevirir. Bu, bir bəndini digərindən ayırmaq qeyri-mümkün olan bir zəncirə oxşyır. Əgər bir bəndi dartsam bütün zəncir tərpənəcək. Eləcə də zövqün bütün növləri bir-biri ilə bağlıdır. Əgər tennis oyununda uğurlu zərbə bu işdə mahirliyə yol açırsa, bu, bir qədər qorxuducu görünə bilər. Fiziki zövqün daxili psixoloji zövqlə bağlılığı var. Həm psixoloji, həm də fiziki zövq şəxsi və sosial zövqlə bağlıdır. Allah insanlarla münasibət qurmağımız və vəhdət təşkil etməyimiz üçün bədənlərimizi və qəlblərimizi yaradıb. Buna görə də bir sahədə olan zövq digər sahələrdəki zövqü tamamlamalıdır. Buna görə də cinsi təcavüzün qurbanı həyatın hansısa bir sahəsində aldığı zövq ağır xatirələrə və böyük kədərə səbəb olur.
Mən düşünmürəm ki, cinsi təcavüzün qurbanları həmişə qaşqabaqlı olurlar və heç vaxt sevinə bilmirlər. Onların əksəriyyəti gözəl hekayəçilərdir. Onlar şəndirlər. Onlar ağızlarının dadını bilir, dostluq etməyi bacarırlar. Buna baxmayaraq bir çox qurbanlarda müəyyən ciddi hədd var. Və bu həddi keçməyə icazə yoxdur. Həmin həddi aşan kimi dərhal mühavizəçi çıxır və zövqü boğur. Zövq onun ulu babası (ürəyin qanuni səyləri) kimi ciddi nəzarət altında olmalıdır ki, daha dəhşətli hadisə baş verməsin.
Daxili ikiləşmənin ikinci nəticəsi etiraza yönələn nifrətdir. Cinsi təcavüzün əksər qurbanları ədəbsiz, həddindən artıq ehtiyatlı və güclü hislərdən qorxandırlar. Qəlbin ehtiyacı olduğu qidaya, yəni incə toxunuşlara can atmaq bilərəkdən cinsi yaxınlığa və ehtirasa qarşı ikrah hissi yaratmaqla yanaşı onu təkzib edir. Qanayan yaranın səhv reaksiyası ondan ibarətdir ki, ehtirasa qapılıb ona zidd olan hisləri boğmaq, yaxud bütün ehtiraslardan və bədən istəklərindən imtina edərək qəlbi öldürməkdir. Ehtirasa tamlığı ilə qapılmaq, yaxud ondan tamamilə imtina eyni təsir gücünə malikdir. Daxili ikiləşmə mübarizəsini susdurur.
İstənilən eşqabzlıq, yaxud zövq daxilən hörmətli və qəbul olunmaq istəyi ilə sıx əlaqəlidir. Buna görə də çox vaxt sevgisiz, ehtirassız səylər qarmaqarışıqlıq yaradır. Cinsi təcavüzün qurbanı olmuş yaxın tanışlarımdan biri kompliment eşitməyi xoşlamırdı. O, bundan zövq almırdı. Mən onu hansısa tapşırığı yaxşı yerinə yetirdiyinə görə tərifləyəndə, o qızarararq öz uğurunu aşağılamağa çalışırdı. Sonra isə bir neçə saat diqqət mərkəzində olmamağa çaılışırdı. Onun ilk reaksiyası tərifə görə təşəkkür etməkdir. Lakin dərhal sonra isə məsafə saxlamağa çalışır. Tərif onun ailəsində görmədiyi, lakin qəlbinə toxunduğu bir şeydir. Hər dəfə kiminsə onun yeni paltarını görə biləcəyini, yaxud gördüyü işə dəyər verəcəyinə ümid edəndə, o, özünü ya tərifə layiq, yaxud da layiq olmadığını hiss etməyə başlayır. O, hesab edir ki, əgər heç kəsədn heç nə gözləməsə, onda nə bu qədər utanacaq, nə də ki, əziyyət çəkəcək. Təsəvvür edin: hər dəfə manatla nə isə almaq istəyəndə onun saxta olub olmadığını yoxlamaq məcburiyyətində qalırsınız. Belə olan halda, ümumiyyətlə, heç nə almamaq daha yaxşı deyilmi? Mənim tanışım öz səylərini xoşagəlməz əngəl, zəiflik əlaməti, yaxud günahını xatırlamaq kimi qəbul edir. Aydındır ki, onun üçün öz qadınlığına görə sevinmək mümkün deyil. Yad adamın xeyirxahlığı təhlükəlidir. Çünki bu, isti münasibətə cavab verməyə təhrik edir. Bu təhrik həm qadında və həm də ona xoş sözlər söyləyən insanda qadınlığa aid daha çox hislər üzə çıxarar. Beləliklə, qadınlıq yaradan hisdən yolxucu xəstəlik kimi qaçmaq lazımdır.
Təsəvvür edirsinizmi ki, kimsə cinsi təcavüzün qurbanının daxilindəkiləri oyatmağa nail ola bilərsə, nə baş verər? Deməyə ehtiyac yoxdur ki, yaranan mənzərə ürəkaçıcı olmayacaq. Görünür, cinsi təcavüzə məruz qalmış qadınlar, çox vaxt ya eyni problemi yaşayan kişilərlə dostlaşır, ya da yeni qələbə imkanları axtaran seksual «çempion»larla yaxın əlaqəyə girirlər. Belə bir «seksual narkoman» özünə əlçatan qurban axtarıb tapır. Çünki onların anlayışında insani yaxınlıq və sevgi sekslə əlaqəlidir. Cinsi təcavüzün qurbanı dəhşətli lakin eyni zamanda rahatlıq çərçivəsində qalmağa ya razı ola bilər, ya da partnyorunu rədd edib hər cür yaxınlıqdan qaçar. Cinsi yaxınlığa razılıq da, ondan imtina da daxili ikiləşmə hissini üzə çıxarmır və beləliklə də üzərində işlənilmir [58].
Çarli və Cina daim məbədə baş çəkən alovlu imanlı cütlükdür. Onlar Allahı həqiqətən də sevir və başqa insanların həyatında Allahın aləti kimi istifadə olunurlar. Lakin onların belə bir problemi var: onların ailəsində sanki ölümcül qasırğa kimi bir-birinə qarşı nifrət və qəzəb küləyi əsir. Münasibətlərini qaydaya salmaq üçün isə mehribanlaşırlar. Hər ikisi özünü günahkar sayır. Və bir neçə ay qəlblərində yeni qasırğa başlayana kimi ailədə sülh hökm sürür. Ailədəki münaqişəyə həmişə eyni şey səbəb olur — cinsi yaxınlıq. Çarli istəyir ki, seks gündə iki dəfə, heç olmasa da bir dəfə olsun. Cina isə nadir hallarda razılaşır. Bu da onun təşəbbüsü sayəsində olur. Bu məsələdən başqa aralarında mənasız münaqişələr çox az hallarda olur.
Cina cinsi təcavüzə məruz qalmış qurbandır. Çarli isə seksoqolikdir. Onların münasibəti o vaxt yaxşı olur ki, Çarli cinsi yaxınlıq zamanı öz hökmranlığını hiss edir. Cinsi yaxınlıq sahəsində isə Cina təcavüzün nəticəsi ilə rastlaşanda o, öz soyuqluğunu özünümüdafiə kimi qəbul edir. Çarlinin tələbini isə zorakılıq kimi qəbul edir. Başqalarına nümunə kimi görünən onların münasibətləri yalnız o vaxt canlı alınır ki, Cina öz soyuqluğundan, Çarli isə öz tələbkarlığından əl çəkir.
Cinsi təcavüzə məruz qalmış qadın çox vaxt dərin münasibət axtarışında olmayan kişilərlə münasibət qurmağa meyilli olurlar. Bundan əlavə, onun həyat yoldaşı, yaxud görüşdüyü kişi qurbanın özünə və ya digərlərinə qarşı onda nifrəti artıran şəxs olur. Və bununla da qurban daxili ikiləşmənin səbəbindən öz qəlbindəki problemi dərk etmir.
Daxili ikiləşmənin daha bir vacib nəticəsi nədənsə asılılığa pataloji meyillilikdir. Çox vaxt cinsi təcavüzə məruz qalmış qurbanlar daxilindəki ağrıya qalib gəlmək üçün özlərini hansısa məşğuliyyətə həsr edirlər. Pataloji meyillilik daxildəki stressə, ağrıya qalib gəlmək məqsədilə daim edilən vərdişlərdir. Lakin bu vərdişlər həm şəxsi fəaliyyətə, həm də münasibətlərə zərərvericidir. Və kənardan müdaxilə olmasa, o vərdişdən əl çəkmək çətindir. Belə vərdişlərə alkoqalizm, psixoaktiv maddələrdən müntəzəm surətdə istifadə etmək, işdən asılılıq, cinsi asılılıq, əsəbililik üzündən iştahanın pozulması, perfoksanizm və hətta dini fanatizm daxildir [59]. Bütün bu vərdişlərdə ümumi olan onun aludə olduğu vərdiş tərəfindən şəxsiyyətin istismar edilməsidir. Bu da insanları sevə bilməmək qabiliyyətidir.
Cinsi təcavüzün qurbanı olmuş insan çox vaxt zahiri tələbatlardan asılı olur. İstər bu iş, ondan asılı insan, qida, mastrubasiya, yaxud alkoqol olsun. Nəyəsə aludə olmaq özü ilə iztirablı mübarizədə fikri yayındırır, tənhalıq hissini azaldır, qəbul olunmamaq hissini və başqalarına olan nifrəti yayındırır.
Mənim xəstələrimdən biri xroniki halda mastrubasiyadan asılı idi. O, mastrubasiyanın köləsinə çevrilmişdi. Buna görə özünə nifrət edirdi. Bunun qarşısını almaq üçün göstərdiyi bütün cəhdlər uzunmüddətli olmurdu. Bəzən o, ruhunun xilas olacağına şübhə edirdi. Bəzi hallarda isə o, ruhani vəziyyətinə görə heç narahat olmurdu. Böyük qardaşının onunla cinsi əlaqədə olması ona ciddi utancaqlıq verirdi. İyirmi yaşına qədər olan qarışıq cinsi əlaqələr onun öz qadınlığına olan nifrətini daha da artırırdı. Məsihçi olmaqla o, bütün cinsi əlaqələrinə son qoydu. Lakin tezliklə onu dəhşətli yuxular narahat etməyə başladı. Yuxularda o, özünü ikiüzlü, Allahdan dönük, göylərə layiq olmayan bir şəkildə görürdü. Hər dəfə belə yuxulardan sonra o ayılır və masrtubasiya olurdu. Tezliklə mastrubasiya onun gecə və gündüz məşğuliyyətinə çevrildi. O, özünə qarşı necə ikrah duyduğunu xatırlayırdı. Lakin eyni zamanda izah edə bilmədiyi bir rahatlıq hiss edirdi. Hiss etdiklərini o, təsdiq kimi görürdü. Onun davranışı sanki sübut edirdi ki, o, öz məqsədlərini, ehtirasını və keçmişini pərdə altında gizlədən murdar, iradəsiz cinsi əlaqəyə aludə olan fahişədir. Lakin asılılıq qandalları ilə birlikdə o, hansısa bir rahatlıq da hiss edirdi. Bütün patoloji asılılıqlar ehtiras obyektinə qeyri-düzgün pərəstiş etməkdən ibarətdir. Onlar müvəqqəti yanlış sələhaiyyət hissi təlqin edir. Və guya daxili ikiləşmə hissini və ağrını boğmaqda kömək edir.
Daxili ikiləşmə hiss edən qurban özünü necə görür?
Qurbanda özünü alçaltma hissi öz ağlına və şəxsiyyətinə (acizlik hissi) şübhə edəndə baş verir. Sonra isə arzuolunan (xəyanət hissi) olduğuna şübhə ilə yanaşır. Və bu şübhələr sonda onun özünü yaramaz və əxlaqsız kimi hiss etməsi ilə nəticələnir. Qurbanın təsvir olunmuş bu daxili hisləri cinsi təcavüz zamanı ehtiraslanmasının, xatirələrin qayıtmasının, keçmişin təkrarlanmasının səbəbini izah edir. Özünə qarşı bu dərəcədə ikrahedici obraz yoldançıxaranın qurbanın başına açdığı müsibətin səbəbini izah edir. Həm də hazırki vəziyyətdə heç kəslə yaxın münasibət qurmamasının səbəblərini açıqlayır. Murdar və əxlaqsız qadın obrazı o zaman nədən ehtiraslanmasının səbəbini göstərir. İndi isə viktimizasiya təkraralananda ağrıya qarşı həssaslıq azalır, yoxa çıxır. Cinsi təcavüzə məruz qalan qadın bu obrazı qırmızı hərf [60] kimi qəbul edə bilər. O, bu obrazın arxasında gizlənib, yaxud özünə heç bir kişini yaxın buraxmamaq üçün ondan sipər kimi istifadə edə bilər.
Gözəl və incə qadın olan Cuan, hər dəfə heç nədən şübhələnməyən kişinin ümidlərini puç edəndə özünü əxlaqsız kimi hiss edirdi. Onun geyimi və davranışı onun saflığından xəbər verirdi. Lakin daxilən müxtəlif cinsi obrazlar yaşayırdı. Onun ciddiliyi həddini aşmış ehtirasını pərdələyirdi. Özün fahişə kimi qəbul etməsi vaxtı uzadılmış edam cəzasına oxşadırdı. Nə qədər ki, o sağdır, o, sadiq və saf qalır. Bu saflıq da öz hislərini ciddi nəzarət altında saxladığı zaman özünü biruzə verir. Cuanın yaxınlarının onun daxilindəki münaqişəlrdən bixəbər olmaları heç də təəccüblü deyil.
Kompleksiz, qayğısız qadın olan Lizanın paltarları az qala əxlaq sərhədini keçirdi. Baxmayaraq ki, onun palataralarını yoldançıxrana və əxlaqsız adlandırmaq olmazdı, onun davranışı kobud, ehtiraslı və azad idi. İstənilən kişi üçün onun arzuolunan qadın olması fikri ona zövq verirdi. O, münasibət qurmaqda özünə əmindir. Lakin bu münasibətlər intensiv hala keçəndə qapanır. Onun özünə yanaşması sarsıdıcı və məhvedicidir: — o, əyləncə üçün bir oyuncaqdır. Onun əmin və rahat həyat tərzi onun daxili obrazını pərdələyir. Bu obraz onun azad həyat tərzinin simvoludur. Lakin həmçinin bu obraz sınmış qəlbinin tənhalığına işarə edir.
Utancaqlıqla gizlədilən, yaxud qürurla nümayiş etdirilən fahişə obrazı. Bu obraz nadir hallarda bilərəkdən seçilir. Bu obraz o qədər dərin kök salıb ki, onun gücünü görəndə heyrətlənməyə bilmirsən. Özü haqqında neqatib obraz daxili travmanın alçaldıcı izahatını verir və insanlarla münasibətdəki özünümüdafiə xəttini göstərir. Bu səbəbdən təcavüz nəticəsində psixoloji travma alan insanın özünü necə gördüyünü bilmək üçün onun şəxslərarası münasibətlərdə davranışına fikir verməsi kifayətdir.
Kitabın növbəti fəsilləri cinsi təcavüzün zahiri nəticələrinin qiymətləndirilməsinə həsr olunacaq. Biz diqqətimizi təcavüzlə bağlı olan ikinci dərəcəli simptom və münasibətlərin tipik qurulma tərzinə yönəldəcəyik. Bu simptomların sayəsində cinsi təcavüzün qurbanı özü haqqında mənfi fikirdə olur.
8-Cİ FƏSİL
CINSI ZORAKILIĞIN TƏKRAR ƏLAMƏTLƏRI
Cinsi zorakılıq təkcə qurbanın daxili dünyasını məhv etmir. İstənilən yara insanın zahiri həyatına da təsir edir. Təcavüzə məruz qalmış bir çox qurbanlar etiraf edə bilərlər ki, baş verən bədbəxtçilik onların həyatını məhv etmişdir. Əgər «zorlamanın təsirinin yoxluğuna» səthi yanaşsaq, onda bir çox qurbanlarda açıq-aydın şəkildə təcavüzün nəticəsi görsənməyəcək.
Məsələn, bir neçə insan tərəfindən zorlanmış yaxşı tanıdığım bir qadın sübut edir ki, onun iman etməsi və Məsihdə böyüməsi təcavüz zamanı aldığı bütün zərərləri aradan qaldırmışdır. Onun bu vəziyyəti 2 Korinfililərə 5:17-ci ayəyə əsaslandırılır: «kim Məsihdədirsə, yeni yaradılışdır, köhnə şeylər keçib-getdi, təzə şeylər gəldi». Onun həyatında ehtiyat etdiyi əlamətlər artıq yoxdur. O, depressiyadan əziyyət çəkmir. Onun cinsi passivliyi yoxdur. O, özünə «hakimdir». Özünü aşağı qiymətləndirmədən əziyyət çəkmir. O, özünü öz dünyasının sahibi hesab edir. Əgər zorlamanın nəticəsi barəsində sorğu götürülsə idi, onda o, bu zərbəni ağır nəticəsiz yaşamağı bacaran insan nümunəsi kimi göstərilə bilərdi. Lakin buna baxmayaraq, əgər qiymətləndirməni daha dəqiq müəyyənləşdirsək və onlara əsasən kənardan müşahidə aparsaq, onun gəldiyi nəticələr heç də tamamilə doğru olmayacaq. Onun ailə həyatını onun hökümlüyü məhv edir. Onu inadkarlığı və bəzən isə heysiyyatsızlığı fərqləndirir. Özünü idarə etmək bir qədər formal olsa da, xoşagəlimlidir, o özünü dəqiq düşünən, təvazökar və dindar qadın hesab edir. Məncə, o, cinsi zorakılığın ağır nəticələrindən heç də qurtulmayıb. Apardığım müşahidələrə əsasən, aldığı yaraların üzərindən inadkarcasına ötüb keçənlər çox vaxt yenilməz, lovğa, zəhlətökən insana çevrilirlər. Lakin müşahidələrə əsaslanmış sübutlar bir vacib ilahi məsələyə — «cinsi zorakılığın nəticəsinin yoxluğu»na toxunmur.
İzzətə yönələn uzun yol
Bu ilahi məsələni növbəti sualla formalaşdırmaq olar: Bizim dövrümüzdə Müqəddəs Ruhun verdiyi şəfanın təbiətinin fiziki və ruhani səviyyəsi nə yerdədir? Bir kiçik fəsildə bu problemin araşdırılması mümkün deyil. Çünki problem bir qədər dərindir. Buna baxmayaraq, bir neçə ilahi istiqamət mənim mövqeyimi xarakterizə edə bilər.
Birincisi, Müqəddəs Ruhun işi bizi bu dünyada qüsursuzluğa və kamilliyə gətirib çıxartmır. Çünki bədənin və qəlbin kamilləşməsi zəhmətinin izzətini hələ gözləmkdədir. 2 Korinflilərə 5:17-ci ayədə qeyd olunan fikirlər insanın keçmişini, onun və digər insanların günahının nəticəsinin pozulmasını, indiki həyatlarına heç bir təsir göstərməməsi fikrini sübut etmir. Həmin ayə həm də yeni fərdilik əldə etdiyini, Məsihdə yeni «məxluq olduğunu» iddia etmir. O, sadəcə, bu dünyadan fərqli olaraq digər səltənətə daxil olmağımızı vurğulayır. Buna görə də bizə qələbə çalan padşahın carçısı olmaq fürsəti verilir. Kəlamın bu ayəsi bizim yeni Padşahlıqda mövqeyimizi və Allahın carçısı olmaq imtiyazımızı təsdiqləyir. Buna görə iman etməklə özündə dərin dəyişikliyi israr etmək — deməli, bəraət və təqdis arasındakı əlaqəni unutmaq deməkdir.
İkincisi, Müqəddəs Ruhun bizi dəyişməsi özünə həm adi, həm də dramatik məqamları daxil edir. Müqəddəs Ruh Paulu yerə çırpdı, gözlərini kor etdi və onunla görüşmək istəməyən, qorxmuş məsihçilərdən xidməti qəbul etməyə göndərdi. (Bax: Həvarilərin işləri 9:1–19). Sonra Paul bir neçə illiyə «İlahiyyat məktəbi» keçməyə göndərilmişdi. Çox güman ona görə ki, Xoş Müjdə barədə oxumaq, düşünmək və öz fikirlərini formalaşdırmaq üçün. (Bax: Qalatiyalılara 1:15–22). Birinci görüş növbəti mərhələlərin hazırlığı, daxilən dəyişiklik, inkişaf üçün kifayət deyildi. Çünki Allahın təqdis xidməti asta, mütəmadi və individual — (çünki Allahın təqdis xidməti həyatımızın istənilən anında sona yetməmiş qalır) həyata keçir. Həyatımızın bir sahəsində baş verən dəyişiklik digər dəyişikliklərin zərurətinə maneçilik törətmir.
Üçüncüsü, Müqəddəs Ruhun adi işi xidmət edən axsaq cəngavərlər yaratmaqdır. Ona görə yox ki, onların sakit mövcudluğu özünə böyük izdihamlar cəlb edir və heyrətləndirmələrə səbəb olur. Ona gör ki, onlar yaralı və zəifdirlər. (Bax 1 Korinfglilər 1:26–29). Şəfanın təbiəti haqqında ağlabatan ehtimal ondan ibarətdir ki, Allahın xeyirxahlığını və qüdrətini izzətləndirmək üçün köhnə yaralar da şəfa tapa bilərlər. Təssüf ki, bu ehtimal Müqəddəs Kitabın təliminin «əyani istinad» deyil.
Allahın yolları prodaksaldır. Biz bol həyata malik olmaq istədiyimizə görə Məsihə sığınırıq. (Bax Yəhya 10:10). Allah bizə kədər, yoxsulluq, təqib və ölüm vasitəsilə həyat verərək bolluğa aparır. Allahın bizi dəvət etdiyi həyat özümüzü tapmaq üçün itirməyə və həyatı tapmaq üçün ondan məhrum olmağa çağırır. Allah tərəfindən Onun aləti olmaq üçün seçilmiş insanlar çox vaxt həddindən artıq gənc, hazırlıqsız və indakar olurlar. Öz qullarını apardığı yol — gözlənilməz, təhlükəli və arzuedilməzdir. Həyatımızın sonunda Müqəddəs Kitab bizə sağlamlıq və zənginlik vəd edir. Lakin bu, bir çoxlarının əvvəlcədən görə biləcəyi və seçəcəyi yol deyil. Paulun cismani təbiətində neştər saxlanılmışdır (Bax 2 Korinflilər 12:7). Onu yoxsulluq, saysız-hesabsız iztirablar və imtahanlar gözləyirdi. Onun bu dünyadakı həyatı isə bizim üçün sanki qurban gətirilmiş edamla bitdi. Paulun həyatının spesifik cəhətləri bizimki kimi olmaya bilər. Lakin biz Məsihin çağırışına cavab vermək istəyiriksə, acizlik və ağılsızlıq kimi görünən yol bizim üçün qüvvədə qalır (Müqayisə et 1 Korinlilərə 1:20–25).
Yuxarıda sadaladığım səbəblərə əsasən, iddia edirəm ki, bizdə olan dəyişikliklər mümkündür. Lakin göylərə keçmək üçün kamil deyildir. Frensis Şefferin dediyinə görə, müəyyən qədər şəfa dərin dəyişilmək üçün mümkündür. Lakin bununla yanaşı, bu dünyadakı əbədi və tam dəyişikliklər Məsihin gəlişindən sonra baş verəcək. Bu süquta uğramış dünyadakı günahkar insanlardan (biz də daxil olmaqla) aldığımız yaralar daxili və zahiri dəyişiklikləri qaçılmaz edir.
Psixoloji yaraların əlamətləri
Cinsi təcavüz nəticəsində vurulan yaranın zahiri görünüşü ikinci dərəcəli əlamətlərlə müşahidə olunur (depressiya, cinsi pozğunluq və s.). Eyni zamanda qurban üçün mərkəzdə duran «tipik» münasibətlərin qurulması ilə müşahidə olunur.
Qeyd olunanlar heç də o demək deyil ki, cinsi təcavüzə məruz qalan insan üçün aldığı zərərin miqyası, xarakteri və dərinliyi eyni olacaq. Əksər hallarda qurbanda ikinci dərəcəli əlamətlər özünü biruzə vermir. Baxmayaraq ki, onların özünü biruzə verməsi stress dövründə qayıdır. Xüsusilə də, cinsi təcavüzün psixodinamikası ikinci dəfə təkrarlananda. Eyni zamanda cinsi təcavüz nəticəsində ikinci dərəcəli əlamətlər özünü biruzə verməyəndə, qurbanlar qurduqları münasibətlərdə onların təsirindən qaçırlar. Çox vaxt münasibətlərdə yaranan bu cür təsir pozuntulara və daha böyük problemlərə gətirib çıxarır. Belə ki, insan özü ikinci dərəcəli simptomların üzə çıxmasına şərait yaradır.
Bu və ya digər halda cinsi zorakılığın qurbanı çox vaxt ikinci dərəcəli simptomu və özünə aid münasibətləri onun keçmişi ilə əlaqəsi olduğunu görmür. Psixoloji kömək üçün müraciət edən xəstələrin xəstəliyini yaradan müxtəlif səbəblər arasındakı əlaqəni müəyyənləşdirmək üçün bir il ərzində apardığım müalicələrin toplusuna nəzər saldım. Müşahidələrim məni sarsıtdı. İl ərzində 30 qadın və 15 kişi üzərində müalicə kursu keçmişdim. Otuz qadından iyirmi altısı, on beş kişidən səkkizi məhz cinsi təcavüzün qurbanı olmuşdular. Nə bir qadın, nə də bir kişi cinsi təcavüzün nəticəsi ilə bağlı olan problemlərə görə mənə müraciət etməmişdi. Onlardan heç biri nə vaxtsa başlarına gələn hadisənin gələcəkdə qarşılaşcaqları problemlərə təsir edəcəyini nə dərk etmiş, nə də seçmişdilər. Əksər hallarda cinsi təcavüzlə bağlı xatirələri yada salırdılar. Lakin bu uşaqlıqlarındakı xoş olmayan bir epizod kimi xatırlanılırdı. Məsələn, əldə və ya qolda olan sınıqlara görə gips qoyulması. Onlar üçün keçmişdə baş verənlərin indiki daxili konfliktlə heç bir əlaqəsi yoxdur.
Bir çox hallarda bu cür əlaqəni görməzdən gəlmək pis məlumatlandırılmağa görə deyil, xatirələrin yoxluğuna görədir. Bu xəstələrlə müalicə kursumun əvvəlində iyirmi altı qadından on ikisində və səkkiz kişidən beşində təcavüz haqqındakı xatirələri aydın və ətraflı adlandırmaq olardı. Həmin iyirmi altı qadından on birində və digər kişilərdə təcavüz haqqındakı xatirlələr kiçik bir hissələrlə qalmışdı. Onlar təcavüz faktını xatırlayırdılar. Lakin ümumi vəziyyətə aid olan vacib məqamları, digər cinsi cəhdləri, bu vəziyyətə öz reaksiyalarını açıqlaya bilmirdilər. Qalan üç qadın psixoloji müalicə dövründə cinsi təcavüz haqqındakı xatirələri etiraf etmişdilər [61]. İndi isə mən cinsi təcavüzə məruz qalan xəstələrlə işləyən psixoterapevt kimi tanındığım halda rəqəmlərim müxtəlifdir. Lakin hər bir psixoterapevt, pastor, yaxud yaxın dost ürəyini onlara açanların probleminin əsasında cinsi təcavüzün durduğunu asanlıqla görə bilər. Hətta onlar cinsi təcavüzdən danışmasalar, xatırlamasalar belə…
Bəlkə problemin əsasında cinsi təcavüzün əlamətinin izini görmək üçün nəyə diqqət yetirməyi bilmək lazımdır. Həyəcanlandırıcı əlamətlər bunlardır: depressiya, cinsi pozğunluq və ya asılılıq, zəhlətökən vəziyyət, fiziki zəifliyin aydın olmayan etiologiyasından şikayətlər, özünü aşağı qiymətləndirmə və münasibətlərin spesifik tərzdə qurulması [62].
Hər bir əlamətə cinsi təcavüzlə sıx bağlılığı olan hal kimi baxılmalıdır. Çünki heç bir cinsi təcavüz yaşamadan bir və ya bir neçə xəstəlikdən əziyyət çəkmək mümkündür. Psixoloji yaralara tarazlı yanaşmaq qeyri-tənqidi düşünərək iki mövqe — sadəlövhlüyü saxlamaqla cinsi zorakılığı şəxsi problem kimi və nə vaxtsa baş verən cinsi zorakılığın məhvedici nəticələri arasında qalmağa imkan verəcək.
Mənim peşə mövqeyim əlimdə olan məlumatlardan qeyri heç nə fərz etməməkdir. Eyni zamanda unutmuram ki, cinsi təcavüz qurban tərəfindən ya rədd olunur, ya da xatırlanmır. Belə olan halda xəstələrin şikayəti yuxarıda araşdırdığımız simptomlarla və özünə aid münasibətlərin qurulması ilə üzə çıxırsa, mən intuitiv şəkildə zorakılığın baş verdiyinə şübhə edirəm. Sonra bu şübhəni araşdırmaqda şəxsi templə və xəstənin istəyinə əsasən sürətlə irəli gedirəm.
Depressiya
Bizim təcavüzün vurudğu yara haqqında araşdırmamız depressiyanın mahiyyətini baºa düºməyə imkan verir. Depressiya adətən «mənimsənilmiº acizlik» kimi təsvir olunur. Depresiyanın əlamətləri dünyaya, özünə və gələcəyə nifrətlə baxışlardan ibarətdir. Deprssiyada olan insanda kiminsə tərəfindən başa düşülməyə, zahirdən köməyə, yaxud hər şeyin yaxşı olacağına ümid azdır. O, tez-tez dünyanın ağırlığını çiyinləri üzərində və heç kəsin bu yükü daşımaqda ona kömək etmək istəmədiyini hiss edir.
Depressiya ilə tanışlığı olmayanlar insanın öz acizliyindən, tənhalıqdan və lazımsızlıqdan, aldadıldığından bezdiyini və özbaşına buraxıldığı hissini görəndə təəccüblənirlər. Bu keçidlər özünə və digər insanlara nifrətlə müşahidə olunur. Mahiyyətcə, depressiyanı öz canına qarşı məhvedici nifrət kimi qiymətləndirmək olar. Çünki o, əvvəlcə canlanmış, sonra isə dərin məyusluq yaşadığına görə özünə nifrət edir.
Xroniki ümidsizlikdən əziyyət çəkən insan çox vaxt xoşagəlməyən mühitdə yaşayır. Ümiddən («atamı gündəliyimdəki yaxşı qiymətlər sevindirər») məyusluğa («O, heç neçə dənə beş aldığıma fikir də vermədi») olan keçidlər kin, narazıçılıq və qəzəbə yol açır. Bu cür haqsızlıqla bağlı olan hislər təhlükəlidir. Çünki onların mövcudluğu daha böyük depressiyaya və təcavüzə səbəb ola bilər. Depressiya zamanı haqszılığın baş verdiyi və ədalətə olan haqq inkar edilir. Belə ki, ədaləti necə bərpa etməyin mümkünlüyü haqda təsəvvür rədd edilir. Qəzəb daxilə dolur. Lakin onu incidən şəxsə qarşı aqressiyasını gizlətmir. Depressiya «eqoimsizlik eqoizmdir». Daha doğrusu, «qisas almadan qisasdır». Ətrafdakı insanlar qurbanın ümidsizliyini və məyusluğunu («qisas almadan qisas») dayandırmaq iqtidarında olmadığı halda qurbanın «mənlik»i (ədalətsizlik rədd olunur. («eqoizm olmadan eqoizm»)) məhv olur.
Cinsi təcavüz çox vaxt səylərə və ümidə rişxəndlə bağlı olan xəcalətin səbəbinə çevrilir [63]. Depressiya zamanı qeyri-sağlam və çətin aşılan reaksiya çox adi haldır. Yəni oyanmış xatirələrin maskalanması və onların bir daha oyanmaması üçün boğulmasıdır. Çox vaxt depressiya tilsimlənmiş dairəyə çevrilir. Əsas xatirələr oyanmadan öncə bir çox qurbanlar o dairənin içində fırlanırlar. Bir qadının da dediyi kimi, depressiya keçmiş haqqındakı xatirələrin əvəzidir. Çox vaxt o, real münaqişələrdən uzaq olması üçün bir hasar təsəvvürü yaradır. Buna görə də psixoterapevtin öz səylərini depressiyanı boğmasına yönəltmək, deməli, depressiyanın əlamətinin təbiətini gözdən qaçırmaq deməkdir.
Cinsi pozğunluq
Cinsi zorakılıq nəticəsində yaranan daxili münaqişələr cinsi zorakılığın praktik cəhətdən gözlənilən əlamətləridir. Qurbanların heç də hamısı ciddi cinsi problemlərlə üzləşmirlər. Şübhəsiz ki, qurbanlardan hansısa biri seksdən aldığı zövqü və bədənlə qəlbin birləşməsini bərpa edə bilər. Digər tərəfdən, əksər qurbanlar ciddi daxili münaqişələr yaşamayacaqlar. Çünki cinsi yaxınlıq zamanı onların qəlbi tamamilə cansızlaşır. Qəlbin cansızlığı onu boğan hisləri heç də duymur. Bununla yanaşı, bədənə zombi kimi cinsi məsələləri həll etmək üçün imkan verilir. Bəzən bu, dərin ehtiras zamanı olur. Yalnız o vaxt — qurbana mənlyi qayıdanda o, cinsi sahədə problemləri olduğunu dərk edəcək. Uzun illər cinsi yaxınlıqdan zövq alan ər-arvadlardan biri cinsi zorakılıqla bağlı öz keçmişini araşdırmağa başladıqda qəflətən problemlər yaşanır. Bu qəfildən yaranan daxili münaqişə rahat və təhlükəsiz şəraitdə özünü biruzə verməyən çöküntünün çalaxalanması zamanı yaranır. Təəccüblü deyil ki, köhnə yaraların üzə çıxması (çox vaxt psixoterapevtin kabinetində baş verir) ilə bəzən yaxşı seksual münasibətlərin dağıdılması baş verir.
Cinsi problemlər sahəsində əsas anlayışlar — bu, «seksə qarşı marağın itməsi» və «seksə qarşı ikrah hissi keçirtmək»dir. Kişi və ya qadında cinsi yaxınlıqdan yaranan zövq zəif və ya heç olmaya bilər. Baxmayaraq ki, orqazmaya gətirən cinsi ehtiras qabiliyyəti qorunub saxlanılır. Mən kişi və ya qadınlardan çox eşitmişəm:«Mənim arvadım (ərim) yataqda mükəmməldir, amma bu, mənim üçün darıxdırcılığa çevrilir. Seks heç də bu cür diqqətə layiq deyil». Seksə qarşı yaranan maraqsızlıq çox vaxt qəlbin susmuş müqavimətidir. Bu müqavimətlə qəlb gizli xatirələrdən və qarışıq hislərdən qaçmağa çalışır. Bu isə cinsi yaxınlıq zamanı üzə çıxa bilər.
Digər tərəfdən seksə qarşı ikrah hissi — açıq-aşkar şəkildə aktiv özünümüdafiədir. Adətən, bu özünümüdafiə bilavasitə cinsi yaxınlığa yönəlib. Nadir hallarda isə cinsi tərafdaşa qarşı yönəlir. (Qarşı tərəfdaşın qadınlıq və ya kişiliyinin həddindən artıq çox və ya həddindən artıq az olması ilə əlaqədardır). Bu özünümüdafiəni qurban öz bədəninə qarşı hiss edə bilir və o, ehtiraslana bilir. Ümumiyyətlə, bütün qadın və kişilər bu hissi yarada bilirlər. Son vəziyyət çox vaxt homoseksualizmə yönəlir. Bu, cinsi təcavüzə məruz qalanlar üçün heç də qeyri-adi deyil. Lakin heç də bütün kişi və qadınların homoseksuallığa qarşı meyilliyi olmur.
Cinsi pozğunluq (eksgibisinizm, vuaerizm, pedafiliya, homoseksualizm, transvestizm və fetişizm) çox vaxt təcavüzlə dərin korrelyasiyaya (müqayisə edilən anlayışların bir-birilə münasibəti, bir-birindən asılılığı) malikdir [64]. Bu cür pozğunluqlar kişilərdə müşahidə olunanda, mən onların keçmişində cinsi təcavüzün izlərini görürəm. Bu, həmçinin qadınlara da aiddir. Baxmayarq ki, cinsi pozğunluq kişilərdə mövcud olan əlamətlərdir. (82% kişilərdə, 18% qadınlarda). Qadınlarda bu əlamət müşahidə olunursa, çox güman ki, o da keçmişində cinsi təcavüz xarakterli yara yaşayıb [65].
Cinsi asılılıq cinsi təcavüzə məruz qalmanın daha bir əlamətidir. Cinsi asılılığın yuxarıda haqqında danışdığımız digər zəhlətökən davranışlarla əlaqəsi var. Bütün fəth olunmayan asılılıqlar rahatlığa və qisasa şərait yaradır. Xroniki ononist və ya seks hərisi cinsi yaxınlıq zamanı böyük zövq hiss edir. Bəs nə üçün vuaerizm və transvestizmdən əziyyət çəkən insan ailədəki münasibətlərdə, nüfuzda, karyerada risqə gedir? Bu halda orqazmdan alınan zövq izah olunmur. Halbuki o, orqazmı daha təhlükəsiz yerlərdə yaşaya bilərdi. Həmçinin bu, seksə həris olan insanın həyata cinsi nöqteyi nəzərdən yanaşmasını izah etmir. Burada rahatlıq almaqdan daha vacib bir məqam var: cinsi asılılıq, promiskuitet (ibtidai insan cəmiyyətinin ən aşağı pilləsində cinsi əlaqənin tamamilə nizamsız olması) və cinsi pozğunluq qisas alma vasitələri ola bilər.
Qisas — bu, irinli qəlbin dərinliyindən gələn özünə və ya digər insanlara yönələn nifrətdir. Qisas həm təcavüzkar həm də onun qurbanı ilə haqq-hesab çəkir. Bu ona görə baş verir ki, qisas qəlbin ikiləşməsinə səbəb olaraq zənn etdiyi zövqü almaq istəyir. Çox vaxt cinsi asılılığın daha aydın əlaməti özünə qarşı nifrətlə bağlıdır. (mozaxizm, anal seks, yaxud döyülməyə can atmaq). Bəzən isə digər insanlara qarşı nifrətlə bağlıdır (sadizm, yırtıcı promiskuitet, yoldançıxaran Don-Juanlıq). Lakin çox vaxt qisasın hər iki «tərəfi» özünü bu və ya digər davranışda biruzə verir.
Mastrubasiyaya öyrəşən insan öz «saflığını» qorumaqdan ötrü daim özü ilə mübarizə aparır. O vaxta kimi ki, hansısa bir hadisə onun frustasiyasını [66] və ya cinsi həvəsini artırmayacaq. Məsələn, müalicə kursu keçdiyim bir qadın onun xoşuna gələn kişi ilə birləşə bilmədiyi halda mastrubasiyaya qarşı böyük həvəs hiss edirdi. Ehtirasla incikliyin birləşməsi onda mastrubasiyaya qarşı güclü istək yaradırdı. Bu məşğuliyyətlə o, ram edilməyən kavalerinin üzərində qələbə çaldığını xəyalında canlandırırdı. Onun xəyallarında xoşuna gəldiyi kişi onun gözəlliyi, ağlı, cazibədarlığıl qarşısında davam gətirə bilmirdi. Qadın onu özünə tabe elətdirir və kişinin üzərində hökmə malik idi. Mastrubasiyadan aldığı zövq bitəndə isə özünə nəzarət edə bilmədiyinə görə, psixi pozğunluğuna görə özünü danlayırdı. Digər insanlara qarşı yönəlmiş qisas dərhal özünə qarşı nifrətə çevrilirdi.
Adətən, özünə yönələn nifrət, yaxud təqsir hissi insanı etdiyi əmələ görə satınalınma vasitəsilə səhvini düzəltməyə təhrik edir. Günahına görə tövbə və qurbanla əvəzini ödəməyə çalışır. Bəzən təqsir hissi insanı özünü dəyişməyə və mənəvi kamilləşməsinə təhrik edir. O vaxta kimi ki, öz məqsədinə çatmaq üçün məyusluğun dalğaları onu eyni məyusluq adasına atana kimi. Və bu an özünü razısalma prosesi yenidən başlayır. Pataloji asılılıq dövrü təxminən belədir: can atmaq, məyusluq, hökm (digər insanları yönələn qisas), xəcalət (özünə olan nifrət), satınalınma.
Cinsi pozğunluq və asılılıq çox vaxt özünü «araşdırılmamaış» qəzəblə biruzə verir. Özünə və ya digərlərinə yönələn nifrət nə vaxtsa baş verən təcavüzlə əlaqədar olduğu üçün üzə çıxmalıdır. Əks halda elə olduğu kimi qalacaq. Problem ondan ibarətdir ki, xəcalət nəinki bu əlaməti, hətta qisas hissini də maskalayır. Pasiyentin ehtirasını söndürməsi ilə qisas arasındakı əlaqəni, həmçinin Allahı bununla izzətləndirib izzətləndirməməsini görməsi üçün uzun müddət tələb olunacaq. Məsələn, seksə marağı olmayan qadınlar etiraf etməlidirlər ki, öz ərlərini haqqı çatan yaxınlıq və zövqdən məhrum edirlər. Lakin bu cür dərketmə hətta özünü sekslə məşğul olmağa məcbur etsə də onun istəyini artırmayacaq və ər-arvad arasındakı cinsi münasibətləri yaxşılaşdırmayacaq. Qadın başa düşməlidir ki, onun cinsi yaxınlığa marağının olmaması rahatlıq (daxildəki xoşagəlməz reallıqdan qaçma üçün) və qisas (yaxınlığa və zövqə qadağa qoymaq üçün) almaq üsullarından biridir. Bunun dərk edilməsi bu cür suala yol açır: daxilimdəki xoşagəlməz reallıqdan qaçmaq üçün rahatlığa, qadağa vasitəsilə qisasa can atıram. İndi bu qadın öz problemlərini tapmaca kimi yox, intropsixoloji (şəxsi) və mənəvi (şəxsarası) kimi araşdıra bilər.
Əks cinsə qarşı olan maraq heç vaxt əmrlərə tabe olmur. Lakin bu marağa nəzarət mümkündür. Homoseksualların geteroseksual (sağalam cinsi istəklərinin)istəklərinin olmaması fikri düzgün deyil. Həqiqət bundan ibarətdir ki, Allah tərəfindən insanın daxilinə qoyulan bu ehtiras yoxa çıxmır. O, qandallanıb. Məsələ bunda deyil ki, bu hissi təlqin etmək və ya buna öyrətmək lazımdır. Əsas odur ki, təbii ehtirasın qarşısını alan maneələri aradan qaldırmaqdır. Beləliklə, rahatlıq və qisas mənəvi cəhətdən dərk edilərsə və onların rolu anlaşılarsa, həmin qandal zəifləməyə başlayır.
Patoloji asılılıq
Rahatlığın və qisasın eyni psixodinamikası eyni zamanda digər məşhur asılılıqları müşayət edir. Məsələn, alkoqolizm, narkomaniya, qidaya qarşı patoloji əsəb pozuntusu (bulimiya, anoreksiya, bulimareksiya), perfeksionizm və işə həsr olunma. Qısa olmaq üçün mən bunlardan yalnız birinin araşdırılmasına üstünlük verirəm. Mənim müşahidələrimə görə bulimiya, cinsi təcavüzə məruz qalan qadınların «ən çox sevilən» əlamətidir. Eyni zamanda təcavüzə məruz qalan qadınların heç də hamısı bulimiyadan əziyyət çəkmir. Lakin mən güman edirəm ki, bir çox hallarda bulimiya cinsi təcavüzün əlaməti kimi səciyyələnir [67].
Bulimiya «rahatlıq-qisas» modelinə daxildir. Qadının gözəllik haqqında təsəvvürlərinə əsasən rahatlıq bədənin çəkisini qorumaqla həyata keçirilir. Həmçinin rahatlığın əldə olunması qarınqululuqdan alınan zövqlə həyata keçirilir. Qarınqululuqdan fiziki doyma hissi ilə qəlb yaxınlığından alınan məmnunluq hissi fiziki oxşarlıq təşkil edir. Göylərdə uçan qəlbin məyusluğa düçar olması, itkini kompensasiya edən mədənin doldurulmasına oxşayır. Bir qadının mənə dediyi kimi, «nədən ötrü vaxtımı sevgi əlaqəsinə və ya sonradan mənə təqsir hissi aşılayan mastrubasiyaya sərf etməliyəm? Halbuki özümü xoşbəxt hiss etməyim üçün bir kilo dondurma yeməyim mənə kifayət edir».
Rahatlığın və qisasın birləşməsini eyni zamanda mədənin qəribə təmizlənməsi adlandırmaq olar. «Rahatlıq»sözünün mənası qeyri sağlam bir şeydən qurtulmaq mənasını verir. Bulimiyadan əziyyət çəkən xəstələrimdən bir neçəsi mənə deyirdi ki, onların xəyallarında elə ümid gizlənir ki, sanki qaytardıqları vaxt qida qalıqları ilə birlikdə iyrənc və murdar nəsə xaric olacaq. Onlar bunun nə olduğunu bilmirlər. Bu nəsə onların zənn etdiyi kimi orqanizmdən xaric olanda rahatlıq hiss edirlər.
Bulimiyadan əziyyət çəkən insanlarda rahatlıq və qisası onların səylərinin birləşmə nöqtəsində görmək olar. Onların bütün həyatları münasibətlər də daxil olmaqla qida ilə əvəz olunur. Əgər siz ancaq yemək haqqında düşünən qadınla evlənsəydiniz, öz gününüzü təsəvvürünüzə gətirin. Hərçənd ki, anoriksiya və bulimiyadan əziyyət çəkən insanlar yaxşı aşpaz ola bilərlər. İnsan yalnız çörəklə yaşamaz. Bulimiyaya meyillilikdən əziyyət çəkən qadınlar üçün bir qazan yeməklə müqayisədə insanları ikinci dərəcəyə qoymaq, bu, başqa insanlara yönələn qisaslardan biridir.
Rahatlığı və qisası görmək heç də çətin deyil. Məcburi şəkildə qaytaranlar hansısa naməlum kinə və ya incikliyə görə özünü cəzalandırmış olurlar. Bu, özünü məhv etmə aktıdır. Bulimiyadan əziyyət çəkənlərin əksəriyyəti bu vəziyyətdən qurtula bilmədikləri üçün özlərinə nifrət edirlər. Nifrətin rahatlıqla hansısa bir əlaqəsi var. Bu isə öz növbəsində xəcalətin konvulsiyasına səbəb olur («Eyni zamanada necə həm sevə, həm də nifrət edə bilərəm?»). Bulimiya zamanı daxili ikiləşmə öz ehtirasından yaranan utancaqlığı həm üzə çıxarır, həm də dumanlaşdırır. Yenə də ümid etmək olmur ki, bulimiyanın köməyilə bu hiss yoxa çıxacaq. Bu hiss bulimiya adlı simptomun çoxdan baş vermiş cinsi təcavüzün nəticəsi kimi meydana gəldiyini dərk etməyənə kimi davam edir.
Somatik şikayətlər
Çoxdan məlumdur ki, qəlbin və bədənin ayrılması tamamilə sünidir. Onların arasında fərq mövcuddur. Lakin eyni zamanda fiziki sağlamlığımızla qəlbimizin əmin-amanlığı arasında bağlılıq var. Baxmayaraq ki, bu, hiss olunmur. Qəlbin və bədənin bağlılığının bu kitabda ətraflı araşdırılması çox mürəkkəbdir. Lakin faktlar göstərir ki, fiziki xəstəliyin əlamətləri çox vaxt daxildəki dərin konfiliktlərdən irəli gəlir. Sanki bədən ürəyə qarşı mübarizə aparır. Onu bloklaşdıraraq ağrı ilə üzərinə hücuma keçməyə hazırdır. Xatirələri yaralayaraq yuxuları qarışdırır [68]. Qəlbi xatirələrin ağrısından müdafiə edən fiziki zireh — qəddarcasına bütün gücü məhv edən strukturdur. Bədən heç vaxt qəlblə mübarizə üçün yaranmamışdır. Əgər bu, baş verirsə, fiziki çatışmamazlığın əlamətləri üzə çıxır. «Stressdən yaranan xəstəliklər»ə dəri səpkiləri, mədə-bağırsaq, bel ağrısı, boyun ağrısı, çeynəmə əzələlərinin qıcolması və xroniki baş ağırları daxildir. Somatik əlamətlər heç də həmişə cinsi təcavüz nəticəsində meydana gəlmir. Mən illərlə bel ağrısından əziyyət çəkmişəm. Nəticədə müəyyən olundu ki, bu, ağrılar anadangəlmə qüsurla bağlıdır. Əgər kimsə mənə desəydi ki, problem başımın içindədir və bütün ağrıların səbəbi psixoloji çətinliklərlə bağlıdır və normal adam olsaydım, bütün bunlar çoxdan həllini tapmış olardı, mən əsəbləşərdim. Lakin buna baxmayaraq, somatik şikayətlər onların səbəbindən asılı olmayaraq ən azı, daxili və mənəvi problem yaşandığı zaman artır. Əgər peşəkar həkimlər xroniki xəstəlikdən əziyyət çəkən xəstəyə kömək edə bilmirlərsə, onda məsələyə cinsi təcavüzün nəticəsində alınan yara nöqteyi nəzərindən yanaşmalı və müalicəni də bu istiqamətdə həyata keçirməlidirlər.
Özünü mənfi qiymətləndirmə
Özünü alçaltma və ya əksinə, həddindən çox tərifləmə keçmişdə alınan yaranın daha bir nəticəsidir (bu yara təcavüz nəticəsində yaranmaya da bilər). İnsanın özü haqqında zəif, axmaq, əfəl, yaramaz, iyrənc, hiyləgər təsəvvürü düzgün və Allaha məqbul münasibət deyil (bax Romalılara 12:3). Özü haqqında mənfi qiymətləndirmənin əlamətləri çox vaxt nəzərə çarpmır. Xəstənin insanlarla necə münasibət qurmasında aşkarlana bilər. Lakin ümumi cəhətləri özünə qarşı nifrət olacaq. Öz həyatını və qazandığı bütün naliyyətləri korlayan, dəyərsiz edən və sabotaj edən insan, çox vaxt onun bütün zövqünü heç edən keçmişi daxilində gizlədir. Həmin insana qarşı xoş münasibət göstərildikdə o, özünü layiqsiz və günahkar bilir. O, «qələbənin caynaqlarından məğlubiyyəti qoparmaq» qabiliyyətinə malikdir. O, yəqin ki, keçmişdə baş verən daxili konflikti hiss edir.
Münasibətin qurulması tərzləri
Yuxarıda təsvir olunan bütün əlamətlər demək olar ki, ümumi psixodinamikaya malik və eyni davranışla müşayət olunur. Buna baxmayaraq, müxtəlif adamlarda oxşar əlamətlərdə fərq o qədər dərin ola bilər ki, bu əlamətlərin analizinə əsasən çıxarılmış yekun nəticələr mövcud əlamətlərin unikallığını yalnız təhrif edə bilər. Əgər hər əlamətə ümumi — yəni münasibətlərin qurulması nöqteyi nəzərindən yanaşsaq, hər halda biz bəzi faydalı nəticələr əldə edə bilərik. Münasibətlərin qurulması tərzi — həm özünü irəli sürmək, həm də cəmiyyət arasında özünümüdafiə kimi davranışın tipik obrazıdır.
Müəyyən insanlarda münasibətlərin qurulması tərzi onun «şəxsiyyət»inə xas deyil. Şəxsiyyətin bu cür müəyyənləşdirilməsi onun növlərinin təsnifatlaşdırılmasına tamamilə əksdir. Sanki münasibətlərin qurulma tərzi ümumi davranış kimi statik və genetik baxımdan müəyyənləşdirilib. Beləliklə, münasibətlərimizin qurulma tərzini və şəxsiyyətimiz haqqında mövqeyimizi yalnız insanlarla münasibətdə özümümz üçün tipik obraz müəyyənləşdirdikdən sonra müəyyən edə bilərik. Bu prosesin bəhrəli olması üçün özümüzü olduğumuz kimi qəbul edən təsəvvürlərimizdən kənara çıxmalıyıq. Başa düşürəm ki, şəxsiyyətin formalaşmasında bioloji və mühit faktorları da vacib rol oynayır. Lakin məni narahat edən bu primitiv təsəvvürlərdir. Guya insanlar olduğu kimidir və biz onları olduğu kimi başa düşməli və qəbul etməliyik. Çünki onlar dəyişilməzdir. Məsələn, xolerik. Mənim şəxsiyyət haqqındakı təsəvvürlərimə əsasən münasibətlərin qurulma tərzi tövbə sayəsində tamamilə dəyişilə bilər. Bunun konsepsiyasını on birinci fəsildə ətraflı araşdıracağam.
Münasibətlərin qurulmasının müxtəlif tərzlərini başa düşmək nə üçün bu qədər çətindir? Sadə sözlə desək, ürəyimizin vəziyyətindən xəbər verən rengtenoskopdur. İnandığımız şeylər həyat tərzimizdə özünü daha aydın şəkildə biruzə verir. Allaha olan münasibətimizin necəliyini bilməyin ən yaxşı üsulu-Ona və ətrafımızdakılara bəslədiyimiz münasibətə baxmağımız kifayətdir. (bax Mark12:28–34). Biz fədakar, alovlu və cəsarətli məhəbbətdə yaşayırıq, yoxsa özümüzə vəd etdiyimiz müstəqil — bizə heç kimin daha zərər verə bilməyəcəyi müstəqil vəddə yaşayırıq? Növbəti fəsildə münasibətlərin qurulması tərzini — cinsi təcavüzə məruz qalmış kişi və qadınlarda formalaşan tipik müdafiə tərzini araşdıracayıq.
9-CU FƏSİL
İNSANLARLA MÜNASIBƏTLƏRIN QURULMASI TƏRZI
Cinsi təcavüzə məruz qalmış qurbanda ikinci dərəcəli əlamətlər görünməsə də, onun zərəri insanlarla münasibətdə özünü biruzə verəcəkdir. Bu problemin konkret amillərini araşdırmamışdan öncə, daha aydın mənzərə almaq üçün bir neçə əsas fikirləri araşdırmaq lazımdır: 1) Münasibətlərin qurulması tərzi nə deməkdir? 2) Nə üçün o bu qədər vacibdir? 3) O, necə formalaşır?
Münasibətlərin qurulması tərzi nə deməkdir?
Mnasibətlərin qurulması tərzi — insanlarla ünsiyyət zamanı tipik özünü müdafiə üsuludur. Mahiyyətcə, özünümüdafiə bir daha heç vaxt özünə zərər yetirməmək, bir daha acizlik və xəyanət hissi yaşamamaq, yaxud keçmişdə baş verən daxili ikiliyi yaşamamaq qərarı verir. Yeşaya peyğəmbərin kitabında 50:10–11-də özünü müdafiənin gözəl nümunəsi verilir:
Aranızda Rəbdən qorxan,
Qulunun sözünə qulaq asan varmı?
Qaranlıqda gəzən, nurdan məhrum olan
Rəbbin adına güvənsin, Allahına arxalansın.
Ey sizlər, od qalayıb, qığılcımı qoruyanlar,
Hamınız öz odunuza, yandırdığınız qığılcımın içinə atılın.
Mənim əlimdən aldığınız pay bu olacaq:
Əzab içində qalacaqsınız.
Bu ayənin konteksi göstərir ki, könüllü şəkildə iztirab çəkən Qul (bax: Yeşaya 53:7) fiziki işgəncələrə, təhqirlərə və nifrətə məruz qalmışdır. Baxmayaraq ki, Onun vəziyyətini qaranlığa, iztirablara düçar olunmuş adlandırmaq olar, Onun ürəyi Allahın lütfünə ümid edir. Qaranlıqda Allaha etibar etməyin əksi öz odunu qalamaq metaforasını əks etdirir. Gəlin yada salaq ki, tanımadığımız oteldə qalanda gecə vaxtı otağın işığını yandırmaq nə qədər ağlabatan görünər? Çünki otelin otağında mebel evdəki kimi qurulmayıb. Buna görə qaranlıqda otel otağında gəzərkən zədələnmək risqi olur.
Ağrıdan, xoşagəlməzlikdən, biabırçılıqdan şüurlu şəkildə qaçmaq istəyimiz bizi öz alovumuzu yandırmağa məcbur edir. Alovu o kəslər yandırır ki, kim ki, öz gücü ilə həyatındakı qaranlığı nəzarətə götürmək istəyir (xüsusilə də «mürəkkəb» münasibətlərdə yaranan iztirablar).
Hərdən elə gəlir ki, ağrıdan qaçmaq üçün təbii istəyimiz şəxsən müstəqilliyimizə istiqamətlənir. Halbuki əslində ağrıdan qaçmaq və məmnunluq hissi keçirtmək üçün istəyimiz bizi şurlu şəkildə Allaha tabe olmağa istiqamətləndirir. Əgər keçmişdə olan etibarımız bizi cinsi təcavüzə gətirib çıxartmışdısa, bu, necə mümkün ola bilər? Öz gücünə güvənərək yaranan müdafiə süquta uğramış dünyamızda yeganə ağlabatan həyat tərzi kimi görünür. Cinsi təcavüzə məruz qalmış insanın qəlbində təkrar viktimizasiya təhlükəsini yarada bilən hər cür dəyişikliyə qarşı mübarizə gedir. Onda nə üçün qurban münasibətlərin qurulma tərzini dərk etdikdə bu, onun üçün təyin olunmuş həyatı yaşamağa kömək edir?
Müqəddəs Kəlamda yazıldığı kimi, öz alovunu alışdırmaq (özünü müdafiə strategiyası) birbaşa əzab-əziyyətə düçar edir. Dürüst insan əvvəl-axır etiraf etməlidir ki, özünü qoruma strategiyası ona kömək etməyəcək. Əgər kömək etsə belə, qəlbi viranəliyə çevirəcək. Öz qəlbini var gücü ilə qorumağa çalışan insan bu öhdəsindən gəlinməyən məsələdə qəlbin təbiətinə qarşı mübarizə aparacaq. Qəlbi qorumaqdan ötrü göstərilən bütün səylər heçə enəcək. Çünki həyatı əldə etmək cəhdi — bu, həyatı itirmək cəhdi ilə nəticələnir (bax Matta 16:25). Qəlbi qorumaq üçün xudbin cəhdlər sonda məhəbbətin dağılmasına gətirib çıxarır. Bu da öz növbəsində bizim təyinatımızı-süquta uğramış dünyada Allahın sevgisinin daşıyıcıları təyinatımızı ləkələyir. Özümüzü qorumaq mövqeyini tutduğumuz zaman özümüzü insaniyyətdən və məhəbbətdən məhrum edir, sağ qalmaq naminə amansızcasına başqasını alçaldan və yoldançıxaran kəslərə bənəzyirik. Dürüst insan dərk edir ki, öz alovunu yandırmaq strategiyası ona müdafiə hissi təlqin etsə də, ona məxsus həyatı yaşamağa imkan vermir. Və o, qəlb boşluğunun içində cəhənnəmdəki kimi tənhadır.
Ağlabatan, lakin təsəvvür olunmayan həyat özbaşınalığa və açıq-aşkar itaətsizliyə gətirib çılxarır. Bizim özbaşınalığımız və itaətsizliyimiz ən çox insanlarla münasibətdə sakit, dərin və öz alovunu alışdıran əməllərimizdə daha çox üzə çıxır.
Münasibətlərin qurulma tərzi nə üçün bu qədər vacibdir?
Əgər siz məsihçilərdən soruşsanız ki, günahla mübarizəni daha çox hansı sahədə aparırlar, əksər hallarda cavab onların xasiyyətlərinin hansısa cəhətlərinin düzəldilməsi ilə bağlı olacaq. Məsələn, nizam-intizamsızlıqla («Allahın Sözünü oxumağa az vaxt ayırıram», «Mən sürət həddini aşıram»), yaxud nəticəni əldə etməməklə («lazım olan qədər həssas deyiləm» və ya «İsa Məsih haqqında çox az şəhadət edirəm»). Məlumdur ki, reallığın bu cür qiymətləndirilməsi Allahı və yaxınını sevmək əmrini pozmaq deməkdir. Belə ki, əgər günah yalnız xasiyyətimizin cəhətləri ilə müəyyənləşirsə, bununla yanaşı daha ağır günahlarımızı rədd edir. Allahı izzətləndirməyin əsl mənası fədakarcasına və cəsarətlə Allahı və yaxınını sevmək deməkdir.
Lakin buna baxmayaraq məhz münasibətlərdə yaralardan qaçmağa cəhd edirik. Məhəbbətə çağırış, nəyin bahasına olursa-olsun, yaradandan qaçmaq qərarı qəlb üçün ziddilik təşkil edir. Əgər biz insanlarla münasibətdə özünü müdafiə tərzini əhəmiyyətsiz sayırıqsa, qəlbimizin ən ağır günahını gözdən qaçırmış oluruq. Yəni, bu, heç vaxt xəcalət və ağrını hiss etməməkdən ötrü həyatımızın ağası olmaq səylərimizdir. Belə olan halda, əgər günahımızı etiraf edib tövbə edə bilməsək, biz nə dərindən dəyişilə bilə, nə də ki, əsl məhəbbətə sahib ola bilərik.
Münasibətlərin qurulması tərzi necə formalaşır?
Fiziki və emosional rəftar özlüyündə insanlarla münasibətdə özümüzü müdafiəni formalaşdırmağa əsas verir. Heç vaxt təcavüzə məruz qalmayan, lakin başqa bir günah işlədən insanlarda ətrafdakı insanlarla şəxsi münasibət tərzi yaranmağa başlayır.
Münasibətin formalaşması üçün əsas məhsulu Allahın bizə verdiyi bacarıq və ənamlarda tapmaq olar. Əgər bir kimsə öz dərrakəsinin vasitəsilə uzaq məsafə saxlayırsa, bu o demək deyil ki, sadə bacarıqlara malik olan insanlar üçün də bu cür yanaşma mümkündür. Mədəni mühit münasibətlərin qurulması tərzinə təsir edir. Aristokratın təkəbürrlü davranışı ilk baxışda şəhərdə yaşayan kasıb yeniyetmədən əsaslı şəkildə fərqlənir. Lakin hər iki vəziyyətin səbəbi eynidir. Bu səbəblər insanın qəlbinin dərinliyindədir. Qəlb tənha, sevgidən məhrum, istifadə olunmuş, tərk edilmiş, və heç bir səlahiyyətə malik ola bilmədiyi üçün dözə bilmir. Allahın surətində yaradılmış insan üçün tənha qalmaq və sevgidən məhrum olmaq təyin olunmamışdır. Lakin günah tənhalıq və sevgidən məhrumluqla yanaşı, etibarsız dünyanı nəzarət altında saxlamaq qətiyyəti təlqin edir.
Mən məsihçi mövqeyindən arvadı iyrənən bir kişi ilə tanış olmuşdum. Qadın cinsi təcavüzdən əziyyət çəkənlər üçün nəzərdə tutulmuş psixoloji yardım qrupuna gedirdi. Həmin qrupda ömründə ilk dəfə olaraq etibarlı və yaxın münasibətlər haqqınbda eşitmişdi. Əri arvadının bu münasibətlərə son qoyub Allaha «qayıtması»nı istəyirdi. Arvadı ərinin soyuq, darıxdırıcı, dini adət-ənənəyə bağlı münasibətinə ortaq olmaq istəmirdi. Baxmayaraq ki, özü də məsihçi idi. Əri arvadını günahkar hesab edərək tövbəyə ehtiyacı olduğunu düşünürdü. Lakin onun qayğı məqsədilə diktə etdiyi məzəmmətləri ilə arvadını özündən uzaqlaşdırıdı. Onların münasibətləri ərinin bu münasibətlərin soyuq, rəsmi, hissiyyatsız olduğunu dərk edəndə dəyişilməyə başladı. O ona qədər onun davranışında arvadını sevmək deyil, onu nəzarət altında saxlamaq (eyni zamanda öz həyatını da) qərarı əksi olunmuşdu.
İnsanlarla münasibət qurmağın spesifik tərzi.
Nə qədər insan varsa, bir o qədər də münasibət tərzi var. Buna baxmayaraq, təcavüzə məruz qalmış insanların bəzi hərkətlərində ümumilik var. Bu ümumilik hansısa münasibətlərin qurulmasının əsasını təşkil edə bilər. Bunlardan biri — ağıllı bala, buz kraliçası və qərarsız qadındır [69].
Ağıllı bala
Ağıllı bala — bu, klassik köməkçi, xeyirxah, ürəyi yumşaq qadındır. O, hər şeyin sülh içində olması üçün yaşayır. Onun ətrafında yaşayan insanlara nəyin bahasına olursa olsun, dəstək olur.
Ağıllı bala çox mehribandır. Lakin nadir hallarda tam həyat yaşayır. Özünü «evində həmişə işıq yanan, lakin özü evdə olmayan» insanla müqayisə edən qadın ağıllı baladır. Ağıllı bala mehriban, dostluğu sevər kimi aparır. Lakin çox vaxt daxilən özünü ölü hiss edir. Biz Məsihin məbədiyik fikri həmin qadını təəccübləndirir. Axı, o, özü mənən mövcud deyil.
Daxili dinamika
Ağıllı bala öz aləmində özünə nifrət bəsləyir. Məsələn, ağıllı bala cinsi fantaziya və cinsi yaxın münasibətlərədn yaranan daxili münaqişələrə görə əziyyət çəkir. Halbuki bu günahına görə böyük dəyər ödəməli olacaq. Bunun cəzası özünə qarşı nifrət olacaq. Onun ürəyini uzun çəkən peşimançılıq və təqsirinin satınalınması qəddarlaşdırır. Getdikcə bu ağırlıq daha böyük dəyər tələb edəcək. Buna görə də cinsi yaxınlığın reallaşdırılmasına ya qadağa altında, ya da qəlbdən tamamilə imtina edildiyi vaxtda izacə veriləcək.
Emosiyaların bu cür məhdudlaşdırılması və onlar üzərində nəzarət ağıllı balanın həyatının digər sahələrinə yayılacaq. Lakin o, özünə yalnız kiçik miqdarda zövq və ya ağrı buraxır. Onun qəlbi təqsir hissi istisna olmaqla bir çox hislərdən məhrumdur. Əgər ağıllı balanı kimsə incidərsə, o, ağrını özünü əsəbi hiss etməyənədək yaşayacaq. Sonra isə inciklik təqsir hissinə qarışacaq («Mən bilirəm ki, bu cür inciməli deyiləm», yaxud «Bu dəhşətdir ki, mən bağışalya bilmirəm. Ancaq özümü elə aciz hiss edirəm ki…»). Təqsir hissi çox vaxt tənhalıq hissini və insanlarla münasibətin pozulmasını gücləndirir.
Bəzi ağıllı balalar deyirlər ki, «öz sözünü demək» hüququna malik deyillər. Bir qadın həyatında çoxdan baş vermiş bir hadisəni xatırlayır: Onun oğlu özündən bir az böyük uşaqla oynayırdı. Həmin uşaq oyuncaqla onun başından vurmuşdu. Həmin oğlanın anası da yanında idi. Ona görə də mənim xəstəm bu hadisəyə gözünü yummuşdu. Bir müddət oğlunun göz yaşlarına laqeyid yanaşmışdı. Bir qədər keçəndən sonra o, öz passivliyinə görə özünə qarşı nifrət hiss edirdi. Lakin hadisə baş verdiyi zaman isə oğlunu müdafiə etmək üçün özünü aciz hiss etmişdi. Ağıllı balanın daxili aləmi nəzarət altındadır. Orada tənhalıq, passivlik və özünə nifrət hisləri bəslənir.
Zahiri dinamika
Ağıllı balanın zahiri dünyası, adətən, nizam-intizamlıdır (lakin buna baxmayarq kifayət qədər nəzarət altında olmur). Orada mehribançılıq (lakin əsl həyat azdır) və fədakarlıq (lakin az cəlbedicidir) çoxdur. Ağıllı bala çox vaxt enerjili işçi, yaxşı təşkilatçı və ümumiyyətlə desək, işinin peşəkarıdır. Lakin başqa insanlara təsir etmək üçün cəsarəti və təvazökarlığı yetərincə deyil. Buna görə də işin öhdəsindən gəlmək üçün səy göstərə bilirsə, hər şey qaydasıncadır, lakin işi kiməsə ötürmək və ya birbaşa kimdənsə kömək xahiş etməkdən söz düşəndə, onda iş ya heç olur, ya da ağıllı bala xəyal qırıqlığı yaşayır.
Ağıllı bala kömək istəməkdənsə, öz can sağlığına zərər vurmağı üstün tutar. Bir ağıllı balanı qeysəriyyə əməliyyatından sonra yırtıq üzrə əmliyyat etmişdilər. Həkim ona ən azı bir həftə yatağndan qalxmamağı tapşırmışdı. Evi yığışdırmaq, yemək bişirmək kimi işləri dostları və məbəddəki imanlılar öz üzərinə götürmşdülər. Lakin hər dəfə köməkçi gəlməzdən əvvəl o, yığışdırmağa və qabları yumağa çalışırdı ki, heç kəsə əziyyət verməsin.
Ağıllı bala təkbaşına uğurla dünyaya qarşı durmaq gücündə olur. O vaxta kimi ki, onun psixoloji və fiziki durumu partlayış həddinə gəlib çatır. O, öz mübarizəsini nizam-intizamla və bacarıqla yerinə yetirir. Lakin unutmur ki, onun gözə görünməz zərif varlığı bir gün sına bilər. Ağıllı balalardan biri özünün insanlarla qurduğu münasibət tərzini plasmas meyvə ilə müqayisə etmişdir. Zahirən onlar gözəl və dadlı görünür. Lakin onlarda canlı, əsl, yeməli heç nə yoxdur. Ağıllı balalardan birinin ərinin mənə söylədiyi kimi: «mən arvadımın mənə xəyanət edə biləcəyindən heç vaxt narahat olmamaışam. Amma böyük ehtimalla bu o qədər də vacib deyil. Çünki onsuz da bütövlüklə mənə aid olmaq istəmir». Bu kişi qurbana çevrilmiş arvadı tərəfindən özünə qarşı eyni zamanda həm hörmət, həm də nifrət hiss edirdi. Arvadı həmişə intizamlı, sadiq, məsuliyyətli, təmizkar, hörmət saxlayan idi. Lakin əri özünü gicliyə vuranda, bu, arvadını coşdurmurdu. Yaxud da əri çox gülməli bir əhvalat danışanda onun gülməyi üçün daxilən azadlığı çatışmırdı. Ağıllı bala hər şeyin qaydasınca və münaqişəsiz olması istəyindən başqa, hər şeyə və hər kəsə qarşı etinasız yanaşırdı.
Bu qurban qadın fədakarcasına öz ənamlarını qurban edir. Hətta öz qəlbini açmağa belə cəhd eləmir. Onun üçün ərinə və dostlarına qarşı kömək əlini uzatmaq, ürəyini açmaqdan daha rahatdır. Əgər kimsə bu qadından sevgi əvəzinə qeyri-təbii kömək aldığını bildirirsə, asanlıqla qadını özünü təqsirkar, günahkar hiss etdirə və depressiyaya sala bilər. Buna görə də ağıllı qadınla evli olan kişilərin çoxu hansısa problemi həll etmək üçün danışmağın mənasız olduğunu dərk ediblər. Çünki mübahisə özünə əziyyət vermək, yaxud incikliklə bitəcəkdir.
Ağıllı bala həmçinin münasibətlər üzərində işləyərkən çox əziyyət çəkməyə, hətta həddindən artıq üzülməyə hazır olan insandır. O, hamını özndən razı salmayana kimi rahatlıq tapmır. Mən xəstə uşaqlarlın qayğısına qalmaqla öz övladını yoluxdurmaq risqi göz altına alan ağıllı bala tanıyıram. O, bunu ona görə edirdi ki, sadəcə insanlara «yox» deməyi bacarmır. Onun üçün sülh və harmoniyanın təmin olunması çox vacibdir. Bu, onun naliyyətlərinin ölçüsündən asılı deyil. Yalnız Onun davranışının kiminsə tərəfindən qəbul olunmaması fikri onun yuxusunu qaçırda və onu narahat edə bilər. Heç təsəvvür edə bilməzsiniz ki, ağıllı bala necə böyük həvəslə üzr istəməyə hazırdır. O, bunu xüsusi peşəkarlıqla yerinə yetirməyə hazırdır. Bağışlanma və üzr istəmək haqqındakı xahişlər məsihçi nöqteyi nəzrindən məqbuldur. Lakin çox vaxt bu, ətrafındakıların ona qarşı nəzakətli davranması tələbidir. Bu baxımdan bütün ağıllı balalar xudbindirlər. Və ətrafdakı insanlar üçün yükə çevrilirlər. Hansı ki, onlar günahkarı əvvəlki kimi xoş, sevimli olduğuna əmin etməlidirlər.
Ağıllı balanın münasibətləri qurma tərzi ona gətirib çıxarır ki, insanlarla mnasibətdə dərin hörməti qazanmadan onları səthi ortaqlığa meyilli edirlər. Onun əməyi ən çox ətrafdakılarını onun sadiqliyi, canyanıqlığı və sevgisi ilə fəxr etməyə yönəlib. Həqiqəti söyləsək ətrafdakılar onun fədakarlğında çox vaxt yalnız boşluğu və gizli şəkildə monupulyasiya etməsini görürlər. Ağıllı bala ilə münasibət quran insan onun fədakarlığını borc kimi qəbul edərək özündə onu istismar etmək istəyini hiss edir. Sizin həyatdakı çətinliklərinizlə mübarizə aparmaqdan ötrü yaşayan dama kimin xoşuna gəlməz ki? Ağıllı balanı istismar etmək istəyi olmaya da bilər. Sizin ayaqlarınız altında yollarınızı hamar və rahat etməkdən ötrü dolaşdığı vaxt onu tapdalamamaq mümkün deyil.
Ağıllı balanın özünü qəlb yaralarından qorumaq istəyini görmək çətin deyil. Bir çox hallarda o, həyatındakı yoldançıxarılma anlarını bir fraqmentlə xatırlayır. Lakin o, ya onları düzgün qiymətləndirmir, ya da günahkar olduğunu hesab edir. Çox vaxt yoldan çıxarana yoldaşlıq edir. Ən azından yoldançıxaran onun üçün təsəlli və dəstək üçün müraciət etdyi sadiq köməkçisidir. O, hamını yaxşı dinlədiyinə və başa düşdüyünə görə qiymətləndirilirdi. Və həmişə istismar olunurdu, çünki özü buna qarşı deyildi. Açıq-saçıq və ya gözəl libaslarda o, özünə əmin görünür, lakin qəlbinin dərinliyində o, bir qadın kimi özünə qarşı tənqidi və nifrətlə yanaşırdı. O, cinsi təcavüzün vurduğu zərəri fəth etməyi bacarır, hər dəfə sakit, təmkinli və nəzakətli tərzi ilə özünə qarşı pis rəftara dözür.
Buz kraliça
Buz kraliçası-məqsədyönümlü, hökümlü, cəfəngiyyata dözməyən kobud adamdır. Onun ürəyi xalis qızıldan ola bilər. Lakin adətən o, qızıl kimi bərkdir. Onun qəddarlığı insanlara qarşı nifrətindən irəli gəlir. Əgər ağıllı balanı daxilən mövcud olmayan qadın adlandırmaq mümkündürsə, onda buz kraliçası daxilən mövcud olan qadındır. Lakin güllə keçirməz şüşə arxasında mövcuddur.
Daxili dinamika
Buz kraliçası adətən, öz hisləri üzərində özünü yüksək tutur. Başqa insanlara qarşı duyuduğu səmimiyyət şübhə doğurur. Təkəbürrlü və başqalarının qiymətləndirilməsindən dolayı qəzəblidir. İnsan qəlbinin təlabatlarını o, uşaqlıq və ərköyünlük hesab edir. Ağlayan uşağı uzun müddət mehribanlıqla sakitləşdirmək ona xas deyil. O, uşağın göz yaşlarına ancaq bir dəqiqə dözə bilər. Sonra isə nə iləsə onu məşğul etməyə çalışar. Çox vaxt o, uşağı zəifliyinə görə utandırar ki, uşaq daha böyük görsənsin: «sən ağlağansan, əgər sən indi zırıldamağını qurtarmasan, mən səninlə danışmayacağam».
Öz qəlbinin səylərini buz kraliça axmaq sintementallıq hesab edir. Bundan əlavə, mübarizə aparmalı olduğunu çatışamayan cəhət kimi qiymətləndirirdi. Buz kraliçanın gözündə insan qəlbinin təlabatları tamamilə ləkəli deyil. Çünki o, ətrafdakı insanlara göstərdiyi münasibətə öz hisləri ilə bəraət qazandırır. O, özünü yaxşı ana hesab edir, uşaqları tərəfindən özünə qarşı hörmət tələb edir. Ərinin daha çox ailənin qayğısı ilə məşğul olmasını istəyir. Əgər qadını vaxtında «susdursalar» o, bir qədər həssaslıq göstərə bilər. Lakin o, kimdənsə asılı olmaqdan imtina edir. O, qəlbinin ağrısının öhdəsindən gələ bilməyəndə öz səylərində zəiflik görür. Əgər kimsə buz kraliçanın qəlbində ruhən zəngin münasibətə susuzluq yaradarsa, ona ya nifrət ediləcək, ya da ondan uzaq qaçacaqlar. Bütün hislərə qalib gəlməlidir. Yəni bütün hislər nəzarət altında olmalıdır ki, heç kəs bir daha ona yara vura bilməsin.
Bütün bunlara görə buz kraliça şübhəli və tənqidə meyilli olur. Başqa insanlar ona tərəf dartınanda o, bunu onun yerini tutmaq cəhdi kimi qiymətləndirir. Buna görə də insanların xeyirxahlığını və istiqanlılığını lazım olmayan əşya və təhlükə mənbəyi kimi rədd edir. Komplimentləri «ölümöncəsi» dilə tutub razı salmağa bənzədir, yaxud onun zəifliyini istismar etməyə hazırlıq kimi dəyərləndirir. Bu cür yanaşmaqla çox vaxt ətrafdakı insanların istəyini dəqiq müəyyənləşdirir: məsələn, onun həssaslığı uzaq məsafədən qeyri səmimiliyi hiss etməyə kömək edir. Onun şübhələri bəzən doğru çıxsa da lakin çox vaxt yerinə yetirilən peyğmbərlik kimi olur. Ailə üzvləri və dostları onun özünü qorumasını düşmən çəpərinə bənzədirlər. Tədricən onun hücumları və mühakimələrindən yaranan qorxu dostları və ailə üzvlərini cavab qarşılığında buz kraliçanı düşməncəsinə tənqid etməyə yönəlir. Onların bu cür davranışı buz kraliça tərəfindən onun ən pis ehtimallarının doğru olduğu kimi şərh olunur.
Buz kraliçasının şübhələri onun inadkar təkəbürründə də təzahür olunur. Hansı ki, əslində onun əsəbililiyini maska altında gizlədir. Buz kraliça ailəni normal təmin etməyi, pulları hara yönəltməyi, gəncləri idarə etməyi, meriyada (bələdiyyədə) nizam-intizam yaratmağı, iyirmi altı iyunun şərəfinə parad təşkil etməyi, suçiçəyini sağaltmağı və adi toyuqdan ləzzətli xörək hazırlamağı yaxşı bilir. Adətən, sual vermir. Amma sual verəndə də fikrini söyləməyə səbəb axtarır. Buz kraliçalardan biri məndən cinsi təcavüz mövzusuna aid geniş yayılmış ictimai maraq barədə məndən nə düşündüyümü soruşmuşdu. Ağzımı açmağa imkan verməmiş bu barədə özü nə düşündüyünü söyləyərək başqa bir mövzuya keçdi. Mən onun sualına cavab vermək üçün mövzuya qayıdanda o, özünü təhqir olunmuş hesab etdi.
Buz kraliçanın özünə inamı hər şeyi bilməyindən, hər şeydən məlumatlı olmağından və başqalarının təcrübəsinə maraqsız yanaşmağından başqa digər xüsusiyyətlərində də özünü göstərir. Onun özünə güvəni hər şeyi öz nəzarəti altına almaq cəhdində də görünür. Ya da başqa insanların fikirlərinə tənqidi yanaşmağında da görünür. Görünür, ilk şərt burada bu cürdür: «Mən daha yaxşı bilirəm». Yaxın zamanlarda evimizə qonaq gələn və aldığımız yeni mebeli görən buz kraliçası belə demişdir: «Pis deyil, amma…» beləcə, interyer haqqında öz fikirlərini söyləməyə başladı. Həyat yoldaşımla mən özümüzü çaşqın, hirslənmiş hiss etdik. Əgər bizə interyer üzrə dizayner lazım olsaydı, biz onunla məsləhətləşərdik. Amma bu vəziyyətdə biz susmağa üstünlük verdik. Çünki buz kraliça öz «zəhərini» dərhal tökməyə və ya uzun müddət onu içində gəzdirməyə meyillidir.
Buz kraliçasına xas olan sərtlik, xofluluq, özünü hamıdan yüksək tutmaq və tənqidbazlıq düşündüyümüz kimi açıq-aşkar deyil. Təbii ki, buz kraliçaların bəziləri emosiyalara öz nifrətini və onlara oxşamayan insanlara qarşı şübhələrini açıq-aşkar bildirir. Başqaları özünü bu qədər ədəbsiz aparmırlar. Onlar öz nifrətlərini bir qədər təmkinli və ictimai qəbul olunmuş tərzdə aparırlar.
Zahiri dinamika
Buz kraliçanın münasibəti qurmaq tərzi daxili reallığına təsir edir. Birincisi, həmişə hansısa bir məsafə saxlanılılır ki, insanlar ona yaxın dura bilmir. Bu cür divar təkəbbürlü görünüş ola bilər. Mən bir pastorun arvadını tanıyırdım. Onun həmişə qürurlu baxışalrı olurdu. Hansısa bir gözəgörünməz istehza ilə o bizə baxırdı. Deməyə ehtiyac yoxdur ki, məbəddə bir kimsə onun planalrına qarşı çıxmağa cəhd göstərə bilərdi. Ucaldılan divar istehzalı töhməti və ya işgüzar qayğı formasını ala bilər («xahiş edirəm, boş şeylərə görə məni narahat etməyin»). İstənilən halda bu divarın funksiyası-hürkütmək və məsafə saxlamaqdır.
İkincisi, buz kraliça mümkün olan hər şeyin başında olub və bu, belə də davam edəcək. O, heç də pis tədqiqatçı, yaxud təşkilatçı deyil. O, ən sərfəli qiymətin harda olduğunu, hansı ginekoloqun daha təcrübəli olduğunu və ətrafda kimin xəyanət etdiyindən şübhələnmək lazım olduğunu yaxşı bilir. Öz sahəsində, hətta bir neçə sahədə savadlı peşəkar olmaqda mühakiməlik heç nə yoxdur. Məsələ bundadır ki, buz kraliça məsələ üzərində nəzarəti itirəndə, səhvə yol verəndə, yaxud onun ən sevimli ideyalarına qarşı etiraz görəndə nə baş verər? Adətən, müharibə başlayır. Əgər ağıllı bala əbəs yerə qan qaraltmaq istəmirsə, buz kraliçası öz səhvini etiraf etməkdənsə, qarşısındakını didib parçalayar. Baxmayaraq ki, öz ağ-qara dəyərlərindən ötrü mübahisələrə görə təəssüf edirsə («mən haqlıyam, sənsə yox»), düşməni ilə müharibə etməyə hazırdır.
Və sonda buz kraliça ram edilməyəcək dərəcədə emosionaldır. Ağıllı bala layiq olduğu komplimentlərdən qaçır, yaxud insanların izzəti ona deyil, Allaha verək lazım olduğuna təhrik edir. Buz kraliçası komplimenti qəbul edib təşəkkür edir. Lakin qarşısındakı insanın xeyirxahlığı ona heç təsir də etmir. Tennis topu divara dəyəndən sonra necə qayıdırsa, təxminən elə bu cür də sizin xeyirxahlığınız davamlı ünsiyyətə gətirilib çıxarılmadan özünüzə qayıdır. Həm xoş münasibət bəsləyən kəs, həm də buz kraliça soyuq və tənhalıq hissi ilə qalırlar. Buz kraliça topu zərbə ilə geri qaytaran təsiri bağışlayır. Lakin az da olsa təşəbbüs göstərmək istəyi hiss olunmur.
Buz kraliçanın sahəsində insanlar bu yerin sahibəsi ilə məsafə saxlayırlar. Çox vaxt insanlar ona möhkəm iradəsinə və naliyyətlərinə görə hörmət edirlər. Lakin onları onun gəlişi və mövcudluğu heç də sevindirmir. Buz kraliçalardan yaxşı cərrah, vəkil və baş nazir çıxsa da, yaxşı rəfiqə, həyat yoldaşı və ana olmur. Buz kraliçaların onların səyinə, bacarıqlarına və əməksevərliyinə görə qiymətləndirirlər. Lakin tənqidi baxışdan və nifrtə bəslənilən münasibətlərdən qorxurlar. Dürüst buz kraliça tənha qadındır.
Qərarsız qadın
Qərarsız qadın zövqlərin klassik pərəstişkarıdır. O, qayğısız və ünsiyyətcildir. Bəzən enerjili, bəzən isə əzgindir. O, fikrinin üstündə axıradək durmur. Onun əsil fikirlərini tutmaq çətindir və yaxın münasibət qurmaq mümkün deyil. Onun dəlisovluğunun əsasında olan amillərdən biri həm özünə, həm də digərlərinə qarşı nifrət bəslənməsinin effektli bacarıq durur. Sanki o, eyni zamanda həm özünə, həm də sizə nifrət bəsləmək bacarığına malik olur. O, asanlıqla insanlarla münasibət qurmağı bacarır. Amma qəfildən həmin adama qarşı arxa çevirir. Onun xasiyyəti mehriban, səmimi və rəğbət doğurur. Lakin anidən o, əsəbi, tələbkar və ağlağan ola bilir. Qərarsız qadın ağıllı bala kimi fədakar, buz kraliçası kimi zəhlətökən ola bilir. Lakin tez bir zamanda da qorxudulmuş və incidilmiş naz-qəmzəli xanıma çevrilir.
Daxili dinamika
Qərarsız qadın çətin təbiətə malikdir. Adətən, tez inciyən və şəndir. Səmimi və yalançıdır, ağılsız və hiyləgərdir. Bir sözlə, paradoksların toplusudur. Əgər o, kiçik itkiyə və incikliyə görə kədərlənirsə, öz hislərini ağıllı balanın eqoizmi və buzlu kraliçanın zəiflik əlaməti kimi deyil, mənasız, cəfəngiyyat hesab edir. O, öz məmnuniyyətsizlik cəhdlərini və yaralarını etiraf edir, lakin onun qəlbində lal bir sual yaranır «hə, nə olsun ki?». Belə söyləmklə hislərini dərindən araşdırmır.
Qərarsız qadının daxilində zidiyyət hökm sürür. Xüsusilə də insanlarla zidd münasibətlərdə. O daim dəyişilən ildırımlı cəbhəyə bənzəyir. Gah işıq saçır, gah da zülmət bürüyür. Səbəbsiz yerə onun hisləri tərəddüd edir və tez-tez dəyişilir. Baxmayarq ki, səbəblərdən biri həm özünə, həm də başqalarına nifrət ola bilər. Onun davranışı hal-hazırda daha çox kimə — özünə və ya sizə nifrətlə müəyyənləşir. Onun tez-tez əhval ruhiyyəsinin dəyişməsi və davranışının qeyri stabilliyi insanları özündən çıxarda bilir. Onlar növbəti dəfə ondan nə gözləməli olduqlarını bilmirlər.
Ağıllı bala təqsirkar hislərinə qapıldığı, buzlu kraliça isə nifrətlə dolduğu vaxtda qərarsız qadın daxilindəki ikilik və qorxulardan əziyyət çəkir. O öz səylərini və yaxın münasibətə nifrətini səthi analizlə həlimləşdirir («Tezliklə hər şey yoluna düşəcək»). Zərərin təsir gücünü azaldır («yoldançıxaran günahkar yox, sadəcə bədbəxt, kompleksli insandır») və ədəbsizliyə düçar olur («neyləmək olar, həyat belədir»). Qərarsız qadın sanki özünün çox narahat olmasına izn vermir. Çünki dərk edir ki, bu, onu elə bir daxili vəziyyətə gətirib çıxaracaq ki, ondan dürüstlük, güc və qərar tələb olunacaq. Öz ağrı-acısına ağlamaq və gülmək, sonra isə ondan uzaqlaşmaq naməlumluğa addım atmaqdansa, daha asandır.
Zahiri dinamika
Qərarsız qadının münasibət qurma tərzinə məftunetmə, vəfasızlıq, xroniki məmnunsuzluq daxildir. Sadiqlik yəni, digər insanın xətrinə münasibətləri qoruyub saxlamaq üçün qəti qərar ondan zövq alana kimi davam edir. Yeni münasibətlərin sevinci solmağa, yaxud əziyyət tələb edəndə qərarsız qadın bu münasibətləri pozmaq üçün yollar axtarmağa başlayır. Tez-tez eyni sxem üzrə bir münasibətdən digərinə keçir. O, bu münasibətlərdən zövq alır, onları istismar edir və sonda sabotaja əl atır.
Bir qadın öz münasibətlərini qurma tərzini «qazlı suyu içib qurtarandan sonra boş qabdan qurtulmaq» kimi xarakterizə edir. Bu, gənənin davranışına oxşayır. Gənə ona lazım olan qanı hasil etmək gücündə deyil. Buna görə də o, digər orqanizmdən asılıdır (biologiyada sahibi adlanır). Gənə insana və heyvana onun qanını sorub qurtarana kimi bağlı qalır. Daha sonra o, başqa bir sahib axtarır. Eynilə qərarsız qadın da «sahib»indən həyatı sormaqla yaşayır. Sahibinin sadiqliyi qərarsız qadına lazım olana kimi onun parazitliyi gizli qalır. O, hələlik başqa yerdə zövq axtarmır. Qərarsız qadın üçün zövq və qəlbinin rahatlanması daha vacibdir, nəinki hörmət, insan dəyərləri və etibarlı münasibətlər. Sadiqlik, daimilik, səylilik və səbir onun üçün cingiltili səsdən başqa bir şey deyil.
Yoldançıxarma qərarsız qadın üçün münasibətlərinin qurulma tərzindən biridir. Bu münasibətə cinsi yaxınlıq da daxildir. Lakin cinsi yaxınlıq başqa insanı yeni münasibət qurmaq məqsədilə aldadıb tora salmağa və onun həsaslığını istismar etmək kimi şərh olunmalıdır. Yoldançıxarma açıq-aşkar şəkildə göz vurmaq, mazaqlaşmaq zamanı özünü əzib büzərək atmacalar atmaq, yaxud da gizli şəkildə, məsələn, oğul tərəfindən atılmış ananın dərin depressiyası kimi özünü biruzə verə bilər. Məsələn, öz oğlunu «sevən» ana hər şeydən məhrum olmağa, və oğlundan ötrü hər şey etməyə hazırdır. Halbuki çox vaxt özü birinci ona hücum edir, yaxud oğlu əziyyətli torlu münasibətdən canını qurtarmaq istəyəndə göz yaşları ilə təngə gətirir. Ananın belə bağlılığı sadiqlik deyil, tələbkarlıqdır. Onun sevgisi həyat bəxş edən yox, parazit və həyatı oğurlayandır. Hər iki halda qərarsız qadın öz qurbanını təqsirkar və ya ehtiras hissi ilə öz toruna salır. Nəticə isə eyni olur: əsarət altına salma, nəzarət və münasibətlərin pozulması.
Çox vaxt qərarsız qadının hakimiyyəti özünü «sahibi»ndən asılı olurmuş kimi göstərir. Guya o, sahibini o qədər qiymətləndirir ki, onun köməyi olmadan həyatdan zövq ala bilməz. Başqasına lazımlı olmaq hissindən yaranan heyranlıq o qədər başgicəlləndirici və koredici olur ki, bir çox pastorlar və psixoterapevtlər bu cür səmimi, iztirab çəkən xeyirxahlığı və seçdiyi köməkçinin məsləhətlərini dəyərləndirən qərarsız qadınlarla münasibət yaradırlar.
Qərarsız qadın tərəfindən daha bir yoldaçıxartma hərəkəti onu məyus etdikləri vaxt yaranan təqsir hissidir. Öz zavvalısının məyusluğunu görən insan özünü hədsiz dərəcədə uğursuz hiss edir. Qərarsız qadın sifətini almaqda mahirdir («eybi yox, bunun da öhdəsindən bir təhər gələrəm»). O, həyatda istədiklərini alsa belə heç vaxt xoşbəxt ola bilmir. Onun narazılığı nəinki öz «sahib»ini təqsir hissinə təhrik edir, həm də münasibətləri pozmaq üçün bəraətə yol açır («Nəyə görə bütün bunlara dözməliyəm?»). Bu münasibətlərinin digər tərəfdaşı münasibətləri qoruyub saxlamaq üçün qərarsız qadından çoxlu şəfqət, sadiqlik, vaxt, pul və güc tələb edir.
Qərarsız qadın üzr istəməkdə güclüdür. O, bir saniyənin içində ciddiləşə və qəzəblənə, ikinci saniyədə isə zavallı və peşiman ola bilər. O, sanki səngiməyən susuzluq hiss edir. Anası və arvadı qərarsız qadın olan bir kişi ağlaya-ağlaya deyirdi: «Mən onları heç vaxt xoşbəxt edə bilməyəcəm. Sanki hansısa emosional parazit bir qurd onlara verdiyim mənəvi qidanı sorur. Onlara mənim qayğımdan heç nə çatmır».
Acgözlyünə görə qərarsız qadın hər cür ünsiyyət onun üçün səthi olaraq qalır. Onun bütün yaxşı münasibətləri dağılır. Bu dağılma onu daxilindəki əminsizlikdən, narahatlıqdan və ikiləşmədən azad edir. Və qeyri sağlam münasibətlər üçün qapı açır. Öz növbəsində qarşılıqlı manipulyasiya dağılan münasibətlər və sonda olan tənhalıq qərarsız qadına öz qayğısına qalmaq susuzluğunu söndürməyə kömək edir.
Şablon yaratmaq asandır: qorxudulmuş evdar qadın və ya ideal pastor simasında ağıllı bala; azad fikirli qadın, personal seçməkdə menedjer və administrator yorğunluğunu bilməyən buz kraliçası; bar və restoranların daimi sakini və iddiasız münasibətlərdə zəli olan qərarsız qadın. Bu cür streoatiplər məsələnin mürəkkəbliyini pərdələyir. Bir çox qərarsız qadınlar öz problemlərini ciddiyə almayan və ya həyatındakı çətinliklərin öhdəsindən bir az gəlmək üçün duaya və Kəlam araşdırmasına (eynilə dnyəvi qadınlar narkotikə və alkoqola əl atdığı kimi) üz tutan yüksək əxlaqlı məsihçi qadınlardır. Digər tərəfdən qəlbinin məhv olmasından əziyyət çəkən ağıllı balalar tez-tez əxlaqsız münasibətlərə yol açırlar. Cinsi əlaqənin nizamsızlığı qərarsız qadının imtiyazı olmadığı kimi buz kraliçanın işə həsr olunması da onun mülki deyil.
Münasibətlərin qurulma tərzi müxtəlif variasiyalarla və açıq ziddiyyətlərlə xarakterizə edilir. Nə üçün belə baş verir? Bu sualın cavabının bir hissəsi sadədir. Hər bir münasibətin qurulma tərzində nifrətin bir növü digəri üzərində üstünlük təşkil edir. Hər bir ağıllı balanın qəlbinin dərinliyində başqa insanlara qarşı bəslədiyi nifrət çöküntüsü var. Bu çöküntü naməlum və toxunulmaz qalsa da, özünü büruzə vermək üçün lazımi an gözləyir. Oxşar vəziyyətdə buz kraliçası özünə qarşı nifrətin ehtiyatını toplayıb saxlayır. Baxmayaraq ki, ətrafdakılara hirslənmək onun üçün daha asandır. İstənilən qərarsız qadın fövqəltəbii şəkildə özünə və digər insanlara qarşı nifrətinin yerini asanlıqla dəyişir.
Buna baxmayaraq klişa yaratmağa cəhd etsək də, biz qısa olaraq münasibətlərin qurulma tərzinin üç növünü xarakterizə edə bilərik: ağıllı bala sadiqcəsinə münasibətləri qorumaqdan zövq alır. Buz kraliça nəzarət və qorxu sayəsində qazandığı hakimiyyətindən zövq alır. Qərarsız qadın isə ehtiras, yaxud təqsirkarlıq hissi ilə oynayaraq yoldançıxartmadan və nəzarətdən zövq alır.
Ağıllı bala digər insanlar tərəfindən dəstək ala bilər. Lakin uzun sürən prespektivdə tənhalaşaraq, daha qəddar rəftara məruz qalcaq. Buz kraliça təhlükəsiz məsafədən özünə hörmət və heyranlıq qazana bilər. Lakin nəticədə o da tənha qalır. Onun hədə-qorxu siyasəti cinsi təcavüzün nəticəsini minumuma endirəcək. Lakin uzun sürən prespektivdə onun ətrafdakı insanlara qarşı təkəbürrü və qəddarlığı intiqam və qisas almasına şərait yaradacaq. Qərrasız qadın sevincli gülüş və qəzəb, könüllü kömək və nifrət yaradır. Çünki mahiyyətcə o, həmişə ətrafındakı insanları iztiraba və məyusluğa itələyir. O, qarşılıqlı münasibət yaradır. Lakin qərarsız qadının yaxınlığı bu münasibəti qorxuya və qəzəbə çevirərək başqa insanlara qarşı qəddar münasibətə təhrik edir. Nəticədə başqalarına böyük zərbə vurur. Eyni vaxtda onların məyusluğundan və soyuqluğundan özü əziyyət çəkir.
Ağıllı bala, buz kraliça və qərarsız qadın — bunların hər üçü eyni zamanda həm fəal iştirakçı, həm də qurbanlardır. Onların münasibətləri qurma tərzi nəinki yaşadığı təcavüzün nəticəsidir, həm də Allahdan uzaq, müstəqil həyatı əldə etməklərinin boş cəhdləridir.
Münasibətlərin qurulma tərzinin yaratdığı tordan şəxsiyyətin azad olması — bu, ruhani böyümədə böyük və uzunmüddətli əziyyətdir. Qəlbin iztirablarını və çətin münasibətlərin üstündən xətt çəkmək mümkün deyil. Lakin biz inanırıq ki, Məsihdə keçmiş həyat indiki həyatı ləkələmir və gələcəyi müəyyən etmir. Cinsi təcavüzün daxili və zahiri nəticələrinin müzəkirəsi ruhani böyümədə Allahla münasibətin başlıca faktoru olmasını açıqlayır.
III HISSƏ
İNKŞAFIN RUHANI MÜQƏDDIMƏSI
10-CU FƏSİL
SEVINCƏ AÇILAN GÖZLƏNILMƏZ YOL
Bundan əvvəlki fəsillərdə əsas fikir sadədir. Problem bütün dürüstlüyü ilə etiraf edilməyənədək həll oluna bilməz. Əksər məsihçilərin geniş yayılmış səhvi problemin mövcudluğunun inkar edilməsi, yaxud düzgün, lakin həddindən artıq bayağı həll variantının təklif edilməsidir. Lakin dürüst şəkildə öz problemini həll etmək istəyən insanlar da onun ruhani həllini sadə görünüşünə görə rədd edirlərsə, fəlakətli səhvə yol vermiş olurlar.
Təəssüf ki, problemə ruhani baxımdan yanaşan insanlar hər kəsə məlum olan həqiqətləri rədd edən insanlara şübhə ilə yanaşırlar. Süquta uğramış dünyada həyata anlayışla yanaşan insanlar isə Kəlamda yazılmış adi həqiqətlərdə təsəlli tapan insanlara şübhə ilə yanaşırlar. Şübhələrin bu və digər halında nə vurulmuş zərərin dəhşətini, nə də xoş Müjdənin möcüzəliliyini nəzərə almırlar. Allahı və Məsihi izzətləndirmək istəyən kəslər eyni zamanda problemin özündə və onun həllində sadəliyi və mürəkkəbliyi dərk eləməlidirlər.
Kitabımın qalan hissəsi cinsi təcavüzə məruz qalan insanların şəxsiyyətinin dəyişilməsi üçün lazım olan suallara cavab verir. Bu dəyişilmə mümkündür. Bundan əlavə ruhani inkişafa can atan hər bir adama bu dəyişilmə zəmanət verir. Hər bir halda bu proses həm təbii, həm də fövqəltəbiidir. Biz ruhani inkişaf etmək və şəxsiyyət kimi formalaşmaq üçün yaradılmışıq. Lakin günah təkcə ruhani inkişafımıza mane olmur. Həmçinin qaydalardan ruhani inkişafı istisnaya çevirir. Biz Allahı və insanları sevmək yolunu seçəndə, əmin ola bilərik ki, xudbin durğunluğun və çürümənin qarşısını almaq üçün yolumuza nəsə fövqəltəbii bir əlamət çıxacaq.
Şəxsiyyətin dəyişilməsi — daimi olan bir prosesdir. Bu həqiqəti qiymətləndirməmək olmur. Cinsi zorakılığın bir çox qurbanları hesab edirlər ki, onların şəxsiyyətlərin dəyişilməsi prosesi çox ləng gedir. Belə zənn edilir ki, bu prosesdə Allahın iştirak etdiyinə görə proses əziyyətli olmamalıdır. Əgər bu fikir düz olsa idi, onda nə üçün Allah Musaya təvazökarlıq öyrətmək və insanların, eləcə də sürünün qayğısına qalmaq üçün qırx il vaxt təyin etmişdi? (Bax Çıxış 2:15–20). Qəlbin dərin şəfası, onun fövqəltəbii şəkildə dəyişilməsi uzun illərin səyi bahasına başa gələcək. Bu səy dəfələrlə təcrübədən keçirməklə, səhvlərə yol verməklə və imanda növbəti addım atmaq üçün gücdən ibarətdir. Heç vaxt kiminsə ruhani inkişafını müddət nöqteyi nəzərindən mühakimə etmək olmaz.
Əgər təcavüzə məruz qalmış insan Allahın qeyri-təbii işində iştirak etməyə qərar verərsə, hansı gözlənilməz hadisələrlə rastlaşa bilər. Bu dəyişilmə prosesində o, zəiflik, üzgünlük, yoxsulluq və ölümün yollarını keçir. Dürüst insanda bu cür sözlər ikrah yaratmasa da, soyuqluq hisləri yarada bilər. Bunlar onu qorxuda da bilər. Cinsi təcavüzə məruz qalan insan artıq özünü zəif, sınmış (zəiflik hissi), yoxsul (acizlik və xəyanət hissi) və cansız (acizlik, xəyanət və daxili ikiləşmə hissi) hiss edir. Dərmanın xəstəlikdən daha ağır olması fikri daha çox qorxudur. Hər halda xəstəlikdən yaranan qorxu bu fikrin yaratdığı qorxudan yaxşı deyil. Ona görə də bu yolla getmək prespektivi qəbulolunmazdır.
Bu səbəbdən bu məsələyə bir çox dünyəvi və məsihçi yanaşmaları Müqəddəs Kitab yolunu şirinikləşdirilər ki, bu proses bir o qədər də acı olmasın. İnsan öz günahının təbiətinə görə vəziyyət üzərində nəzarət və təhlükəsizliyin zəmanətini axtarır. Buna görə istənilən üsul, yaxud dəyişilmə yolu dəqiq başa düşülmüş istənilən nəticəni verən addımların icrası süquta uğramış qəlbin təlabatları üçün zidd görünə bilər.
Müqəddəs Kitabın yolu azad seçim və məsuliyyətli addımlar təklif edir. Lakin bununla belə «ölüm kölgəsinin dərəsindən» (Zəbur 23:4), zülmətdən məşəlsiz keçməyi də tələb edir. Müqəddəs Kitabın yolu həyatı qazanmaq üçün onu itirməyi tələb edir (Bax: Yəhya:12:24–25) Allaha etibar planlarımızdan, yandırdığımız məşəldən imtina etməyi tələb edir ki, yalanda yaşamaq üçün ölə bilək. Bizim üçün təyin olunan həyatı yaşamaq üçün ətalətli, müdafiəli və Allahı təhqir edən münasibətimizin qurulma tərzindən çəkinməliyik.
Vacib sual
Şəxsiyyətin dəyişilməsi prespektivi və sevincə apran yol haqqında düşünməzdən öncə dayanmalı, özümüzə olduqca vacib sual verməliyik. O sual ki, cavabı bizi ya Müqəddəs Kitbabın yoluna üz tutumağa, ya da Ondan üz döndərməyimizi müəyyənləşdirəcək. Sual belədir: Mən inanırammı ki, Allah mənim yaxşılığım üçün qayğıma qalan sevən Atadır? Onun Mənim yaxşılığım üçün seçdiyi yollardan istifadə etmək səlahiyyəti olduğuna inanıram? Və yalnız Allaha həyatımı və iradəmi tabe etdirməyimin mənə bu həyatada azadlıq və sevinc gətirəcəyinə inanırammı?
Əgər cavab müsbətdirsə, onda Müqəddəs Kitabın daşlarla dolu olan yolu iman sayəsində düzləşəcək. Bu da Allahın hədsiz məhəbbətini, aglasığmaz hikmətini və böyük mərhəmətini dərk etməkdə bizə kömək edəcək. Özbaşına yaşamaqdan çəkinmə prosesi alçaldıcı və ağrılı ola bilər. Lakin buna baxmayaraq uğurlu olacaq. Həyatımızı öz ölçülərimizlə biçməyimizin günahlı olduğunu etiraf edib imanla tövbəyə doğru addım atacağıq. Allaha etibar ağlabatan olacaq. Və çox asan olacaq. Allaha olan etibarımız bizi Allahın sağına, əbədi xoşbəxtliyə aparıb çıxaracaq.
Digər tərəfdən bu sualın cavabı mənfidirsə, onda Müqəddəs Kitabın yolu bizim üçün ağılsızlıq kimi görünəcək. Və özümüz üçün o yolu seçməyi qeyri-mümükün hesab edəcəyik. Əgər biz təxminən belə: «Allahın sevən Ata olduğu mənim üçün qəbuledilməzdir. Mənim üçün ilk Növbədə Allah, cinsi təcavüzə məruz qalmağıma şərait yaradan Şəxsdir. Hansı əsasla inanmalıyam ki, mənim yaxşılığım üçün O, qayğı çəkir. Mənə görə Allah eqoist və təlabkar bir Varlıqdır. Onun və başqalarının əlində bir alətə çevrilməkdən bezmişəm. Həyatımı və iradəmi Ona tabe etdirsəm, bunun mənim üçün heç bir faydası olmayacaq. Bir sözlə mən əminəm ki, bu, mənim sonum olacaq. Mənim sağ qalamğım bir möcüzədir. Bu da heç də Allahın sayəsində deyil» düşünürüksə, planlarımızdan və davranış tərzimizdən könüllü şəkildə imtina etməyimiz mümkündürmü?
Əgər biz birinci deyil, ikinci mövqeyə yaxınıqsa, bəs onda? Əgər tamamilə Allaha etibar və itaət etməyimiz bizim tərəfimizdən hər şeyə son qoyacaq təhqir kimi qəbul olunursa, bəs onda?
Hər şeydən öncə biz bir daha Məqddəs Kitabın bəhs etdiyi Allaha etibarın nə demək olub-olmadığını dərindən düşünməliyik. Bir çoxları hesab edir ki, bu cür etibar — sakit, təmkinli, öz mənfəətini güdmədən tamamilə Allahdan asılılıqdır. Baxmayaraq ki, bu təsəvürrdə az da olsa həqiqət var. Çox vaxt bu cür təmkinli iman Allahdan az şey istədiyimin nəticəsi kimi qiymətləndirilir. Qəlb cansız olanda (yaraların inkarı, qəlbin susuzluğu və iztirabın inkarı) imanlı görünmək çox asandır.
İnsanlara etibar etmək, onların bizim həyatımızda böyk əhəmiyyət kəsb etdiyini və təsir edə biləcəyi təsəvvürü yaradır. Bu səbəbdən Allaha qarşı çıxan və Ona nifrət edən kəslər durğunluq vəziyyətində Allaha xidmət edən insanlardan daha çox Allaha etibar edirlər. Bəs, onda Allaha daha çox kim etibar edir? O kəslər ki, onların imanı həyatda qarşılaşdığı dərin suallara görə Allahla mübarizə aparmağa risq edirlər. Səmimi ürəklər döyüşə cəlb olunurlar. Qorxaqlar və şübhə edənlər isə döyüş xalçasından kənarda qalırlar.
Döyüşmək qərarı Allah tərəfindən qiymətləndirilir. Allah nəinki qalib gəlir, həm də xeyir-dua verir. Beləcə Yqubun Allahla güləşmək qərarı Onun üçüın ombasının zədələnməsi ilə bitdi (bax yaradılış:32:24–32). Yaqubun axsaqlığı ömürlük qaldı. Lakin əldə etdiyi azadlıq zədələnmiş ayağa dəyərdi. Qəlbinin azadlığının dəyəri müdafiə zəmanətinin itirilməsinə gətirib çıxarır.(Öz qəlbindən möhkəm yapışıb qalmaq və onun himayədarı və müdafiəçisi olmaq qərarı).
Yaralanmış ürəyi fəth edən xoş Müjdənin möcüzəsi ondan ibarətdir ki, Allaha qarşı olan nifrətimizə və itaətsizliyimizə baxmayaraq, Məsih bizim uğrumuzda öldü və Onun ruhu dünyanın ən ucqar yerlərinə kimi bizi müşayət edir (Bax: Həvarilərin işləri 1:8). Allahın həyatımızda olan hüzuru daxilimizdəki ikiliyə, imanımızın çatışmamazlığına və Ona qarşı etibarsızlığımıza maneçilik törətmir. Əslində biz Onun lütfünü qəbul etməyə hazır olmayanda, yaxud istəməyəndə O, inadla bizi müşayət edir. Bəzən Onun həyatımızda olmaq istəyi bizdə daha çox nifrət yaradır, nəinki cinsi təcavüz zamanı olan hərəkətsizliyi («Nə üçün O, məni rahat buraxmır»).
Lakin O, heç vaxt bizi rahat buraxmayacaq. Bu, bizim yaxşılığımız üçündür. Həyatımızda olacaq yeganə sevinc və dəyişilmə günahlarımızı etiraf etməkdən və Allahın lütfünü qəbul etməkdən ibarət olacaqdır. Allaha dərindən etibar etməyən insan üçün (ya da Allaha etibar etməyi özünə layiq bilməyən) bu kitabın qalan hissəsini oxuyandan sonra bu kitabda olan məsləhətlərə əməl etmək kifayət qədər çətin görünə bilər. Lakin hər halda, hətta ən qorxaqlar üçün səhər açıla bilər. Allah susayan qəlbdə israrla öz işini sona çatdıracaq. O vaxta kimi ki, həmin qəlbi tövbəyə və itaətə yönəldənədək. Qüdrətli və mərhəmətli atanın təvəzökar övladları kimi «ölüm kölgəsinin dərəsindən» keçmək üçün güc əldə edəcəyik. Həmin dərədən biz Allahın satınalınma nuru ilə çıxacağıq.
Adımbaddım şəxsi dəyişilməyə doğru
Həyata aparan bu qeyri adi yol, yəni «ölüm dərəsinin kölgəsi»-ndən keçən yol çoxlarının üstünlük verdiyi dəyişilməyə doğru addımbaddım gedən yoldan nə ilə fərqlənir? Addımbaddım yanaşma, adətən, ən azı üç addımdan ibarətdir. Bu proses və onun nəticəsi məlumdur. Birinci addım cinsi təcavüzün qurbanı olmuş insana öz hislərini dərk etməyi və anlamağa kömək edir (özünü aşkar etmə). Növbəti addım öz daxili dünyasını ifadə etmək üçün azadlığı əldə etməyə kömək edir (özünü ifadəetmə). Sonuncu addımda qurbanı ətrafındakılarla sərhəd qoymağı öyrətmək lazımdır ki, o, heç vaxt bir daha cinsi təcavüzə məruz qalmasın(özünümüdafiə).
Bu məqsədlər — özünü aşkaretmə, özünü ifadəetmə və özünü müdafiəetmə Müqəddəs Kitab ideallarına o qədər yaxındır ki, istər şifahi, istərsə də yazılı şəkildə onların arasında fərq qoymaq çətindir. Lakin buna baxmayaraq, fikrimcə, bu fərq mövcuddur və olduqca dərindir.
Özünü aşkaretmə, yəni, öz hislərinin başa düşülməsi, çox vaxt özü haqqında daha çox məlumat əldə etmək səylərinə gətirib çıxarır. Bu da ətrafdakılardan onun qəlb ağrısını nəzərə almasını tələb edir. Lakin özünü aşkaretmə yalnız Müqəddəs Kitabın prinsiplərinə uyğun gələrsə (bununla yanaşı əsas yaxınını daha çox necə sevmək olar? Sualı dayanır), bu, özünə bəraət qazandırmağa olan ümidlərini puç edir və Allahın lütfündə ehtiyacı gücləndirir. Müqəddəs Kitabın prinsiplərinə əsasən özünü aşkaretmə cinsi təcavüzə məruz qalmış qurbanın yaralarını, hiddətini, tənhalığını və müdafiə məqsədilə təcridolunmasını açıqlayır. Bu, məyusluq hislərini aşkar etməklə bitmir. Lakin məhv olmuş qəlblə həyatın eqoist rahatlığına üz tutur. Viktimizasiyanın əsas məqsədi yalnız qurbanın hansı hislər yaşadığını aşkarlamaq deyil. Həmçinin qurbanın Allahdan uzaq həyatı yaşamaq üçün hansı strategiyadan istifadə etdiyini dəqiqliklə müəyyənləşdirir.
Bəs özünü ifadəetmə nə deməkdir? Şəxsiyyətin dəyişilməsi prosesinin ikinci addımıdır. Fikirləşdiyi və hiss etdiklərinin azad şəkildə ifadə edilməsi çox vaxt özünü müdafiə etmək üçün sübutlar gətirməyə imkan yaradır. «Mən sadəcə olaraq ədalətli olmaq istədim» ifadəsi çox vaxt bir növ qisas almağa yönəlir. İnsanlar arasındakı münasibətlərdə məsələ yalnız kiminsə ədalətli olub-olmadığında deyil. Əslində məsələ kiminsə qarşısındakının xeyrinə hərəkət etməyindədir. Özünü ifadə etməyin dürüstlüyü həmişə özünə qarşı hörmət tələb edir.
Və nəhayət, növbəti zərərin və viktimizasiyanın qarşısını almaq üçün qurulan sərhədlər çox vaxt eqoizmə, zəhlətökənliyə, müstəqilliyə və özünümüdafiəyə yol açır. Bir qadın istehza ilə belə bir ifadə işlətmişdi: «Sizin mənim haqqımda nə fikirləşdiyiniz məni narahat etmir. Mən özüm-özümlə razılaşmağı öyrənmişəm. Mən kiminsə oyuncağına çevrilmək fikrində deyiləm. Şəxsi dəyişilməyim üçün lazım olanları etməyi özüm yaxşı bilirəm». Onun əri və digərləri ilə münasibətini adət etdiyi asılılıq kimi dəyərləndirmək olar. O mənada ki, o, sanki qəlbsiz, iradəsiz yaşayaraq onun ətrafındakı insanların nazı ilə oynayırdı. O, öz viktimizasiaysını və şəxsi mənliyini təzahür etdirmək təlabatını dərk edirdi. Lakin aldığı zərərin dərinliyini dərk etdikdə elə hiddətlənmişdi ki, bu viktimizasiyada öz mövqeyini tamamilə unutmuşdu. O, heç vaxt öz günahına görə sarsıntı keçirməmişdi. Çünki sərhədləri yaratmaq prosesinin öyrənilməsi zamanı özünü günahlı ola-ola müdafiə etməsi insanlardan olan asılılığını aşkar etməmişdi. Bu da cəsarətlə və münasibətlərdə həqiqi təvəzökarlıqla yeni həyata başlamasına imkan vermirdi. Öz viktimizasiyası üzərində işləyərək ədalətliliyi tələb edəcək və öz etirazını bildirəcək məkhəmə haqqında düşünürdü. O, hələ də günahını etiraf etmək fikrində deyildi. Və təbii ki, Allahdan Onun lütfünü diləməmişdi.
Sərhədləri müəyyən etmək ideyası tamamilə qanunidir. Mən günahkar insan olduğuma görə öz məhdudiyyətlərimi etiraf edirəm. Bu isə o deməkdir ki, mən insanlara daha yaxşı xidmət etmək üçün sərhədlərimi müəyyənləşdirirəm. Bu sərhədlər çox nadir hallarda pozulur. Məsələn, gecə yuxusunun pozulması kimi. Çünki mən yeddi saatdan az yatmayanda daha yaxşı işləyirəm. Öz övladlarıma vaxt ayıranda telefon zənglərinə cavab vermirəm. Axı, mən telefonun qulu deyiləm. Və həmin vaxt mən mənimlə danışmaq istəyən hər kəslə danışa bilmərəm və buna borclu deyiləm. Münasibətlərdəki sərhədlər mənim kamil olmadığıma dəlalət edir.
Mən o faktı inkar etmirəm ki, cinsi təcavüzə məruz qalan qurbanlar çox vaxt öz şəxsi qanuni sərhədlərini qorumaq və qoruyub saxlamaq bacarığını itirirlər. Mən onlara sərhədlərini pozan faktları aşkarlamağa veə müəyyən sərhədlər qurmağa kömək etməyə də qarşı deyiləm. Lakin sərhədlərin qurulmasının məqsədi Allahı və insanları sevməkdirmi, yoxsa xudbinliyin yeni bir mərhələsidir? Bu məsələdə əsl məqsəd bir daha təcavüzə məruz qalmamaq zəmanəti deyil, yaxınlarına xeyir-dua verməkdir. Sərhədlər o məqsədlə qurulmalıdır ki, bizimlə doğma münasibətdə olan insanları daha çox sevməliyik. Əgər biz digər insanların qarşısında qorxu içərisində yaşayırıqsa, biz təmiz qəlblə yaxşı münasibət bəsləyə bilmərik. Əksər hallarda kimisə incitmək və mənasız münasibətlərdən məhrum olmaqdan qorxduğumuz üçün sərhədlərimizi pozmağa imkan veririk. Sevmək yaxınlarının münasibətindən asılı olmaq deyil. Onlara sadiq olmaqdır. Sevmək yaxınlarının bizimlə deyil, Allahla olan münasibətlərinin qayğısına qalmaq deməkdir.
Mən şəxsi sərhədlərinə uzun illər boyunca dünyəvi əsaslarla yanaşan bir qadınla müalicə aparırdım. Onun anası qəddar və tələbkar qadındır. Anası qızının kimsə tərəfindən yoldançılxarıldığını etiraf etməkdənsə onu öldürməyə hazırdır. Bir neçə il qızı öz qayğısına qalmaqla lazım olan sərhədləri qururdu. O, rahatlıq və sakitlik əldə etsə də, lakin sevinc və qəlb təvəzökarlığına nail olmamışdı. Elə zənn olunurdu ki, o, özünü sevməyi öyrənir. Lakin bununla yanaşı, o özünü kiməsə həsr etməklə həqiqi qanuni xoşbəxtliyi itirmişdi. Öz sərhədlərini etibarlı qorumaqdan ötrü özünü müdafiədə daima möhkəmlənməli idi. Və anasının bədbəxt həyatına görə rəyini sərtləşdirməli idi. O, qorxaq və sakit qızdan kinli, rəzil bir qıza çevrilmişdi. Və bu, nədənsə şəxsiyyətin inkişafı kimi qiymətləndirilirdi.
Məhəbbətin şəxsi sərhədlərini qurmaq mümkündürmü? Sevmək üçün biz eyni zamanda yaxın münasibətdə olduğumuz insanın nüfuzuna hörmətlə yanaşmaq, həm də onun əxlaqsızlığını üzə çıxartmalıyıq. Əgər biz insandan uzaqlaşsaq, yaxud onun günahlarına göz yumsaq, onu sevə bilməyəcəyik. Onun həyatın əsl dadını hiss etməsi üçün daxili aləminə nüfuz etməliyik. Əks halda onu sevə bilmərik. Hər halda sevən insan xoş müjdədən ötrü çox vaxt şəhidə çevrilir. O, yaxınlarına şəxsi səylərini və lütfə ehtiyacı olduğunu hiss etdirmək üçün öz rifahını və xoşbəxtliyini qurban edir.
Məhəbbətin öz sərhədləri var. Lakin çox vaxt bu sərhədlərin qurulması sevgidən qaçmağa səbəb olur. Xeyirxah ürək üçün xoş müjdədən ötrü qurban tələb etməyən hər bir yol ikrah yaradır. Özünü aşkaretmə, özünü ifadəetmə və özünü müdafiəetmə ağlabatan proses kimi görünür. Lakin bu proseslərin nəticəsi heç də həqiqi güc, xeyirxahlıq və sadiqliklə idarə olunmur.
Müqəddəs kitabın şəxsi dəyişilmə üçün olan yolu
Həqiqi həyat ölüm tələb edir. Ölümün önündə isə iztirablar gedir.
Hətta Allahın Oğlunun belə Öz ruhani yolunu həyata keçirməsi üçün iztirablar mütləq idi:
Hər şey Allah üçün və Allah vasitəsilə mövcuddur. Bir çox övladı izzətə çatdırmaq üçün onların xilasının Banisini əzablar vasitəsilə kamil etməsi Allaha münasib idi.
O, Oğul olduğu halda çəkdiyi əzablarla itaətli olmağı öyrəndi. Kamilliyə çatandan sonra Ona itaət edənlərin hamısı üçün əbədi xilas qaynağı oldu.
İbranilər 2:10; 5:8–9
Eynilə bizim də bu cür iztirab çəkməyimiz gərəkdir. Çünki onlar həyatın gözəl və mənalı olması ilə bağlı xülyaları dağıdır. Çünki bu xülyalar susayan qəlbimizin susuzluğunu yatırmaq üçün nələrə üz tutmağımıza bizi vadar edir.
Enni Dillordun qələmə aldığı qurbanın yanğın faciəsi haqqındakı məqaləsi kifayət qədər amansız təsir bağışlayır. Lakin o, bunu insanların iztirablarını üzə çıxartmaqdan ötrü edib:
Oxuduğuma görə ağır yanıq xəsarətindən əziyyət çəkən insanlar, sadəcə olaraq ağrıdan havalanırlar. Onların arasında intihar halları faizi yüksəkdir. Tibb onların ağrılarını azaltmaq gücündə deyil. Dərmanlar yatağı isladaraq onların üstndən «axır». Çünki xəsarət alanın dərisi yandığına görə dərmanı saxlaya bilmir. İnsanların ağlamaqdan başqa çarəsi qalmır. Sonra isə onlar özlərinə qəsd edirlər. Onlar alovla üzləşməyənə qədər, həyatda bu cür iztirabların və ağrının olmasını təsəvvür etmirdilər [70].
Məsihçi üçün iztirablara tamamilə məruz qalmaq ümidə necə yol aça bilər? Məsələ bundadır ki, iztirablar bizi etibar etməyimiz üçün ali varlıq axtarışına vadar edər. O yerdə ki, Onu həqiqətən axtarmaq lazımdır.
İstənilən iztirab o faktı təsdiqləyir ki, nəsə qeyri-düzgün, dəhşətli və qeyri təbii hadisə baş verib. Və ədalətlə harmoniyada olan salehlik, gözəllik və daha yaxşı nəticə gözləmək lazımdır. Əks halda əgər bu yer üzü bizim yeganə doğma evimizdirsə, onda daha böyük yanğılı istəklərə can atmağımız hardandır?
Bütün iztirabların vacib və yararlı olduğu fikri də düzgün deyildir. Bir çox insanlar günahlarının yaratdığı nifrət yükündən əziyyət çəkirlər. Digərləri isə iztirablardan üzülürlər. Və kiminsə onları bu iztirablardan qurtarmasını istəyirlər. Mən bu iztirabları faydalı hesab etmirəm. Lakin buna baxmayaraq onlar qəlbimizin daha böyük şeylər üçün yarandığını açıqlayır.
İsa Məsihin iztirabları rüsvayçlıq və təhqir içində çarmıxa çəkilməkdən ibarət idi. Bizim iztirablarımız isə canımızı itirmək və Onun çarmıxını daşımaqdan ibarətdir. Bununla əslində nə üçün təyin olunduğumuzu və nə üçün yarandığımızın məqsədini bilirik.
«Ölüm vadisi», yaxud Çarmıx yolu Müqəddəs Kitabın öyrətdiyi dürüstlüyü, tövbəni və cəsarətli sevgini tələb edir. Dürüstlük qəlbimizə rahatlıq verən hər cür inkarı aradan qaldırır. Tövbə özünə və başqalarına qarşı olan nifrəti yox edir. Nifrətin əvəzinə təvəzökarlıq və xeyirxahlıq verir. Bizim üçün nəzərdə tutulan cəsarətli sevgi bizi güclü və azad edir. Ağıllı bala, buz kraliça və qərarsız qadın da azad və daha güclü, sadiq və cəlbedici qadına çevrilirlər.
Müqəddəs kitab yolunun naliyyətləri
Çarmıx yolunda rastlaşdığımız sevinc üç daxili reallıqdan ibarətdir. Bu zövq incə olmalı (xeyirxah), ünsiyyət qurmağı mükəməlləşdirməli, eləcə də çətin, başqalarının xoşuna gəlməsə belə azad şəkildə qərar qəbul etməlidir.
Zərif olmaq zövqü, yaxud kişilərin sözü ilə desək, xeyirxah olmaq başqaları üçün cazibədar olmaq hissidir. Bir qadının dediyi kimi, o, elə bir insan olmaq istəyir ki, başqaları onun yanında rahatlıq tapa bilsin. O, bütün insanların onun kölgəsində rahatlıq və təsəlli tapa biləcəyi böyük və gözəl ağaca bənzəmək istəyirdi. Aydın görünür ki, bu qadın buz kariçasının tamamilə əksidir.
Başqalarına qarşı xeyirxah olmaq böyük xoşbəxtlikdir. Başqalarına kömək əlini uzatmağa hər an hazır olan yaxşı qonşu olmaq da olduqca xoşdur. Bir insan öz qəlbini qardaşının rifahı üçün qurban edəndə (əbədiyyət üçün əsas mükafat) nə qədər böyük sevinc tapa bilər? Bu sevinci sözlə ifadə etmək mümkün deyil. Aydın görünür ki, bu cür qurban qərarsız qadınla insanlar arasındakı münasibətə aid deyil.
Və nəhayət, başqalarını razı salmayan qəraralrın azad şəkildə qəbul olunması heç kəsi heyran etmir. Bu, canı cəsarətlə yaşamağa, başqalarından çəkinmədən öz dəyər sistemi ilə idarə olunmağa imkan verir. Qorxuya deyil, öz əqidəsinə əsaslanaraq hərəkət etmək bacarığı cana həyat verir. Kiçik hücumlara və süquta uğramış dünyanın qısqanclığına üstün gəlməyə imkan verir. Aydındır ki, heç bir ağıllı bala belə bir imtiyazı özünə rəva bilməyib.
Cinsi təcavüzə məruz qalmış qurbanların bu yolda qazandıqları imtiyazların yekunu Suleymanın məsəlləri kitabında 31:25-də daha aydın göstərilib "Qüvvəyə, şərəfə bürünür, gələcək üzünə gülür". Qüvvəyə və şərəfə bürünən qadın ağıllı bala deyil. Həmin qadının fağır və zəif olmaması üçün onun qəlbinin daha çox qüvvəsi var. O, həmçinin buz kraliça da deyil. İnsanlara qarşı ciddi və məsafə saxlamaq üçün onun həyata qarşı həvəsi böyükdür. O, eyni zamanda qərarsız qadın da deyil. Çünki yalnız bugünki günlə yaşamamaq üçün onun sabahkı günə qarşı sədaqəti daha böyükdür. O, sevən və həyatın tamlığını dadan bugnki gündə həvəslə yaşayan və sabahkı günə sədaqətli olan bir qadındır.
Bu cür qadın olmaq üçün ilkin şərtlər hansıdır? Dürüstlük. Tövbə. Cəsarətli məhəbbət. Mərd və təvəzökar qadın bütün bunları əldə edərək sevinc bəhrələrini biçəcək.
11–Cİ FƏSİL
DÜRÜSTLÜK
Dürüstlük — reallığı olduğu kimi görmək qərarıdır. Yəni qəsdən onu təhrif etməmək, onu kiçiltməmək və alleqorik şərh etməməkdir. Dürüstlük allandığımızı etiraf etdiyimiz andan başlayır. Həqiqətin gözqamaşdıran işığına baxmaq əvəzinə saxta və tutqun dünya yaratmağa meyilliyik. Dürüst insan qeyri-müəyyən həqiqətə meyilli olduğunu etiraf edir. Hansı ki, nə şəxsi dəyişiklik, nə də özünə inam haqqında təkəbürrlü xəyallardan imtina edir.
Nə üçün biz həqiqəti etiraf etməliyik? Çünki qeyri-dürüstlük, yaxud həyatda həqiqəti inkar etmək faktiki olaraq Allahı rədd etmək cəhdidir. Bu, özümüzü Allah etmək, dünyamızı istədiyimiz kimi qurmaq üçün qüvvət almaq cəhdimizdir. Həqiqəti inkar edən insan alternativ dünya yaratmaq məcburiyyətindədir. Sonra isə mifik Atlanta kimi yaratdığı dünyanı çiyinləri üzərində daşımalıdır. Saxta dünyanı yaratmaq mahiyyətcə Allahı dünyamıza burxmamaq cəhdi kimi dəyərləndirilir. Bu, hədələyən uşağa oxşayır: «Əgər mənim qaydalarımla oynamasan, mən topu götürüb evə gedəcəm». Allah bizim qaydalarımızla oynamır. Və yaralarımız və çətinliklərimizlə istədiyimiz kimi rəftar etmir. Buna görə də biz özümüzə digər bir dünya yaradaraq Allahın dünyasından uzaqlaşırıq. Özümüzə qurduğumuz dünya bizim üçün daha ləzzətlidir. Hətta özümüzü həyatdan və sevgidən məhrum etsək belə.
Dürüstlük yalan üzərində qurduğumuz həyatdan bizi azad edir. Əvvəlcə yalanın üzə çıxması bizə utancaqlıq və xəcalət yaşadır. Bu hislər yalançını qorxudulmuş və tənha qoyaraq yaxın münasibətlərin dağılmasına təhlükə yaradır. Lakin nəticədə dürüstlük qəlbə azadlıq gətirir. Çünki saxta dünyasının yükünü çiyinləri üzərindən götürür. Həqiqəti onu parçalamaq istəyən itlərdən qoruyub saxlamaq dəhşətli reallığı etiraf etməkdən daha böyük güc tələb edir. İlk vaxtlar həqiqət nifrət oyada bilər. Lakin o, yüklənmiş tənha qəlbə rahatlıq gətirir. İnsan dürüst olanda o, açıq qəlblə susayaraq təkidli halda həqiqət qapısını döyür. O vaxta kimi ki, qapı üzünə açılıb əllərinə çörək verilənədək. Əgər insan dürüstlük vasitəsilə şəfa almaq qərarına gəlibsə, o, tamamilə təcavüzün həm daxilə, həm də zahirə zərər vurduğunu etiraf etməlidir [71].
Daxili itki
Cinsi təcavüzün qurbanı olmuş dürüst insan 8 həqiqəti etiraf etməyə hazır olmalıdır. Bu həqiqətlər kitabın ötən fəsillərində ön plana çəkilmişdir.
1. Mən cinsi təcavüzə məruz qalmışam.
2. Mən qəlbimə və bədənimə qarşı törədilən cinayətin qurbanıyam.
3. Bir qurban kimi bu cinayətə görə mən heç bir məsuliyyət daşımıram. Bu, təcavüz zamanı hiss etdiklərimdən asılı deyil.
4. Cinsi zorakılıq mənim qəlbimə zərbə vurub.
5. Bu zərbə acizlik, xəyanət və daxili ikiləşmə ilə şərtlənir.
6. Mənə vurulan zərbə digər insanlara digər vəziyyətlərdə vurulan zərbədən öz dərəcəsinə, ağırlığına və nəticəsinə görə fərqlənir. Lakin aldığım zərbənin mənə necə təsir göstərməsindən asılı olmayaraq onun üzərində işləməyə dəyər.
7. Qəlbə vurulan zərbə üzərində işləmək üçün vaxt tələb olunur. Lakin bu prosesi sürətləndirmək mümkn deyil.
8. Mən öz keçmişimi pərdələməməliyəm. Lakin etibar etmədiyim və həssaslığını hiss etmədiyim insanla bu barədə danışmağa borclu deyiləm.
Daxilən zərbə aldığını etiraf edən ürək hansısa bir məqamlarda yaşadığı təcavüzün xatirələri ilə silkələnəcək. Bu hiss yüksək elektrik cəryanına toxunmağa bənzəyir. Bu xatirələr qəlbi silkələyərək yandırıb külə döndərir. Və onu tamamilə tanınmaz hala gətirir. Bu vəziyyət o qədər yad və qorxuludur ki, təcavüzün qurbanı olmuş bir çox insanlar bunu xatırlamamağa üstünlük verirlər. Digərləri isə bəzi məqamları xatırlayırlar. Yaxud xırda detallarına qədər xatırlasalar da bu xatirələrdən uzaq qaçamağa çalışırlar. Sanki bu baş verənlərin onların nə qəlbi nə də bədənləri ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Keçmişə münasibətin bu üç forması (xatirələrin inkarı, yoxluğu, yaxud bəzi məqamların xatırlanması [72]) üç sual verməyə şərait yaradır: «Əgər keçmişi dəyişmək mümkün deyilsə, onu xatırlamağın nə mənası var? Qəlbin şəfa tapması üçün çox xatırlamaq lazımdır? Əgər insan nəyisə xatırlaya bilmirsə, yaxud onun yaddaşı seçicidirsə, onun yaddaşını tamlığı ilə bərpa etməyə dəyərmi?».
Xatirələrin bərpa olunmasının məqsədi nədir?
Seminarların birində enerjisi dolub-daşan bir qadın mənə yaxınlaşdı. O məndən soruşmuşdu ki, unudulmuş, yaxud bloklanmış xatirələrin bərpasına kömək edən pentotal [73] preparat haqqında nə düşünürəm? Həmin qadın öz keçmişinin yalnız bəzi kadrlarını xatırlayırdı. Doqquz yaşına kimi yaşadıqları demək olar ki, tamamilə yadından çıxmışdı. O, özünü sanki ağlını itirmiş qadın kimi hiss edirdi. Çox vaxt ağlayırdı. Bizim söhbətimizdən bir neçə gün əvvəl huşunu itirmişdi. Məyusluq içində o, «həqiqət zərdabı»ının ona keçmişini xatırlamaqda və indiki qəlb ağrısından azad etməkdə kömək edəcəyinə dair məndən təsdiqləmə eşitmək istəyirdi.
Mən bu qadından keçmişdə nələrin baş verdiyini doğrudanmı öyrənmək istədiyini soruşdum. Mənim bu reaksiyam onu kədərləndirdi. Onun etibar etməyən baxışları çaşdığını və qıcıqlandığından xəbər veriridi. O, cavab verdi: «Əlbəttə ki, yox! Lakin bu yaramı sağaldacaqsa, niyə də yox? O, etiraf etdi ki, amneziya arxasında nələrin gizləndiyini bilmək istəmir. Lakin bununla belə, qəlb iztirablarından azad olmaq istəyirdi. Dərmanları keçmişi xatırlamaq üçün münasib vasitə hesab edirdi. Bu vasitə bilmək istəmədiyi xatirələrə qayıtmaq üçün qəlbindəki yaraları oyatmayacaq. Mən ona bildirdim ki, bütün xatirələri yadına salmaq üçün uzun müddət qəlbi üzərində işləməyə qərar verməsə, əldə olunan istənilən məlumatdan tamamilə imtina edəcək.
Təbii ki, yaddaşını bərpa etmək qərarı verən hər qurban keçmişin parlaq mənzərəsi ilə mükafatlandırılmayacaq. Bəzən cinsi təcavüz şüuraltı olaraq elə gizli saxlanılır ki, yaxud elə erkən yaşlarında baş verir ki, qurban nə qədər çalışsa da onu xatırlaya bilmir [74]. Lakin əksər hallarda insanın xatirələrə qarşı açıq olması tədricən onları üzə çıxardır. Məhz o zaman xatirələrlə konstruktiv şəkildə işləmək olar.
Xatirələrin bərpası üç məqsəd daşıyır: inkar etməyə üstün gəlmək, öz «mən»inə qayıtmaq, və şəxsiyyətin real dəyişikliyinə doğru irəliləmək. İnkar edilmə bu, Allaha qarşı çıxılma deməkdir. İnkar edilmə saxta reallığın həqiqi reallıqdan daha üstün olduğunu düşünür. Həmçinin xatirərələrin bərpa olunmasında Allahın xeyirxahlığı və qüdrətinin çatması şübhə yaradır. Və nəhayət, keçmiş barədə xatirələri bərpa etmək qərarı yalansız yaşamaq qərarıdır.
Biz indi keçmişdə olduğumuz və gələcəkdə olacağımız kimiyik. Keçmişdən qaçmaq həyatımızın bir hissəsini, həyat yolumuzu və şəxsiyyətimizin bir hissəsinin üstündən xətt çəkmək deməkdir. Keçmişə qayıtmaq üçün özümüz olduğumuz kimi qəbul etməyə cəsarət tələb olunur. Cəsarət ona görə tələb olunur ki, insanlarla və Allahla münasibətdə ola biləcəyimiz kimi davranaq.
Və sonda keçmişlə olan görüşmüz indiki dövrümüzü daha aydın görməyə kömək edəcək. Keçmiş indiki zamandan yapışıb qalır və onun üzərinə çökür. Sanki gəminin dibinə ilişib qalan, gözəgörünməz «tormoz» olan balıqqulağı kimidir. Bu balıqqulağı gəminin irəliləməsinə maneə yaradır. Xatirələrin üzərində işləmək qurbanda öz həyatı üzərində qanuni nəzarət hissini yaradır. Elə bir gizli şey yoxdur ki, gözlənilməz halda üzə çıxsın. Elə bir gizlin yoxdur ki, qadını qəfildən «eybəcər ördək balası» kimi, yaxud onun qorxduğu kəs kimi ifşa etsin.
Şəxsiyyətin dəyişilməsi üçün çoxmu xatırlamaq lazımdır?
Bu sual mənə gənc imanlı olduğum vaxtlarda verdiyim sualları xatırladır: «Özünü məsihçi hesab etmək üçün itaətin ən aşağı səviyyəsi hansıdır? Əvvəllər olduğu kimi spirtlıi içki qəbul edə bilərəmmi? Məbədə getməyə məcburammı? Bəs, şəhadət etməyə necə? Bəs, səxavətlə ianə verməyə necə?». Bu kimi sualların cavabı yoxdur. Çünki yanlış müqəddiməyə əsaslanır.
Eynilə «şəxsiyyətin dəyişilməsi üçün çoxmu xatırlamaq lazımdır?» sualı elə çıxış nöqtəsindən qaynaqlanır ki, sanki şəxsiyyətin dəyişilməsi üçün hər şeyi düzgün etmək lazımdır. Yaxud hər şeyi düzgün etməsək də çox şeyi düzgün etmək lazımdır. Lakin əsaslı dəyişilmə özü ilə tövbə gətirir. Və zorakılıq vəziyyətində bu hadisələrin mənimlə baş verdiyinə, yaxud atamın, qardaşımın, əmi və ya dayının, yaxud da qonşunun məni yoldan çıxartmaq üçün əxlaqsız olduğuna dair şübhələri alt üst edir [75].
Lakin qanuni bir sual qalır: «Xatirələri xatırlamağı nə vaxt saxlamaq lazımdır?» Onun iki cavabı var. Birincisi, xatirələrin bərpaolunma prosesi — bu, ömür boyu olan tapşırıqdır [76]. Allah bizdən sabahkı gün dərhal ideala çevrilməyimizi tələb etmir. Orta statistikalı amerika vətəndaşı ömrü boyu 12–14 ton arası qida qəbul edir. Bir oturuma sizə 2 tona qədər yemək təklif olinduğu vaxt necə dəhşətə gələcəyinizi təsəvvür edin. Eynilə şəxsi böyümə müəyyən müddət, Allahın seçdiyi period tələb edir. Bizim işimiz buna hazır olmaqdır. Allahın işi Öz planına uyğun bizim şəxsi ehtiyaclarımız və xüsusiyyətlərimizə uyğun prosesi təşkil etməsidir. Belə olan halda, Öz ali planını həyata keçirtmək üçün Allah mərhəmətli şəkildə Onun seçdiyi vaxtda xatirələrimizi bərpa edir.
İkincisi, xatirələr bəzən tədricən bərpa olunur. Baş verən hadisəyə addımbaaddım yaxınlaşdırır. Bərpaolunma çox vaxt «əldə olan kozr» adlandırdığım istiqamətdə irəliləyir. Baş verən hadisə haqqında olan xatirələr zorakılıqla, yaxud ehtiraslanma ilə və ya istədiyini əldə etməklə bağlı olan qəlbi məhv edən hislərə gətirib çıxarır. Cinsi təcavüzün həm qaçılmaz, həm arzuolunan sübutu kimi qəbul olunur.
Bir qadın saysız-hesabsız cinsi təcavüzün epizodlarını bulanıq şəkildə xatırlayırdı. O, yaxşı anlayırdı ki, onun bu hadisə ilə bağlı olan bir çox xatirələri qeyri-müəyyəndir. Onda elə bir hiss yaranırdı ki, xatirələrindən daha dəhşətli nələrsə baş verib. O, yuxuda köhnə zirzəmiyə gedən qapını görəndə vahimə içində yuxudan ayılırdı. O, bu qapı arxasında nələrin baş verdiyini xatırlaya bilmirdi. Lakin bunun onun qəlbini məhv edən hadisə ilə bağlı olduğunu bilirdi.
Bizim birgə işimiz onun başına gələn dəhşətli hadisənin bir neçə epizodunu xatırlamasına kömək etdi. Lakin hər dəfə nə isə xatırladıqca daha çox xatirələrin açılmasına ehtiyac yaranırdı. Bu isə ağrılı hislərlə müşayət olunurdu. Sonda həmin qapı arxasında baş verən hadisənin onun üçün sarsıdıcı reallıq olduğu ortaya çıxdı. Bu tükürpədici hadisə vəhişicəsinə, işgəncələrlə həyata keçirilən cinsi təcavüz idi. Zənnimcə, bu qadının yaddaşı onun qəlbi kifayət qədər dəyişiləndən sonra bərpa olundu. Bu da xatirələrin onu məhv etməməsinə şüuraltı əminliklə təmin edilmişdi.
Beləliklə, çoxmu xatırlamaq lazımdır? Bu sualın cavabı Allahın bizim üçün nəzərdə tutduğu qədərdir. Bizim tapşırığımız xidmət etmək üçün çağırıldığımız insanları daha çox sevməyimizdir.
Qeyri-müəyyən və ya unudulmuş xatirələri bərpa etmək üçün çoxmu səy göstərmək lazımdır?
Cavab sadədir. Səmimi olmaq lazımdır. Lakin heç bir dəlilik etmədən. İstəmək lazımdır, lakin qəzəbsiz. Ayıqlıq lazımdır, lakin mübtəlasız. Bunun prinsipi təxminən sinif yoldaşının adını xatırlamaq cəhdi ilə eynidir. Nə qədər xatırlamağa çalışırsansa, bir o qədər yaddan çıxır. Və tamamilə başqa işlə məşğul olduğun vaxt həmin ad qeyri-iradi yadına düşür [77].
Səmimiliyə bilərəkdən can atmaq haqqında Zəburun müəllifi daha yaxşı izahat verir.
Ey Allah, məni yoxla, qəlbimi öyrən,
Sən məni sınaqdan keçirib bütün fikirlərimi bil.
Gör qəlbimdə pisliyə yol verirəmmi?
Əbədi yolda mənə rəhbər ol!
Zəbur 139:23–24
Acından ölən və təvəzökarcasına əlini uzadan yoxsul səmimilik üçün yaxşı nümunədir. Səmimilik həssaslığın passiv forması deyil: «Budur, mən səmimiyəm. Əgər Allah mənim nəyisə görməyimi istəsə, əlbəttə ki, lazım olan şeyi mənə verəcəkdir». Səmimilik təvəzökarcasına intizarla nəyisə bilmək yanğısıdır. Bu, xatirələrin bərpa olunması arzuedilən görünməsə də, yaddaşın bərpa olunması üçün ilkin şərtdir.
Mən bir çox kişi və qadınlarla malicə kursu keçmişəm. Onların yaddaşı sanki özlərini müstəqil həyat yaşayırmış kimi hiss etmələrinə səbəb olurdu. Yaddaş istədiyi vaxt qayıdaraq onların daxili dünyası üzərində hakimiyyəti əlinə alır. Faktlar isə belədir ki, yaddaş arzuolunan olmadığı halda qayıtmır. Baxmayaraq ki, qurban özünün keçmiş, iztirab dolu xatirələrinə qarşı çıxır, yaddaşın bərpa olunması keçmişə qayıtmaq istəyinin nəticəsidir. Lakin bununla belə yaddaşın bərpa olunmasına kömək edən səmimilik şəxsi iradə ilə idarə oluna bilməz. Əslində xatirələr qəlbizimi yoxlamaq üçün Allaha etdiyimiz dualardan sonra qayıtmır. Məlum olduğu kimi yaddaş avtonomdur, elektrik açarından daha sirlidir.
Bizim hər şeyi bilmək istəyimiz uşaqdakı hər şeyi bilmək marağı ilə oxşardır. Uşaq dünyaya hislərlə doğulur. Dünyada öz yerini tutmaq üçün hər şeyi iyləyir, toxunur və dadına baxır. Hər şeyi bilmək istəyən insan hər şeyi tədqiq edərək düşünür. Lakin qəzəbə yol verəmədən əldə etdiyi məlumatları yerbəyer etməyə çalışır. Cinsi təcavüzə məruz qalmış insan dinləməyə, dərindən düşünməyə və həyatı haqqındakı məlumatları dəyərləndirməyə hazır olmalıdır. Bu proses çantada açar axatrırmış kimi onu silkələməyə bənzəmir. Çox güman ki, bu, zahiri dünyada öz yerini tutmaq üçün tədricən daxili dünyanın öyrənilməsidir.
Ayıqlıq öz uşağını avtomobil yolundan keçirən ananın diqqətinə bənzəyir. Ana uşaqla o qədər məşğul deyil ki, nəqliyyatın hərəkətinə fikir verməkdən yayınsın. Nə də ki, diqqətini yola o qədər cəmləyməyib ki, uşağını unutsun. Ayıqlıq — bu həm hazırlıq («mən baş verəcək hər şeyə hazıram»), həm də intizardır («bax, nəsə baş verəcək»). Bununla belə, mübtəda dərketməni təhrif edərək yaddaşın qayıtmasına mane olur. Bu, həmçinin yanlış xatirələr yaratmağa qadirdir. Səmimilik qapını açarla açır, hər şeyi bilmək istəyi qapını açır, ayıqlıq isə qapıdan içəri daxil olanları gözləyir.
Daxili yaranın üzərində dürüstcəsinə işləməyi, qurbana çevrilmək dəhşətini dərk etməklə xarakterizə etmək olar. Viktimizasiya üzərində düzgün işləmək ağırlığın mərkəzini zahiri yaraya yönəldir.
Zahiri zərər
Təcavüz nəticəsində vurulan zahiri zərər qurbanın ləyaqətinin təhqir olunması, həm də onun özünün müdafiəsini əks etdirir. Bir çox məsihçi din xadimləri sübut edirlər ki, cinsi təcavüzə məruz qalmış qurbanın yaşamaq uğrunda olan davranışını ifşa etmək deyil, təqdir etmək lazımdır. Gənc qurbanda ölməyib yaşamaqdan başqa çarə qalmır. Buna görə də onun indiki davranışını dərindən analiz etməyə ehtiyac yoxdur. Ona «yaşamaqdan ötrü» öz davranışının çatışmayan cəhətlərini dərk etməyi vacibdir. Sonra isə uyğun vaxtda və şəraitdə yeni «etibarlı» davranış tərzi ilə ekspriment aparmaq lazımdır.
Bu dəlillərin öz mənası var. Və onlar ağlabatan görünür. Lakin onlarda yalnız bir nöqsan var: günah günahdır. Uşaq özünü müdafiə etmək üçün yollar axtarır. Viktimizasiyanın dağıdıcı təsiri nəticəsində ölüm baramasında gizlənməyə çalışır. Və onu bu cür «fəthetmə» davranışına görə mühakimə etmək olmaz. Lakin böyüdükdən sonra bu davranışı davam etdirirsə və sevməli olduğu insanlarla dərin münasibət qurmağa mane olursa, onda bu, qanuni «sağ qalıb yaşamaq» deyil, Allahın qanunun pozulmasıdır. Əgər günah qəbul olunmadan rədd edilirsə, onda o, müalicə almamış iltihab kimi orqanizmdə kök salır. Günah günahkarı sevincdən məhrum edərək rahatlıq hiss etməsinə mane olur. Nə qədər ki, çürüyən iltihabın ocağı rədd olunur, bir o qədər də qəlb aktivliyini qorumaq üçün daha çox güc sərf edir.
Başa düşülmək xahişi qəbul olunarsa, o heç vaxt bağışlanmaya görə bəxş olunan lütf qədər sevinc gətirə bilməz. Lakin buna baxmayaraq, «səni başa düşmək» istəyinin qanunsuz olduğunu zənn etmək ciddi səhv olardı. Şəxsi inkişafa can atan cinsi təcavüzün qurbanı onsuz da öz istəyinə görə müdafiə streotiplərini tez bir zamanda dəyişə bilməz. Yetkinliyə çatana qədər o, tez-tez büdrüyüb yıxılacaq. Ona elə «dost» lazım deyil ki, onun insanlarla olan münasibətinə həmişə nə isə tapıb desin. Cinsi təcavüzə məruz qalmış bir qadın mənə danışırdı ki, onun həyat yoldaşı cinsi təcavüzün nəticələri barədə apardığım seminarlara qatılırmış. O, kədərli halda demişdi: «O, indi bəzi bilklər əldə etdiyinə görə elə hesab edir ki, mənim vicdanım olmalı və çatışmayan cəhətlərimi üzümə vurmalıdır». «Kiməsə qan axan qəlbin üzərinə duz tökməyi öyrədirəm» fikri qədər məni heç nə kədərləndirə bilməz. Tövbə və bağışlanma — bu, yksəlişin ən uca nöqtələridir. Lakin yorğun yolçu yolda bir stəkan sərin susuz, yəni onun üçün böyük əhəmiyyət kəsb edən insanların şəfqəti olmadan keçinə bilməz.
Cinsi təcavüzün qurbanı qayğıkeş dostların köməyilə öz məqsədinə doğru irəliləyirsə, yaxşı olardı ki, o, zahiri zərərini dərk etsin və indiki davranış tərzinin forması, funksiyası və nöqsanları haqqında dərindən düşünsün.
Müdafiə forması ağıllı bala, buz kraliça və qərarsız qadında olduğu kimi konkret şəkildə münasibətlərin qurulması tərzində təzahür olunur. Qeyd etdiyimiz kimi, heç kim heç vaxt eyni tipə aid olmur. Ən vacibi odur ki, özündən soruşasan: «mən nə vaxt və kimə qarşı ağıllı bala, buz kraliça, yaxud qərarsız qadın kimi davranıram? Həyatımın hansı anlarında seçim etməkdən məhrum oluram, insanlara qarşı etinasızlıq göstərirəm, yaxud heç nədən şübhələnməyən qurbanı yoldan çıxarıram».
Özünümüdafiəyə müvafiq dürüstlük, qurbana digər nöqteyi nəzərdən həyatdakı problemləri görməyə kömək edir. Məsələn, tək qadının seksual alt paltarı almamaq qərarı bədxərclik etməməsi üçün müdrüklükdürmü, yoxsa ÖZÜNÜ QADIN KİMİ HİSS ETMƏKDƏN İMTİNDADIR? Ərinə iş buyurmamağı ona qarşı xidmət etmək istəyidir, yoxsa münasibətləri itirməkdən qorxmaqdır? Bu cür suallara məhdud mövqedən cavab vermək mümkün deyil. Lakin problemə bu cür baxış mövcuddursa, qurban öz davranışının streotiplərini müdrikcəsinə qiymətləndirməyə qadirdir.
Özünü müdafiə etmək funksiyasını eyni zamanda həm ləyaqət, həm də əxlaqsızlıq baxımından araşdırmaq lazımdır. Dəhşətdən təcrid olunmağı öyrənən doqquzyaşlı qız (Yeddinci fəsil: Daxili ikiləşmə hissi. Daxildə ikiləşmə yaradan səbəblər bölməsinə bax) yataq otağının divarındakı çata baxarkən özü haqqında eşitməməlidir ki, onun davranışı düzgün deyildir. Çünki özünü müdafiə edirdi. Mən bu qızla fəxr edirəm ki, onun sabahına göz açması üçün aldığı yaranı yüngülləşdirə bilib.
Lakin dürüstlük etiraf etməyi tələb edir ki, yetkinlik çağında özünü uşaq kimi aparması onun insani ləyaqəti deyil, günahının nəticəsidir. Cinsi təcavüzün qurbanı olmuş yetkin insan özünü müdafiə məqsədilə təcrid olunursa, özünə qapanırsa, uzaqlaşırsa, yaxud kiminləsə münasibətdən qaçırsa, o, nəinki sağ qalmasını təmin edir, hətta özünə və Allaha qarşı günah işlədir. Beləcə, o, bu dünyada sevgi və lütf üçün Allahın əlində bir alətə çevrilməsinə mane olur.
Satınalınmış ürək öz müstəqilliyini və itaətsizliyini dərk edəndə insanlardan nə qədər təcrid olunsa da, onun şəfa prosesi başlayır. Məsələn, o, ağıllı bala kimi əvvəlki tək münaqişələrin üstndən səthi ötə bilmir. Çünki bu cür davranış özünümüdafiə kimi onu ifşa edir.
Özünümüdafiə davranışı həmişə onun çatışmamazlığını üzə çıxardır. Çürük və kiflə dolu zirzəmiyə girmək üçün dürüstlük tələb olunur. Dəfn salonunda, yaxud morqda saatlarla gəzişmək heç kəsin xoşuna gəlmir. Onda nə üçün yas evində olmaq şadlıq evində olmaqdan daha yaxşıdır? (Müqayisə et Vaiz 7:2–4). Bunun cavabı bundadır ki, yas evində lovğalığın qabığı soyulur, həyatın həqiqi mənası üzə çıxır. Özünü müdafiənin nöqsanını dərk etmək öz alovunu yandırdığna görə tövbə, kədər və xəcalət hissi yaşamaq deməkdir. Bu, həyatın müdafiə tərzinin nəticəsi — yəni qazana biləcəyimiz itkinin iztirablarıdır. Eləcə də əlimizdə olanların hamısının tələf olmasını dərk etməkdir. Dürüstlük qurbandan onun heç vaxt uşaqlığının və kənardan heç bir müdafiəsi olmadığı faktına diqqət yetirməsinə məcbur edir. Eyni zamanda qurbanın yetkinlik çağında qəlbinin ağrılarını azaltmaq məqsədilə əl atdığı müdafiə üsullarını həm ifşa edir, həm də onun susamış qəlbini işıqlandırır.
Mən üç övladı tərəfindən nifrətlə qarşılanan bir ana ilə söhbət edirdim. Övladlarının ona nifrət etməsi onun üçün dözülməz idi. Bu qadın xalis buz kraliça idi. O, uşaqlarının ona hər şeydə borclu olduğunu onlara hiss etdirir, eyni zamanda öz qəzəbli eqoist və ürək sıxan qayğısı ilə onlarda özünə qarşı ikrah hissi yaradırdı. O, təkəbbürrlü, qəzəbli və tənha olduğunu başa düşmək iqtidarında idi. Lakin ona əzab verən həqiqətlə razılaşa bilmirdi. Belə ki, itirilmiş illəri qaytarmaq və uşaqlarına xeyirxahlıq göstərməklə onları özünə cəlb etmək artıq onun səlahiyyətində deyildi. O, həm özünə, həm də onu yoldançıxaran kəsə nifrət edirdi. Çünki qəlbinin kobudlaşması və soyuqlaşması onun ucbatından olub. O, uşaqlarla münasibət qura bilmədiyinə görə özünə nifrət edirdi. Və eyni zamanda ona vurulan zərbəni kökündən qoparıb çıxartmaq üçün gücünün yetmədiyini etiraf etmək istəmirdi. Nə isə bacarmadığına görə xəcalət və günahın nəticəsi barədə bir dəfə də olsun düşünmədən özünə nifrət etmək mümkündür.
Vəziyyətin düzgün analiz edilməsi
Əgər insan cəsarətlə və təvəzökarlıqla yaşadığı cinsi zorakılığın daxili və zahiri nəticələrini araşdırmaq qərarına gəlirsə, bu proses nədən ibarət olacaq? Bəlkə bu kitabın oxucuları ilk səhifədən «nə etmək?» lazım olduğu mövzusunda cavab gözləyirlər. Təəssüf ki, hətta belə bir mövzuda addımbaaddım prosedur olmaya bilər. Buna baxmayaraq hansı yolla getmək lazım olduğunu təsvir etmək, zənnimcə, mümkündür. Bu yol özlüyündə bir neçə mərhələ birləşdirir: səmimilik, «nasosun doldurulması», materialın mənimsənilməsi və məntiqi nəticə çıxartmaq.
Səmimilik
Səmimilik o vaxt üzə çıxır ki, cinsi qurbanın bütün xatirələri oyanır. Və o yaşadıqlarını tamlığı ilə etiraf edir. Bir çox insanlar keçmişin həyata müdaxiləsini, ürəyin qərar qəbul etmək gücündə olduğunu səmimiliklə qəbul etmirlər. Bu, öz-özünə baş verir. Lakin mahiyyətcə cinsi təcavüz faktını təkzibolunmaz kimi qəbul etmək qərarı Müqəddəs Ruhun pıçıldamasına müsbət cavab verməkdir. Qurban cinsi təcavüzə uğradığını etiraf etməyə itələndiyini hiss edir. Xatirələr etiraf tələb edir. Və elə bir an gəlir ki, o, xatirələrin həqiqiliyini yaxud təcavüz barədə intusiyativ şübhələrini etiraf etməyə qərar verir.
Qurbanın ikinci qərarı elə bir səviyyəyə gətirməlidir ki, o, cinsi təcavüzün problemini diqqətlə araşdırmaq lazım olduğunu dərk etsin. Ondan daxili ikiləşmə hissini gözləmək lazımdır. Bu ikiləşmədən hansı daha güclü çıxarsa, onda şəxsi dəyişilmə bir o qədər etibarsız olacaq. Onun sınma keçidi insan: «Keçmişimə qayıdanda ölüm və ağrı küləyi əsidiyi vaxt mən özümə əmin olmuram. Lakin bilirəm ki, indiki həyat tərzimlə də razılaşa bilmirəm. Mən cinsi təcavüz problemini həll etmək istəyirəm» deyir. Səmimi olmaq istəyi daxili ikiləşmə prosesinin sürətləndirilməsinə imkan vermir. Səmimilik inkarla ümid arasında qaldığı vaxt yaranır. Doğuş vaxtının müəyyən ana kimi qarşısını almaq olar. Lakin doğuş prosesini vaxtından əvvəl sürətləndirmək müdriksizlik olardı.
Nasosun doldurulması
Köhnə nasoslara əvvəlcə su doldurmaq lazımdır ki, onlar suyu sovura bilsinlər. Nasosun doldurulması prosesi fəal və məqsədyönlüdür. Quyuya lazım olan avadanlıqlar quraşdırılmayanadək su oradan çıxmayacaq. Eləcə də səmimilik fəal və məqsədyönlü olmasa, öz imtiyazlarını təzahür etdirə bilməz.
Nasosun doldurulması ruhani itaətədn ibarətdir. Bunlar dua, oruc və Müqəddəs Kitabın oxunmasıdır. Dua Allahla olan yaxın münasibətə susuzluğu ifadə edir. Oruc qəlbin boşluğunu və dünyadakı zövqlərin faniliyini üzə çıxardır. Allahın Sözü qəlbi qidalandırır və heç bir çörək aclığı yatırmadığı halda Allahın Kəlamı aclığı yatırır.
Dürüstlüyə can atmaq ürəyi düşünməyə vadar edən yola yönəldə bilər. Lakin şəxsiyyətin dərin problemini həll etməyə gətirib çıxarda bilməz. Mənim məqsədim ruhani itaəti təsvir etməkdən daha çox dürüstlüyün cinsi təcavüzün probleminə fayda verən imtiyazını göstərməkdir.
Dua
Qısaca desək, dua — insanın Allahla olan söhbətidir. Dua Ataya Onun oğlu və ya qızı kimi müraciət etməyə imkan verir. Allah üçün Onun oğullarının və qızlarının hüzuru arzuolunandır və Onun tərəfindən yaxşı qarşılanır. Dua o andan başlayır ki, hər şeyi bilən Allah biz söyləməmişdən qabaq bizim düşüncə və ürəyimizin niyyətini bilir. Dua heç nəyi Allaha xəbərləmir. O, bizi Onun hüzuruna aparır və Allahı həyatımıza dəvət edir. Dua — söylədiyimiz sözlər vasitəsilə Allahla birləşmək deməkdir. Məhz bu mənada istənilən dua istənilən mövzuda Allahın ürəyi üçün sevincə çevrilir. Allah istəyir ki, biz Ona can ataq, Ona səcdə edək, Ona minnətdarlıq edək, Ona ehtiyacımız olsun və Onu sevək. Allahdan vəhy, təsdiqləmə, nəsihət, rəhbərlik, şəfa, xeyir-dua, əmin olmaq, yaxud təsəlli haqqında yalvarışlar Onu həyatımıza dəvət edir və iradəsinin icrasına yol açır. Dua bizim etiraf edə bilmədiyimiz hislərimizi, narazılığımızı, kədərimizi və qəlbimizin susuzluğunu üzə çıxarır.
Mən cinsi təcavüzün qurbanı olmuş insanlara onları heç kəsin eşidə bilməyəcəyi və ya mane ola bilməyəcəyi yerlərdə — gəzinti vaxtı ucadan dua etməyi məsləhət görürüəm. Dua qurbanın hiss etdiklərini, düşündüklərini və Allahla və yaxınları ilə münasibətdən gözləntilərini düzgün şəkildə ifadə etməlidir. Bu, Müqəddəs Ruhun bizə açıqlamaq istədiyi çağırışdır. Və bu, onun istədyi yolla olmalıdır. Bu çağırış uzun illər (gizli olsa belə) rədd olunmuş münasibətlərin bərpasıdır. Bu, Allahla daha yaxın olmaq istəyinin, qəlbin susuzluğunun etirafıdır [78].
Oruc
Oruc — müəyyən müddətə özümüzə aid zövqlərdən könüllü imtina etmək qərarıdır. Bu, ona görə edilir ki, diqqətimizi əbədi ruhani məqsədlərə yönəldək. Bu, təkcə bizə zövq verənlərdən imtina deyil. Baxmayaraq ki, onların yoxluğu bizi cismani zövqlərdən asılı oluğumuzu dərk etməyə kömək edir. Bu, yalnız özünü idarə etmək bacarığının məşqi deyil. Baxmayaraq ki, oruc dünyada rahatlıq axtarmaq deyil, ali çağırışımızın ardınca getməkdə bizi möhkəmləndirir. Oruc — təcrübədə Allahı tanımağın qəti formasıdır.
Mən cinsi təcavüzün qurbanlarına oruc tutmaqdan ötrü vaxt ayırmalarını tövsiyə edirəm. Məhz belə vaxtlarda təkliyə çəkilib kitab oxumalarını, yazmalarını, yaxud da sadəcə oturub fikirləşmələrini məsləhət görürəm. Oruc — tez-tez bu dünyanın qayğısı ilə boğulmuş qəlbin ruhani aclığını aşkar edir. Yanlış məmnunluqdan azad edən proses məhz orucdan başlayır.
Müqəddəs Kitabın oxunması
Əgər dua səmimiliyə çağırırsa və oruc ruhani aclığı gücləndirirsə, onda Müqəddəs Kitabın oxunması Allahın planının mahiyyətini açıqlayaraq qəlbi məmnun edir. Müqəddəs Yazılar qəlbdə suallar yaradır, hansı ki, bu suallar Allahı daha çox maraqlandırır. İlk günah olandan sonra Allah Adəmdən soruşdu: «…Hardasan?» Yaradılış 3:9. Həmçinin Allah Qabildən soruşdu: «…Niyə qaş-qabağını sallamısan?» Yaradılış 4:6 Hər iki halda Allah əsas problemə müraciət edirdi. Çünki məhz bu problemə görə Onun övladları arasındakı və Allahın Özü ilə olan münasibətlər dağılmışdı. Adəmin vəziyyətində bu, xəcalət, Qabilin vəziyyətində isə kin idi. Allahın Sözü qəlbimizə daxil olur, ürəyimizin fikir və niyyətlərini ayırd edir. (Bax İbranilərə 4:12–13)
Mövzunun mənimsənilməsi və məntiqi nəticəyə gəlmək
Dua, oruc və Müqəddəs Kitabın oxunulması sayəsində mənimsənilən məlumatlar diqqət və meditasiya tələb edir. Öyrənmək prosesi tədricən gedən bir prosesdir. Bəzən öyrənilməsi zəruri olan şeylər iztirab gətirir. Üzərində işlədiyim bir qadın mənə yaşadığı üç hadisəni xatırladığını danışmışdı: 1. Onun atası çılpaq halda onun qarşısında dayanır. 2. Özünü onun qucağında narahat hiss etdiyini. 3. Atasının onunla və bacıları ilə kobud şəkildə mazaqlaşmasını. Onun yaddaşı tədricən bərpa olunurdu. Həftələr keçdikcə bu üç xatirə arasında əlaqə olduğunu hiss etməyə başladı. Baxmayaraq ki, təcavüzün özünü xatırlaya bilmirdi. Ona elə gəlirdi ki, onun atası çılpaq halda onu qucağında oturmağa məcbur edirdi. O, fiziki əlaqəni xatırlaya bilmirdi. Lakin başa düşürdü ki, atasının həddindən artıq əxlaqsız və provakasiya edən davranışını cinsi təcavüz kimi qiymətləndirmək lazımdır. Düşünmək, gündəliyin yazılması, psixoterapevtlə və ya yaxın dostlarla ünsiyyət həmin qadının şəxsən dəyişilməsi üçün əlverişli mühit yaratmışdır.
Düşünmək
Düşünmək inəyin gövşəməsinə oxşayır — otun gövşənməsi nəticəsində xammal, sonda isə süd əmələ gəlir. Cinsi zorakılıq haqqında dərindən düşünmək, yəni hansı geyimdə idi, filan və filan vaxtlarda nə etmişdi, nə söyləmişdi, cinsi əlaqəni necə yaşamışdı, sonra nə baş verdi, ətraflı şəkildə məlumatlanmağınızı açıqlayır. Bu açıqlamalar çox vaxt cinsi təcavüzün həm zahiri, həm də daxili nəticəsinin əsas faktoruna çevrilir.
Bir qadın öz uşaqlıq şəkilləri ilə dolu albomunu mənə gətirmişdi. Bu şəkillərdən birində onun siması mehriban və təvəzökar idi. Digərində isə gərgin və baxışları uzaqlarda idi. Bu iki şəklin lentə alınması arasındakı müddətdə uşaq bağçasında cinsi təcavüz faktı baş vermişdi. Şəkilləri əlinə götürəndə qızın hər iki üz ifadəsi arasındakı fərqi düşünürdü. Xatirələr onu bürüdü. Və güclü təsir göstərərk onu sarsıtdı. Xatirələr ona keçmiş davranışının streotiplərini başa düşərək indiki yoluna işıq salırdı. O, xoşagəlimli, lakin rədd olunmuş ağıllı bala idi. Şəkillər üzərində nə qədər çox düşünürdüsə bir o qədər rəfiqələrinə, ərinə və psixoterapevtə qarşı müdafiədə olmasının səbəbini dərk edirdi. Düşünmək xatirələrə, obrazlar, a yaxud faktlara bir çox nöqteyi nəzərdən yanaşmağa və onların əhəmiyyətini üzə çıxartmağa imkan yaradır.
Gündəliyin yazılması
Aparılan tədqiqatlar nəticəsində məlum olmuşdur ki, faktla və hislərin yazılı şəkildə ifadə olunması yaşananları kobudlaşdırır və onları daha həssas edir. Yadımdadır ki, komputer arxasında oturub nə vaxtsa cinsi təcavüzə məruz qaldığım faktı xatırlamağa çalışmışam (müqayisə et: I fəsil («Mübarizənin reallığı: döyüşə giriş», «Mübarizənin reallığı bölməsi). Dəfələrlə eyni cümləni yazırdım: «Mən cinsi təcavüzə məruz qalmışam və ürəyim bulanır». Mən eyni zamanda özümü donmuş, həm də canlı hiss edirdim. Sözlər asanlıqla poza biləcəyim canlı şahidə çevrilmişdi. Lakin onlar təkzib edə bilməyəcəyim sübutlar idi.
Gündəlyin tutulması və hansı məsələlər, problemlər üçün nəzərdə tutulması haqqında çox danışılıb. Mənim yeganə təklifim gündəlik tutmaqdır. Yaxşısı budur ki, əlaqəsi olmayan sözlər yazmaq daha yaxşıdır, nəinki beyinini fikirlərlə qarışdırmaq. Müşhidələrimə əsasən, yazı masası araxasındakı nizam-intizam sonda məni daxili münaqişəmin mahiyyətini düzüb-qoşmağa vadar edir. Əgər fikirlərimi qarışdırıramsa, dəfələrlə eyni fikrə qayıdıram. Ta o vaxta qədər ki, heç bir qərara gəlmədən və heç nə öyrənmədən əsəbləşib fikirləşməkdən bezirəm.
İnsanlarla söhbət
Yolla gedərkən düzgün marşrut seçmək və yolda nəyə diqqətini yönəltməyin ən yaxşı üsullarından biri yoldan keçənlərlə söhbət etməkdir. Ümumiyyətlə, insanlarla söhbət duanı, dərin düşüncəni və açıqlamaları əvəz edə bilər. Lakin Müqəddəs Ruhla ünsiyyətimiz və ruhani itaətimizlə birgə ağrımızı tənhalıqda çəkməyə məhkum olunmamışıq. Nəyisə öyrənmək üçün bizə oxşar insanlarla ünsiyyət qurmalıyıq.
Belə söhbətlər dürüstlük və cəsarət tələb edir. Çünki öz keçmişini, rüsvayçılığını və günahını açmaq təhlükəlidir. Əminəm ki, cinsi təcavüz kimi problemlər təklikdə həll olunmamalıdır. Öz keçmişi, xatirələri, daxili yaraları və indiki zamanda müdafiəli davranış barədə danışmaq üçün özünə heç olmasa bir nəfər də olsa həmsöhbət tapmağı vacibdir. Çox hallarda mən eyni məqsədə doğru hərəkət edən «yol yoldaşı» qruplarına qoşulmağı tövsiyə edirəm. Bu cür — eyni problemi yaşayan qrupun daxilində təhlükəsiz şəraitdə ünsiyyət qurmaq olar. Söhbətlər ən gözəl şəkildə keçmişi xatırlamağa, indikini ayırd etməyə və gələcəkdə şəxsiyyətin dəyişilməsi üçün hazırlaşmağa kömək etmək iqtidarındadır.
Sizi mühakimə etməyən, sizdən müsbətə doğru tez bir vaxtda dəyişilmənizi tələb etməyən və yalnız sizin viktimizasiya probleminizlə təlaşlanmayan adam tapana qədər axtarmağı, dua etməyi və düşünməyi məsləhət görürəm. Etibar qısa zamanda nə yaranmalı, nə də özünü biruzə verməməlidir. Buna görə də qarşınızdakı insanın sizi dinləməyə hazır olub olmamamsı barədə daxilinizdə yaranan səsə qarşı həssas olun
Dürüstlük qəlbə yol tapır. Bu cür səmimilik keçmişi bərpa etmək üçün çox əhəmiyyətlidir. Keçmişi bərpa etmək üçün Allahla ünsiyyət qurmaq vacibdir. Məhz Allahla ünsiyyət öz bəhrəsini verəcəkdir. Bir halda ki, dürüstlük qəlbə yol açır, tövbə də insanın yaralanmış ürəyinə şəfa vermək üçün Allahın hüzuruna yol açır.
12-Cİ FƏSİL
TÖVBƏ
Şəxsiyyətin dəyişilməsi prosesi tövbənin forması olan dürüstlükdən başlayır. Tövbə inkardan və itaətsizlikdən həqiqətə, eləcə də itatətə doğru olan dönmədir. Yəni, ölümdən həyata.
Cinsi təcavüzlə əlaqədar olan inkar və yalan kimi faktorların dürüst şəkildə dərk edilməsi, adətən, viktimizasiya hissini gücləndirir. Qurbana ilk növbədə xatirələr qayıdır. Bu xatirələr xoşbəxt uşaqlıq və sevgi dolu ailə haqqındakı xülyaları darmadağın edir. Bu an nəinki yoldançıxaran (təvəzökar) əxlaqsız insan kimi görününr, həm də ailənin digər üzvləri onunla əlbir kimi görünür. Çox vaxt cinsi təcavüzün qurbanı dərk edir ki, üzərində işləmədiyi və təcavüzə yol açan davranışın eyni streotipləri onun həyatında indiki vaxtda olduğu kimi özünü biruzə verir. Adətən, viktimizasiya keçmişin hadisəsi deyil. Əksər hallarda bu, gündəlik davam edən bir vəziyyətdir.
Dəhşətli xatirələrin qayıtması, keçmişdə və indiki zamanda baş verən xəyanətin üzə çıxması, daxili yaranın etiraf edilməsi, özünün destruktiv müdafiə davranış tərzinin dərk edilməsi — bütün bunlar qurban üçün çox ağırdır. Xoşbəxtlikdən bu proses qəfil və tez bitən deyil. Tədricən inkişaf edəndir. Prosesin tədricən irəliləməsinə baxmayaraq, o, narhatlıq gətirir və iztirablıdır. Cinsi təcavüzün qurbanı üçün bu prosesin necə bitəcəyini əvvəlcədən söyləmək mümkün deyil. Lakin ümumi tendensiyalar düzgün istiqamətə yönəldə bilər. İlk öncə keçmişə açıq gözlə baxmaq prosesi sarsıdıdcı açıqlamalar üçün şərait yardaır. İlk şok fiziki zərbəyə oxşayır. Göz önündə reallıq canlanır. Lakin o, yavaş-yavaş ötüb keçən kino lentinə bənzəyir. Kadrlar keçdikcə tamaşaçı unudulmuş xatirələrin dəhşətli görüntülərini seyr edir. Çox vaxt indiki münasibətlərdə məyusluğa səbəb olur. Öz ad gününü unutmaq, yaxud kompliment eşitmək iqtidarında olmamaq indiki strategiyaların əsasını qəlbinin dərinliyinədək sarsıdır. Özünü aldatma, yəni baş verənlər keçmişdə qaldı, indi hər şey yaxşıdır yalanı məmnunsuzluq və başqa həyat arzulamaq təzyiqi altında yavaş-yavaş puç olur.
Məyusluq çox vat narazıçılığa, ailədəki ikiüzlülüyə, üsyana, yaxşı həyat haqqındakı illizuyaya, qəzəbə, sevdiyini söyləyən insanların hərəkətsizliyinə qarşı incikliyə çevrilir. Qəzəb — bu dəhşətli yalandan oyanan qəlbin silkələnməsidir.
Məyusluq çox vaxt özünə qarşı yönələ bilər. Cinsi təcavüz nəticəsində özünə qarşı yaranan nifrət qisas almaqda özünü biruzə verir. Baxmayaraq ki, qurbanlar qəzəbi təkcə onları yoldan çıxaranlara qarşı deyil, həm də qohumlara, dostlara, həyat yoldaşına qarşı yönəldə bilir. Belə olan halda, qəzəbin üzə çıxdığını görəndə və çox qəddar olduğunu dərk edəndə artıq şəfa prosesinə daxil olur. Şəxsiyyətin inkişafı reekarlığa yol vermir. Lakin qəzəbin qayıtması şəfa prosesi deyil. Qəzəbin dərk edilməsi xoş, gücləndirci, azadedici görünə bilər. Lakin qəzəbə hakim olmaq hələ ruhani yetkin olmaq demək deyil. Qəzəb qayıdanda qəlbin nə dərəcədə canlanması heç bir əhəmiyyət kəsb etmir. Çünki qəzəb nə yaraları sağaldır, nə də qəlbə məmnunluq gətirir. Çox vaxt qəzəb daha dərin məyusluğa səbəb olur.
Ümidsizlik patalistik («fərqi nədir?») ruh düşkünlüyüdür. Kəfkirin geriyə doğru dürüstlükdən özünü aldatmağın ikinci dövrəsindən ibarətdir. Buradan əvvəlkindən daha dərin və düşündürücü belə bir sual yaranır: «Məsələni reallıqla, Allahla, qəlbimin ağrısı ilə mənə zərər verən insanlarla, yaxud günahımla təhlil etməyin nə mənası var?» Əgər ümidsizlik ilkin hisləri, məyusluğu, hiddəti boğursa, qurban yolayrıcından əsas yolu seçməlidir. Onun seçdiyi yol ya radikal inkara və süni həyata, ya da tövbənin sayəsində şəxsiyyətin dəyişilməsinə aparacaq. Necə ki, şəfa prosesində dürüstlük şok, ağrı üsyan keçirərək birinci səviyyədə olduğu kimi, eləcə də tövbə onun ikinci mərhələsinə çevrilir. Buraya peşimançılıq və kədər daxildir.
Kədər keçmişdə və indiki zamanda vurulan zərərin üzərində yenidən işləməyə səbəb olur. Cinsi təcavüz nəticəsində yaranan bədbəxtliyin dürüst yaşanması keçmişi indiki zamana qaytarır. Belə ki, qəddarlığın və qisasın yükünü özü ilə gətirmir. Kədər qurbanın özünə və digər insanlara qarşı yönəltdiyi daşlaşmış nifrəti yumşaltmağa başlayır. Bütün göz yaşları tövbəyə və qəlbin yenidən doğulmasına səbəb olmur. Lakin kədər keçmişdə yaşanılan dərin ağrını dərk edə və bütövlük hissini gücləndirə bilər. Lakin eyni zamanda kədər həm də bir daha başqalarının ona zərər vurmayacağı barədəki qərarını gücləndirə bilər.
Bədbəxtlik iki müxtəlif yola gətirib çıxara bilər: bunlardan biri həyata, digəri isə ölümə aparan kədərdir (Müqayisə et, 2 Korinfililərə 7:10). Bu yollardan biri qəlbin itirilmiş sahələrinin bərpa olunmasını təxmin edir. Belə ki, bütün varlığı ilə təvəzökarcasına Allahdan lütf, Allahı izzətləndirən həyatı yaşamaq üçün güc istəməyə təhrik edir. İkinci yol isə qəlbin itirilmiş sahələrinin mənimsənilməsinə gətirib çıxardır. Belə ki, yoldançıxarana qarşı, süquta uğramış dünyaya qarşı və sonda vəziyyətə qarışmayan Allaha qarşı ittiham irəli sürməsinə səbəb olur. O ittiham ki, bizi məyusluqdan, Allahdan və qəddar dünyadan ayrı, müstəqil şəkildə yaşamaq hüququmuzu möhkəmləndirir. Kədərin iki yolu arasındakı fərqi, peşimançılıqla tövbəni qarşı-qarşıya qoyduqda ayırd etmək olur.
Tövbə nədir?
Tövbəyə tərif verməzdən öncə, iki vacib prinsipi formalaşdırmağıma icazə verin. Birincisi, Allah cinsi təcavüzün qurbanını heç bir halda başına gələnlərə görə tövbə etməyə çağırmır. Əksər qurbanlar Allahın qarşısında özlərini günahkar bilirlər. Başlarına gələn bəlaya, yaxud təcavüz nəticəsində aldıqları zövqə görə Allahdan bağışlanma istəyirlər. Baxmayaraq ki, burada onların heç bir günahı yox idi. İkincisi, tövbə möcüzəli və gözlənilməz bir hissdir. Hansı ki, könüllü şəkildə heç vaxt günah etməmək qərarına gətirib çıxardır. Tövbəni düzgün anlamadıqlarına görə ona sevinənlər azdır. Tövbə yaxşı insan olmaq istəyənlər üçün heç də həmişə şəfaya səbəb olmur.
Tövbə — həyatın mənbəyini seçən daxili dəyişiklikdir. Bu, — bizim zərərdən qorunmağımızın həqiqi həyata (bütövlük və sevinc bəxş edən Allaha dartınmaq) və ciddi əhəmiyyətli münasibətlərə gətirib çıxartmadığının etirafıdır. Tövbə yüksək sevgi çağırışının dərkedilmə prosesidir. Hansı ki, bu tövbə istənilən an bütün münasibətlərdə rədd olunur. Sevgi qanunu bütün bəraitləri üstünddən xətt çəkir. Keçmişdə yaşanılan cinsi təcavüzün ağrısı indiki sevgidən qaçan özünü müdafiəyəyə bəraət vermir. Qurban Allahı və yaxınlarını sevməkdən imtina etməklə başqalarına zərər vurur. Belə olan halda o, mühakimə olunmağa, yəni Allahdan ədalətli cəzanı alaraq Ondan ayrılmağa layiqdir.
Sevginin kamil və müqəddəs tələbinə İsa Məsihdən başqa heç kəs cavab verə bilməz. Sevgi bütün izahları rədd edir. Bəraəti dağıdır. Qəlbi Müjdənin lütfünə yol açaraq təvəzökarlaşdırır. Sonda tövbə Allaha qayıtmaq üçün daxili susuzluq və sarsıntıdır.
Tövbənin ən böyük nümunələrindən birini biz itmiş oğul məsəlində aydın görürük (bax. Luka 15:11–32). Bu məsəldə doğma evinə qayıdışa aid olan vacib məqamlar var. Tövbə hər şeydən əvvəl Ata Allaha doğru dönməkdir. Tövbə günahın iyrənc olduğunu dərk etməkdən başlayır. İtaətsiz oğul işləmək üçün donuz damına gedəndə o dərk etməyə məcbur idi ki, donuza atılan yeməklə qidalanmaq hər bir yəhudi üçün alçaldıcıdır. Çünki yəhudilər donuz ətini belə yemir, qaldı ki, ona atılan qidanı… Atasından müstəqil yaşamaq üçün düşdüyü həyat tərzi iyrənc və ədəbsizdir. Bəlkə də tövbə belə bir etirafdan başlayır (hansı ki, ilk baxışda eqoistlik kimi görünə bilər): «mən acam, özüm üçün yaxşı şeyləri arzulamağa haqqım çatır. Mən padşahın oğulları və qızları üçün nəzərdə tutulan qida üçün yaranmışam. Onda nə üçün mən tullantılarla qidalanıram?»
Tövbə çox vaxtı məmnunsuzluqdan başlayır. İtmiş oğul etiraf etdi ki, atasının təsərrüfatında ən aşağı səviyyədə olan insanlar belə rifah içində yaşayır. Və evə qayıtmamaq onun tərəfindən ağılsızlıq olardı. Öz hislərini tədqiq etmək və həqiqəti etiraf etmək üçün dərin təvəzökarlıq lazımdır: «Mən tullantılarla qidalanıram. Başqaları xoşbəxt olduğu halda, mən bədbəxtəm. Mən burda qalmayacağam. Bu palçığın içində qalmaqdansa, rüsvayçılığı qəbul edib atamın qəzəbi ilə üzə-üzə gəlməyi və onun evində qul səviyyəsinə enməyi üstün tuturam». Ataya qayıtmaqla bu təkzib olunmaz həqiqəti qəbul etmək üçün sınmaq lazımdır. Həyatımızı özümüz istədiyimiz kimi quranda bu istəyimizin bizi donuz damına gətirdiyini etiraf etdiyimiz andan həlimlik başlayır. Və bundan daha pisi odur ki, etdikllərimizə bəraət qazandırmaq mümkün deyil. Vaxtından əvvəl ona çatacaq mirası götürmək təkcə ağılsızlıq deyildi. Bu addımda — özbaşına həyataımıza davam etməkdən günahlı qərarımız əks olunur.
Gəlin, itmiş oğul atasının evinə qayıtdıqda atanın özünü necə apardığına diqqət yetirək. O ağladı. Sonra oğlunu masadakı yerinə otuzduraraq onun üçün bayram təşkil etdi. Böyük oğulun və ətrafdakıların nəzərincə ata özünü çox ağılsız aparırıdı. Belə baxanda, ata kiçik oğlun ailənin mirasını götrüüb evdən qaçması ilə bir çox rişxəndlərə və rüsvayçılığa dözmək məcburiyyətində qalmışdı. O, kənardan təzyiq hiss etməli idi — itişmiş oğuldan üz döndərməli, yaxud evində öz yerini tutmaqdan əvvəl peşimançılıq tələb etmək lazım idi. Bunun əvəzində isə ata ziyafət təşkil edir. Bu ziyafət itmiş oğulun bütün hüquqlarının bərpa olunduğunu təsdiqləyir. Ata oğulun tövbə sözlərinə heç qulaq asmadı. Bu sözləri oğul hələ yolda ikən dəfələrlə məşq etmişdi. Onun qayıdışı böyük sevinclə qarşılanmışdı.
Həyata aparan yolda günahkarın bu cür qarşılanmasının əksi böyük oğulun ataya qarşı münasibətində təzahür olunur. Böyük oğulun münasibəti ölümə doğru aparırıdı. Onun üçün ata ciddi nəzarətçidir. Bu nəzarətçini nizam-intizamla, itaətkarlıqla və həyatda hər şeydən imtina etməklə razı salmaq gərəkdir. Böyük oğul atanı onun üçün heç vaxt ziyafət təşkil etməməkdə günahlandırırdı. Atanın cavabı göstərir ki, belə bir ziyafətin təkil edilməsi üçün bircə xahiş kifayət edərdi. Lakin böyük oğulun belə bir xahiş etməsi üçün heç vaxt təvəzökarlığı çatmamışdı. Böyük oğulun faciəsi ondan ibarət idi ki, o, atasına nifrət bəsləyirdi. Bu nifrət itmiş oğulun nifrətindən daha güclü idi. Hər halda kiçik oğul əhvalatın əvvəlində pul istəmək üçün, sonra isə evə ac və yoxsul halda qayıdıb atadan lütf istəmək üçün onun xeyirxahlığına inanırdı. Böyük oğul hətta atanın bu cavabından sonra da heç nə istəmədi. Və öz təkəbürrlüyünə görə atasına özünün daha saleh olduğunu sübut etmək üçün ziyafətdə iştirak etmədi. İsa bu məsələni ona görə danışdı ki, fəriseylərin süni salehliyini darmadağın etsin. Həmçinin İsa Məsih bununla Allaha məqbul olub olmayan yanlış fikirlərimizi aradan qaldırdı.
Beləliklə, tövbə nədir? Halbuki bu sözə tərif vermək bir az çətindir. Lakin yalnız bunu demək olar ki, tövbə həlim aclıq, cəsarət, eləcə də günahımızı və Allahın lütfünü gördükdə sevincimizin dolub daşmasıdır. Allah istəyir ki, biz ac olaq, donuz damındakı tullantılardan narazı qalaq. O istəyir ki, biz Ona qayıdaq, Ondan tamamilə asılı olduğumuzu etiraf edək və çox dadlı mal ətindən dadaq.
Çarəsiz qaldıqda, özümüzə və digər insanlara zərər vurmağımızla Allahı məyus etdikdə, bəraət olmayanda tövbə üçün güc alırıq. Tövbə bizim insani dəyərlərimizi alçaldan yaxud Allahla münasibətlərimizi pozan şeylərdən imtinanı nəzərdə tutur.
Yeni həyata başlamaq istəyən insanlar üçün vacib xəbərdarlıq. Ağrını boğan qəlbin cansızlığından imtina etmək düzgündür. Kişi və qadın simasında öz bütövlüyünü elan edərək olduğumuz kimi yaşamağımız düzgündür. Bu düzgündür ki, ətrafdakı insanlar bizə hörmət etsin deyə müdafiə manevrəsinə son qoyaq. Lakin bu istiqamətdə irəliləsək, təhlükəli bir xəttə gəlib çatırıq. Bu xətti keçdikdə maskalanmış humanizm sahəsinə gəlib çıxarıq. Bu sahə mövcudluğumuzu elan etməklə bizim həyatımızın mənasına çevrilə bilər.
Müqəddəs Kitabın aşıladığı tövbə aydın məqsəd göstərməklə bizi yeni həyata aparır. Bu məqsəd insanların xeyri, Allahın isə izzətlənməsi üçün daha çox əlindən gələni etməkdən ibarətdir. Tam qərara gəlmədən zənn etmək ki, bizim mövcudluğumuz başqa insanların həyatında Allahın məqsədlərinə həsr olunub, qəlbimizin şəfası daxilimizdə baş verənlər haqqında daha çox düşünməyə meylimizi gücləndirə bilər. Və ətrafdakılardan bizə qarşı hörmətlə və qayğı il yanaşmağı tələb edə bilər. Sevilmək istəyi Allahın obrazını daşıyan insan üçün gözəl xüsusiyyətdir. Lakin öz mövcudluğumuzu sevmək deyil, sevilmək kimi qəbul etmək eqoistlik olardı. Həyatın mənası ondan ibarətdir ki, biz almayaq, verək. Allahın lütfü sayəsində layiq olmasaq da istədiyimizi almışıq. İndi isə biz ali mövcudluğumuzun imtiyazını dərk etmək- özünü yaxınına həsr etmək fürsəti qazanırırq. Buna nail olmaq üçün isə tövbə yolu bizi irəliyə aparır.
Tövbə və peşimançılıq arasındakı müqayisə
Həqiqi tövbə ilə peşimançılıq arasındakı fərq nədir? Həqiqi tövbədə acizlik etiraf olunur. Peşimançılıq isə zərəri təkbaşına ödəməyi nəzərdə tutur. Tövbə sususzluğun həlim tərzdə ifadəsidir. Peşimançılıq isə rüsvayçılıq gətirən özünə güvəndir. Özünə güvənən peşimançılıq itmiş oğulun böyük qardaşının qüruru ilə oxşardır. Bu cür peşimançılıq günahın o qədər də dəhşətli olmadığını zənn edir. Buna görə də onu yaxşı davranışla əvəz etmək olar. Ata — yalnız öz qayğısına qalan amansız istismarçıdır. Buna görə də əvvəlcədən ona məxsus olan var-dövləti sələmlə qaytarmaqla onu razı salmaq olar. Peşimançılıq borcun qaytarılması deməkdir. Tövbə isə mərhəmət barədə yalvarış deməkdir.
Tövbənin və peşimançılığın nəticəsi müxtəlifdir: tövbə yumşaldır, peşimançılıq isə qəddarlaşdırır. Tövbə insanda təvəzökarlıq yaradır. Allahın sevincini dadmış insan gülüşünü ağlaşmaya, sevincini kədərə çevirməyə hazırdır ki, Onun qarşısında həlimləşsin (bax Yaqub 4:8–10). Bir halda ki, həmin insan bilir ki, öz eqoizmi ilə vidalaşmaq həyat üçün qapı açır, deməli, o öz sınaqlarına düşmən kimi deyil, dost kimi yanaşacaq (bax Romalılara 5:3–5; Yaqub 1:2–4). Tövbə insanı rüsvayşılığın dəhşətindən azad edir. Çünki onun qəlbi artıq çılpaq, zərərli və yaxşı şeylərə layiq olmadığını etiraf edir. Allah tərəfindən günahkar kimi qəbul olunandan sonra, o, artıq heç nədən qorxmur, heç nəyi gizlətmir. Buna görə də o, insanlara qarşı sevməkdə azaddır. Onların tərəfindən rədd olunmaqdan belə qorxmur (bax Luka 7:47). Tövbə edənin Ataya qayıdışı onun xeyirxahlığına və növbəti gündə Allahla əbədiyyən birlikdə olmağa böyük ümid yaradır. O başa düşür ki, hətta ölüm belə onu məhv edə bilməz. O, yox olmaqdan qorxmur. Buna görə şövqlə və cəsarətlə yaşamaqda azaddır. Çünki anlayır ki, həyat yolunda hər hansı haqsızlıqla rastlşasa da, həmin haqsızlıq kökündən sarsılacaq.
Peşimançılıq isə əksinə, qurbanın ürəyini qəddarlaşdırır. Bir halda ki, qurban öz günahının əvəzini ödəyib, onun üstündən xətt çəkilməlidir. Buna görə də heç kəsin ondan daha böyük şeyləri tələb etməyə ixtiyarı yoxdur. Öz günahlarını etiraf edən yoldançıxaran insanlar elə düşünürlər ki, keçmiş unudulmalı və reallıqda yaşamaq lazımdır. Mən yoldançıxaranın etirafını eşitmişəm: «Mən ki, tövbə etdim, lakin o, buna son qoymaq istəmir. Belə olan halda xəyanətin yükü mənim yox, onun üzərindədir». Təvəzökarlıqla heç bir əlaqəsi olmayan qəddarlıq (baxmayaraq o özünə yazığı gələrək göz yaşları ilə özünü büruzə verə bilər) keçmişdə alınan yaraları araşdırmaqla peşimançılığı biruzə verir.
Tövbənin daha bir cizgisi — öz yaxınının qayğısına qalmaq üçün nur saçan kədərdir. Həvari Paul Korinfi cəmiyyətinin günahına qarşı çıxaraq onların təkəbbürünü ifşa etdi (bax 2 Korinflilər 7:11–13). O, onları incitməli olduğuna görə kədərlənirdi. Lakin cavab olaraq onların tövbə etməsi Paulu fərəhləndirirdi. Onların törətdikləri günahın peşimanılığından yaranan mömin kədəri onlarda yeni səylər, günaha qarşı qəzəb, Allaha və ədalətə qarşı qısqanclıq və susuzluq yaradıb. Bu cür dəyişikliklər onların özlərinə qarşı nifrətindən yox, günahkar olduqlarını etiraf etməkdən yaranmışdı. Özünə və ya başqalarına qarşı nifrət peşimançılıq üçün güc verir. O, özünün tapdalanması və heç nəyə yaramaması hissi yaradır. Sonda isə dərin nifrətə gətirib çıxarır. Nəticədə isə satınalınmadan uzaq olan kədər özünə yazıqlıq və məyusluq gətirir.
Özünün günahkar olduğunun həqiqi etiraf edilməsi ürəyi yumşaldır və insanlara qarşı olan nifrəti zəiflədir. Çünki mahiyyətcə bizə zərər verən insanlardan heç də üstün olmadığımızı dərk edirik. Özünə nifrət bəsləmək, bu, günahını etiraf etməyin şeytani saxtakarlığıdır. Özünə nifrət problemin mənbəyi kimi görünəni nəzarətdə saxlamaq məqsədilə onun üzərinə edilən hücumdur. Sonra isə peşimançılıq vasitəsilə Allahla və insanlarla münasibətlərin bərpa etmək cəhdidir. Öz günahkarlığını dərk etmək təvəzökarlıqla lütfə ehtiyac olduğunu etiraf etməkdir. Məhz bu cür etiraf fədakar sevgiyə yol açan kədər yaradır.
Həyata aparan kədər Allahın qəlbində yaratdığımız kədərlə Ona qayıtmağımızdan yaranan sevincin birləşməsidir. Allahın ürəyini kədərləndirməkdən yaranan təəssüf hissi, eləcə də arzulanan və dəvət olunan qonaq kimi Allahın masası arxasında ziyafət etmək xoşbəxtliyini heç nə ilə müqyisə etmək olmaz. Tövbə rüsvayçılığı zəiflədir, bizə yeni güc verərək yenidən doğulmaya istiqamətləndirir. Peşimançılıq nifrəti dərinləşdirir, həyatı məhv edir, Allahın yolları ilə getməyə mane olur.
Cinsi təcavüzə məruz qalmış qurbanın tövbəsi
Cinsi təcavüzü yaşayan kişi və qadınlar üçün tövbə necə olacaq? Bu, onları ölümdən qurtaracaq. Varlıqlarının həm daxili, həm zahiri amillərində həyata qayıdış olacaq. Reallıqda daxildə olanları zahirdəkilərdən ayrımaq qeyri-mümkündür. Həqiqi daxili dəyişiklik həmişə özü ilə təmizlənmə, səy və davranışda dəyişiklik etmək üçün güc gətirir. Həqiqi tövbə nəticəsində olan zahiri dəyişikliklər həmişə ürəkdə olan dəyişikliklər tərəfindən dəstəklənəcək. Daha yaxşı anlamağımız üçün biz həm daxili, həm də zahiri dəyişiklikləri ayrı-ayrılıqda araşdıracağıq.
Daxili dəyişiklik özündə üç komponenti birləşdirir: Cansızlıqdan imtina, etibarsızlıqdan imtina və ehtirasa nifrət etməkdən imtina. Hər bir imtina başqalarının xeyrindən ötrü edilən fədəkarlıq elə həyatın özüdür. Hər kəs üçün zahiri dəyişikliklər özünə görə fərqlidir. Lakin onlar üçün Allahın qarşısında həqiqi təvəzökarlıq, həlimləşmə və insanlarla münasibətlərdən zərbə almamaq qorxusuna rəmən irəliləmək xarakterikdir.
Tövbə zamanı baş verən daxili dəyişikliklər
Cansızlıqdan imtina
Cinsi təcavüzə məruz qalan qurban üçün cansız qəlblə həyat heç də mənasını itirməyib. Əksinə, həyat onun üçün təbii və ağlabatan görünür. Bununla yanaşı cinsi təcavüzün dəhşəti gizlədilir, özünə nifrətin şeytani hissi zəifləyir və gündəlik həyatda insanlarla münasibətdə sadələşir. Çünki daha böyük şeylərə can atmaq istəyi məhv olub.
Qəlbin cansızlığı insanları insaniyyətdən məhrum etmək qərarımızıdr. Belə olan halda, münasibətlərin dağılması dehumanizasiya ilə nəticələnir. İnsanlarla ünsiyyət mexanikləşdirilir, maşın kimi robotlaşdırılır. Qəlbin cansızlığı, ən əsası həyatı yaradan Allaha qarşı hücumdur. Yaşayan Allahın Özündə cansız qəlblə yaşamaq — ölümün həyatdan daha yaxşı olmasını deməklə eyni əhəmiyyətə malikdir. Mahiyyətcə, ölü olmaq qərarı Yaradandan üz çevirmək qəraırdır. Yəni Allahı həyatımıza təsir etməkdən, eləcə də bizi Öz xoş məramı naminə alətinə çevirməkdən məhrum edirik.
Qəlbin cansızlığından imtina, bu, öz mövcudluğunu qəbul etmək deməkdir: «Mən kölgə deyiləm, səssiz və cisimsiz ruh deyiləm. Mən Allahda və özlüyündə sevinə bilən insanam. Mən insanlarla onları Allaha yönəltmək gücündə yaşamağı bacarıram». Bu o deməkdir ki, sinir ucları yalnız bədəndə yox, həm də qəlbdə yerləşir. Və bu yaxşıdır. Təcavüzün qurbanı həm keçmiş, həm də indiki zamanın reallığını dərk etməyi özünə icazə verdiyi vaxt qəlbin cansızlığından imtina edir.
Tövbənin bu aspekti –insanların xeyri naminə canlı olmaq qərarı — çox vaxt dini fəaliyyət kimi qəbul olunmur. Əksər hallarda o dini mərasim kimi başlamır «Ya Rəbb, qəlbimin cansızlığından yaranan günaha görə sənin qarşında etiraf edirəm». O, sadə faktların etirafından başlayır («mən ölüyəm») və ölümdən qətiyyətli şəkildə imtina ilə davam edir («mən öz qəlbimi bir qab dondurma ilə məhv etməyəcəm»). Bu cür tövbə dünyaya ağlayan və əl-qol atan körpə gətirəcək. Lakin bu məqamlar (münasibətlərə son qoymaq qərarı kimi ciddi, yaxud yeni libas almaq kimi boş məqamlar) Allah tərəfindən istifadə ediləcək ki, insanı həyatla ölüm qarşısında seçim etməyə yönəltsin.
Cansızlıqdan imtina ilk öncə insanı peşimançılığa gətirib çıxarır. Əksər hallarda o, özünə və ya digərlərinə qarşı məyusluqla bağlıdır. Qəlbin cansızlığından imtina edən qadını həm hislər, həm də istəklər bürüyəcək. Və yanması qaçılmazdır. Lakin növbəti məyusluqdan sonra o, qəlbin keyləşməsi strategiyasına qayıtmayacaq. Onun qəlbini sındıran həmin telefon zənginə nə bəraət qazanacaq, nə də onu səmərələşdirəcək. Əgər onun yol verdiyi zarafatyana söhbətlərin yerini daha mənalı ünsiyyət əvəzləyəcəksə, o, özünü günahlandırmaycaq. Cansızlığın yersiz və layiqsiz olduğunu dərk etmək onun qəlbində kədər, bəla və aclıq üçün yol açacaq. Lakin sonda sevincə yol açacaq.
Bu üç söz — «kədər», «iztirab» və «qəm» çox vaxt sinonim hesab olunur. Hansısa bir məqamda onların mənaları üst-üstə düşür. Lakin bir neçə incə fərq var ki, bizə tövbə prosesini aydınlaşdırmağa kömək edəcək.
Qısa desək, kədər məyusluq hissidir. Adətən məsələ bizim boşa çıxan ümid və xəyallarımızla bağlı olan bir anlıq itkidədir. Əgər dostumuz doğum günümüzü unutsa, bəlkə biz bundan kədərlənəcəyik. Çox vaxt bu hislər ötəri olur. Çünki itki o qədər də böyük deyil. Və çox güman ki, asanlıqla «günahını yumaq» olar.
Digər tərəfdən iztirab kədərdən daha güclü olan bir duyğudur. Bu duyğu vacib, qaytarılması və əvəz olunması mümkün olmayan itkinin nəticəsidir. Məsələn, uşağın ölümü, yaxud boşanma səbəbilə həyat yoldaşı ilə münasibətlərin kəsilməsi, dostlarla və digər məşğuliyyətlərlə kompensasiya edilə bilməz.
Qəm özlüyündə həm kədəri, həm də iztirabı birləşdirir. Lakin buraya yeni ölçü daxil olur — digər insanlara vurduğumuz zərərin dərk edilməsi. Başqa insanların həyatında ağılsız davranışımıza görə kədər həyata aparan kədərdir. Tövbənin mahiyyəti məhz bundan ibarətdir. Müqəddəs Kitabın bəhs etdiyi tövbə şəxsi itkilərimizin dərk olunması xaricindədir. Belə ki, bu tövbə zamanı müdafiə davranışımız nəticəsində başqalarına vurduğumuz yaralara acımağa başlayırıq.
Kədər mövcudluğu vacib olan, lakin olmayan şeyləri dərk elətdirir. İztirab isə yoxluğu zəruri olan şeylərin var olmasını dərk etdirir. Qəm isə qəlbi sarsıdır və başqalarına etdiyimiz pisliyi üzə çıxarır. Bu da Allahın diqqətinə və lütfünə etiraf etməməkdən irəli gəlir.
Məsələn, cinsi təcavüzün bir çox qurbanları üçün öz acınacaqlı münasibətlərini dərk etdikləri zaman özləri də dərk etmədən tövbəyə doğru addım atırlar. Bu addım — daxilən inildəmək, yəni süquta uğramış dünyada həyatın nəticəsini dərk etməkdir. Qəlbi daha yaxşı həyata can atmağa yönəldir. Yaşadığı həyata görə kədərlənməkdə heç bir eqoistlik və günah yoxdur. Bu, həqiqətə uyğundur. Lakin satınalınma dəyişilmək üçün kifayət deyil. Bu yolda növbəti addım iztirab olacaq.
Cinsi təcavüzün bir çox qurbanları uşaqlıqdan və gənclikdən məhrum olmuşdular. Onlar bu xoşbəxtlik hissini — onları sevirlər, onları qiymətləndirirlər kimi hisləri dadmayıblar. Onların özlərinə baxışı acilik və məyusluq hissi ilə təhrif olunub. Onların özlərinə qarşı bu cür baxış tərzini dəyişməkdən ötrü nələr etməsinin mənası yoxdur. Belə ki, onların özlərinə olan baxışlarını Müqəddıs Kitab baxışlarına yaxınlaşdırmaq üçün — uşaqlıqdan məhrum olmaq, özü kimi olmağın saf sevincinin itirilməsi və ətrafdakı insanları sevməyi nə təxirə sala bilər, nə də övladlığa götürən valideyn, yaxud terapevt onların zərərini ödəyə bilməz.
Kədər itirilmiş şeyləri qaytarmır. İtkidən yaranan ağrını qəlbdə boğmaq üçün özünə qarşı yönələn nifrətin dərəcəsini aşağı salır. Tezliklə kədər özünə nifrət edən ürəyin qəddarlığını üzə çıxardır və onu incə zəriflik və zəifliklə əvəz edir.
Yaxından dostluq etdiyim və insanlarla münasibət qura bilmədiyinə (xüsusilə, əks cinsin nümayəndələri ilə) görə özünə nifrət edən bir cinsi təcavüz qurbanı olan qadından soruşdum: «Əgər mənim doqquz yaşlı qızım ondan üz çevirib uzaqlaşsaydı, o nə edərdi? Qızım arxasınca gedib onu saxlayar, yoxsa narazıçılıqla rədd edərdi? Bəs, qızımın ağladığını görsəydi, diqqəti özünə yönəltməkdən ötrü ona qəzəblənər, yoxsa məhəbbətlə onu qucaqlayıb sakitləşdirərdi?» — Əlbəttə ki, — deyə qadın cavab verdi:- Qəzəblənmədən onun arxasınca gedib saxlamağa çalışardım. Amma heç vaxt kiminsə arxamca qaçıb məni sakitləşdirməsinə imkan verməzdim. Onun canlanmış ürəyi özünə qarşı deyil, digər insanlara qarşı duyduğu mehribançılığa görə kədərlənir. Özünə və qızıma qarşı hiss etdikləri arasındakı ziddiyyət ilk dəfə olaraq günah kimi dərk edib ağladı.
Tövbə bizimlə qurbanın həyatı arasında dərin bir uçurum olduğunu dərk etdirir. Məhz bu məqamda biz iki müxtəlif yoldan birini seçməliyik. Ölümə aparan kədərli yolda insanlar iztirab çəkib and içirlər: «Bir daha heç vaxt bu həyatdan təcrid olunmayacam. Mənim yaşamağa haqqım var». Bu mövqedə duran insanların kədəri özünə və insanlara qarşı olan nifrətlə əvəz olunur. Həyata aparan kədər yolunda isə viktimizasiyadan yaranan kədərdə biz zərəri dərk edirik. O zərəri ki, qəlbimizi öldürmək qərarı ilə başqalarına olan soyuq münasibəti göstəririrk. Müqəddəs Kitabın həyata olan mövqeyi bizi həmişə eqoistlikdən imtina etməyə təhrik edir. Bu mövqedə məsihçinin əsas etikası əks olunur — qardaşının yaxşılığından ötrü ona qarşı bəslənən sevgi.
Etibarsızlıqdan imtina etmək
Qəlbin cansızlığından imtina etmək etibarsızlıqdan imtina etmək üçün şərait yaradır. Etibarsızlıqdan yaranan günaha görə tövbəni izah etmək çətindir. Etibarsızlığın əksi təbii etibar etməkdir. Ona görə elə görünə bilər ki, sanki cinsi təcavüzün qurbanı şübhə ilə yanaşdığı insanlara etibar etməyə məcburdur. Həqiqətdən başqa son hədd yoxdur. Etibarsızlığın problemi ondan ibarətdir ki, bir çox insanlar etibara layiq deyillər. Hər halda tamlığı ilə etibara… Buna görə də cinsi təcavüzün qurbanı üçün insanlara daha çox etibar etmək çağırışı, öz intusiyasına şübhə ilə yanaşmaq, yaxud özünü yeni zərbələrə məruz qoymağa bərabərdir.
Etibarsılığın əksi etibar etmək deyil, qayğı çəkməkdir. Biz insana etibarsızlıq göstərəndə, deməli, onun həyatı sanki vecimizə olmur. Biz «onun üstündən xətt çəkirik». Etibarsızlıq nəticəsində qarşımızdakı insanın hər sözü və hərəkəti qabaqcadan yanlış qəbul edilir. Beləliklə də o, heç vaxt qəlbimizə yol tapa bilməyəcək. Biz onunla birlikdə olanda müdafiə hasarı daim qüvvədə olur. Və bizim münasibətlərimiz korlanıb.
Gəlin, əvvəl etdiyimiz qeydləri xatırlayaq: Sərhədlərin qurulması çox vaxt qəlbimizin daşlaşmasına səbəb olur. Belə ki, münasibətlərdə olan həssaslıq və qayğı yox olur. Tövbə kimi etibarsızlıqdan imtina Allahdan bizə bəxş olunan səyləri qaytarır — yaxınlarımızın qayğısına qalmaq, xeyirxah olmaq, təsəlli vermək və bizə zərər verən insanların müvəqqəti və əbədi aqibətini düşünmək.
Etibarsızlıqdan imtina etmək nə ağılsızlıq, nə də ki, yüngülxasiyyətlilik deyil. Burada şəhadətlər araşdırılır və keçmiş qiymətləndirilir. Etibar etmək qərarı isə nəticələrə əsasən verilən son qərardır. Rəbb İsa söyləmişdir: «…İlanlar kimi müdrik, göyərçinlər kimi məsum olun» (Matta 10:16). Şəhadətlər qadını öz həyat yoldaşını ona zərər verdiyinə görə düşmən kimi qəbul etməyə vadar etdirə bilər. Ağıllı bala onun ən yaxın rəfiqəsinin sözlərini şübhə altına alan şəhadətləri nəzərə alacaq. Etibarsızlıq etmək üçün tövbə elə budur? Mən qətiyyətlə cavab verərdim. Onun mənasız, sadəlövh etibarlılığını bu insanın qayğısına qalmaq kimi qiymətləndirmək olmaz. O, tamamilə dərin münasibəti sarsıtmaq üçün təyin olunan imtina ilə doludur. Kiminsə etibara layiq olmadığını etiraf etməsi yenidən həqiqətin, öz canının və etibar etmədiyin insanın haqsızlığının qayğısına qalmaq qərarı verməklə əlaqədardır. Bizim etibarımız zahirən şərtləşdirilmiş vəziyyətdədir. Lakin qayğımız haqqında bunu deyə bilmərik. Qayğısına qalmaq — özünə başqalarının xeyri naminə rəğbət qazanılmasıdır. Və ürəyindəkiləri onlardan gizlətməməkdir. İnsanların üzərindən xətt çəkmədən biz onları məmnuniyyətlə münasibətlərdə iştirak etməyə dəvət edirik.
Münasibətlərə dəvət etmək məsələsinə sadəcə davranış nöqteyi nəzərindən deyil, ürəyin tələbatı nöqteyi nəzərindən yanaşmaq lazımdır. Elə davranış formaları mövcuddur ki, onlar ilk baxışda qayğısına qalmaq təsiri bağışlayır. Əslində isə belə deyil. Eləcə də ilk baxışdan rədd edən təsiri bağışlayan davranış formaları da olur. Əslində isə bu, qayğının özüdür. Məsələn, ağıllı bala özünü kulinarlıq bacarığı altında gizlədərk yoldançıxaranı üçün tort bişirir. Beləcə ona qarşı olan hislərini və onun günahını xeyirxahlıq altında pərdələyə bilər. Əgər o, tortu yoldançıxaranın üzünə çırpsa idi, heç kəs deyə bilməzdi ki, bu, məhəbbətin təzahürüdür. Əksər hallarda tortun üzə çırpılması qərəzin təzahürüdür. Lakin onun davranışını müşahidə etməklə ürəyin niyyətini görmək olmur. Başqa sözlə desək, güclü və xeyirxah o insanlardır ki, onlar başqa insanların həyatına xüsusi təsir edərək onların mənafeyi naminə çaılşırlar.
Əsl qayğıya yol kədərdən başlayır. Kədər etiraf edir ki, etibara qarşı xəyanət olunub və zərər verməklə dəfələrlə təkrarlanıb. İstənilən münasibətlərdə, hətta ən yaxşı münasibətlərdə xəyanət və hiyləgərlik baş verir. Təcavüz qurbanı olan bir qadın etiraf etmək istəmirdi ki, həyat yoldaşının qəzəbli və biganə olması onun üçün nə dərəcədə acınacaqlıdır. Qadın ərinin məşğul və işlə yüklənməsinə bəraət qazandırırdı. Etibarsızlıqdan imtina sayəsində onun ürəyi, onun biganəliyi onu nə qədər yaraladığını dərk etmişdi. Bunu dərk etmək çox acınacaqlı və çətin idi. Ona görə ki, o, ərinin güclü və diqqətcil olmasını istəyirdi.
İztirab kədəri daha da dərinləşdirərək yeri dolmayan itkilərə işarə edir. Cinsi təcavüzün qurbanı heç vaxt rahat şəkildə kiminsə qayğısından nazlana bilməz. Nə qədər ki, onun günahlı təbiəti mövcuddur, bir o qədər də şübhələri və xofunun əks sədası davam edəcək. İztirab yalnız göylərdə silinəcək izlərin qaldığının etiraf edilməsi deməkdir. Yuxarıda haqqında danışdığımız qadın əri ilə cinsi yaxınlıq zamanı içində boşluq hiss etidyini etiraf etməyə məcbur idi. Baxmyaraq ki, bu boşluq vaxt keçdikcə zəifləyə bilər. Onun kişi ilə ideal sevgi xəyallarının itkisi yalnız göylərdə tamamlanacaq.
Kədər və iztirab nifrət bəlasından qurtarır və daha dərin hislərə yol açır — cinsi təcavüzün qurbanı etibar etmədiyi insanlara həqiqi qayğı göstərməməklə, mahiyyətcə, ona qarşı törədilən xəyanət günahını təkrarlayır. Nə vaxtsa bizim üçün acı olan pisliyi başqa insanlara daddırmaq üçün imkan yaratmışıq. Bunun dərk olunması isə daha bir kədər gətirir.
Lakin ən böyük etibarsızlığın zərəri Allaha qarşı yönəlibdir. Allah oyunçu, yaxud da kosmik vəhşi kimi təqdim olunur. Hansı ki, yoldan çıxartmaq üçün həzzlərlə başını tovlayır və öz qurbanlarına əzab vermək üçün incidir. Allahı ya razı salmaq, ya rədd etmək, ya da acıqcasına nifrət etmək lazımdır. Başqa insanın qayğısına qalmayan hamıya qarşı biganədir. Bu, İsa Məsihin haqqında bəhs etdiyi adamdır: «…sənin əməllərindən xəbərdaram. Sən nə soyuqsan, nə də isti. Kaş ki, ya soyuq, ya da isti olaydın! Indi ki nə isti, nə də soyuq olub ilıqsan, səni ağzımdan qaytaracağam» (Vəhy 3:15,16). Belə bir nə isti, nə də soyuq («Mənim vecimə də deyil») biganəlik, münasibətlər üçün nifrətdən də betərdir.
İmanlı dərk edəndə ki, Allahdan onun qayğısına qalmağın sübutunu tələb etmək, Çarmıx üzərində rişxənddir, onda onun kədəri daha da dərinləşir. İsa Məsihin ölümü Allahın sadiqliyinin və məhəbbətinin kifayət dərərcədə sübutudur. Allaha qarşı bu cür biganəlik Onun itmiş oğlunu gözləyən qəlbini sarsıdır. İman sayəsində Allahın təvəzökar övladı Atanın ağladığını, lakin buna rəmən qisas almadığını, bütün qəlbi ilə gözlədiyini və üz çevirmədiyini görəndə, kədərlə dolub-daşır.
Ehtirasa nifrət etməkdən imtina
Cinsi təcavüzün əksər qurbanları üçün ehtiras təhlükəli görünür. O, bir az açdıqda içəriyə qəzəbin, şəhvətin, azğınlığın, cinsi əxlaqsızlığın dolduğu bir qapıya bənzəyir. Ehtirası həyatın çağırışına cavab kimi, sevinmək və ya ağlamaq üçün azadlıq kimi müəyyənləşdirmək olar. Rəbbin çətin əmrlərindən biri «ağlayanlarla ağlamaq, sevinənlərlə sevinmək» əmridir. (Romalılara 12:15). Bunun üçün səmimi, özünü inkar edən və fədəkar şəriklik tələb olunur. Zövq gətirən ehtiras sevinclə, sarsıntı ilə, göz yaşları ilə, pislik isə nifrətlə qarşılanır.
Peşəkar psixoterapevt olan bir qadın məndən onun işinə nəzarət etməyi xahiş emişdi. Söhbətlərimizin birində mən qeyd etdim ki, onun xəstələrlə söhbət zamanı rəğbət və məqsədyönlüyün bir-birini tamamlaması necə də gözəldir. Bu, psixoterapevt seanslarda tez-tez rast gəlinən hal deyil. Qadın əvvəlcə mehribancasına öz təşəkkürünü bildirdi. Lakin bir neçə dəqiqədən sonra mənimlə rəsmi və formal qaydada danışmağa başladı. Onun ünsiyyətində ciddi şəkildə nəsə dəyişildi. Nəhayət, nə baş verdiyi barədə biz açıq söhbət edə bildik. O, etiraf etdi ki, mən onu tərifləyəndə o, əvvəlcə xoşallandı, sonra isə onu dəhşət bürüdü. Belə məlum oldu ki, onun keçmişində «üzərində işlənilməyən» cinsi təcavüz halı baş vermişdir. O, öz ünvanına kompliment eşidəndə, sözün əsl mənasında ürəyi bulanmağa başlayırdı.
Ehirasa nifrət etməkdən imtina etmək, ağrı və zövq (xüsusilə həsass ehtiraslanma) ehtiyac duyduğumuz Allahın möcüzələr ənamı kimi qəbul olunmağa başlayır. Eləcə də daxilimizdə olan ikiləşmə hissi — acıqlıq da müşayət olunur. Ehtiraslılığa görə yaranan qorxu başqa insanların həyatında iştirak etməkdən məhrum edir. Hansısa bir mənada təcavüzün qurbanları insanlarla ünsiyyətdən, incəlik və istiqanlılıqdan təcrid olunmuş ikili dünyada yaşayırlar. Müalicə etdiyim xəstə qadınlardan biri utana-utana etiraf etmişdi ki, atasının ölümündən çox itinin ölümünə kədərlənmişdi. O, çəmənlikdə itlə oynadığı vaxt duyduğu zövqə görə özünə nifrət edirdi. O, ərindən daha çox pişiyə qarşı duyduğu meyilliyə görə özünə nifrət edirdi. Ehtirasdan imtina etməsi ondan pişik və it haqqında olan fikirlərinə görə özünə bəslədiyi nifrətin analizini tələb edirdi. Bu heyvanalar onun üçün qəlbinin insanlarla yaxın münasibətin mümkünlüyünə, qəlb istiliyinə inanmaq üçün Allahın bəxşişi idi. O, özünü Allahın qanunu ehtirasından məhrum etdiyini fikirləşəndə kədərlənirdi.
Kədər səmimiliyi itirdiyinə, insanların qəlbə və bədənə toxunuşun fədəkar həssaslığına görə iztiraba qapı açır. Bu dünyada itki geri qaytarılmazdır. Atasına güvənərək onun dizlərində oturan körpənin azadlıq hissi cinsi təcavüzün qurbanı üçün yaddır.
İztirab öz növbəsində kədərə gətirib çıxardır. Bu kədər başqa insanları öz ehtirasımızdan məhrum etdiyimizə görə yaranır. Ərindən çox heyvanlarla ünsiyyətdən zövq alan qadın etiraf edirdi ki, cinsi yaxınlıq barədə onda zövq yaranmasına baxmayaraq, o özünü və həyat yoldaşını intim yaxınlıqdan yaranan sevincdən məhrum edirdi. Nigahını nə hala saldığını dərk edəndə yüklənir və özünə qarşı nifrət bəsləyirdi. O, eyni zamanda ümidsizlik, qəzəb və ikrah hiss edirdi. Onun üçün tövbə nə demək idi?
Onun üçün tövbə lütf haqqında Allaha yalvarış demək idi ki. Bunun üçün həqiqəti etiraf etməli idi. Həqiqiət isə bundan ibarət idi ki, o, seksə, həyat yoldaşına, keçmişdə onu təhqir edən şəxsə, psixoanalitikə və nəhayət, Allaha nifrət edirdi. Susuzluqdan yalvarışlar etmək qəlbin ölməsinin və donmasının təsirinə düşməmək deməkdir. Bu isə öz mənasına görə faydasızdır. Qəlbin cansızlığından imtina hərəkət edən tövbənin gücüdür. Bu qadın üçün tövbə etirafdan ibarət idi ki, Allaha laqeyid tabeçilik deyil, ehtiras məqbuldur. O yaşayırdı. Amma onun həyatında tamamilə qarmaqarışıqlıq hökm sürürdü.
Bu qadın etibarsızlıqdan o vaxt imtina etdi ki, ərinin cinsi yaxınlıq etmək istəyinin onu qıcıqlandırmasını artıq rədd edə bilmirdi. O, öz imtinasını əsaslandıranda isə əri bu istəyindən vaz keçirdi. O, kifayət qədər mehriban qadın idi. Çünki əvvəlcə «yox» deyir, sonra isə bunu əsaslandırırdı. Onun bu ağıllı bala kimi izahatları ətraflı üzürxahlıq və özündə ifşa gizlədirdi. Tövbə zamanı verilən izahat qısa, ağlabatan və cəsarətli olur. Tövbə cinsi yaxınlıqdan çəkinməni onun həyat yoldaşı ilə problemi etiraf olunana kimi, onların həlli üçün dualar edilməyənə kimi və bu problem öz həllini tapmayana kimi tələb edir. Qadın öz ərinin qayğısına qalırdı. Lakin gülmək və ağlamaq üçün o, hələ də azad deyildi.
Ehtirasa nifrət etməkdən imtina onu etiraf etməyə vadar etdi ki, o, güclü və müəyyən tip kişilərin yanında cinsi ehtiras hiss edir. Qadın, ümumiyyətlə, ehtiraslandığına görə özünə nifrət edirdi. Lakin o etiraf etdi ki, ehtiraslanma eyni zamanda həm gözəl, həm də dəhşətlidir. Ərinin deyil, digər yaraşıqlı və diqqətli bir kişinin yanında ehtiraslanması Allahın nəzərdə tutduğu ehtiras deyildi. Bu, günah idi. Lakin ehtirasın özünü hiss etmək yaxşı bir işarə idi. Və bu, ona xoş gəlirdi.
Allaha məqbul olan kədər acı qarışıq şirin sevinc hiss etməyə imkan verir. O acılıq ki, — həm özümüzə, həm də başqalarına zərər veririk. Şirin sevinc isə — Allahın möcüzəli lütfü bizi azad edir.
Tövbə zamanı zahiri dəyişiklik
Bütün dəyişikliklərin mahiyyəti bizim daxilimizdə baş versə də onun bəhrəsini görmək, toxunmaq və doymaq olar. Bunun üçün nə lazımdır və bunu nəyə bənzətmək olar? Tövbə Allaha qayıtmaq üçün məqsədli, fəal seçim tələb edəcək. Hər bir ayrı hadisədə dəyişikliklər özünəməxsus olacaq. Lakin bəzi ümumi qanuna uyğunluğu göstərmək üçün bir neçə nümunə gətirəcəm.
Ağıllı bala öz həyat yoldaşı və dostları ilə münasibətdə onlardan ötrü söz demək haqqını qaytaracaqdır. Başqalarına kor-koranə tabe olmaq əvəzinə o, öz arzularına üstünlük verərək onları müdafiə edəcək. Bu, restoranda nəyisə sifariş etməmək üçün qətiyyətlə təkid etməkdə özünü biruzə verir (lakin bu, buz kraliçasına xas olan təbiət deyil).
Buz kraliçası insanların üzərində öz hökmünü göstərmək əvəzinə, ona can atacaq ki, öz hərəkətlərinə cavab görsün. Cavab aldıqda, o, başa düşəcək ki, insanın qəlbini duymaq necə çətindir. Ondan qisas almaq istəyi necə asandır. Və incəliklə mehribancasına başqalarının fikrini qəbul etmək istəyi necə güclüdür. Buz kraliçası ətrafdakıların üstünə düşməmək üçün seçim edir, hətta bunu ürəkdən istəsə belə.
Qərarsız qadın aldatdığı münasibətlərə qayıtmaq qərarına gələcək. Fırtına qalxan kimi dərhal qaçmağa meyilli olduğunu etiraf edəcək. O, zərər verməyə meyilli olması ilə razılaşacaq. Və öz vəfalılığını möhkəmləndirmək üçün addım atacaq. Qərarsız qadın münasibətlərdən yaranan qorxunu və insanları monipulyasiya edəndə bunun necə baş verməsini aydınlaşdırmağa çalışacaq.
Tövbə zamanı müxtəlif tip qadınlardakı davranış bir-birindən fərqli olacaq. Buna görə şəxsi dəyişilmə üçün nələri etmək, nələri etməmək lazım olduğu barədə müəyyən nəticəyə gəlmək mümkün deyil. Bu vəziyyətdə yeganə deyə biləcəyimiz budur ki, şəxsiyyətin dəyişilməsi üçün münasibətlərin qurulma tərzindən asılı olmayaraq günaha yol verilməyəcək. Ağıllı bala heç vaxt deməyəcək ki, onun ruhani inkişafına eşqbazlıq kömək edəcək. Buz kraliçası öz qəzəbinə üstünlik verdiyi yalanına bəraət qazandırmayacaq. Qərarsız qadın günaha yol açan davranışını davam etdirməyəcək.
Məqsəd isə — özünümüdafiə davranışından imtina etməkdir. Bu imtina ağlabatan və sadə görünür. Lakin bunu həyata keçirtmək çox çətindir. Ağıllı bağla üçün tövbə aktı yeni paltar almaq üçün dükanları gəzmək, isti vanna qəbul etmək istəyi və yaxud ailənin qayğılarından ayrı düşüb bir günlük dayə tutulması kimi sadə görünə bilər. Buz kraliçası üçün tövbə sakitləşdirici massaj kimi asan görünə bilər. Tez-tez səbəbsiz olaraq istirahət günləri götürmək, yaxud mənasız roman oxunması ilə müqayisə edilə bilər. Qərarsız qadın üçün tövbə əyləncə gecəsində küsmədən sakit oturmaqdan, avtocavabda yığılıb qalan mesajlara dürüstcəsinə cavab verməkdən və dostunun məktubuna cavab yazmaqdan ibarətdir.
Tövbənin əsas xüsusiyyəti bundan ibarətdir: bu, ruhani susuzluqdan yanan və Allaha doğru məqsədli hərəkət edən təvəzökar ürəkdir. Allah tövbə edən ürəyi qəbul edib yüksəldər. Yaqub bu barədə sadə və təsirli şəkildə deyir: "Ey günahkarlar, əllərinizi paklayın! Ey qərarsız insanlar, ürəklərinizi saflaşdırın! Kədərlənin, yas tutun, ağlayın! Qoy gülüşünüz yasa, sevinciniz də qəmə dönsün! Rəbbin önündə özünüzü aşağı tutun, O da sizi ucaldacaq" (Yaqub 4:8–10).
Tövbə həqiqətlə üz-üzə dayanır: «Mən günahkar və ikiüzlüyəm. Mən Allahdan əbədi ayrı düşməyə layiqəm». Bu, həyatla dolub-daşan gələcəyə doğru addımdır. Bu, sınan, ümidsiz, itaətli və Allaha can atan ürəyin dərin etirafıdır. Bu, Allahın isti qucağında ərimək deməkdir. Bu səni qəbul etdiklərinin mücüzə olduğunu etiraf etmək deməkdir. Baxmayaraq ki, üz çevirmək daha düzgün olardı. Tövbə etmək — bizim qayıdşımızın şərəfinə təşkil edilmiş böyük ziyafətdə öz yerini tutmaq, orada yeyib doymaq və layiq olmadığımız bayramda sevinmək deməkdir.
Tövbə birdəfəlik bitən proses deyil. Bu, tərdicən güclənən dövri titrəyişdir. Bunu dağdan yuvarlanaraq çəkisini artıran qar topasına bənzətmək olar. Tövbə günahın acılığını və yeni dirçəlişin şirinliyini ürəyə dərk etdirir. Burada vacib olan odur ki, bizim qüsurumuz üzə çıxır və ləyaqətimiz təsdiqlənir. Tövbə bizdə Allahın isti qucağına aclıq yaradır. Və Allahın xeyirxah təbiəti haqqında biliyimizi dərinləşdirir. Allahın sevgisini həqiqətən duyduqdan sonra biz acılarımız və sevincimizlə birgə başqalarını sevmək imtiyazına doğru cəsarətli addım atacayıq.
13-CÜ FƏSİL
CƏSARƏTLİ MƏHƏBBƏT
Dəyişilmə prosesi özündə üç mərhələni birləşdirir: Dürüstlük, Tövbə və Məhəbbət. Əvvəlcə viktimizasiya və özünümüdafiə nəticəsində alınan zərbəni təvəzökarlıqla etiraf etmək lazımdır. Sonra isə tövbə edərək özümüzə, başqalarına və Allaha qarşı naxələf çıxdığımızı etiraf etməliyik. Sonda ətrafdakı insanlarla minnətdarlıq hissi ilə sevgi dolu münasibət qurmaq lazımdır.
Dürüstlükdən tövbəyə keçəndə aydın olur ki, cinsi təcavüzə məruz qalan insanın yoldançıxaranı bağışlamağa ehtiyacı var. Bu ona görə deyil ki, o, özünü aciz, xəyanətə uğramış və ikilik hissindən əziyyət çəkən kimi hiss edir. Ona görə bağışlamağa ehtiyacı var ki, qəlbini yenidən insanların ehtiyacını nəzərə almayan dünyaya qarşı aça bilsin. Dürüstlük qəlbi mübarizəyə hazırlayır. Tövbə isə təcavüzün nəticələrinin üstünü örtür. Əgər insanın qəlbinin doğrudan da dərin şəfaya ehtiyacı varsa, dürüstlüyə və tövbəyə ehtiyacı böyükdür. Dürüstlük və tövbə — bunlar yenidən doğulmanın əsas şərtləridir. Lakin məhz sevgi sayəsində qəlb keçmişin yaraları və cavabsız qalan isti münasibətlərinizin üzərində hakim olmağa kömək edir. Bağışlamaq bacarığının ləzzəti kişi və qadınları məhəbbətə doğru yönəldən enerjidir.
Bəs, məhəbbət özü nədir? Qurban üçün yoldançıxaranı bağışlamaq nə deməkdir? Həyatını alt-üst edən təhqir edən adamı bağışlamaq mümkündürmü?
Bu dünyada sevmək mümkündürmü?
Bu sualın cavabı olduqca sadədir: Allahın sevgisi və qorxusu sayəsində sevmək mümkündür. Allahın sevgisi İsa Məsihin qurbanlığı sayəsində izhar olunur. Həvari Peter qeyd edir ki, biz Ataya yalnız qurban — İsa Məsih sayəsində qayıtmışıq: «O, bədəni çarmıxa çəkilərək bizim günahlarımızı Öz üzərinə götürdü ki, biz günaha münasibətdə ölüb salehlik üçün yaşayaq. Onun yaraları ilə siz şəfa tapdınız. Hamınız qoyun kimi yolunuzu azmışdınız, indi isə canınızın Çobanına və Nəzarətçisinə tərəf döndünüz» (1 Peter 2:24–25).
İsa Məsihin bizim uğrumuzda əzab çəkməyə hazır olması bizə azadlıq və sevinc bəxş edir. (Bax: Qalatiyalılara 3:10–14). Xeyir-dua verməkdə səxavətli olan Allahın bizimlə əlaqəni bərpa etməkdən ötrü Öz Oğlunu qurban verməsi ağlasığmazdır. Müqəddəs Kəlam bizi təəccübləndirir. O, günahlı dünyamıza qəfildən daxil olaraq ədalət haqqındakı təsəvvürlərimizi alt-üst edir.
Lakin Məsihin qurbanı cinsi təcavüzə məruz qalmış insana necə təsəlli verə bilər? Qurbanı narahat edən bu kimi suallar qüvvədə qalır: Mənim başıma oyun açılanda Allah harada idi? Nə üçün O, məni bu iztirabdan, ağır xatirələrdən və mübarizədən qurtarmır? Nə üçün mən səhv qərar qəbul edəndə Allah müdaxilə etmədi? Məsihçilik ağrının mövcud olmasını inkar etmir. Lakin eyni zamanda onun varlığı ilə barışmır. Conn Stott özünün məşhur «Məsihin çarmıxı» kitabında qeyd edir:
Əgər çarmıx olmasaydı, mən heç vaxt Rəbbə iman etməzdim. Mən Nitsşenin rişxəndlə dediyi «Çarmıxdakı Allah»a inanıram. Əzab dolu dünyada yenilməz olan Allaha xidmət etmək mümkündürmü? İnsanların çəkdiyi iztirablar bugünədək sual altındadır. Lakin iztirabların üzərində biz cəsarətlə başqa bir işarə qoya bilərik. Bu da Allahın iztirablarının rəmzi olan çarmıxdır. «Məsihin çarmıxı bu dünyada Allahın bəraətidir.» [79]
Məsihin qurbanı bizi bu dünyada yalnız qəddarlığın hökm sürdüyünə şübhə ilə yanaşmağa vadar edir. Biz Allahın mərhəmətinin sübutlarını görməyəndə, yalnız çarmıx sayəsində bu mərhəmətə olan şübhələrimiz dağılır. Məsihçilik «niyə mən?» sualına birbaşa cavab vermir. Məsihçilik başqa cavabı başqa suala yönəldir: «Məni sevirlərmi?»
İsa Məsihin qurbanı Allahın əbədi, fədəkar məhəbbətini sübut edir. Bundan əlavə, Allahın günaha qarşı olan qəzəbinin göstəricisidir. Günah Allahı çox qəzəbləndirir. Allah Öz yaratdığının günahın məhvedici təsirindən həlak olması məsələsində çox ciddidir. Allah o qədər ciddidir ki, günahın əvəzinin ödənilməsini ikinci Adəmin üzərinə qoyur. O Adəm ki, insanların satınalınmasında ideal çıxış yoludur. Allah quzusu bizim layiq olduğumuz cəzanı Öz üzərinə götürür (bax: İbranilərə 12:2).
Sevmək üçün gücü hardan almaq lazımdır? Bu sualın cavabı Allah qorxusunda Allaha yönələn sevgi ilə birləşib. Allah qorxusu sadə həqiqəti dərk etməkdən başlayır: İnsan əkdiyini biçəcək. «Öz cismani təbiəti üçün əkən, bu təbiətdən məhv biçəcək. Ruh üçün əkənsə Ruhdan əbədi həyat biçəcək» (Qalatiyalılara 6:8). Məhəbbət bizi Allaha yönəldir. Qorxu isə günahdan çəkindirir. Rəbbin bizi Öz mühakiməsindən və ölümdən azad etdiyinə və bizimlə münasibətləri bərpa etdiyinə bütün qəlbimizlə inansaq, biz sevməyi bacaracağıq. Allahın kamil sevgisi sayəsində qəlbimizdə yaranan minnətdarlıq bizi başqa insanlara xidmət etməyə ruhlandıracaq.
Sevmək nə deməkdi̇r?
Məhəbbət bizi heyrətləndirə bilər. O, bizim təsəvvür etdiymiz kimi olmaya bilər. Sevgi zəif olmur. O, insanları razı salmaq üzərində qurulmur. Məsih çarmıxa çəkildiyi zaman susmuş, yaxud bəzilərinin dediyi kimi, passiv olmuşdur. Kaş ki, onlar bunu dillərinə gətirməzdilər! Həvari Peter yazır: «Onu söydülər, O isə cavabında söymürdü, Əzab çəkərək heç kimi hədələmirdi, əksinə, ədalətli Hakimə Özünü təslim etdi» (1 Peter 2:23). Məsihin susqunluğu Atanın həqiqi hökmünə inamını göstərirdi. Allah nə passiv, nə də ki, susqun idi. O, sadəcə Öz qəzəbini tökmək üçün lazımi anı gözləyirdi.
Məhəbbət qəzəbin yoxluğu demək deyil. Məsihçilər çox vaxt məhəbbəti qəzəbin əksi kimi təqdim etməklə, onun həqiqi gücünü azaltmış olurlar. Sevgi mömin nifrətə zidd deyil. Əslində, ədalətli qəzəbin yoxluğu məhəbbətin eşqini heçə endirir. Buna görə də məhəbbəti zəiflədir. (bax: Romalılara 12:9). Allahın qorxusu ilə idarə olunmağı Müqəddəs Kitab belə təqdim edir: «Rəbb qorxusu pisliyə nifrət etməkdir,
Lovğalığa, təkəbbürə, pis yola, hiyləli dilə nifrət edərəm» (Süleymanın məsəlləri 8:13). Sevmək incikliyin acısını azaltmaq, yaxud onları xatırlamamaq demək deyil. Adətən, məsihçilər «bağışlamaq və unutmaq» kimi fikirləri təlqin edirlər. Yəni təhqiri və incikliyi unutmaq və keçmişlə bağlı ağrını bir daha xatırlamamaq. Mənim fikrimcə, bu baxış yanlışdır. Müqəddəs Kitabda yazılıb ki, Allah bir daha günahlarımızı xatırlamayacaq (bax: Yeremya 31:34). Buna görə iddia edirlər ki, bağışlamaq unutmaq deməkdir. Müqəddəs Kitabda həmçinin yazılıb ki, Allah qanunsuzluqlarımızı qərb şərqdən uzaq olduğu qədər bizdən uzaqlaşdırıb (bax: Zəbur 103:12). Lakin bu hər iki ayə onları hərfi mənada qəbul etmək üçün yazılmayıb. Günahlarımızın bizdən nə qədər uzaq olduğunu başa düşmək üçün şərqlə qərbin bir-birindən uzaq olduğu dəqiq nöqtəni başa düşməyə çalışın. Aldığımız yaranı unutmaq bu nöqtəni tapmaq qədər çətindir. Bəlkə də bunu edə bilərsiniz. Əgər hər şeyi inkar etsəniz. Lakin bu üsulun Müqəddəs Kitabdakı təlimlə heç bir əlaqəsi yoxdur. Həmçinin kin və qəzəb bəhanəsi ilə adamdan uzaqlaşmaq da Müqəddəs Kitab təliminə uyğun deyil. Müqəddəs Kitabın prinsiplərinə əsasən, bağışlamaq unutmaq, yaxud zərərin mahiyyətini azltmaq demək deyil.
Sonda demək istəyirəm ki, məhəbbət heç bir sevinc gətirməyən insanların ehtiyacına yönələn xeyirxahlıq deyil. Bəzən məsihçilər hesab edirlər ki, əgər məhəbbət ənamına «mənlik»i də daxil etsələr, onda öz dəyərini itirəcək. Belə bir fikir mövcuddur ki, əgər biz məhəbbətlə paylaşırıqsa, yaxud sevgimiz cavabsız qaldığına görə məyus oluruqsa, onu məhv etmiş oluruq. Bunun qədər həqiqətdən uzaq fikir yoxdur. Həvari Paul mükafat uğrunda xidmət edirdi. Paul Allahın ona və Onu sevənlərə verəcəyi «salehlik çələngi»ni almaqdan ötrü özünü qurban verməyə hazır idi (Bax: 2 Timoteyə 4:8). Bizim bütün davranışımız hansısa bir mənada mükafat almaq ümidinə yönəlib. Həmin fəsildə Paulun gələcəyə olan ümid dolu nitqi ilə yanaşı, o, dostlarının çatışmamazlığı üzündən xəyal qırıqlığına uğrayır. Və isti geyim və kitablar göndərmələrini xahiş edir (bax: 2 Timoteyə 4:9–13). Paul Məsihə bütün varlığı ilə xidmət edirdi. Lakin buna baxmayaraq, tənhalıq hiss edir, təqib olunur və rahatlığının çatışmamazlığını hiss edirdi. Deməli, sevgi elə bir səviyyəyə yüksəldilir ki, onda o, xeyirxahlığını və ruhaniliyini itirir.
Sevgi̇ nədi̇r?
Mahiyyətcə məhəbbət — sizə qarşı günah işlədən kəslərə mərhəmətin təzahürüdür (bax: Matta 5:43–48). Pisliyi məhv etmək və həyatı daha da gözəlləşdirməkdən ötrü sizə yara vuran insanlara şəfa və bərpaolunma ənamını təklif edirsiniz. Məhəbbətə belə tərif vermək olar: Sevgi — bu, ənamdır. Məhəbbətin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, insan ona qarşı günah işlədən kəsi könüllü şəkildə bağışlayır ki, onu azad etsin və şəfa alandan sonra onun şəxsiyyətini formalaşdırır.
Şəfa prosesində bağışalnma vacib rol oynayır. Bağışlamaq çətindir, amma bunu etmək vacibdir. Lakin dünyəvi ədəbiyyatlar heç də həmişə bağışlamanın vacibliyini vurğulamır. Bu mövzuda əksər ədəbiyyatlar bağışlanmanı şəfa prosesinin bir hissəsi adlandıranları tənqid edirlər. «Heç vaxt birbaşa, yaxud eyhamla bildirməyin ki, pasiyentiniz yoldançıxaranı bağışlamalıdır. Bağışlama Şəfa prosesində elə də böyük rol oynamır. Bu fakt bir çox konsultantlara, təbliğçilərə və ümumiyyətlə, məsihçilərə böyük narahatlıq gətirir. Lakin o, həqiqəti əks etdirir. Əgər siz cinsi təcavüzə məruz qalmış imanlının onu yoldançıxaran şəxsi bağışlamağa təhrik edirsinizsə, deməli, bu cür yaraya məruz qalmış insanlarla işləməyi dayandırmalısınız» [80].
Əgər nəzərə alsaq ki, bir çox məsihçi və dünyəvi insanlar bağışlamanı necə təqdim edirlər(bağışlamaq — ağrını unutmaq, hər şey yaxşı imiş kimi özünü aparmaq, mehriban olmaq və bir daha əzilməyinə imkan vermək deməkdir), onda imansız psixoterapevtlərin Müqəddəs Kitab prinsiplərinə əsaslanmayan fikirlərə ikrahla yanaşmaları təəccüblü deyil.
Bağışlanmanın mahiyyəti üç mərhələdən ibarətdir: münasibətləri bərpa etməyə can atmaq, sevmək qərarı və qisasdan imtina etmək [81].
Münasi̇bətləri̇ bərpa etməyə can atmaq
Cinsi təcavüzə məruz qalmış bir çox qurbanlar üçün münasibətlərin bərpa olunması bağışlamağın ən çətin mərhələsidir. Təcavüzə uğramış bir qadın mənə demişdir: «Mən onu sevməyə hazıram, amma xahiş edirəm, onunla ünsiyyət qurmağı məndən xahiş etməyin. Mən heç onunla görüşməyi ağlımın ucundan keçirtmirəm. Əbədiyyətdə də onunla bir yerdə olacağım fikri məni dəhşətə gətirir və göyləri cəhənnəmə çevirir».
Cinsi təcavüzün qurbanı süstlüyü, etibarsızlığı və emosiyaları boğmağa qalib gəldikdən sonra yenidən doğulmaq istəyini bildirəcək. Məhvedici xəyanət və acizlik hissi dürüst şəkildə etiraf olunanda və tövbə vasitəsilə üzərində işləniləndə, onda insanlarla ünsiyyət qurmaq ağır yük kimi deyil, istək kimi qiymətləndiriləcək. Yeri gəlmişkən, məsihçi təbliğçilərinin yoldançıxaranı sevmək çağırışları, adətən, qulaqardına vurulur.
Bağışlamaq bacarığı cinsi təcavüzün qurbanı olmuş insanın boynuna qoyulan yükə çevrilməməlidir. Bağışlamaq acı dərmanı udmaq kimi deyil, şəfanın bir hissəsdir. Bağışlamaq istəyi insanın daxilindən gəlməlidir. Çünki heç kəsə bağışlamağa əmr etmək olmaz. Əgər insan Allahla barışmaq sevincini dadıbsa, o, hamıya bu sevinci daddırmağa hazır olacaq.
Bundan qabaqkı fəsillərdə yazılan prosesləri keçdikcə insan yetkinləşir. Həqiqi həyata qayıdış bağışlanma üçün şərait yaradır. Bu proses illərlə çəkə bilər. Yetkinliyə çatmaq üçün universal bir müddət yoxdur. Hər kəsin öz yolu var. Onlar bəzən radikal şəkildə bir-birindən fərqlənir. Lakin bütün bu yolların ümumiliyi ondadır ki, bu proses sevmək azadlığına aparıb çıxarır.
Cinsi təcavüzün qurbanı üçün sevgidən imtina, hətta söhbət yoldançıxarana qarşı sevgidən gedirsə, onu göstərir ki, onun qəlbi heç də ona qarşı günah işlədənin qəlbindən üstün deyil. Pasiyentlərimdən biri hirsindən titrəyərək qışqıra-qışqıra demişdir: «Onunla yenidən ünsiyyət qurmaqdansa, ölsəm yaxşıdır!» Bu vaxt ondan soruşmuşdum ki, əgər Rəbb ona iki variant təklif etmiş olsaydı, o, hansını seçərdi? — sol düyməciyə basmaqla Allah yoldançıxaranı tamamilə it-bat edəcək, yaxud sağ düyməciyi basmaqla Allah onu dəyişərək tamamilə Öz planına uyğun kişi, ata və ya ərə çevirəcək. Qadın hönkür-hönkür ağlayaraq ata arzusunda olduğunu bildirdi. Ancaq o, öz atası kimi deyil, bir başqa cür ata istəyirdi. Mən ona dedim: «Sizin atanız əxalqsız, pozğun, alçaq və nifrətə layiq bir insandır. Mən soruşmuram ki, siz indi onu olduğu kimi qəbul etmək istəyirsiniz, ya yox. Mən soruşuram ki, siz sınmış və tövbə etmiş, sizə və Allaha qarşı etdiyi pisliyə görə peşiman olan kişi ilə ünsiyyət qurmaq istəyirsinizmi? Hansı düyməciyi seçərdiniz? Bu ağrının və iztirabın şiddətli anı idi. Lakin onun qəlbi göylərdə doğulmaq sevincini yaşamışdı. Və o istəmirdi ki, atası da bu sevinci dadmaqdan məhrum olsun. İnsanı xilas sevincindən məhrum etmək öz xilasını inkar etmək və öz xeyirxah qəlbini qəddar adlandırmaq deməkdir. O, pis qəlbə sahib olmaq istəmirdi. Və bu an münasibətlərin bərpa olunması onun üçün mümkün olmuşdu. Yoldançıxaranın tövbəsi və satınalınmasından sonra necə dəyişilməsi haqqında olan təsəvvür insanda səmimi münasibətlərin qurulmasına istək yaradacaq.
Münasibətlərin bərpa olunmasını arzulamaq bir çox çətinliklərə yol açır. Bunun səbəbi sual yaradır: «Sevmək nə deməkdir? Bəs, qisas almaq istəyi ilə nə edək? Məhəbbətin məqsədi nədir və bağışlasaq nə baş verəcək?
Sevmək qərari
Sevmək yoldançıxaranın şəfası (xilas olunması) üçün əlindən gələn hər şeyi etmək qərarıdır. İndi çəkəcəyim məsəl bunu daha yaxşı başa düşməyə kömək edəcək. Xəstənin boynunda xərçəng şişini aşkar edən həkim bilir ki, bu şiş onu öldürəcək. Həkimin vəzifəsi xəstənin sağlamlığını bərpa etmək üçün xəstəliyi aradan qaldırmaqdır. Bunun üçün cərrah ya boyunda əməliyyat aparmalı, ya da kimyəvi və şüa terapiyası təyin etməlidir. Bu müalicə vasitələri xəstənin ürəkbulanması və zəifliyi ilə nəticələnir. Həmçinin həkim xəsətəyə daha ciddi pəhriz təyin edə bilər və daha radikal vasitələr tapılmayana kimi ona dincəlməyi məsləhət görə bilər. Həkimin əsas vəzifəsi təyin etdiyi müalicə vasitələrindən asılı olmayaraq xəstəni yenidən həyata qaytarmaqdır.
Məhəbbətin əsas məğzi həvari Paulun sözlərində öz əksini tapır: «Qoy məhəbbətiniz riyasız olsun. Pislikdən ikrah edin, yaxşılığa bağlanın» (Romalılara 12:9). Məhəbbət səmimi və riyasız olmalıdır. Süleymanın məsəlləri kitabında deyilir: «Aşkar irad gizli məhəbbətdən üstündür. Dostun vurduğu yara onun sədaqətinə görədir, amma düşmən öpdükcə öpər» (Süleymanın məsəlləri 27:5–6). Hər iki ayədə məhəbbət riyakarlığa və ikiüzlü öpüşlərə yaddır. Sevgi — insanda yaxşı olanları bərpa etmək iqtidarıdır. Hətta bu, böyük qurbanlar və itkilər bahasına başa gəlsə belə.
Məsələn, əgər kiminsə təkəbbürü Allahla və insanlarla münasibətdən bizi məhrum edirsə, biz onun təkəbbürünə nifrət etməli və onun bu xasiyyətinə məhv edilməsi mütləq olan xərçəng şişi kimi yanaşmalıyıq. Bir tərəfdən şişi insanın bir hissəsi adlandırmaq olar. Lakin digər tərəfdən o, Allahın planına daxil olmayan yad cisimdir. Əgər biz pislikdən ikrah etməli və yaxşılığa bürünməliyiksə, biz pisliklə bağlı olan hər şeyə nifrət etməli və yaxşılığa bağlanmalıyıq. Beləliklə, məhəbbət — özündə və başqalarında pisliyi inkar edərək səssizcə insanları qəbul etmək deyil. (bax Matta 7:3–6). Məhəbbət kimisə sevmək, ona yaxşılıq arzulamaq və eyni zamanda imana və tövbəyə çağırmaqla onun xərçəng şişini məhv etməkdən ötrü üzərində işləməyə zidd deyil.
Sevməkdən qorxmayan insanın düşüncə tərzi K.S. Lyusin «Şöhrətin yükü» adlı məqaləsində öz əksini tapıb [82]:
Öz gələcək izzətin barədə çox düşünmək lazım deyil. Başqalarına belə bir yanaşma daha faydalı olardı. Biz həmişə onun yükünü hiss etməliyik. Bu yük o qədər ağırdır ki, yalnız təvəzökarlıq bu yükə tab gətirə bilər. Təkəbbürün boynunu isə bu yük sındıracaq. Tanrıların arasında yaşayaraq və ətrafımızdakı ən darıxdırıcı və ən yazıq bir kəsin elə bir səviyyədə yüksəlişini görəcəyik ki, buna tab gətirə bilməyəcəyik. Bu bizim üçün ağlasığmaz olardı. Unutmamalıyıq ki, bizim davranışımız ya sevincimizə, ya da əksinə olacaq. [83]
Fədəkarcasına sevmək — düşmənin əkdiyi alağın içində itib batmış qəlbin bərpasına xidmət etmək deməkdir. (Müqayisə et: İbranilərə 6:7–8). Qəlbi xilas etmək üçün onu acıqcasına ifşa etmək (bax Luka 17:3), yaxud təmkinlə hər şeyi izah etmək (bax: Efeslilərə 4:32) lazımdır. Hər iki vəziyyətin məqsədi eynidir — yenidən doğulmaq.
Tez-tez soruşulur: «Məsihə iman etməyən yoldançıxara
nı necə sevmək olar?» və «öz əməlini inkar etməyən yoldançıxaranı necə sevmək olar?» Hər iki sualın cavabını vermək üçün bu fəsildə qeyd olunanlardan da artıq nəylərsə yazmaq lazımdır. Lakin mahiyyətcə bu iki sualın cavabı eynidir: sevməyin universal üsulu yoxdur. Məsihçinin ürəyi açıq olmalıdır ki, yoldançıxarana qarşı mərhəmətli olmağın nə demək olduğunu o, dərk etsin. Buna dürüstlük və tövbə sayəsində nail olmaq olar. Məqsədə çatmaq üçün qısa və hamar yol mövcud deyil.
Qi̇sas almaqdan i̇mti̇na
Həvari Paul Romalılara məktubunda izah edir ki, pislikdən ikrah etmək və yaxşılığa bağlanmaq — heç kimə pislik əvəzinə pislik etməmək (bax: Romalılara 12:17) və heç kəsdən qisas almamaq, bunun əvəzinə Allahın qəzəbinə yer vermək deməkdir (bax: Romalılara 12:19). Məhəbbət pisliyi məhv etmək və yaxşılığı bərpa etməyin üsullarını axtarır. Lakin bu yanaşma yoldançıxarana qarşı qəzəbə bəraət qazandırmaq risqinə yaxındır. Saleh qəzəblə soyuqqanlı qisas arasında böyük fərq var.
Başqasına zərər vurmaq onun öz günahına görə əvəz ödəməsi istəyinizlə heç də həmişə bağlı olmur. Mən dəfələrlə təkəbbürlü, kor və başqalarını incidən kişi və qadınlar üçün dua etmişəm ki, ağıllanmaları üçün hansısa bir zərbəyə tuş gəlsinlər. Həvari Paul bizi pislik edənlərdən cavab olaraq qisas deyil, onların başına köz tökməyə ruhlandırır. Conn Stottun fikrincə, «başına köz tökmək» ifadəsi Əhdi-Cədidin kimisə utandırmaq metaforasıdır (müqayisə et: Romalılara 12:21). Utancaqlıqdan üz köz kimi qızaracaq. Conn Stott hesab edir ki, düşməni yedizdirib içizdirməklə biz onu utandıracayıq. Nəticədə onun xilas olmaq imkanı yaranacaq [84]. Yaxşılığın məqsədi pisliyi məhv etməkdir. Öz düşmənlərindən qisas almaq istəyən bir çox cinsi təcavüz qurbanları bu istəkləri üzündən təcəvüzkarın xilasını ağıllarından belə keçirtməyiblər.
Günahın satınalınması möminliyə zidd deyil. Öz düşmənlərinə lənət oxuyan məzmurlar, Paulun Romalılara ünvanladığı müraciətdən dəfələrlə əvvəl yazılıb: «Sülh qaynağı olan Allah Şeytanı tezliklə ayaqlarınızın altında əzəcək» (Romalılara 16:20) və «peyinliyə düşən saman kimi tapdaq altında qalacaq» (Yeşaya 25:10). Cinayətkarın cəzalanması haqqında olan istəyi hörmətə layiqdir və hökm günü ilə üst-üstə düşür. Onda bu istəyi qisas istəyindən fərqləndirən nədir?
Ədalət naminə qisasla özünün qisas almaq istəyi üç cəhətlə bir-birindən fərqlənir. Birincisi, qisas yenidən doğulmağa yol açmır. Hökm son nöqtədir. Məsələ burasındadır ki, insanları necə mühakimə ediriksə, özümüz də ö cür mühakimə olunacayıq (bax: Matta 7:1,2). Əgər kimisə laqeyidliyinə görə mühakimə edirsinizsə, deməli, sizə qarşı da eyni standart tətbiq olunacaq. İsa Məsih demişdir: «Amma siz başqa insanları bağışlamasanız, Atanız da sizin təqsirlərinizi bağışlamaz» (Matta 6:15). Cinayətkarın həyatına ədalət və cəza gələnədək, ilk öncə bu cəza onu arzulayanın həyatına gələcək. Lakin gəlin, aydınlaşdıraq. Öz gözümüzdə tiri çıxartmaq, qardaşımızın gözündən çöpü çıxartmağa stimul verir.
İkincisi, Qisas Allaha mane olur. Bizim qisas almaq cəhdlərimiz əbəsdir. Allahın əməlləri isə kamildir. Paul romalıları qisas almaq istədiklərinə görə deyil, onu həyata keçirtmək üçün üsullar axtardıqlarına görə məzəmmət edirdi. Söhbət Allahın qəzəbindən gedəndə, məsihçilər özlərini narahat hiss edirlər. Bir çoxları Müqəddəs Kitabda Quzunun toy ziyafətini təsvir edən ayələrdən təsəlli tapırlar. Bu ziyafətdə biz saflıq və salehlik rəmzi olan ağ libasda olacağıq (bax: Vəhy 19:6–9). Lakin Allahın böyük ziyafətinin təsvirinə hökmün apokaliptik hökm səhnəsi də daxildir. Bu səhnədə quşlar padşahların, bu dünyanın rəislərinin və güclülərinin cəsədlərini yeyirlər. Nahardan sonra belə bir şou necə olardı?! Allah qəzəblidir, elə biz də. Lakin şeytan ayağımızın altında əzilən günədək bizə gözləmək məsləhət görülür. Qisas almaq istəyi Allahın gözündə hörmətə layiqdir. Səbirlə tövbəyə çağırışına və Onun ədalətli hökmünə mane olmaq ağılsızlıqdır.
Sonda onu demək istəyirəm ki, Allah bugünki gündə bizə pisliklə mübarizə aparmaq və pisliyə yaxşılıqla qalib gəlmək imkanı verir. Rəbbin bizi hansı yaxşı işlərə çağırdığına diqqət yetirin: əgər düşmən ac və susuzdursa, onu yedizdirib içizdirmək lazımdır (bax: Romalılara 12:20,21). Pislik nəyi gözləyir? Cavab çox sadədir. Pislik işıqdan qaçır. Yəni, o gözləyir ki, cinsi təcavüzün qurbanı rüsvay olmaqdan çəkinəcək. Pislik yalandan güc alır — yəni, o gözləyir ki, cinsi təcavüzün qurbanı müxtəlif maskalar altında pərdələnərək yaşayacaq. Pislik ölümdən güc alır — yəni, o gözləyir ki, cinsi təcavüzün qurbanı həyatın dolğunluğundan qaçacaq. Pislik qəlbin qanuni tələbatlarının ödənilməsinə nifrət edir — yəni, o gözləyir ki, cinsi təcvaüzün qurbanı qəlbi canlandıran həyat eşqinə nifrət edəcək. Paul bizi həyat bəxş etməyə çağıranda pisliyə ölümcül zərbə vurur. Bu, qəlbdəki qəddar cadugərin üzərinə su səpməyə bənzəyir [85]. Bu sudan o, əriyə bilər. Həyat və ölüm bir-birinə ziddir. Əgər həyat, işıq və sevgi (əsl gözəlliyin gücündə, zərif cəsarət və qısqanclıqla başqalarına xidmət) pisliklə üz-üzə gəlirsə, pislik məhv olmalıdır.
Təqsi̇rkari sevmək nə deməkdi̇r?
Aydındır ki, bu dünyada biz təqsirkarların əhatəsində yaşayırıq. Onlar müxtəlif cürdür — böyük hərflə təqsirkar (fiziki və emosional zərər vuran və ya təcəvüzkar) və kiçik hərflə təqsirkar (bunlar günaha yol verənlərdir). Əgər bu baxış nöqtəsindən yanaşsaq, məlumdur ki, bütün insanları küsdürmək kimisə incik salır, özləri də hansısa təqsirkardan incik düşürlər. Bəziləri heç vaxt qəddar rəftara məruz qalmayıblar. Və heç vaxt başqalarına qarşı qəddar olmayıblar. Lakin günahın mahiyyəti hamı üçün eynidir. Buna görə də yalnız təcavüz törədən insanları hədəfə almaq düzgün deyil. Bizi incidən insanları sevməyin nə olduğunu izah etmək üçün dünyagörüşümüzü genişləndirməliyik.
Təqsirkarları üç kateqoriyaya bölmək olar: sıravi təqsirkarlar; qurbanların gözündə təqsirkar olanlar (surroqat yoldançıxaranlar); və bilavasitə yoldançıxaranlar. Təqsirkarların xüsusiyyətlərini bir-bir aydınlaşdırmaq üçün çoxlu nümunələr göstərmək lazımdır. Hər bir cinsi təcavüz qurbanının hadisəsi özünəməxsusdur. Və bu hadisənin xüsusiliyi şəxsən qurbanın özü ilə ruhani inkişaf edən məsihçilər arasında müzakirə olunması vacibdir. Lakin təkbətək müzakirədən sonra cinsi təcavüzün qurbanı ona zərbə vuran insanı sevməkdən ötrü özü də mübarizə aparmalıdır. Bir qurban üçün cəsarətli məhəbbət başqa fikir olduğu halda, digəri üçün təqsirkara qarşı addım ola bilər. Lakin mərhəməti bəxş edən əsas prinsiplər də mövcuddur. Bu prinsiplər təqsirkarların istənilən kateqoriyasına aid ola bilər.
Siravi̇ təqsi̇rkar
Sıravi təqsirkar — bu, aldığımız məhsulu yenidən mağazaya qaytardığımız vaxt bizə qarşı kobudluq edən satıcı, öz itinə bizim qazon örtüyümüzü murdarlamağa icazə verən qonşu, yaxud öz otağını yığışdırmaq istəməyən uşağımızıdr. Adi incikliklər Rəbbin istədiyi kimi yaxınını düşünməyən günahlı dünyada qaçılmazdır.
Sıravi təqsirkarı sevmək nə deməkdir? Cavab sadədir: Sərhədləri müəyyənləşdirmək, tələbat varsa, münasibətləri möhkəmləndirmək, öz iztirablarını təbəssüm altında gizlətmək və inciklik nəticəsində pozulan xüsusiyyətləri bərpa etməkdir.
Öz həyatımdan nümunə gətirmək istərdim. Bir dəfə uçuşa bir saniyə qalmış reys təxirə salınmışdır. Halbuki digər aviokomponiyanın təyyarəsi mənə lazım olan şəhərə artıq uşmuşdu. Mən hövsələdən çıxaraq qəzəblənmişdim. Heç kəs nə məni tanıyır, nə peşəmdən xəbərdar idi, nə də məsihçi olduğumu bilirdi. Lakin günün axırına kimi asanlıqla incikliyə necə yol aça biləcəyimi düşünürdüm. Bu günahlı dünyaya bir pislik də mən artırmış oldum. Çox güman ki, aviokompaniya məni aldatmışdı. Kassir mənimlə kəskin formada danışırdı. Mənim hirslənmək üçün bütün əsaslarım var idi. Lakin təhqir etməyin yeri yox idi. Əgər mən bütün məlumatları — kassirin adını, təxirə salınmış reysin vaxtını, uçuş edən digər təyyarənin nömrəsini və vaxtını qeyd etsəydim, şikayət ərizəsi yazmaq üçün bütün bunlar kifayət edərdi. Mənim kassirlə münasibətimi düzəltməyə imkanım yox idi. Buna görə də baş verənlərdən həlimləşmək, gülümsəmək və bu hadisəyə Müqəddəs Ruhun bəhrəsini gətirmək kimi yanaşmağım qalırdı.
Emosiyalarımızı təbəssüm altında gizlətmək bacarığı qəddarlıq və zorakılıqla dolu olan cəmiyyətimizdə çox vacibdir. Bu bacarıq hər şeyi inkar etməyi nəzərdə tutmur. Sadəcə siz günahlı dünyanın üzünə baxıb gülümsəyirsiniz. Elə hadisələr olur ki, səviyyəsizliklə günahın qarışığı çaşdırıcı olur. Mənim bir yaxın dostum abunə yazıldığı qəzeti əldə etmək üçün azı iyirmi dəfə nəşriyyata zəng etməli olmuşdu. Ona demişdilər ki, onun evi çatdırılma ərazisindən uzaqda yerləşir. Lakin buna baxmayaraq bir neçə həftə dalbadal satış üzrə menecer ona zəng edərərk qəzetə abunə yazılmağını təklif edirmiş. Əvvəcə dostum mehriban davranırmış. Lakin günbəgün onun qəzəbi artırmış. Sonda o, şirkətin idarə heyətinin rəhbərlərindən birinə zəng etməyə nail olur. Və aydın olur ki, çatdırılma üzrə şöbənin rəisi onun evindən iki küçə aralı yaşayır. Rəis vəd edir ki, qəzet sabah səhər onun ünvanına çatdırılacaq, yoxsa…! Səhər saat altıda mənim dostum qapıya çıxanda gördü ki, rəqabət aparan nəşriyyatlardan hansısa biri poçt qutusuna qəzet qoyub. Çünki abunə yazıldığı nəşriyyat yox idi. Daha bir həftəlik dəngedici zənglərdən sonra, axır ki, abunə olduğu qəzetləri almağa nail oldu.
Bu dünyanın kobudluğu ilə üz-üzə gələndə öz emosiyalarını təbəssüm altında pərdələmək incikliyə ən doğru reaksiyadır (lakin qəzəbləndiyin vaxt yox). Çünki biz daha sevincli və gözəl günün yaxınlaşdığını bilirik. Məsihçi düşünməməlidir ki, onu asan və günahsız bir səyahət gözləyir (bu, istənilən vəziyyətə aiddir). Əxlaqsız dünyanın çətinliyinə baxmayaraq ruhlandırmaq — çətinlikləri mərdliklə fəth etməyə və daha böyük çağırış naminə iztirab çəkməyi öyrənmək deməkdir. İnsanlara qarşı xoş rəftar göstərmək bacarığının getdikcə təkmilləşməsinə ehtiyac var. Hörmət və mərhəmətli olmaq çox vacibdir. Hər ikisinə şəxsi sərhədlərin dəqiq qurulması və xeyirxahlıq ənamı sayəsində nail olmaq olar.
Sərhədlərin qurulması insanın hansı tipə aid olmasından asılıdır. Elə təsəvvür edin ki, qonşu öz itini sizin həyətinizdə gəzdirir. Ağıllı bala xəkəndazı qonşuya verib hər şeyi qonşuya yığışdırmaq istəyərdi? Qərarsız qadın deyinmədən, zarafat etmədən, əvəz çıxmadan özü yığışdırardımı? Buz kraliçası xoşluqla gülümsəyərək ərindən xahiş edərdi ki, qazonu bərpa etsin? Məsələnin mahiyyəti düzgün hərəkət etməkdə deyil. Məsələ ondadır ki, öz məhəbbətini yaxınına necə göstərə biləsən. Müqəddəs Kitabda deyilir: «Əgər qardaşın sənə qarşı günah edərsə, ona xəbərdarlıq et. Əgər o tövbə edərsə, onu bağışla» (Luka 17:3) və «hər şeydən əvvəl, bir-birinizi can-dildən sevin, çünki “məhəbbət çox günahı örtər”» (1 Peter 4:8). Beləcə biz necə etməliyik: günahkarı ifşa etməli, yoxsa günahları məhəbbətlə örtməli? Bu sualın cavabı insanların arasında hansı münasibətin mövcud olmağından, şəraitdən və vaxtdan asılıdır. Lakin məqsəd birdir — «Ağzınızdan heç bir pis söz çıxmasın, amma eşidənlərə xeyir versin deyə lazım olanda başqalarının inkişafına səbəb olan sözlər…» deməkdir (Efeslilərə 4:29). Beləliklə, sərhədlər həmişə münasibətlərin möhkəmlənməsinə səbəb olur. Həqiqəti məhəbbətlə söyləməkdən daha yaxşı yol varmı? Bu səbəbdən hətta ən ətraflı təsvir belə təqsirkarı sevməyin nə dmək olduğunu çatdırmaq gücündə deyil. Bütün bunlar sevən ürəkdə möhürlənməlidir. O ürək ki, Xoş Müjdədən hərarət alır, o ürək ki, tövbə sayəsində baxışları azaddır, o ürək ki, əlləri xidmət etməyə, dili isə ifşa etməyə hazırdır.
Qurbanin gözündə təqsi̇rkar
Qurbanların gözündə təqsirkarı əks etdirənlərlə qurulan münasibətlər (surroqat adlandırılan yoldançıxaranlar) yuxarıda təsvir etdiyimiz sıravi təqsirkarlarla qurulan müansibətlərə bənzəyir. Lakin bununla yanaşı bir neçə vacib fərq də mövcuddur. Adətən, surroqat yoldançıxaranlar o kəslərə deyilir ki, onlar yoldançıxaranla daha yaxın münasibət təklif edir. Bu cür münasibətlərədə keçmişdə vurulan yara və özünümüdafiə üzə çıxır. Görünür, qurbanın gözündə təqsirkarı əks etdirən surroqat yoldançıxaran çox vaxt həyat yoldaşının simasında görür. Ailədə doğmalıq, etibarlılıq və cinsi yaxınlıq zəifliyə, xəyanətə ziddir. Ötən fəsillərdə qeyd etdiyimiz kimi, cinsi təcavüzün qurbanı, adətən, həyat yoldaşını laqeyid, soyuq, etibarsız emosiyasız, yaxud həddindən artıq impulsiv insanlar arasından seçir. Cinsi təcavüzün qurbanının ailəsi, adətən, sabit və darıxdırıcı, yaxud da qarmaqarışıq və aclıqla doludur. Ailə üçün «Amerikan təpəçikləri» kimi yuxarı-aşağı sürməkdən başqa qeyri-adi heç nə yoxdur. Belə olan halda, qisasdan imtina ilə bağlı və ər-arvad münasibətlərində cəsarətli məhəbbəti əldə etməyi müzakirə etmək mənasızdır. Bəzi qadınlar qəddar, qəzəbli, qaraqabaq, lakin haradasa səmimi olan kişilərə ərə gedirlər. Bəzi qadınlar isə öz həyatlarını həddindən artıq eqoist, yaxud daha pisi — laqeyid, əxlaqsız, ya da zorakılığa meyilli kişilərlə bağlayırlar. Bu mövzuda araşdırılması tələb olunan məsələlər kitabın bu fəslindən kənara çıxır. Lakin bir çox hallarda münasibətlərdə irəliləyişə yalnız nigah və ailə məsələsinə aid olan konsultasiyalar vasitəsilə nail olmaq olar. Hətta ər psixoterapevtin seanslarına baş çəkməsə belə, qadın hər halda bu seanslardan faydalana bilər. Bunun da sayəsində şəfada iştirak etməyən əri necə sevmək lazım olduğunu öyrənəcək.
Qurbanın gözündə təqsirkarı sevmək nəyə əsaslanır? Sevmək üçün sərhədləri dəqiq müəyyənləşdirmək, başqasını başa düşməyi öyrənmək, kədərlənməyi və sevinməyi öyrənmək, imanda sabit qalmaq və həyat yoldaşının xilas olunacağına əmin olmaq lazımdır.
Münasibətləri yaxşılığa doğru aparan şəxsi sərhədlərin dəqiq qurulması çox vacibdir. Məsələn, bir çox surroqat yoldançıxaranların onların həyat yoldaşlarının başlarına gələn təcavüzdən xəbərləri belə yoxdur. Bu hadisə bir çox səbəblər üzündən gizlədilir: qurban həyat yoldaşının onun faciəsini düzgün qiymətləndirəcəyinə və onu anlamayacağına inanmır. Təbii ki, cütlük ilk növbədə etibarı zəncirləyən problemlərini görməyi bacarmalıdırlar. Və qəlbə toxunan problem səsləndirilənə kimi etibarı zəncirləyən problem aradan qaldırılmalıdır. Bu çətin məsələnin həllində məsuliyyət tamamilə surroqat yoldançıxaranın üzərinə düşmür. Qurban bütün çətinlikləri həll etməyə hazır olmalıdır. Hansı ki, bu çətinliklər onun nigahını sarsıdır.
Belə bir misal çəkəcəm. Təcavüzə məruz qalmış bir qadın uzun müddət təcavüz barədə yoldaşına danışmaq istəmirdi. Çünki o, keçmişdə baş verən başqalarına aid təcavüz hadisələrini danışanda əri buna laqeyid yanaşırdı. Qadın belə bir qərara gəldi ki, əgər onun həyat yoldaşı belə laqeyiddirsə, onda o, heç vaxt onun ən dərin yarasını başa düşə bilməz. O, bu vəziyyətdən məmnun olmadığını ərinə bildirirdi. Və vaxtaşırı onun öz yaşadığı hislərə qarşı ərinin soyuqluğunu qırmağa çalışırdı. Lakin o, heç vaxt dürüstcəsinə ərinin qəlbinə yol tapmağa cəhd etmirdi. Mahiyyətcə, bu qadın da özünü müdafiə etdiyinə görə əri kimi günahkar idi. Etibarlı münasibətlərin qurulmasında qadının tapşırığı ondan ibarət idi ki, ərinin laqeyidliyinə, rədd olunduğuna baxmayaraq o, ərinə qəlbini açmalı idi. O, ərinə bu vəziyyətin nə qədər ağır olduğunu başa düşməkdə kömək etməli idi. Və bildirməli idi ki, onların münasibətinin yaxşılaşmasını ürəkdən istəyir. Məhz bu da imkan verəcəkdir ki, qadın tamamilə özünü ailəsinə həsr edə bilsin.
Bəzi istisnalara baxmayaraq, cinsi təcavüzün qurbanı öz keçmişini həyat yoldaşı ilə hansısa mənalarda müzakirə etməlidir. Və ona danışmalıdır ki, ailə qurmamışdan qabaq onun həyatında necə məhvedici alov püskürmüşdür. Bu da öz növbəsində ailə qurduqdan sonra ərinin həmin alovun üzərinə nə vaxt yağ tökdüyünü başa düşməyə kömək edəcəkdir. Belə ki, bu alov illərlə davam edir. Məhdudiyyətlərin olması da vacibdir. Çünki bunlar sizin münasibətlərinizin möhkəmlənməsinə kömək olacaq. Məsələn, bəzi qurbanların ehtiyacı var ki, onların həyat yoldaşalrı ilə olan cinsi yaxınlıq müvəqqəti olaraq dayandırılsın. Çox vaxt qurbanlar ehtiraslandıqlarını hiss etmirlər. Yaxud yalnız qəlbi məhv edən fantaziyalara uyduqları vaxt onu hiss edirlər. Qəlbləri birləşdirən intim əvəzinə əvvəlki kimi fiziki və psixoloji təcavüzü yaşamaq itin öz qusuntusunun üstünə qayıtmağa bənzəyir. Çox vaxt ər-arvad təminatından məhrumedilmə zəif, yaxud mövcud olmayan nigahın dağılması ilə nəticələnir. Bunun dəhşəti ondan ibarətdir ki, əgər qəlb ölü qalmasaydı, nighın dağılması baş verməzdi. Bundan daha dəhşətlisi də odur ki, Paulun sözlərinə əməl etmək əvəzinə daha böyük zərbə vurmaq üçün surroqat yoldançıxaran məsafə saxlayır. «Müvəqqəti olaraq razılıqla, dua üçün vaxt ayırmaqdan savayı bir-birinizi ər-arvadlıq təminatından məhrum etməyin. Bundan sonra yenə də bir yerdə olun ki, nəfsinizə hakim olmadığınıza görə Şeytan sizi sınağa çəkməsin» 1 Korinflilərə 7:5 Əslində cinsi yaxınlıqdan müvəqqəti yayınma şəxsi sərhədlərin qurulmasına kömək etməlidir. Və cinsi yaxınlığı bərpa edənə kimi cütlük intim həyatına dair bütün məsələləri həll etməlidir.
Əgər ər-arvad münasibətləri dürüstlük və tövbə sayəsində möhkəmlənirsə və onlar bu münasibətlərin üzərində işləyirsə, onda çətin ki, qurban həyat yoldaşının simasında təcavüzkarı görsün. Yox, əgər yeni məhdudyyətlər və isti münasibətlərin susuzluğu barışmaz qarşıdurmaya çevrilərsə, onda cinsi təcavüzün qurbanı aşkar edəcək ki, bu daha çox mübarizəyə oxşayır. O mübarizə ki, arvadına qarşı duran və əsil yoldançıxarana çevrilən ərini cəsarətli sevgi ilə sevməkdir.
Ər-arvad münasibətlərinin dağılmasından asılı olmayaraq, hər halda qurbanın həyat eşqi artacaq. Onun göz yaşları acınacaqlı və gülüşü isə gurultulu olacaq. Sonda əgər qurban dürüst olsa, tövbə etsə və təqsirkarı sevməyə cəhd etsə, bu onu Yaradana yönəldəcək. Beləliklə də qurban Yaradanın xüsusiyyətlərini əks etdirəcək.
Bi̇lavasi̇tə yoldançixaranlar
Real mövcud olan cinayətkarı sevmək nə deməkdir? [86] Bu o deməkdir ki, cinayəkar sağdır və qurban onun harada olduğunu bilir. Əgər təcavüzkar ölübsə və ya əlçatmazdırsa, onda mən xatirələri bərpa etməyi məsləhət görmürəm. Belə ki, cinayətkarı təsvir edən boş kreslo — geştaltpsixologiya [87] vasitəsilə və digər üsullarla xatirələrin bərpa olunmasının tərəfdarı deyiləm. Mən surroqatlı yoldançıxarana aid nə varsa ona diqqət yönəltməyi məsləhət görürəm. Çünki real təcavüzkarın yoxluğunda mövcud olan müansibətlərdə üzərində işlənilməmiş dinamika daha çox əks olunur, nəinki təcavüzkar sağ olanda. Təhqir edənə qarşı məhəbbət göstərmək bəzən onunla qarşıdurma yaradır. Qurban qarşıdurmanı məhəbbət təzahürü adlandırmamışdan öncə, öz niyyətini çox diqqətlə araşdırmalıdır. Əgər özünü rahat hiss edirsə, onda onun əməlləri əsasında eqoizm mövcuddur. Rahatlıq güclü və qayğıkeş qalaraq Allahın qaydalarına görə yaşamaq çağırışı ikinci dərəcəlidir.
Onda qarşıdurmanın həqiqi niyyəti nə olmalıdır? İki niyyətlidir: «Yoldançıxarana görə narahatlıq və yoldançıxaranın zərər verə biləcəyi digər insanlara görə narahatlıq». Bu, bir faktdır ki, yoldançıxaranlar bu cinayəti dəfələrlə təkrarlayırlar. Əgər təcavüz faktı cəzasız qalırsa, bu cinayətkara öz əməlini bir neçə dəfə təkrarlamağa imkan verir. Yoldançıxaran lazımi qədər vicdan əzabı çəkməlidir. Onun qəlbi ağrımalıdır. Onun qəlbi ağrı çəkməli və bu ağrıya görə o, özünə bəraət qazandırmamalıdır. Onun ağrısı başqalarının gözünə görünməyəcək. Çünki əsasında utancaqlıq duran ağrı nifrət və təkəbbürlə pərdələnmiş ola bilər. Yeri gəlmişkən təkəbbürlük sevgi üçün yaranan, lakin bu çağırışı boğan insanın qəlbində distress olduğunun sübutudur. Cinayətkarın yaşadığı ağrı ona nə bəraət qazandırır, nə də kiməsə zərər vurduğuna görə onu bağışlayır. Lakin buna baxmayaraq, cinayətkarla qarşıdurmaya girmək istəyən qurban bu ağrını nəzərə almalı və ona lazımi əhəmiyyət verməlidir.
Təbii ki, cinsi təcavüzün qurbanı harada və necə qarşıdurma baş verdiyinə dair qərar verir. Lakin qurban dürüst tövbə yolu keçməyənə kimi qarşıdurma baş verməməlidir. Cinsi təcavüzü yaşayan insan cinayətkara, yaxud öz passiv valideynlərinə müraciət etməmişdən öncə, o, daha az yara vuran münasibətlərdə (dostlarla, psixoterapevlə, uşaq, həyat yoldaşı ilə) cəsarətli məhəbbət üzərində təcrübə qazanmalıdır. Qurban qəlbini qaydaya salmadan və müəyyən hazırlıq keçmədən heç vaxt döyüşə girməməlidir.
Əgər qarşıdurmaya hazır olduğunu düşünürsənsə, onu nədən başlayacağına dair qərar verməlisən. Lakin qeyd etmək vacibdir ki, münaqişə yalnız bir görüşlə bitmir. Qarşıdurma — bu, münasibətlərin yeni tərzdə qurulma formasıdır. Bu proses özündə bir neçə elementi birləşdirir: öz ətrafında dəqiq sərhədləri qurmaq, yoldançıxaranı ifşa etmək və onu tövbəyə çağırmaq, ona ünsiyyət qurmağı təklif etmək, onunla yaxınlaşmaq, şəfqət göstərməyə, sevinməyə öyrənmək, yoldançıxaranın Rəbb tərəfindən satınalınmasına əmin olmaq. Bir sözlə, gücə və şərəfə bürünən insan olmaq lazımdır.
Qurban öz düşmənini ifşa etməzdən və onu tövbəyə çağırmazdan öncə ətrafındakı insanlarla düzgün münasibət metodunu özündə inkişaf etdirməlidir. Qurban «həyat başqa cür də yaxşı ola bilər, mən istəyirəm ki, sən Rəbdə ruhani doğulmanın sevincini dadasan» prinsipinə əsasən yoldançıxaranla münasibət qurmalıdır. Təbii ki, təlimin və təbliğin yeri az olacaq. Cinayətkar onunla baş verən dəyişiklikləri yavaş-yavaş dərk etməyə başlayacaq. Çünki qurban qorxmuş deyil, güclü, qəzəbli, xeyirxah, hissiyatsız deyil, emosional olacaq. Əsas dəyişiklik isə qurbanın daxili aləmində baş verəcək. Bu da onun davranışında və ətrafdakılarla münasibətdə öz əksini tapacaq. Bu dəyişikliklər ya cüzi, ya da böyük ola bilər. Bu isə qurbanın cinayətkarla nə qədər sıx ünsiyyətdə olmasından asılıdır.
Məsələn, Şükran günündə özünü şən aparan qərarsız qadın indi öz ailəsi ilə (o cümlədən yoldançıxaranla) bayram süfrəsi arxasında oturub çox az danışır. İlk baxışdan onun davranışındakı dəyişiklik diqqəti cəlb etməyə bilər. Lakin onun doğmalarının kefi pozulub. Qadının əhval-ruhiyyəsi pis deyil və dilinə yiyə durmağa çalışmr. Sadəcə o, sıxıntını aradan qaldırmaq və valideynlərin əhval-ruhiyyəsini qaldırmaq üçün təlxəklik etmək üçün deyil, qəlbi istədiyi vaxtda danışmaq qərarına gəlib. Onun davranışındakı dəyişiklik yoldançıxaranla və öz passiv valideynləri ilə mübarizəyə doğru atılan addımdır.
Qarşıdurma özünə ifşanı daxil etməlidir. Məsih demişdir: «…Əgər qardaşın sənə qarşı günah edərsə, ona xəbərdarlıq et. Əgər o, tövbə edərsə, onu bağışla. Əgər gündə yeddi dəfə sənə qarşı günah etsə və gündə yeddi dəfə yanına gəlib sənə «tövbə edirəm» deyərsə, onu bağışla»» (Luka 17:3–4). İfşa çox vaxt tövbə üçün qapı açır. Mahiyyətcə ifşada məqsəd cinayətin mahiyyətini, onun nəticəsini və yenidən dəyişilmənin üsullarını açıqlamaq olmalıdır.
Yaxşı olardı ki, qurban yoldançıxaranı söhbətə çağıranda görüşlərinin məqsədini gizlətməsin. Görüş təhlükəsiz yerdə, adam içində olmalıdır (adətən, belə yerlər yüksək səviyyəli restoran ola bilər). Belə vəziyyətdə qonşu stolda və ya daynacaqda qurbanın dostlarının onun yoldançıxarnla olan söhbətini dua vasitəsilə dəstəkləməsi daha yaxşı olardı. Belə söhbətlərə dua etmədən getmək heç məsləhət deyil.
İfşada məntiqi axıcılıq olmalıdır. Lakin müəyyən mərhələ keçilmədən bunu davam etdirmək mümkün deyil. Qurban və cinayətkar bu mərhələni keçməkdə onlara nəyin mane olduğunu müzakirə edə bilərlər. Lakin unutmaq lazım deyil ki, nəticənin alınmasına kifayət qədər diqqət ayrılmayana kimi məsələ həll olunmamış qalacaq. İfşanın bəhrəsini görmək üçün cinayətkar aşağıda sadalanan bəndlərə əməl etməlidir:
1. Cinsi təcavüzün qurbanları cinayətin detalları haqqında danışdığı vaxt, cinayətkar cinayət törətdiyini etiraf etməlidir.
2. Yoldançıxaran özünə bəraət qazandırmadan və günahını kiminsə boynuna yıxmadan baş verən cinayətin məsuliyyətini üzərinə götürməlidir.
3. Qurban təcavüz nəticəsində keçmişdə və indiki zamanda hiss etdiyi ağrını təsvir edəndə cinayətkar bununla razılaşmalıdır və baş verən hadisədən təəssüfləndiyini bildirməlidir.
4. Qurban yoldançıxaranın ətrafdakı insanlarla münasibətdə hansı səhvlərə yol verdiyini və barışmağa nəyin mane olduğunu izah edəndə, yoldançıxaran belə bir söhbətdən yayınmamalı, sözlər üzərində düşünməli və buna mane olan vəziyyətlə mübarizə aparmalıdır.
5. Qurban yoldançıxrana onunla yeni bir münasibətə başlamaq istədiyini bildirəndə, o da bu prosesdə iştirak etmək istəyini bildirməli və bunun üçün əlavə kömək axtarmalıdır (məbədə, psixoterapevtin seanslarına getməklə, qrupla görüşməklə yaxud zərurui kitabları oxumaqla).
Əgər cinayətkar və passiv valideynlər [88] bu beş addımın hər birinə riayət etməyə hazır olsalar, onda qurban təhqir edənə yeni münasibət qurmağı təklif edə bilər və onunla yaxınlaşa bilər. Əgər tövbəyə doğru addım atılmasa, qurban sevgi bəxş etməklə onu bağışlaya bilər. Lakin onlar arasındakı münasibət bərpa oluna bilməz.
Əgər söhbətin elə ilk mərhələsindəcə yoldançıxaran cinsi təcavüz faktını inkar edərsə, onda qısa bir vaxtdan (bir neçə həftədən) sonra bu mövzunu yenidən müzakirə etmək üçün qurban yoldançıxaranı bir daha söhbətə dəvət edə bilər. Qurban cinayətkara izah etməlidir ki, bu mövzuda müəyyən nəticə alınmayana kimi ona rahatlıq verməyəcək. Əgər cinayətkar tövbə vasitəsilə münasibətlərin qurulmasından ötrü qurbanın etdiyi təkliflərdən imtina edirsə, müəyyən müddətə qurban onunla münasibətləri kəsməlidir. Təhqir edənə izah etmək lazımdır ki, əgər o, yenilənmək prosesinə başlamaq qərarını versə, onun özünü rədd olunmuş kimi hiss etməsi dəyişilə bilər. Rədd olunmanın bu formasını ənam kimi və cinayətkara hörmətlə yanaşmaq ənamı kimi qiymətləndirmək olar. Yalnız o ümidlə ki, tənhalıq və utanacaqlıq onun buz kimi ürəyini insani isti münasibətlərə doğru yönəldəcək. (bax: 2 Saloniklərə 3:14–15).
Uşaqlıqda atası tərəfindən dəfələrlə təcavüzə məruz qalmış bir kişiyə bu fakt atası tərəfindən inkar edilib. Həmçinin ata oğlundan müalicə üçün borc pul da istəmişdi. Oğul atasının xahişini rədd etmişdi. Baxmayaraq ki, pulu versəydi belə, bu, onun atasına hörmət və sevgisini tərənnüm etməyəcəkdi. Əslində atanın kifayət qədər pulu var idi. Lakin o, öz pulunu qara gün üçün saxladığından ona əl dəymək istəmirdi. Oğlunun pul verməməyinə görə atası onunla münasibətləri kəsmişdi. Həmçinin ata bütün doğmalar arasında da onu ləkələmişdi. Artıq böyük kişi olan oğula qardaşları zəng edib atadan üz çevirdiyinə görə onu məzəmmət edəndə, o, qardaşlarından onun hekayəsini eşitmək istəyib-istəmədiklərini soruşmuşdu. Bir qardaş eşitmək istəsə də, digəri imtina etmişdi. Kişi atanın tövbə etməsi üçün kifayət qədər dəlillər gətirmişdi. Bir qardaş qurbanı günahlandıraraq demişdi ki, keçmiş keşmişdə qalıb, o, Allahı sevən bir məsihçi kimi hadisəni unutmalıdır. Digər qardaş ağladı, o, həm qardaşına, həm də özünə görə ağlamışdı. Çünki atası onunla da eyni cür rəftar etmişdi.
Əxlaqsız münasibətləri davam etdirməkdən imtina uzaqlaşmanın səbəbidir. Qurban günahkarın dönüşünü gözləyir. Lakin günahkar öz günahını dərk etməyənədək və onunla mübarizə aparmayanadək qurban ona dərin münasibət təklif etmir. Münasibətləri bərpa etmək üçün təvəzökarlıqla və xeyirxahlıqla edilən təklif Allahın qanunlarına əsasən yaşamaq istəyini bildirir. Baxmayaraq ki, qarşı tərəf bu təklifi rədd edir.
Yuxarıda danışılan hadisədə atası ilə münasibətlərə son qoymaqla ailəsi tərəfindən nifrətlə qarşılanan oğul böyük dəyər ödədi. Əslində gənc adam tövbə etmək, səmavi Ata ilə yenidən doğulmanın dadını hiss etdirmək üçün atasına hörmət elədi. Münasibətlərdəki qapı örtülmüşdü, lakin kilidlənməmişdi. Baş verən hadisədən bir neçə ay sonra atası ondan qardaşı üçün kiçik bir xahiş etdi. Gənc adam nəzakətlə cavab verdi ki, əgər qardaşının nəyəsə ehtiyacı varsa, ona zəng edə bilərdi. Bu hadisənin qəhrəmanı nəzakətli və həlim bir insan idi. O, atasına münasibətləri tamamilə bərpa olunmuş vəziyyətdə görəmk istədiyini xatırlatdı. Atası ona əl qaldırdı. Bir neçə aydan sonra atası oğluna zəng edərək barışmaq təklifi edir. Atası barışmağa o şərtlə razı olduğunu bildirir ki, keçmişdə yaşananlar bir daha xatırlanmayacaq. Oğlu göz yaşları içərisində imtina edir. Onda atası hirslə dəstəyi yerə çırpır. Mən böyük məmnuniyyətlə bu hadisənin xoşbəxt sonluğunu danışmaq istərdim. Lakin yalnız zaman və Allah bu istəyimi yerinə yetirə bilər. Hər halda tənhalığa, iztirablara və vaxtaşırı bürüyən şübhələrə baxmayaraq, bu gənc Allahdan gələn atasının tövbə çağırışına görə böyük sevinc hissi keçirtdi. Eybi yox, bu sevinc uzunmüddətli olmasa belə.
Öz günahını boynuna alan, amma təhqir edilənin ağrısına laqeyid yanaşan, yaxud öz mənafeyini güdmək üçün üzür istəyən yoldançıxaranla necə rəftar edilməlidir? («baş verənlərə görə təəssüff edirəm. Lakin günahlarım bağışlanb, sən isə özünü əsl məsihçi kimi aparmırsan. Başqa sözlə desək, əgər təhqir edən özünə və qurbana nifrətlə yanaşırsa və dəyişilmə prosesinə mane olursa, nə etməli? Bu sualın cavabı hazırlıq prosesindədir. Qurban təhqir edəni tanıdığı üçün hadisələrin bu yolla inkişafına hazır olmağı nəzərə almalıdır. Münasibətləri aydınlaşdırmaqda bütün vasitələr nəzərə alınmalıdır ki, təhqir edən hiyləgərliyə əl ataraq ifşadan qaça bilməsin. Bir qadın birbaşa atasının üzünə demişdi: «Ata, anamla kiçik münaqişələr edəndə özünü necə apardığından xəbərdaram. Sən sadəcə təəssüfləndiyini deyirsən. Bu isə səni onun ağrılarını dərindən başa düşmək məsuliyyətindən azad edir. Mənə necə zərər vurduğunu sənə deyəndə, mənimlə də eyni cür rəftar etmək istəyirsən?» Bu qadın atasının öz müdafiə üslubunu ifşa edəndə onu çox heyrətləndirmişdi. Onun biganə davranışının ifşası keçmişdə törətdiyi cinayət barəsində səmimi danışmaq üçün yol açmışdı.
Münasibətləri aydınlaşdırmaq məqsədilə qurbanla cinayətkar arasında baş tutan ilk görüş uğurlu osla da, bərpaolunma prosesi birdən baş verməyəcək. Bu proses yuxarıda sadalanan mərhələlərə dəfələrlə qayıtmağı tələb edəcək. Və cinayətkar tövbə etməyənədək dəfələrlə onu bağışlamaq zərurətini təsdiqləyəcək.
Günahkar yalnız günahından tövbə etdiyi zaman, Allah da bizim onu bağışlamağımızı əmr edir. Beləliklə, münasibətlərin yenidən bərpaolunması təhqir edəndən asılıdır. Tövbə etmək təəssüflənmək demək deyil. Əgər tövbə təəssüflə bağlı olsaydı, onda o, peşimançılıqdan heç nə ilə fərqlənməzdi. Həqiqi tövbə, hətta gün ərzində yeddi dəfəyədək tələb olunsa belə, yoldançıxaran tərəfindən həyata aparan kədər kimi yaşanılacaq. Həqiqi tövbə onun həlimləşmək istəyindən və günahının üzərində işləmək istəyindən xəbər verəcək. Bu addımlar olmadan başqa heç nəyi tövbə adlandırmaq olmaz. Buna görə də cinayətin təəssüfünə, yaxud təəssüff etməsinə şəfa alırmış kimi qəbul etsək, deməli, həqiqi tövbənin ona verə biləcəyi azdlıqdan onu məhrum etmək deməkdir.
Mübari̇zə davam edi̇r
Cinsi təcavüzün qurbanı məhəbbət yolunu tapanda, o, həm insanları, həm də cinayətkarı dərindən başa düşməyi öyrənir. Əgər o, ruhani kamilləşməyin bu cür qeyri adi yolunu seçirsə, bu onun həyat eşqini, kədərlənmək və sevinmək istəyini artırır. Nəticədə Alalhın qanunlarına əsasən yaşamaq qərarını möhkəmləndirir. Onun xasiyyəti ona görə dəyişilmir ki, o, yeni bacarığa malik olur. Ona görə ki, Müqəddəs Ruh Məsihin ardınca getmək istəyini artırır.
Mübarizə davam edir. Ruhani inkişaf edən kişi və qadınlar dürüstlük, tövbə və cəsarətli məhəbbət kasasından içməyə davam edəcəklər. Bu prosesin hər bir mərhələsi imanı möhkəmləndirir, nifrəti yox edir, Allahı dərk etmək istəyini artırır.
Həyatdakı bəzi günlər yovşandan daha acı olacaq. Bəzi günlər isə bal kimi şirin və çaxırdan da daha çox uyuşdurucu olacaq. Əgər əbədi həyata aparan sudan içsək, o, qəlbimizə elə bir məmnunluq verəcək ki, sözlərlə ifadə etmək mümkün olmayacaq. Allahın bəxş etdiyi sevinc yaddaşla, nifrətlə, tənhalıqla və qorxu ilə aparılan çətin mübarizəyə dəyər. Belə etməklə biz öz işini bitirən həvari Paula bənzəyirik. Doğmalarımızın, dostlarımızın və hətta tanımadığımız insanların əmin-amanlığından ötrü canlı su bəxş edirik (bax: 2 Timotey 4:5–8). Səbirsizliklə İsa Məsihin gəlişini və salehlik çələngini gözləyirik. Bundan ötrü səbir etməyə və mübarizə aparmağa dəyər.
EPİLOQ
MÜDRİKLƏRƏ NƏSİHƏT
Hər bir qadında və kişidə həyata bərpaolunma prosesi özünəməxsus şəkildə baş verir. Lakin bu prosesin ümumi cəhəti dürüstlük, tövbə və cəsarətli sevgidən ibarətdir.
Mən bütün varlığımla qurbanı onun iztirablarının əsasını təşkil edən lazımsız utancaqlıqdan və özünə qarşı nifrət hissindən azad etməyə çaılşıram. Hətta bundan başqa, mən qurbanı sevincdən və həyat eşqindən məhrum edən özünümüdafiə mexanizmindən azad olmağa çağırıram. Lakin qurbanın mənim özünümüdafiə haqqında olan fikirlərimi daha həsasslıqla qəbul etməsindən və özünü daha çox alçaldılmış hiss etməsindən ehtiyat edirəm. Bunun qarşılığında dua edirəm ki, cinsi təcavüzün qurbanı Allahın şəfqətini dada bilsin.
Oxucularımın böyük əksəriyyətini cinsi təcavüzün qurbanı olmuş insanlar təşkil edir. Buna baxmayaraq ümid edirəm ki, mənim kitabım keçmişdə zorakılıq yaşayan və bugünki gündə şəfa alan insanlar üçün faydalı ola biləcək. Cinsi təcavüzün qurbanı olmuş adama son sözümü deməmişdən öncə, mən ona bu dərin yaranı vuran (cinyaətkar və laqeyid yanaşan valideynlə) və şəfa prosesində iştirak edən (suroqqat yoldançıxaran, dostlar və pastorla) şəxslərlə danışmaq istəyirəm.
Ci̇nayətkara müraci̇ət
Allahın lütfü bütün günahkarlara — həm bədənə zərər vuranlara, həm də körpə uşağın, yaxud həssas yeniyetmənin qəlbinə yara vuranlara da yetərlidir. Lakin Allahla düzügün münasibətlərə yönələn yol çətindir. Sadəcə təəssüfləndiyinizi söyləmək, hönkür-hönkür ağlamaq, üzr istəmək, sonra isə normal həyat tərzi hesab etdiyiniz seçiminizə doğru qayıtmağınız düzgün olmazdır. Qulaqlarınızda daima Allahın ciddi xəbərdarlığı səslənməlidir: «Amma kim Mənə iman edən bu kiçiklərdən birini pis yola çəkərsə (hərfi mənada büdrədərsə), öz boynuna böyük bir dəyirman daşı asıb dənizin dibinə atılaraq boğulmaq onun üçün daha yaxşı olar» (Matta 18:6).
Adi həyata qayıdış hələ yaraların sağalması demək deyil. Təəssüf və özünə nifrət hissindən başınızı aşağı salıb durmaqla qurbanın yükünü daha da ağırlaşdırmış olarsınız. Yalnız «sınmaq»la dirçəlişə doğru irəliləyə bilərsiniz. Şəfa prosesinə tabe olmaq istəyiniz sizin həlimləşməyinizi və tövbənizi göstərəcək. Bu isə məbəd tərəfindən qoyulan cəzanı qəbul etməkdə, mütəxəssislərin və psixoterapevtlərin qrup şəklində konsultasiyalarına baş çəkməkdə israrlı olduğunuzu təsdiq edəcək. Bütün bunları hikmət və vəhy axtarmaq üçün edəcəksiniz. Və eyni zamanda bərpaolunma dövründə qurbana kömək etmiş olacaqsınız. Həmçinin qurbana göstərilən tibbi yardımın haqqını ödəməyi də təklif edə bilərsiniz.
Gözünüzdəki tirin — keçmişdə baş verən zorakılıq, indiki dövrdə insanlarla münasibətdə buraxdığınız səhvlər və cinayətinizin həyatınıza təsir edən nəticələri üzərində işləməyiniz həddindən artıq vacibdir. Rüsvayçılığa və nifrətə imkan verməyin ki, o, həyatınızadkı şəfa prosesinə mane ola bilsin. Qurbandan isti münasibət tələb etmədən, səmimilik göstərərək ona dəstək olun. Qurbana vaxt verin və şərait yaradın ki, o öz axarı ilə dəyişilə bilsin.
Əgər siz dürüstlük, tövbə və məhəbbət yolunu seçsəniz, sevincinizə öz vaxtında çatacaqsınız. İnsanın qəlbinin gözəlliyinə zərər verdiyinizə görə yaşadığınız dərin iztirab heç vaxt həyatınızdan yox olmayacaq. Lakin həlimliyin bəxş etdiyi rahatlığın sayəsində bütün pisliyin məhv olacağı günü görmək üçün güclü istəyiniz yaranacaq. Siz pisliyi məhv etməklə düşməniniz olan nərə çəkən aslana ölümcül zərbə yetirirsiniz.
Qurbanin şəfa prosesi̇ndə i̇şti̇rak edənlərə (bi̇ri̇nci̇ növbədə vali̇deynlərə) müraci̇ət
Uşağınız üzərində baş verən zorakılıqdan xəbərsiz olmaqla günahınızı pərdələmək çox asandır. Əksər hallarda cinayətdən xəbərsiz olan valideynlər ya təqsirli olduqlarını (özlərinə nifrət), ya qəzəb və ya da cinayətkara qarşı qisas hiss edirlər. Yaxud da bundan daha pisi, qurbanın vaxtında onlara heç nə deməməsinə görə ona qarşı qəzəb hiss edirlər. Hər halda siz qurbanın şəfasına maneçilik törədirsiniz.
Əgər uşağınızla bağlı keçmişdə baş verənlərdən xəbərsiz olmusunuzsa, yaxud ona qarşı laqeyid yanaşmısınızsa, onda özünüzə belə bir ciddi sual verməlisiniz: «Nə üçün o dövrdə sizin üçün başqa şeylər uşağınızdan daha önəmli olub?». Mən uşağının cinsi təcavüzə məruz qalmasından xəbərsiz olan valideynlərin özlərinə belə bir ciddi sual verməkdən yayındıqlarını və vaxtında bu cinayətin qarşısını almağa çalışmadıqları üzərində düşünmək istəmədiklərini müşahidə etmişəm. Bunun baş verməsinə yol verməyin. Cinayətkarı müdafiə etməkdən əl çəkin. Siz bəraəti olmayan günaha bəraət qazandırmaqla ona nə hörmət, nə də sevgi göstərirsiniz. Eyni zamanda cinsi təcavüzün qurbanının heç nədən çəkinməyərək öz hirsini sizin üzərinizə tökməsinə şərait yaratmağınız vacibdir.
Sizinlə baş verə biləcəkləri nəzərə alaraq ya şəxsi terapevt, ya da dəstək qrupuna müraciət etməyinizi təkidlə tövsiyə edirəm. Sizin dəyişilməyə olan güclü istəyiniz cinsi təcavüzün qurbanının şəfa prosesini başa çatdırması üçün gözəl bir təkan olacaq.
Qurbanin gözündə ci̇nayətkari təmsi̇l edənə müraci̇ət
Qurbanın şəfa prosesində sizin rolunuz həlledicidir. Bu rol sabit atmosfer yaratmağınızdan ibarətdir. Yəni, nə prosesi sürətləndirməli, nə də qurbanı mütəxəssislərə müraciət etməkdən yayındırmalısınız. Əksər hallarda cinsi təcavüzün qurbanlarının psixoterapevtə müraciət etməsi düzgün olardı. Lakin lazımi vaxtda prosesə qoşulmağınız və acının «alov»unu söndürməkdən ötrü istək irəli sürməyiniz vacibdir.
Problemin səbəbkarı olmadığınızı və yaraya duz səpdiyinizi bir-birindən aydın şəkildə fərqləndirin. Cinsi təcavüz mövzusu haqqında məlumat əldə etməyiniz çox vacibdir. Bu mövzuda kitablar oxuyun, seminarlara qatılın və qurbanı diqqətlə dinləyin. Müzakirə yaratmayın. Lakin zərurət yaranarsa, müzakirəyə açıq olun. Prosesin qeyri-sabir getməsinə hazır olun. Sizin cinsi həyatınız alt-üst ola bilər. Və illərlə qurulan münasibətlərdəki rahatlığınızın səviyyəsi bir andaca yox ola bilər. Qurbanı günahlandırmayın. Prosesi tələsdirməyin. Səbirli olun. Bu imtahana qatılan cütlüklər ondan üzüağ çıxırlar. Onların cinsəl həyatı rəngarəng və ehtiraslı olur. Və hər ikisi cinsi yaxınlıqdan böyük zövq alır.
Yaxın adamınıza zərər verənə qarşı qəzəblənməyi öyrənin. Yaxınınız istəyir ki, siz onu müdafiə edəsiniz. Hətta daha çox. Yaxınınız üçün ağlamağı öyrənin. O istəyir ki, siz onun yaşadıqlarını başa düşəsiniz. Ədalətli qəzəbə və şəfqətə mane olan hər şey etibarı və yaxınlığı zəiflədir. Bu isə şəfaya maneçilik törədir.
Qurbanin dostuna müraci̇ət
Siz cinsi təcavüzə məruz qalmış insanın dostusunuz. Və siz qorxmusunuz. Sizin bu vəziyyətə dair nə təcrübəniz, nə də necə ünsiyyyət qurmalı olduğunuza dair biliyiniz var. Səhv etmirəmsə, siz artıq ondan uzaqlaşmağı düşünürsünüz. Söhbət ondan getmir ki, ona tamamilə ya cüzamlı kimi yanaşır, ya da tamamilə ondan uzaq durursunuz. Lakin zorakılıq haqqındakı mövzular, onun hisləri və qorxuları barədəki mövzular qadağan olunacaq.
Mənim isə sizə məsləhətim çox sadədir: yaralanmış qəlbi qorxu vadisində tək buraxmayın. Bəlkə düzgün olmayan mövzular danışa, yaxud bir-birinizə yeni yara vura bilərsiniz. Lakin ona arxanızı çevirsəniz, bax, bu əsl dəhşət olar. Qoyduğunuz qadağaları nəzərə alın. Lakin mübarizədə olduğunuzu da etiraf edin. Unutmayın ki, siz ön cəbhədəsiniz. Bəlkə də bu sizin ürəyinizcə olmayacaq. Lakin siz indi alovun üzərinə atılan sıravisiniz.
Bir psixoterapevt kimi mən dostunuzla həftədə bir-iki dəfə görüşürəm. Siz isə onunla hər gün görüşürsünüz. Mən onunla onun şəxsiyyətinin bəzi xüsusiyyətlərini müzakirə edirəm. Siz isə həm bu, həm də digər şeylər barədə danışa bilərsiniz. Mən onun sağalması üçün vacib olan biriyəm. Siz isə ona hər vəziyyətdə lazımsınız. Bir daha təkrarlamağıma icazə verin: dua edən, söhbət edən, gülən, ağlayan, kitab oxuyan, qucaqlayan, qışqıran, şirniyyat bişirən və bilavasitə yaxınlıqda yaşayan dost kimi siz onun üçün məndən daha böyük əhəmiyyət kəsb edirsiniz. İmkan verməyin ki, təcrübəsizliyiniz və keçmişdə baş verənlər dostunuza sevgi göstərməyinizə mane olsun.
Pastora müraci̇ət
Cinsi təcavüzün qurbanı olmuş insanın keçdiyi şəfa prosesi zamanı ona yeni həyat bəxş etmək sizin gücünüz daxilindədir. Əgər siz psixoterapiya ilə məşğul olursunuzsa, onda psixoterapevtə ünvanladığım növbəti bölümü oxuyun. Əgər siz bir pastora məxsus ənənələri həyata keçirirsinizsə, yəni təbliğ edərək öyrətməklə məşğulsunuzsa, onda qurbanın şəfa prosesində sizin rolunuz lazım olduğundan da həlledicidir… Siz insanın dünyagörüşünü dəyişirsiniz. Bunlardan əlavə, kafedra məsihçi icmasının yanlış təsəvvürünü dəyişmək və başqasının halına acımağı öyrətmək üçün bir platformaya çevrilə bilər. Əgər mən bir psixoterapevt kimi cinsi təcavüz haqqında bir çıxış etsəm, ciddi qarşılanmaya bilərəm. Əgər siz etiraf etsəz ki, problem mövcuddur və zərər yetirir və bu zərəri etiqad vasitəsilə qısa zamanda aradan qaldırmaq mümkün deyil, onda siz rüsvayçılıqla dolu qaranlıq otağın işığını yandırmaqla bir çox insanların həyatına təsir etmiş olursunuz.
Müəllim və təbliğçi kimi siz məsihçilər arasında bağışlanma haqqında natamam yayılmış təsəvvürlərə meydan oxuya, qurbana çətin olduqda mübarizəni sona çatdırmaq qərarına dəstək dura, eləcə də qurbanın təcavüzkar kimi hədəfinə çevrilən yaxınına dəstək ola bilərsiniz. Ola bilsin ki, heç vaxt kimdənsə məsləhət almamısınız. Lakin sizin dəstəyiniz və psixoterapevtlə birgə səyləriniz qurbana iman və cəsarət bəxş edəcək.
Psi̇xoterapevtə müraci̇ət
Əgər siz mənə oxşayırsınızsa, onda siz cinsi təcavüz məsələlərinə və qurbanların şəfasına özünüzə məxsus şəkildə yanaşma tərzi seçirsiniz. Ola bilsin ki, sizin təcrübənizdə diqqətlə araşdırılmamış cinsi təcavüz hadisəsi var, yaxud elə bir hal mövcuddur ki, qurban «asan»lıqla şəfa tapa bilir. Əgər bu metod kömək edirsə, onda başqaları üçün də bu təcrübədən istifadə edilməsi nəzərdə tutulur. Lakin sizə məsləhətim budur ki, şəfa üsulunu yalnız onun effektiv nəticəsinə əsasən seçməyəsiniz. Və ona səthi yanaşmayasınız. Çünki məlumdur ki, iblisdən gələn metodlar da öz müsbət nəticəsini verə bilər.
Əgər siz məsihçi metodunu istifadə etməyə hazırlaşırsınızsa, onda insanın aliliyi və qüsuru ilə eyni zamanda işləmək imkanınız olub-olmadığını müəyyənləşdrin. Mübahisəli məsələlərdən biri bizim günah haqqındakı anlayışımızdır. Yəni, insanın şəxsi strukturunda onun rolu və psixoloji əlamətləridir.
Etiraf edin ki, əlavə təhsil almağınıza ehtiyac var. Bir çox peşəkarlar cinsi təcavüz halları üzərində işləmək üçün heç vaxt xüsusi hazırlıq kursları keçmirlər. Mənim Amerika Psixoloji Assosiasiyasının verdiyi iki magistrlik və doktorluq dərəcəm var. Mən bir dəqiqə belə olsun, cinsi təcavüzün istisna hallarına vaxt sərf etməmişəm. Mən hələ psixotravma yaşayan insanların ayrılmaz hissəsinə çevrilən postravmatik sindromdan, şəxsiyyətin çoxalması [89] və digər ikinci dərəcəli simptomlardan danışmıram. Həyatınızdakı təcavüzün rolunu, insanlarla münasibət qurmaq tərzinizi, öz emosiyalarınızı boğmağın səbəblərini və üsullarını, eləcə də psixoloji durumunuzun seçimini dərk etməyə çalışın.
Həmçinin unutmayın ki, sizin söylədiyiniz fikirlər qabaqdangəlmişlik ola bilər. Hesab edirsiniz ki, hər depressiya və iştah pozuntusu arxasında təcavüz faktoru dayanır? Baxmayaraq ki, xəsətə buna oxşar heç nə xatırlamır. Əgər cavabınız «hə»dirsə, öz ehtimallarınızı nəzərdən keçirdin. Və Müqəddəs Kitabın xatirələr barədə nə dediyi üzərində düşünün: yəni, insan nəinki keçmişini, hətta Allahı belə unutmağa meyillidir.
Və nəhayət, əmin olun ki, siz lazım olan sözlərdən istifadə edir və sizin davranışınız düzgündür. Pasiyentlə fiziki təmasa girdikdə (söhbət əl sıxmaqdan və dostcasına qucaqlaşmaqdan gedir) ehtiyatlı olmalı və sağlam düşüncə ilə idarə olunmalısınız. Çünki qurban sizin təmasınıza təsəvvür etdiyinizdən də artıq əhəmiyyət verə bilər. Ona cüzamlı imiş kimi də yanaşmaq, yaxud hər cür fiziki təmasdan qaçmaq da düzgün deyil. Lakin bu vəziyyətdə konservativ yanaşmaya bəraət qazandırmaq mümükündür və müalicə nöqteyi nəzərindən müdriklik olardı.
Ci̇nsi̇ təcavüzün qurbani olmuş i̇nsana müraci̇ət
Emmi Qrantın və Tom Hembinin mahnısı
MƏNDƏN XƏBƏR ALIN
Mən onu, o balaca qızcığazı görürəm,
Onun öz otağında necə gizləndiyini görürəm.
O, bir daha təmizlənmək üçün çimib
Anasının ətri ilə ətirlənib
Ətirlənib ki, «o»nun özündən sonra qoyduğu qoxunu yox etsin,
Amma bu qoxu ondan əl çəkmir.
Başa düşürsünüzmü ki, «o»nun üçün bu qızcığaz sadəcə bir oyuncaqdır,
Gedəsi bir yeri olmayan tənha bir uşaq,
«O» öz ehtirasını söndürmək üçün qızcığazdan istifadə edir.
Çox yorulub, həm də qorxub.
Bəlkə də bu dəhşətli illəri yaşamaq üçün bir çıxış yolu tapacaq,
Bütün bunlar öz xatirələri ilə silinib gedəcək
Məndən xəbər alın. Fikrimcə, göylərdə Allah var?
Bu rüsvayçılıqda Allah onunladır?
Məndən xəbər alın: Fikrimcə göylərdə Allah var?
Mən Onun mərhəmətini görmürəm
Və heç kəs adlar çəkmir
İndi güzgüdə gözəl bir qadın siması əks olunur.
Qorxmuş qızcığazdan əsər-əlamət belə yoxdur.
Və yaşananların izi-tozu belə qalmayıb.
Lakin o hələ də dəhlizin işığını söndürmür.
Yuxuya getmək onun üçün çətindir
Yatağına girərkən özünü siçan kimi sakit aparır.
O, hələ də evdə xışıltı səslərinə qulaq verir,
Amma ona zərər vuracaq bir kimsə yoxdur.
İndi o, sağ-salamatdır.
O, rahatlıq tapıb.
Ondan xəbər alın: Hardan bildi ki, göylərdə Allah var?
O, onun rüsvayçılığında onunla birgədir,
Ondan xəbər alın: Hardan bildi ki, göylərdə Allah var?
O söyləyəcək ki, Allahın mərhəməti onu həyata qaytarıb.
Siz yara almısınız. Amma ümidsiz deyilsiniz. Hər halda bu dünyada Allahın lütfü başınıza gələnlərin nəticələrini yox etməyəcək. Lakin Rəbbin lütfü ağrını azaldır və qəlbi təmizləyib ona azadlıq verəcək, ümid bəxş edəcək. İzin verin ki, ağrınız və şəfa əldə etmək üçün göstərdiyiniz səylər yeni həyat almağınıza yardımçı olsun. Qoy, bu səyləriniz başqa qurbanlar üçün bir körpüyə çevrilsin. Onların ölümdən həyata keçməsini təmin edən bir körpüyə. Şübhəsiz ki, dirçəlişə körpü olmaq böyük şərəfdir. Və pisliyə qalib gəlməyin sevinci daha böyükdür və bunu sözlərlə təsvir etmək mümkün deyil. Mən bu günü səbirsizliklə gözləyir və sizin sevincinizə şərik oluram.
QEYD
1. 
Bərpa olunma prossesi.
←
2. 
Bəzi məsihçilər elə hesab edirlər ki, bizi Müqəddəs Ruh — Həqiqət Ruhu təqdis edir. Lakin O, guya bizə qarşı edilən günahın mənfurluğuna və ona verdiyimiz cavaba baxmağı tələb etmir. Müqəddəs Yazılardakı “Özünüzü sınaqdan keçirin” çağırışı o deməkdir ki, biz özümüzə qarşı tənqidlə yanaşaraq dərin analiz etməliyik. Bu da öz günahını görmək bacarığını nəzərdə tutur.
Özünü analiz XX əsrin yeni bir kəşfi deyil. Hələ XVII əsrdə pritan dini cəryanının banisi Conatan Edvards özünü analizə çağırışlar edirdi. O, iddia edirdi ki, “Özünü mömin hesab edən kəslər möminliklərinin əsası barədə hərtərəfli düşünməlidirlər. Öz möminliyinə şübhə edən kəslər bu sualı cavablandırmadan geri çəkilməməlidirlər” (Jonathan Edwards, The Works of Jonathan Edwards, vol. 2 [Carlisle, PA: Banner of Truth Trust, 1987], 174).
Conatan Edvards əmin edirdi ki, “Allahın qanunlarına zidd yaşayan əksər insanlar öz həyat tərzlərinə görə narahat olmurlar. Onları öz həyat təzrlərinin qayğısına qalmaları üçün inandırmaq çətindir. Çünki onları əxlaqsız yola sürükləyən ehtiras gözlərini kor etmişdir” (İbid.). O, hər şeyi olduğu kimi görməyi, Allahı və özünü dərk etməyi, insanlardan kömək ummağı, öz günahının fərqinə varmaq üçün ətrafındakıların çatışmayan cəhətlərini ayırd etməyi öyrədirdi (Səh. 173–185).
Özünü analiz həm keçmişi, həm də indiki dövrü əhatə edir. Bu, daxilində uşaqlıq illəri ilə əlaqəli olan özünü axtarış deyil. Özünü analizi həyatın iztirablarına, dünyəvi istəklərdə məyusluğa və insanların qara qəlbinə giriş adlandırmaq olar. Bu da Allaha ehtiyac duyduğunu və Onda olan sevinci dadmağa kömək edir.
Məsihçilər çox vaxt həyatın gözünə dik baxmaqdan imtina edirlər. Həyatın gözünə dik baxmaq həddindən artıq narahatlıq yaradır və bizim malik olduğumuzdan da artıq Allaha dərin etibar tələb edir. Ən dərin iztirab zamanı istənilən inkarın əsasında Allaha etibar etməmək dayanır. Özünü analiz qəlbin bu çatışmamazlığını üzə çıxarır. Və Allahın ali məqsədlərinə tabe olmaq üçün çağırış edir.
←
3. 
Viktimizasiya — cinayətkarı qurbana çevirmə prosesidir. Reviktimizasiya bu prosesin əksidir.
←
4. 
“Cəsarətli sevgi” kitabından sitat: “Adətən, insanlar bağışlanmanı bir an kimi təsəvvür edirlər. O, aclığın və nifrətin yatızdırılması, həm də xeyirxah və şəfqətə dönüş kimi araşdırılır. Bağışlanma haqqında keşmiş zaman kimi danışılır. (“Mənim atam məni elə yaralayıb ki, anacaq uzun uillər ötdükdən sonra onu bağışlaya bildim”) Lakin əslində bağışlanmanı Allahın Ruhunun daim davam edən işi kimi görmək lazımdır.
Çox güman ki, insanlar öz acısını və qəzəbini buraxaraq vacib olan kecid bir dövrü yaşayırlar. Bu, bağışlanma prosesi kimi qiymətləndirilir. Və adamlar elə düşünür ki, problem elə bununla da öz həllini tapır. Bəlkə də bağışlanma bu cür kluminasiyaya keçidlə bağlıdır. Bu, insanın imana gəlməsi, başqa sözlə desək, ölümdən həyata keçməsi ilə müqayisə olunur. Lakin səni çıxılmaz vəziyyətdə qoyan, yaxud ömrü boyu pislik edən insanı birdəfəyə və tamamilə bağışladığına inanmaq böyük sadəlövhlük olardı. Görünür, reallıq ondan ibarətdir ki, sən aldığın zərbənin nə qədər ağır olduğunu təsvir edən kimi onda daha dərin bağışlamağı öyrənməyə məcbur qalacaqsan. Başqa insanın bağışlanma prosesi birdəfəyə baş tutan hal deyil. Bu, davamlı, dərin və canlı bir prosesdir.
Bağışlanma haqqında daha bir geniş yayılmış və çox vaxt bizə təlqin edilən fikir belə ifadə olunur: “Bağışla və unut”. Bu təsvir Kəlamdan iki fraqmentə istinad edir: Zəbur 25:7 və Yeremya 31:34. Zəburun müəllifi Allahdan bağışlamağı və onun günahlarını xatırlamamğı xahiş edir. Bunun əvəzində isə Öz böyük mərhəmətini və məhəbbətini xatırlamağı yalvarır. Yeremya peyğəmbərin kitabında isə Allah deyir: “…Çünki təqsirlərini bağışlayacağam, günahlarını daha yada salmayacağam” Məsihçilərə günahları bağışlayan və bir daha xatırlamayan Allaha bənzəməyi öyrədirlər.
Bir neçə ciddi problem mövcuddur ki, onlar Allahın unutqan olması barədə təsəvvürləri alt-üst edir. Birincisi, Allah şübhəsiz ki, bütün günahları xatırlayır. Kəlam bizə öyrədir ki, bir gün hər birimiz Allahın qarşısında durub Ondan “bu bədəndə olanda etdiyimiz əməllər pis də olsa, yaxşı da olsa, onların əvəzini” alacağıq. (2 Korinflilərə 5:10). Açıq-aydın görünür ki, Allah həm günahı, həm də salehliyi çox gözəl xatırlayır. Allah layiq olduğumuzu müəyyən etmək üçün günahımızdan və salehliyimizdən istifadə edir.
İkinci problem ondan ibarətdir ki, metafora reallıq kimi qiymətləndirilir. Allahın “unutqan”lığı — bu, metafora, yaxud məcazi mənadır. Bir çox insanlar “şərq qərbdən uzaq olduğu qədər” (Zəbur 103:12) qanunsuzluqlarımızı bizdən uzaqlaşdırıb “dənizin dərinliklərinə atdığını” (Mikeya 7:19) metaforasını gözəl başa düşür. Lakin Allahın yaddaşında boşluq fakt kimi qəbul olunur. Metafora yağlı boyalarla dəniz peyzajının mənzərəsinə bənzədilir. Bu cür peyzaj canlı və dramatik cəhətdən şişirdilmiş formadadır. Və mənzərədə təsvir olunanları hərfi mənada qəbul etmək olmaz. Təsəvvür edin ki, dostunun günahlarını qoymaqdan ötrü şərqin qərbdən ayrıldığı yeri tapmaq nə dərcədə ağılsızlıq olardı. Analoji olaraq bağışlanmaya aid olan metaforadan konkret tələblər etmək olmaz.
Belə olan halda bəs, bu metafora hansı mənaya malikdir? Biz başqalarını bağışladığımız zaman Allahın “unutqanlığı” bizim üçün necə görünməlidir? Müqəddəs Kitabda bağışlanmanın mənasını təsvir edən bir çox metafora və məsəllər istifadə olunur. Bu vəziyyətdə əsas mövzu — bizim Tanrı qarşısındakı borcumuz təsviredilmyəcək dərcədə silinmişdir. Silinmiş borc borclunu əbədi həbsdən, rüsavayçılıqdan və yoxsulluqdan azad edir. Onun yeganə qalan borcu odur ki, başqalarına da satınalınma məhəbbətini daddırsın (Matta 6:9–15, 18:21–35). Başqasını bağışlamaq onun sizə olan borcunu silmək deməkdir. Bu da onun tövbə etməsinə və dağılmış münasibətlərin bərpa olunmasına imkan yaradır. (Dr. Dan B. Allender and Dr. Tremper Longman III, Bold Love [Colorado Springs, CO: NavPress, 1992], 158–160/ Sitat Den B. Allender, Tremper Lonqman III. Cəsarətli məhəbbət. SPb.: Mirt. 2005. S. 182–184)
←
5. 
Bugünki gündə ətrafında qızğın mübahisələr gedən “inkar” sözü dəbdədir. Qanzarayn və Bakl bu sözü belə təhlil edirlər: inkar — bu, həyatın rəngarəng hissəsinə diqqətin cəmlənməsidir. Bu da həyatı bayrama çevirir və itkilərə, yaxud nədənsə asılılıqlara psixoloji reallıq kimi ağrılı mövqeləri azaldır. (Ramon C. Ganzarain and Bonnie J. Buchle, Fuqitives of Incest [Madison, CO: International Universities Press, n.d.], 87).
İnkar həqiqətin xüsusi prizmadan görünüşüdür. Və “sərf eləməyən”lərin və rahatlığı pozan şeylərin rədd edilməsidir. Məsələn, eşidəndə ki, yaxın dostum mənim arxamca haqqımda nalayiq ifadələr söyləyib, inkar bu hadisəni mümükünsüz hal kimi təqdim edəcək: “O, heç vaxt mənim haqqımda belə bir fikir söyləyə bilməz. Bu yalandır”. Lakin bunun başqa tərəfi də var. Dostunuzun sizin haqqınızda nalayiq ifadələr işlətdiyinə inanmaq isə inkarın başqa bir formasıdır. Beləliklə, siz zənn edirsiniz ki, ən pis hallar həqiqət ola bilər. Belə ki, biz həm zövqü, həm də ağrını inkar etməyə meyilliyik. Mahiyyətcə, inkar nəyəsə qarşı ekvivalent münasibətləri aradan qaldırmaq istəyidir. Bu, iztirablı naməlumluqda yaşamaqdansa, hansısa tez bir nəticəyə gəlməyə cəhd edir. Müqəddəs Kitabda inkar nümunəsi: peyğəmbərlər və kahinlər tərəfindən Allahın xalqının aldadılması. “Sülh! Sülh!” deyənlərdə sülhdən əsər-əlamət yoxdur (Yeremya 6:14). İzdihamın əlində Sülh deyə nida edənlərin öz sözlərinə inanadıqlarına dair heç bir sübut yox idi. Lakin görünür ki, onlar insanları inandırmağa çalışırdılar ki, sülh görünməsə də özlüyündə yaxşıdır.
Bəs, bütün bunların cinsi təcavüzə nə aidiyyatı var? Cinsi təcavüzlə bağlı xatirlələri özündə qoruyub saxlayan cinsi təcavüzün əksər qurbanları təcavüz faktını inkar etməyə çalışırlar. Bu qurbanlar öz başlarına gələnləri təhqir və bugünki həyatlarına təsir edə biləcək qədər travmatik qəbul etmirlər. İnkar faktı bir çox təcavüz qurbanalrında o qədər dərinə işləyib ki, onlar başlarına gələnləri tamamilə rədd etməyə hazırdırlar.
Əgər insan çətin ki, “bu baş verib” fikrindən “bunların olması mümükün deyil” fikrinə keçirsə, deməli, məsələ inkar çərçivəsindən kənara çıxır. Və söhbət həqiqiətin fəal şəkildə boğulmasından gedir. Mən bu aksiyanı parçalanma forması qəbul edirəm və bu barədə 4-cü fəsildə 7-ci qeyddə (“Müharibə şəraiti: Cinsi təcavüzün strategiyaları”) ətraflı şəkildə müzakirə aparmışam. İnkar çox ciddi problem olduğundan bəzi psixoterapevtlər xəstənin həqiqiətini görməsi üçün xüsusi səy göstərirlər. Onlar tələb edir ki, o, cinsi təcavüzün nəticəsini “hiss etsin”, yaxud aldığı zərbənin dərinliyini “dərk etsin”. Belə yanaşmaya görə pasiyentin kənardan təzyiq görmədən həqiqəti görməsi mümkün deyil. Bu, reallıqdan uzaq görünür. Heç vaxt insanı həqiqətin gözünün içinə baxmasına vadar etmək olmaz. Sadəcə həqiqət barədə xatırlatmaq və sual vermək lazımdır: “Sizi həqiqəti yalanla əvəz etməyə vadar edən nədir?” Terapevtik məqsədlə olunan təzyiqdənsə, Müqəddəs Ruhun işi ilə birgə olan Peyğəmbərlik məsələsi konstruktiv dəyişilmək üçün daha yaxşı şəraitdir. Bu məsələni 8-ci fəsildə “Cinsi təcavüzün ikinci dərəcəli əlamətləri” qeyd 1-də mən daha ətraflı araşdıracam.
←
6. 
Ekzortizm — üzərinə əl qoyularaq dua vasitəsilə insanın şər ruhladan azad edilməsi.
←
7. 
Distres — uzun müddətli fasiləsiz stresin nəticəsi.
←
8. 
Zərərin üzürlü hesab edilməsi üçün imkan.
←
9. 
Müəllif səhv edib: R. Spek səkkiz tibb bacısını qətlə yetirmişdi.
←
10. 
Viktimizasiya — cinayətkarı qurbana çevirmə prosesidir. Reviktimizasiya bu prosesin əksidir.
←
 
11. 
Richard Ofshe and Ethna Watters, Making Monsters: False Memories, Psychotherapy, and Sexual Hysteria (New York: Scribner’s Sons, 1994).
←
12. 
Elizbeth Loftus and Katharine Ketcham, The Myth of Repressed Memory (Nwe York: St. Martin’s Press, 1994), 64.
←
13. 
Lenore Terr, Unchained Memories: True Stories of Traumatic Memories, Lost and Found (New York: Basic Books, 1994), 53. Lenor Terr Linda Meyer Williams, “Adult Memories of Childhood Abuse: Preliminary Findings from a Longiudinal Study” The Advisor (American Professional Society on the Abuse of Children), Summer 1992, 19–21tədqiqata göndərir.
←
14. 
Friderike Heuer and Daniel Reisberg, “Emotion, Arousal, and Memory for Detail” Sven-Ake Christianson, ed., The Handbook of Emotion and Memory: Research and Theory (Hillsdale, NJ: Erbaum Associates, 1992) kitabında.
←
 
15. 
Loftus and Ketcham, 73­–101.
←
 
16. 
Loftus and Ketcham, 73­–101.
←
17. 
Parçalanma üsulu psixoloji proses vasitəsilə mexaniki olaraq özünü müdafiədir. Bu proses nəticəsində insan özündə gedən proseslərin sanki kənar bir şəxsdə baş verdiyini seyr edir.
←
 
18. 
Bəzi oxucuları məsihçilər arasında olan fikir ayrılığı narahat edir. Şübhəsiz ki, özlərini qurban sayan həqiqət və ədalət uğrunda qohumları ilə mübarizə aparan insanlar mövcuddur. Mən heç də nifrətə, qisasa və ümumiyyətlə, şübhəli şəxsin təqsiri sübut olunana kimi onu günahlandırmağın tərəfdarı deyiləm. Ədalət nöqteyi nəzərindən yanaşsaq, bir insanın digərinə qarşı sübutsuz-filansız bir iddiası varsa, düşünürəm ki, məbədimizdə olduğu kimi, ali məhkəmlərdə də Amerikan məhkəmlərinin ədalət normalarına üstünlük vermək lazımdır. Yəni, insanın günahı sübut olunmayana kimi o, günahsız hesab olunur. Təəssüf ki, belə sistem bəzi cinayətkarlara məsuliyyətdən boyun qaçırmağa icazə verir. Lakin cinayətkarı cəzalandırmamaqla səhv etməyi günahsız insanı cəzalandıraraq səhv etməkdən üstün tuturam.
Görünür, məbəddə məsələni araşdırmaq asan deyil, xüsusilə də təqsirləndirilən şəxs rəhbərlərdən biri olduğu halda. Şübhəsiz ki, təqsirləndirmə diqqətlə araşdırılmalıdır. Lakin həmişə nəzərə almaq lazımdır ki, təqsirləndirilən şəxs günahsız da ola bilər. Eyni zamanda təqsirləndirilən şəxsi də ləkələməmək lazımdır. Bunun üçün ağsaqqallar tərəfindən hər iki tərəfin ifadəsinin araşdırılması tələb olunur — onların keçmişi, cinsi təcavüzün baş vermə şəraiti, bundan necə xəbər tutulub, təqsirləndirilənin və qurbanın hisləri və s.
Nəhayət, hökm verilməlidir. Lakin yaddan çıxartmamalıyıq ki, nə qədər ki, göylərdə yox, yer üzündəyik, həqiqəti tamlığı ilə bilə bilmərik. Əgər təqsirləndirilən şəxsin günahsız olduğuna qərar verilibsə, bu, o deməkdir ki, onun mühakiməsi üçün kifayət qədər sübutlar təqdim olunmamışdır. Belə olan halda, qurban məyus olub etirazını bildirə bilər. Lakin onun üçün ədalət öz yerini tapmayana qədər bunu davam etdirmək düzgün olmazdı. Ona inanmaları üçün qurbanın etdiyi tələblər ədalət haqqında olan təsəvvürlərin əsasını sarsıdır. Buna görə də özünü günahlandırmanı uzun dualardan və onun nəticələrinin qiymətləndirilməsindən sonra irəli sürmək olar. Bu barədə mən 13-cü fəsil qeyd 6-da bəhs edəcəm.
←
19. 
Təbii ki, cinsi təcavüz haqqındakı faktların şübhəliliyi şahidlərin ifadəsinə əsaslanması daha yaxşıdır. Əgər cinsi təcavüz haqqında heç nə xatırlamırsınızsa və bu hadisə haqqında başqa təsdiqləmlər yoxdursa (eyni zamanda başqa insanların ifadəsi və tibbi təsdiqləmə), ehtiyatlı olmaq ağlabatan olardı. İstənilən simptom və ya bir neçə simptomlar cinsi təcavüzə aid olmayan hadisə ilə də əlaqəli ola bilər. Tez-tez rast gəlinən simptomla cinsi təcavüz arasında birtərəfli uyğunluq yoxdur. Təssüf ki, bəzi insanlar müəyyən siptomları gördükdə bir göz qırpımında cinsi təcavüzün baş verdiyini iddia edirlər. Halbuki başqaları təcavüzün sübutlarını gördükdə belə onun baş verdiyini ağıllarının ucundan belə keçirtmirlər.
Həqiqəti axtardıqda, eyni zamanda məqsədyönlü və ehtiyatlı olmaq çox vacibdir. Mən sadə bir sxemdən istifadə edirəm. Əgər pasiyent öz hazırki vəziyyətini etiraf etmirsə, onu günahları, istəkləri ilə çətinləşdirirsə, onda onun xatirələrinə, interpratasiyasına və ümumiyyətlə öz keçmişinə etibar etməyinə dəyməz. İndiki vəziyyət keçmişə olan qapıdır. Keçmiş isə indiki zamana işıq ucu verir. Lakin həmişə işıqlandırmır.
←
20. 
Hərbi-siyasi xarakter daşıyan uşaq təşkilatı üzvü.
←
21. 
Cılpaq çimərlik.
←
22. 
Insest yaxın qohumlar arasında cinsi əlaqə.
←
23. 
Diana E.H. Russell, The Secret Trauma: Incest in the Lives of Girls and Women (New York: Basic Books, 1986), 99.
←
 
24. 
Diana E.H. Russell, The Secret Trauma: Incest in the Lives of Girls and Women (New York: Basic Books, 1986), 143.
←
25. 
Eksgibisionizm — əxlaq çərçivəsini aşaraq, öz cinsi orqanlarını yad adamların, xüsusilə əks cinsin nümayəndələrinin əhatəsində nümayiş etdirməklə cinsi zövq almaq.
←
26. 
Bu barədə mübahisələr çoxdur. Bu sahənin istənilən tədqiqatçısı, o cümlədən Finkelxor, Rassell və Kurtis təsdiqləyirlər ki, cinsi təcavüzü yalnız fiziki əlaqə ilə məhdudlaşdırmaq olmaz. Eksgibisionizm və verbal yoldan çıxarılma kimi təzahürlərin sayı-hesabı yoxdur. Bəs, psixoloji cinsi münasibətlə nə etməli? O, cinsi təcavüzün heç bir fiziki təmas olmadan baş verən digər növləri şəklində ola bilər. Lakin o, bir qədər gizlidir. Bu səbəbdən onu düzgün qiymətləndirməmək ehtimalları çoxalır.
Əgər ata gündə bir neçə dəfə qızını nəvazişlə qucaqlayırsa, o, psixoloji cinsi təcavüz kimi qiymətləndirilən qarşılıqlı əlaqəyə girirmi? Ortada fakt olmadan nəsə demək çətindir. Hətta, faktlar bu atanın öz övladına qarşı fiziki və emosianal təmas yaratmaq vərdişi olduğunu sübut etsə də, psixoterapevtin qıza əminliklə «sən cinsi təcavüzə məruz qalmısan» deməsi məqsədəuyğun deyildir. Belə söyləsə daha yaxşı olardı: «Onun sizə qarşı incə davranışı sizi qıcıqlandırırmı?» Bu davranışda ədəbsizlik görürsünüz?». Bir psixoterapevt kimi mən hökm çıxartmamalıyam. Mən pasiyentimə birtərəfli olmamağı, və insani münasibətin və qeyri-müəyyən niyyətlə yaşamağa yönəltməliyəm. Biz insanın davranışını müşahidə etməyə və bəhrələri dəyərləndirərək onlara lazımi qiyməti verməyə çağrılmışıq. (bax: Matta 7:16–20).
Aydındır ki, valideynlərindən biri öz uşağını həyat yoldaşından çox sevir. Belə olan halda kimsə iddia edə bilər ki, Allahın norma və planlarının təhrif olunması cəzasız qalacaqdır? Və bu təhrif şəxsi mülahizələrə, şəxslərarası münasibətlərə və ilahi nəticələrə gətirib çıxartmayacaq. Belə olan halda «Nə əkərsən, onu da biçərsən» prinsipnin pozulması baş verərdi. (Qalatiyalılara 6:7). Beləliklə, fərziyyəyə əsaslanan mülahizələr sayəsində psixoloji cinsi təcavüzü zərər verən hərəkət kimi müzakirə etmək olar.
Cinsi təmassız baş verən cinsi təcavüz qiymətləndirildiyi zaman, onun cinsi təmasla baş verən cinsi təcavüzə nisbətən daha az zərər vurduğu zənn olunur. Lakin bu o demək deyil ki, vizual, verbal və psixoloji cinsi təcavüz zərər yetirmir (bax: David Finkelhor, Child Sexual Abuse [New York: The Free Press, 1984]; Russell, The Secret Trauma).
←
27. 
Meyzlmanın araşdırmalarına görə, 58 hadisədən 13-ündə eyni qurbana bir neçə yoldançıxaran təcavüz edib. (Karin Meiselman, Incest [San Francisco: Jossey-Bass, 1978]). Diana Rasselin araşdırmasına görə, psixoterapevtə müraciət edən qadınlar dəfələrlə cinsi təcavüzə məruz qalır, nəinki təsadüfən bu sualla müraciət olunan qadınlar. (Russell, 387). Onun seçdiyi 24 qadının hər biri bir neçə yoldançıxaran tərəfindən təcavüzə məruz qalmışdı. 70 qadın fiziki əlaqənin nəticəsini həddindən artıq ağır kimi qiymətləndirmişdilər. (İbid.,154).
←
 
28. 
Devid Finkelhorun yazdığına görə “95% qızların, 80% isə oğlan uşaqların cinsi təcavüzə məruz qalması kişilərin payına düşür” (Finkelhor, 12).
←
29. 
Bax: İbid., 33–53; Russell, 215–356; Mary de Yong, The Sexual Victimization of Children (Jefferson, NC: Mcfarland & Company, Inc., 1982).
←
30. 
Christine Courtois, Healing the Incest Wound (New York: W.W. Norton & Co., 1988).
←
31. 
Diana Rassellin qeyd etdiyinə görə, istər doğma, istərsə də ögey ata tərəfindən törədilən cinsi təcavüz bu cinayətin daha böyük yara vuran ən ağır formasıdır. Bir çox tədqiqatçılar zənn edirlər ki, doğma valideyn tərəfindən törədilən təcavüz ögey ata və ya ana tərəfindən törədilən təcavüzə nisbətən daha travmatikdir. Lakin Diana Rasselin tədqiqatları göstərdi ki, hər iki halda zərərin təsiri eynidir. (Russeel, 148,149).
←
32. 
Bir çox oxucularda xəcalətin müasir psixologiya tərəfindən uydurulmuş anlayış olması barədə yanlış təsəvvür yarana bilər. Həqiqətən də, son 15 il ərzində psixologiya bu anlayışı vacib tədqiqatların və diskussiyaların mərkəzinə qoyurdu. Lakin xəcalət Müqəddəs Kitabın araşdırmalarında həmişə ciddi müzakirə mövzusu olub. Müqəddəs Kitabda utancaqlıq hissi başqa hislərə nisbətən daha çox vurğulanır. Burada qeyri-adi heç nə yoxdur. Çünki həm o dövrdə, həm də indiki zamanda yaxın şərq mədəniyyətinin əsasında hələ də rüsvayçılıq və şərəf anlayışı mövcuddur. Rüsvayçılıq haqqındakı daha geniş müzakirəni — Dr. Dan B. Allender and Dr. Tremper Longman III, The Cry of the Soul (NavPress, 1994) kitabından oxumaq olar.
←
33. 
C. S. Lewis, The Great Divorcw (New York: Macmillan, 1978), 61–62.
←
34. 
A. W. Tozer, The Pursuit of God (Camp Hill, PA: Christian Publications, Inc., 1982), 22.
←
35. 
Bulimiya — güclü aclıq və acgözlük hissi yaradan psixoloji pozğunluqdur. Nəticədə isə xəstə hansı yolla olursa olsun mədəsini təmizləmək istəyir.
←
36. 
Diana E.H. Russell, The Secret Trauma: Incest in the Lives of Girls amn Women (New York: Basic Books, 1986), 219.
←
37. 
Cinsi təcavüzün nəticələri haqqında Diana Rasselin tədqiqatlarında başqalarına nisbətən daha geniş açıqlamalar var. Bax Russeel 117–214
←
38. 
Cinsi təcavüzün təbiətini, yoldançıxaranın şəxsiyyətini və qurbanın ailəsinin xüsusiyyətlərini yaxşı dərk etmək üçün ən yaxşı tədqiqatlar Finkelhor, Child Sexual Abuse və Russell, The Secret Trauma kitablarında əksini tapıb.
←
39. 
Cinsi təcavüzə şərait yaradan ailədə, yaxud bu şəraiti etiraf etməyən tipik ailənin xarakteristikasını verməkdə məqsədim öz valideynlərini tənqid etmək istəyən oxucuları dəstəkləmək deyil. Halbuki dürüst və xeyirxah valideynlər öz səhvləri haqqında eşitməkdən və onları müzakirə etməkdən qorxmurlar.
Etiraf etmək lazımdır ki, hətta ən gözəl ailənin uşaqları belə qohumları, qonşuları və uşaq bağçalarının işçiləri tərəfindən bəzən təcavüzə məruz qalırlar. Uşağın cinsi təcavüzə məruz qalması onun ailəsinin diqqətsizliyi üzündən baş verməsi faktı deyil. Lakin buna baxmayaraq, əgər uşaq başına gələnləri ailəsi tərəfindən gizlədərsə, deməli, onun valideyni tərəfindən başa düşülməməsinin səbəbi var. Tədqiqatlar göstərir ki, cinsi təcavüzə məruz qalan uşaqların yalnız 33%-i başlarına gələnləri valideynlərinə söyləyirlər. (bax: Finkelhor, 93). Çox vaxt yoldançıxaran özü uşağı öyrədir ki, baş verənləri kimsəyə söyləməsin. Bunun üçün də bir neçə faktlar göstərir. Uşaqda yaranan ona inanmayacqları və qorumayacaqları kimi hislər onu susmağa vadar edir.
Valideynlər və onların təcavüzə məruz qalmış uşaqları belə bir fikirdən qaçmalıdırlar ki, guya baş verənlərdə günahkar yalnız valideynlərdir, yaxud onlar yaxşı ata-ana olsaydılar, cinsi təcavüz baş verməzdi. İnsanlar baş verənləri şeytan əməli adlandırmaq əvəzinə, bunları müxtəlif səbəblərlə əlaqələndirirlər. Təəssüf ki, başqalarını, valideynləri, zərif və güclü cinsin nümayəndələrini və bütün bəşəriyyəti günahlandırmaq daha asan və toxtaqlıq gətirir. Halbuki, qəzəb bədbəxtliklərimizin və iztirablarımızın həqiqi səbəbinə yönəlməlidir. Məsihçilər kiminsə timsalında pisliyin təcəssümünü görmək deyil, pisliyin özünə nifrət etməli və yaxşılığı sevməyə çağrılıblar.
←
40. 
Karrin Meyzlman atası tərəfindən ikinci arvad kimi seçilən qızın bədbəxtliyindən yazır: Karin Meiselman, Incest (San Francisco, CA: Jossey-Bass, 1978).
Belə ailənin təsirini göstərən digər hallar da mövcuddur. Bir təqdiqatın nəticəsində olduğu kimi, cinsi təcavüzün qurbanı olmuş insanın həyatında valideynlərin isti münasibəti əsas faktor olursa, bu halda təcavüzün mənfi təsiri azalmış olur: T.W. Wind and L. Silvern, “Parenting and Family Stress as Mediators of the Long-term Effects of Child Abuse”, Child Abuse and Neglect, May 1994, vol. 18 (5), 439–453. Təəssüf ki, cinsi təcavüzə məruz qalmış qurbanların ailələri çox vaxt avtoritarlıq, soyuqluq, dəstəyin olmaması ilə xarakterizə olunur: David Carson, Linda Gertz, Mary Ann Donaldson, and Stephen Wonderlich, “Intrafamilial Sexual Abuse: Family-of-origin and Family-of-procreation Characteristics of Female Adult Victims”, Journal of Psychology 125 (5), 579–597.
←
41. 
Tədqiqatların nəticəsinə əsasən cinsi təcavüzə məruz qalmış insanlar çox vaxt şəxsi sərhədlərin pozulması ilə problemlər yaşayırlar: Henry Cloud and John Townsend, Boundaries (Grand Rapids, MI: Zondervan, 1992). Daha bir təqdiqatın nəticəsi göstərir ki, cinsi təcavüzə məruz qalmış qadınlarda rolların dəyişilməsi də daxil olmaqla, “valideyn-uşaq”, uşaqlarla münasibətdə sərhədləri aşır. Uşaqlara nisbətən özlərinə qarşı daha çox diqqət yönəldir, çox vaxt uşaqlardan emosional dəstək gözlənilir. Linda Burkett, “Parenting Behaviors of Woman Who Have Been Sexually Abused as Children in Their Family of Origin”, Family Process, December 1991, vol. 30.
←
42. 
Psixoloji termin olan “parçalanma” reallığı iki hissəyə — pisliyə və yaxşılığa bölür. Bu, körpə uşaqlarda təşkil olunan ilk mexanizmdir. Marqaret Maller “Körpənin psixoloji doğumu” kitabında qeyd edir ki, körpələr özlərini və başqalarını birbaşa “bu yaxşıdır, bu isə pisdir” mövqeyindən qəbul edirlər. Lakin zaman keçdikcə, şəxsiyyət kimi formalaşdıqca, həyatın qəlizliyi ilə barışmağa meyillidirlər. Və hər şeyi ağ-qara kimi yox, boz çalarlarla da görürlər. Böyüklərdə məsələ şəxsi sərhədlərə gəlib çatdıqda, onlar da özlərini müdafiə etmək üçün parçalanmaya üz tuturlar. Qeyd etmək istərdim ki, ehkamçılığa meyilli olan insanalr özünü müdafiə məqsədilə parçalanmaya üz tuturlar. Ehkamçılıq insanın nəyə inanmasına yox, necə inanması ilə müəyyənləşir. Ehkamçılıq, yaxud əqidənin möhkəmliyi şəxsiyyətin yetkinsizliyi ilə əlaqədardır (Dan Allender, The Effect of Ego Development on Learning Empathy Through a Microcounseling Course with Fundamentalist Counseling Students, unpublished doctoral dissertation, East Lancing, Michigan State University).
Parçalanma — bu, həqiqəti təhrif edərək danışmaqla vəziyyətin üzərində nəzarəti saxlamağın bir üsuludur. Çox vaxt o, şəxsi narahatlığı qoruyub saxlamaq üçün yaxşı vasitədir. Müqəddəs Kitab əhvalatları daima ehkamçılığın təməlini sarsıdır. Müqəddəs Kitabın mətninin ¾ hissəsi qanunvericilik və dini konservatizmə yer qoymayacaq bir tərzdə yazılıb (məsələn, fəriseylik). Rəbb İsa saleh həyat tərzi haqqında öyrədərək təlimin məqsədini çatdırmaq üçün tez-tez paradoksdan istifadə edirdi. Məsələn: canını qorumaq istəyən onu itirəcəkdir. (müqayisə et: Matta 16:25 və s).
Baxmayaraq ki, təlimin paradoksallığı və nağıletmə ehkamçıların üstünlük verdiyi üsul deyil, özünü müdafiə kimi parçalanma yalnız özünü təcridetmədə və inkişaf edən paranoyada təsirlidir. Biz Yunus peyğəmbərin Nineviya-ya, (israillilərin qatı düşmənləri olan Aşurların paytaxtı, bax Yunus 1:2), Peter isə Korneilusun evinə göndərilməsi (nifrət etdiyi romalıların yüzbaşısı, Həvarilərin işləri 10-cu fəsil) hadislərində Allahın dini təcridolunma və paranoya-ya qarşı qəbul etmədiyi münasibəti görürük.
Parçalanma dissosiasiyadan fərqli olaraq müdafiənin daha primitiv formasıdır. Lakin buna baxmayaraq o da eyni yolla — ədalətin həqiqəti boğması yolu ilə gedir. Dissosiasiya bizim üçün reallığın travmatik və ikrahedici bir formaya çevrildiyi vaxt işə düşür. Belə ki, biz malik olduqlarımızdan üz döndərib uydurduğumuz xülya dolu dünyamıza doğru qaçırıq. Dissosiasiyanın gücü ondan ibarətdir ki, o, özünü eyni zamanda həm reallıqdan uzaq, həm də xəyalların zirvəsində zənn edir. Qaçış — bu, inanmaqdan imtinadır. Hazırki dəhşətli vəziyyətdən Allahı tapmaq və bizim üçün hansısa bir faydasını görməkdən imtinadır. O, yeni dünyanı yaratdıqda xoşumuza gələn güclü hislər bəxş edir.
Bir çox tədqiqatların nəticəsinə görə, dissosiasiya cinsi təcavüzün dəhşətindən müdafiə olunmaq üçün üstünlük verdiyi bir formadır. Brir və Runts aşkar ediblər ki, təcavüzün qurbanları zorakılığa məruz qalmayan pasiyentlər, xəstələrə nisbətən aşağıda sıralanan şkala üzrə daha yüksək xal yığırlar: dissosiasiya, yuxunun pozulması, cinsi yaxınlıq problemləri, qəzəb hissi və psixoloji gərginlik: Gail Wyant and Gloria Powel, ed., Lasting Effects of Child Sexual Abuse (Newbury Park, CA: Sage Publications, 1988), 88.
Bunu qeyd etmək lazımdır ki, parçalanma uşağın inkişaf prosesində normal bir hissədir. Bütün uşaqlar həyatlarını kobud, lakin qlobal kateqoryadan başlayırlar: «yaxşı-pis», «doğru-yanlış» və s. Vaxt keçdikcə bu strukturlar Allahın dünya quruluşuna və onun pozulmasının daha incə anlayışına yer verməlidir. Dissosiasiya da eynilə bu cürdür. Dissosiasiya diqqətin və xəyalların seçilmə formasıdır. Onsuz heç vaxt öyrənə bilməzdik, məntiqi əlaqələr yarada bilməzdik və münasibətləri qurmaq üçün lazım olan intiusiyanı inkişaf etdirə bilməzdik. Lakin Allahın bizə bəxş olunan ənamları pislik üçün istifadə oluna bilər. Parçalanmaya meyilli olan böyük adam çox vaxt Allahın bəxşişlərini əclaflıq ehtiyacları üçün istifadə edir. O bu bacarıqlarını başqaları üzərində nəzarət etmək üçün istifadə edir. Həmin adamla etibarlı münasibət qurmaqdan qaçır. Parçalanma və dissosiasiya həqiqətin tapdalanmasının iki formasıdır. Belə olan halda Allahın hökmdarlığını əlindən alır və özləri bu hökmdarlığa iddia edirlər.
Bu səbəbdən mən heç vaxt parçalanmanı və dissosiasiyanı xilasedici vasitə kimi qiymətləndirmirəm. Bu, qurbana öz yarasını sağaltmağa kömək edən vasitə təsirini bağışlaya bilər. Lakin bu vasitəyə əl atmaq Allaha etibarsızlıq və ümumiyyətlə, Onu axtarmamaq deməkdir. Buna görə də o, nəinki yanlış, həm də ziyanvericidir.
Körpə uşağa, yaxud yeniyetməyə “günah etmə, dissosiasiyadan imtina elə, Allaha etibar et” deyərəmmi? Xeyr, heç bir halda. Mən bunu günah hesab etmirəm. Hətta böyüklər belə problemi qiymətləndirməkdə çətinliklə üz-üzə qalırlar. Qaldı ki, uşaqlar. Lakin mən həmişə uşaqları və yeniyetmələri fantaziya dünyasına qaçmaqla deyil, iztirablarını söyləməyə və Müqəddəs Kitabın sağlam təfəkkürünü mənimsəməyə ruhlandıracağam.
←
43. 
Cinsi təcavüzə məruz qalmış qurbanlara aid olan parçalanma növləri barəsində Merlin Van Derburun kitablarında Lenore Terr, Unchained Memories (New York: Basic Books, 1994), 124–143 və Kristofer Peri (J. Christopher Perry, “Defense Mechanism Rating Scale”) G. Valliant, ed., Ego Mechanisms of Defense: A Guide for Clinicians and Researches(Washington, DC: American Psychiatric Press, 1992).
←
44. 
Yaralı xatirələrin boğulması haqqında olan fikirlərə — Müqəddiməyə baxın.
←
45. 
Deyvid Kroket(1786–1836) — amerikalı pioner, siyasətçi, (1826və 1828–1832-ci illərdə ABŞ-ın konqresmenlər palatasının üzvü), amerika folklorunun qəhrəmanı.
←
46. 
Ölümdən sonra cəsədlərimizin tullanacağı barədə olan təlim qədim yunan mədəniyyətində geniş yayılmışdır. Lakin bu ideya həm Əhdi Ətiqə, həm də Əhdi-Cədidə yaddır. Məsələn, bax: 1 Korinfililərə 15:12–58; 2 Korinfililərə 5:1–5. Bu ayələrdə həvari Paul indiki bədənimizdən tamamilə fərqlənən yenilənmiş bədəndən bəhs edir. Bu yenilənmiş bədən sözün əsl mənasındadır. Əbədi həyatda biz çılpaq deyil, yeni bədənə bürünməyə can ataq. Yeni bədəndəki həyat haqqında ideya cinsi təcavüzə məruz qalmış qurbanlar üçün heç də cazibədar görünmür. Buna görə də heç bir məbəd heç vaxt Onu təbliğ etmir.
Yeni bədənə malik olmaq təkcə zövq almaq demək deyil. O ki qala şəxsiyyəti yanlış hislərə bürüyəsən (“mən buna… layiqəm). Xeyr. Yeni bədənə sahib olmaq insana nəinki ruhani, həmçinin bütün hislərlə həm Allaha, həm də yaxınına xidmət etmək üçün azadlıq verir.
Buna misal olaraq qəlbimizin dərinliyinə qədər toxunan musiqinin möcüzəli gücünü göstərmək olar. Musiqinin həm də bədənə təsiri var. Musiqi Allaha səcdə etmək üçün xoşbəxt məqamlardan biridir. Məhz musiqi Allahın cağırışına cavab olaraq Onunla birləşməyə imkan verir. Və burada qəlbdən və təfəkkürdən də daha böyük bir duyğu iştirak edir. O, mənliyimizin dərinliklərinə toxunaraq bədəni və qəlbi titrədir. Və bizi səcdənin sevincinə bürüyür. Bax: Anthony Storr, Music and the Mind (New York: Macmillan, 1992).
←
47. 
Özünə qarşı tələbkar olan mütəxəssislərin nə vaxtsa cinsi təcavüzə məruz qaldığını nəzərdə tutmuram. Lakin mən iddia edirəm ki, xroniki işə həsr olunmadan əziyyət çəkən insanlar hakimiyyət və uğur əldə etməyə çalışırlar. Bundan əlavə onlar çox vaxt həyatlarında nədənsə “qaçırlar”. Nəyəsə həsr olunmaq nümunəvi məsihçi həyatı deyil. Buna görə də işə həsr olunanın özünə belə bir sual verməyi lazımdır: “Mən nəyə can atıram? Nədən qaçıram?”. Özünə düzgün formada verilən sual həqiqətə gətirib çıxarır. Belə ki, burada öz ixtisasına və işinə məhəbbətdən əlavə daha nə isə var.
←
48. 
Viktimizasiyanın təsirini göstərmək üçün alimlər çox səy göstəriblər. Lakin buna baxmayaraq lazımi tədqiqatlar aparılmamışdır. Halbuki fenomenin özü inandırıcı sənədli təsdiqləmlərə malikdir. Bax: Finkelhor və Russel.
←
49. 
Cinsi təcavüzə məruz qalmış qadınların tipik nümunəsi mövcuddur. Lakin unutmaq lazım deyil ki, səbəblərlə nəticələrin yerdəyişməsini etmək olmaz. Işə həsr olunmuş və ya tənbəl kişi ilə nigaha girmək nə vaxtsa cinsi təcavüzün baş verməsi əlaməti deyil. Bu, Allaha və öz həyatına qarşı olan münasibətdə nəyinsə düzgün olmadığına bir işarədir.
Təbii ki, bizim keçmişimiz həyat yolumuz haqqında olan dünyagörüşümüzə təsir etmək gücündədir. Beləliklə əgər qadın işə həsr olunmuş kişi ilə evlənirsə, bunu cinsi təcavüzə məruz qalma faktı ilə əlaqələndirmək düzgün deyil. Əslində bu, həyatda vacib olan nələrdənsə qaçışdır. Halbuki həyatda vacib bir məqamdan qaçış Allahdan qaçışdır.
←
50. 
Benedikt Arnold (1741–801), general mayor, ABŞ müstəqilliyi uğrunda gedən müharibənin iştirakçısı, amerikalı üsyançıları dəstəklədiyinə görə döyüşdə şöhrət qazanmışdır. Sonradan isə Böyük Britaniya tərfinə keçib.
←
51. 
Pandora - dünyanın pislikləri və günahalrı ilə dolu sandıqçanın mifik sahibəsi.
←
52. 
Cinsi təcavüzlə ailənin natmamalığı arasında əlaqə olduğu üçün bir çox ailələr ailə üzvünü ittiham etməkdən və ümumi təqsir hissindən əziyyət çəkirlər. Fikrimi daha aydın şəkildə izah etməyə izacə verin. Tədqiqatların nəticəsinə görə, uşağın üzərində cinsi təcavüz ailədə bədbəxtçiliyin hökm sürdüyündən xəbər verir. Yəni baş verən cinayət hələ sübut deyil ki, uşaq yalnız ailə diqqətindən kənarda qalıb. Bu cinayətə şəraət yaradan ailənin təsiri də mövcuddur. Bax: Patricia Beezley Mrazek and Arnon Bentovim, “Incest and the Dysfunctional Family System” Patricia Beezley Mrazek and C. Henry Kempe, Sexually Abused Children and Their Families (New York: Pergamon Press, 1987).
Əgər yoldançıxaran ailə üzvü deyilsə, onda belə bir vacib sual verilməlidir: “Uşaq baş verən hadisə barədə valideynlərinə məlumat veribmi? Valideynlərindən kömək istəmək onun üçün nə dərəcədə asan olub?” Əgər uşaq bir kimsəyə heç nə deməyibsə, onda valideynlər ən azından belə bir sualla özlərinə müraciət etməyə məcburdurlar: “Nə üçün o bizə heç nə söyləməyib? Ailəmizdə mövcud olan nə onu kömək etmək üçün bizə müraciət etməkdən saxlayıb?” Əgər suallara cavab tapılarsa, iyirmi, yaxud otuz il bundan əvvəl baº verən hadisəyə görə nə etmək olar?
Nə üçün bu suallar bu qədər vacibdir? Çünki ona görə ki, günahı günah kimi araşdırılmaması və onun etiraf olunmaması — “açmaq” tendensiyası öz-özünə məhv olmur. Mən istəyirəm ki, heç bir valideyn öz səhvində donub qalmasın. Mən istəyirəm ki, biz hamımız günahla mübarizə aparaq. O vaxta kimi ki, Allahın lütfü parıldayacaq və bizə bağışlanma möcüzəsini bəxş edəcək. Keçmişin kölgələri ilə mübarizə aparmaq indikini daha aydın görmək deməkdir. Uşağın iyirmi — otuz il bundan qabaq özünü müdafiəsiz hiss etməsinə səbəb olan faktorlar bu gün də öz qüvvəsini qoruyub saxlaya bilir. Məhz bugünki günümüz üçün keçmişdə olan səhvlərimizi araşdırmalıyıq.
Və nəhayət, ğvladlarının cinsi təcavüzə məruz qalması ilə bağlı elə onların özləri tərəfindən məlumatlandırılan valideynlər imtiyzalara malikdir: Onlar öz uşaqları üçün təsəlli, dəstək və ümid mənbəyi kimi xidmət edə bilərlər. Əgər uşaq hər şey barədə valideynlərinə danışmaqda özünü əmin hiss edirsə, düşünürəm ki, yara və zərər o qədər dərin olmayacaq. Valideynlər o fakt üzərində həddindən artıq düşünməməlidirlər ki, əgər cinsi təcavüz baş veribsə, deməli, ailədə ciddi problem var. Cinsi təcavüz cinayəti həm yaxşı, həm də pis ailə üzvləri ilə baş verə bilər. Lakin buna baxmayaraq cinsi təcavüz kimi faciəli hadisə, bizi baş verənlər üzərində dürüstcəsinə düşünməyə vadar etməlidir. Allahın ailələrimizdə və həyatımızda nə etmək istədiyinə qarşı açıq olmalıyıq.
←
53. 
Amerikalı yazışı Cojef Xellerin romanına göndəriş. Rus tərcümələrində bu roman “Tələ 22” və “Yoxlama 22” kimi tanınır.
←
54. 
Çox vaxt valideynlər etiraf etmək istəmirlər ki, onlar cinsi təcavüzə məru qalmış övladları üçün nə müdafiə, nə də əlçatan olmayıblar. Halbuki yanlış ittihamlar istisna deyil. Ana səmimi qəlblə qızının günah etdiyinə inanır, nəinki onun qəsdən yalan danışdığına. Əgər valideynlər böyümüş uşaqların etiraflarını şübhə altında qoyurlarsa, bununla da onlar uşağın qorxduğu şeyləri təsdiqləyirlər. Onlar mənə onsuz da inanmayacaqlar.
Lakin deyilənlər o deməkdir ki, valideynlər dərin düşünməkdən tənqidi dərketməni və ağlabatn şübhələrdən əl çəkməlidirlər? Qızlarına qarşı cinsi təcavüzdə ittiham olunan Pol İnqarmın faciəli hadisəsi milli rüsavyçılıq idi. İnqarm cinayəti etiraf etməyə o əsasla meyillilik göstərirdi ki, xatirələrini silmək istəyir. Onu əmin edirlər ki, cinsi təcavüzü boynuna alan kimi bu cinayəti etdiyini dərhal xatırlayacaq. Bu etibar nümunəsidir, hansı ki, tənqidi təfəkkürdən, suallardan və şübhələrdən imtina edirlər. Uşaqlıqda cinsi təcavüzə məruz qalanın ağrılarını hiss etmək bizim mənəvi borcumuzdur. Həmçinin ona bu sualları vermək də bizim borcumuza daxildir: “Sən həmişə bu cinsi təcavüzü xatırlayırsan, yoxsa təzəliklə yadına düşür? Əgər elə də uzun bir vaxt deyislə, bəs nə vaxtdan, hansı formada bu xatirələr sənə qayıdıb? Əgər xatirələr qəfildən qayıdıbsa, onda onların daha etibarlı olduğunu zənn edirəm, nəinki psixoterapevtin keçirdiyi seans vaxtı dissosiasiya üsulundan istifadə etməyi.
Əgər insan psixoterapiyanın köməkliyi ilə yaddaşını qaytarmağa əmindirsə, mən ona bu kitabları — Michael D. Yapko, Suggestions of Abuse (New York: Simon and Schuster, 1994) və Elizabeth Loftus and Katherine Ketcham, The Myth of the Repressed Memory (New York: St. Mertin’s Press, 1994) oxumağı məsləhət görərdim. Əgər cinsi təcavüzün qurbanı həqiqət üçün açıqdırsa, onda o, bu müəlliflərin əldə etdiyi əsaslı və ağlabatan nəticələrdən imtina edə bilməz. Nəticələrə əsasən bir o qədər də etibarlı olmayan yaddaşın bərpası üçün istifadə olunan üsullar yalnız ola bilər.
←
55. 
Öz uşağının duyğularını dərk etməməsi heç də həmişə cinsi təcavüzün nəticəsi kimi qiymətləndirilə bilməz. Bəzi insanlarda başqalarının hislərini başa düşmək qabiliyyəti ya azdır, ya da tamamilə heç yoxdur. Hər halda insanları idarə etməyə qərar verən insan, özünə sual verməlidir ki, burada onun intusiyasına mane olan faktorların rədd etmə ehtimalı yoxdur ki? Hər halda o bilməlidir ki, ondan Allaha etibar etmək, dürüst olmaq və təvəzökar olmaq tələb olunacaq. Yenə də bütün bunlarda səbəb axtarmaq lazım deyil ki, əgər hansısa bir simptom görünürsə, yəqin ki, keçmişdə hansısa bir cinsi təcavüzə məruz qalmışam. Bu simptom sadəcə xatırladır ki, həqiqətə həmişə açıq olmalı, Allahdan müdriklik diləməli, keçmişdə nəyin xatırlanması üzərində düşünməli və bu suala cavab verilməlidir: burada gizli və nöqsanlı bir şey yoxdur ki, bununla mən Allahın qanunu pozum”
←
56. 
Leprekonun göy qurşağını yerlə birləşdiyi yerdə gizlətdiyi qızılla dolu küp — İrlan folklorunun personajı, o, yaşıl kostyumda və böyük şlyapada təsvir olunan enlkürək personaj
←
57. 
Cinsi təcavüzün nəticələrindən biri yuxunun pozulması və yaxud yuxuları qarışdırmaqdır. Bax: John Briere and Marsha Runtz, “Post Sexual Abuse Trauma” Gail Wyantt and Gloria Powe; ed., Lasting Effects of Child Sexual Abuse (Newbury Park, CA: Sage Publications, 1988), 85–100.
Yuxular keçmişdə baş verən hadisələrlə həm əlaqəli ola, həm də olmaya bilər. Lakin onları insan həyatından kənarlaşdırmaq da olmaz. Yalnız yuxulara əsaslanaraq iddia etmək olmaz: “Bu, keçmişin izləridir. Bu, doğrudan da nə vaxtsa başımıza gələn hadisələrdir. Digər tərəfdən yuxuları bir simvol kimi şüurun implusu kimi qəbul etmək yanlışlıq olardı. Xoşagələn, yaxud xoşagəlməz film kimi. Tamamilə açıq ürəklə və təcrübəyə köklənib keçmişi bərpa etmək üçün sağlam elmi təlimlə birgə yuxulardan istifadə etmək lazımdır. Ən yaxşısı budur ki, yuxular həyatımızın hansısa bir hissəsini üzə çıxaran və indiki daxili münaqişələri yaradan səbəblər kimi qiymətləndirilsin: Cinsi təcavüzə məruz qalmış hər iki tərəflə eyni vaxtda seans aparılması o qədər də təcrübədə istifadə olunmayıb.
←
58. 
Hər İki tərəflə aparılan əksər seanslarda cinsi məmnunluq və məmnunsuzluq mövzusu aparılmışdır. Bəs, bu seanslarda alınan nəticələrə görə cinsi təcavüzə məruz qalmış qadınların 67%-i orqazm yaşamaq iqtidarındadır. 56%-i cinsi yaxınlıq zamanı çətinlik çəkirlər. Baxmayaraq ki, onlardan 36%-i seksoloqlara müraciət etmişdilər. Bütün bu məlumatlar göstərir ki, cinsi təcavüzün bir çox qurbanalrı üçün cinsi yaxınlıqdan yaranan zövq mümkündür. Lakin onlardan bir çoxları cinsi yaxınlıqdan ötrü fiziki və mənəvi rahatsızlıqla haqq ödəməyə məcburdurlar. (Bax: Leslie Feinauer, “Sexual Dysfunctions in Woman Sexually Abused as Children”, Contemporary Family Therapy, Winter 1989, vol. 11 [4], 299–309). Uşaqlıqda cinsi təcavüzə məruz qalan qadınlar bu cür alçalma yaşamayan qadınlara nisbətən boşanmaya daha az meyillidirlər. Bu da onu göstərir ki, cinsi təcavüzə məruz qalmış qadınların asanlıqla nigahlarını pozması fikri əsassızdır (bax: Karen Gelster and Leslie Feinauer, “Divorce Potential and Marital Stability of Adult Woman Sexually Abused as Children Compared to Adult Woman Not Sexually Abused as Children”, Journal of Sex and Marital Therapy, Winter 1988, vol. 14 [4]).
←
59. 
Mən bir daha düşünmədən nəticə çıxartmamamq üçün xəbərdarlıq edirəm: patoloji asılılığa meyilli olan hər bir insan cinsi təcvaüzün qurbanı deyil. Düşünürəm ki, dərin daxili münaqişə yaşayan hər bir insanın həyatının öz keçmişi var. Yaxşı olardı ki, hər bir asılılığın Allaha qarşı müharibə olduğunu hesab edək. Sonra isə sual verək: “Mənim keçmişimdə nə baş verib ki, məni müdafiə etməyə qadir olan və hər bir ehtiyacımı ödəyən Allahın xeyirxahlığına şübhə edirəm.
←
60. 
Amerikalı yazıçı N. Qotornun “Al qırmızı hərf” (1850) əsərinə göndəriş. Bu romanın əsas qəhrəman qadını xəyanətdə günahlandırırlar.Qəzəbli şəhərin sakinləri onu cəzalandırırlar. — onu rüsvayçılıq dirəyinə bağlayaraq üzərində qırmızı saplarla “a” (adülter sözünün qısaldılmış formsı) hərfi yazılmış paltarı ömrü boyu geyinməyə məcbur edirlər.
←
61. 
Yaddaşı bərpa edərkən diqqəti keçmişə yönəltmək lazım deyil. Bu cəhdlər hansısa bir xırdalıqlara — telefon nömrələri, yaxud soyadları xatırlamaq cəhdlərinə oxşayır. Nə qədər çox yüklənirsən, bir o qədər uğura nail olmaq şansı azdır. Düşünürəm ki, burada əsaslı prinsip — həyatı axtarsan, onu itirəcəksən, həyatını ver, onu qazanacaqsan (Matta 16:25) prinsipi işləmirmi?
Yaddaş emosional rəgarənglik sayəsində formalaşır və bərpa olur. Yadda saxlamaq güclü emosiya sayəsində bioximik prosesdir. Yaddaşımızın formalaşdırılması Steven Rose, The Making of Memory (New York: Doubleday, 1992) kitabında öz əksini tapmışdır. Daha rəsmi izahatı isə Sven-Ake Christianson, The Handbook of Emotion and Memory: Research and Theory (Hillsdale, NJ: Erlbaum Publishers, 1992) kitabından oxuya bilərsiz.
Xatirələr — bu, həmişə keçmişin rekonstruksiyasıdır. Lakin onlar təkrarına baxaraq detalları araşdırılan video yazısına bənzəmir. Detallar bir qədər təhrif oluna bilər. Emosiyalar isə heç nəyi sübut etmir. Emosiyaların nə vaxt zəif olduğunu başqalarının nümunələrindən bilirik. Bəs psixoterapevt xəstənin yaddaşını bərpa etmək, sonra isə bu xatirələrdən yaxşılığı üçün istifadə etməkdən ötrü nə edir?
Mənim pasiyentlərlə işim indiki zamanda münasibətlərin qurulması tərzinə yönəlib. Reallığı görməyə hazır olmaq, çin olmayacaq arzularla, özünün və başqalarının səhvləri ilə və qəlbin ləkələnməsi ilə mübarizə insanı dərk etməyə və tövbə vasitəsilə həqiqətin təhrif olunmasının satınalınmasına kömək edir. (Müqayisə et Romalılara 1:18). Zənnimcə, bir halda ki, keçmişdə baş verənlər indiki hadisələrə təsirini göstərirsə, onda bu hadisələr Müqəddəs Ruhun insanın ruhu ilə əməkdaşlığı sayəsində dərketmə üçün getdikcə daha da əlverişli olacaq. Məhz Müqəddəs Ruh bilməli olduqlarımızı bizə xatırladacaq. (Müqayisə et, Yəhya 14:26).
Mən heç vaxt pasiyentdən cinsi təcavüzə məruz qalması ilə bağlı heç nə soruşmuram. Mən ona demirəm: “Sizdəki olan əlamətlərə görə siz nə vaxtsa cinsi təcavüzə məruz qalmısınız”. Müşhidələrim göstərir ki, pis xatırlanan və ya silinmiş xatirələrə əsasən mövcud olan siptomlara görə belə deyə bilərəm: “Siz dərk edirsiniz ki, indiki zamanda xoşagəlməz nədənsə qaçırsınız?” Əgər bugünki gündə insan fəal şəkildə həqiqətdən qaçırsa, onda təəccüblü deyil ki, o, əvvəllər də özünü belə aparıb. Mən həmişə düşünmüşəm ki, əgər cinsit təcavüz diqqət ayrılması vacib məsələdirsə, onda Allahın Ruhu pasiyentlə bilməli olduğumuz hər şeyi üzə çıxaracaqdır. Keçmişə bələdçi olmaq nə mənim səlahiyyətim, nə də mənim məsuliyyətimdir.
Yenə də mənim sözlərim elə yozulmamalıdır ki, sanki psixoterapevtin ər-arvad, valideyn-uşaq, dost, keçmişə və uzaq keçmişə aid olan münasibətlər haqqında sual vermək ixtiyarı yoxdur. Keçmiş haqqındakı söhbətlər insanın faktları müqyisə etmək istəmədiyini görmək üçün və bu yolla az da olsa həqiqət barədə təsvirə malik olmaq üçün əsasdır. Pasiyent deyəndə ki, valideynləri onu döyür, təhqir edir, ona heç vaxt diqqət ayırmır, sonra isə səmimiliklə etiraf edəndə ki, onun xoşbəxt uşaqlığı olub, burada vəziyyətin düzgün olmadığını başa düşmək üçün yeddibaşlı olmaq lazım deyil. Məhz bu cür məntiqsiz ümumi anlayışlar Allahın Ruhunun bizə bildirmək istədiklərindən ötrü qəlbimizi açır.
Bu proses mənim pasiyentimin bütün xatirələrinin həqiqət (dəqiq və etibarlılıq mənasında) olduğuna zəmanət verirmi? Əlbəttə ki, yox. Onlar yalnız bizə indiki zamanda başa düşmək üçün tematik mövzu axını verəcək. Təbbi ki, xatirələri dəqiqləşdirmək və ya bərpa etmək üçün, mən tənəzzül və ya dissosiativ üsullardan istifadə etmirəm. Mən hətta xatirələrin bərpası üçün yazılı və ya şifahi üsullara vaxt itirməyin tərəfadarı deyiləm. “Yaralanmış ürək” tapşırıq kitabı ilə işləyənlər(Bu kitaba əlavə olunan kitabça original dildə təklif olunur). görəcəklər ki, orada keçmişdən daha çox indiki zaman üçün qeydlərə yer verilib. Məsələn, zəiflik, yaxud xəyanət hisləri ilə bağlı keçmişin xatirələri nəticə çıxartmaq üçün çıxış nöqtəsi kimi istifadə olunur ki, oxucunun indiki zamanda bu hislərə necə reaksiya verdiyi müəyyənləşdirilsin. Ola bilsin ki, bu cinsi təcavüz probleminə həsr olunmuş tapşırıq kitablarından fərqli olan mənim şəxsi yanaşmamın vacib məqamıdır.
Mən hətta pasiyentə təklif edirəm ki, o öz qohumlarından, dostlarından hətta yoldançıxarandan belə cinayət haqqında onların xatirələrini soruşsun. Təkilf edərdim ki, bəzən hadisənin baş verdiyi məkana qayıtmaq, şəkillərə baxmaq, xatırladıqlarını yazmaq vacibdir. Çünki baş verənlərin təsvir olunması hadisənin emosional əhəmiyyətini başa düşməyə kömək edir. Həqiqəti aşkar etmək heç vaxt mücərrəd olmur. Bunun üçün insanın bütün xüsusiyyətlərini işə salmaq tələb olunur.
Xatirələrin bərpaolunma prosesinin gözəl təsviri Lenore Terr, Unchained Memories: True of Traumatic Memories, Lost and Found (New York: Basic Books, 1994) kitabında verilir.
←
62. 
Çox adamlar Cinsi təcavüz məsələsində olan əlamətlərə simptomları səhv salır. Rəsmi formada desək, simptom subyektiv hiss olduğu halda, əlamət — obyektiv müşahidənin nəticəsidir. Əgər cinsi təcavüzə aid sübutlar yoxdursa, çox güman ki, bu hadisənin baş verdiyini sübut edən nə simptom, nə də bir əlamət tapılmayacaq. Lakin buna baxmayaraq, simptom və əlamətləri psixotravmaya işarə kimi qiymətləndirmək lazımdır.
Biz tez-tez rast gəlinən fiziki zəiflik, yəni baş ağrını araşdırmaqla cinsi təcavüzün simptomları ilə işləməyin çətinlyini başa düşə bilərik. Baş ağrı özlüyündə bir çox xəstəliklərin simptomu ola bilər: başdakı şiş, miqren, çənə oynağını soyuqdəyməsi, sinusit, onurğanın əyilməsi, emosional pozğunluq və s. Bir çox xəstəliklərin əlaməti olan başağrı faktı hələ etibarsız simptoma çevrilməyindən xəbər vermir. Sadəcə pasiyent başağrlarından şikayət edirsə, həkim bunun onun sahəsinə aid olan xəstəliklə əlaqələndirməyə tələsməməlidir. Çənə oynağının soyuqdəyməsi stomatoloqun sahəsinə aiddir, onurğanın əyilməsi manual terapevtin sahəsinə aiddir. Müdrik həkim bir çox ehtimallar üçün öz təfəkkürünü açıq saxlayır. Bir çox xəstəliklərdə əksini tapan simptomları araşdırır.
Başağrılarının səbəblərini ağrıyan qəlbin səbəblərindən tapmaq daha asandır. Rentgen müayinəsi sinusit xəstəliyini qısa bir vaxtda müəyyən edir. Bizim cinsi təcavüzün qurbanının qəlbinə vurulan yaranın psixoloji rentgenologiyasını müəyyənləşdirən avadanlığımız yoxdur. Əlbəttə, otağıma deprssiya simtomları ilə girən insanda bu diaqnozu müəyyənləşdirə bilərəm. Lakin depressiyanın səbəblərini tapmaq üçün müayinələrimi davam etdirməliyəm. Depressiyanın da başağrı kimi bir çox səbəbləri ola bilər. Güman ki, o, bir çox səbəblər toplusundan yaranır (məsələn, qarşılıqlı münasibətlərdən yaranan münaqişələr, işindən məmnunsuzluq, uşaqlıqdan alınan psixoloji travma). Baxmayaraq ki, depressiya (bax Finkelhor və Russel) cinsi təcavüzə məruz qalan insanlar arasında geniş yayılıb, o həmçinin əyyaş valideynlərin əhatəsində böyümüş insanlarda, müharibədə alınan travma və ya uzun müddət özünə iş tapa bilməyən insanlar arasında geniş yayılıb.
Eyni əlamətlər cinsi pozğunluq, bulimiya və beldə ağrılar kimi geniş rast gəlinir. Buna görə də simptomları öyrənərkən mən bir neçə sadə qaydalara riayət edirəm. Birincisi, əgər pasiyent cinsi təcavüz haqqında bu fəsildə araşdırılan simptomları özündə aşkarlayarsa, mən güman edirəm ki, nə vaxtsa cinsi təcavüz baş verib. İstisna deyil ki, bugünki gündə baş verən hadisələrin də rolu az deyil. Lakin nə vaxtsa alınan psixotravmanın rolu da az deyil. Digər tərəfdən, əgər pasiyentin cinsi təcavüzlə bağlı xatirələri qorunub saxlanılmayıbsa, mən ona həm keçmişi, həm də indiki həyatı ilə bağlı suallar verirəm. Cinsi pozğunluq və bulimiya — bu, dərin müalicəyə ehtiyac duyulan hansısa ciddi yaraların nəticəsidir. Başağrı heç nədən yaranmadığı kimi, cinsi pozğunluq və bulimiya da səbəbsiz yerə yaranmır. Onlar günahdan yarana bilər, lakin insanlar vadar olunmadığı halda özlərinə zərər vuran günahlı məşğuliyyəti seçmirlər. Və biz onları vadar edən səbəbləri tapmayana kimi bunu dayandırmırlar.
“Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disordes” (Washington, DC: American Psychiatric Associations, 1994, fourth edition, 425) kitabında uşaqlıqda cinsi təcavüzə, yaxud təcavüzün başqa formalarına məruz qalan qurbanların əsas simptomları bunlardır: “afektə modulyasiyanın pozulması (hislərin ifadə edə bilməmək); subyektin özünə zərər verən impulsiv davranış; dissosiasiya; fiziki zəiflikdən şikayət; şəxsi natamamlıq, rüsvayçılıq, məyusluq, ümidsizlik hissi; vurduğu zərəri bərpa edə bilməmək hissi; əqidəsinin itirilməsi; düşmənçilik, sosial fəaliyyətsizlik; hər an təhlükə qorxusu; ətrafdakılarla dağılmış münasibət… panika, aqorafobiya, əsəb gərginliyi, sosial fobiya, spesifik fobiya, əsas depressiya pozğunluğu, ipoxondrik pozğunluq, psixoaktiv maddələrlə bağlı ipoxondrok pozğunluq”. Bu geniş yayılmış simptomların siyahısıdır. Bu simptomların hər birisinin bir çox əlamətləri ola bilər. Bütün bunlar cinsi psixotravmanın simptomatikasının vacibliyi və çətinliyini göstərir.
Uşaqlarda psixoloji travma üzrə mütəxəssis doktor Lenor Ter yazır: “Simptomları araşdırmaqla heç də həmişə travmanın xarakteri haqqında düzgün diaqnoz qoymaq olmur. Lakin bəzən bu, mümkün olur” (Lenore Terr, M. D., Unchained Memories [New York: Basic Books, 1994], 55). Lenor Ter təkcə depressiya kimi ümumi simptomları üzə çıxartmır. Lakin müəyyən yaranın da spesifik simptomlarını da üzə çıxardır. Məsələn, Stiven Kingin əsərinə əsasən çəkilmiş film “Mənimlə qal”-da (rejissor R. Rayner) belə bir səhnə var. Dörd oğlanın arxasında olan dəmir estakadanın üzərində qəfildən bir qatar peyda olur. O, müstəntiqə “posttravmatik” oyun təsiri bağışladı. Nəticədə döryaşlı King dəmir yolu üzərində oynayan dostlarının qatar altında necə qalmasının şahidi oldu. Kingin özü etiraf edir ki, o, bu haqda heç nə xatırlamır. Hadisəni isə yalnız anasından eşidib.
Lenor Ter bu və digər psixotravma ilə əlaqəli olan spesifik simptomların digər nümunələrini göstərir. Bir alim uzun müddət sudan qorxurmuş. Lakin sonda daşqınlı çaylarda sualtı üzgüçülklə məşğul olmağa başladı. Bir gün o xatırlmağa başladı ki, körpə ikən anası onu suda batırmaq istəyirmiş (İbid., 96–119). Kiçik qızcığaz atasının onun gözləri qarşısında rəfiqəsini daşla başına vuraraq öldürməsi ilə bağlı xatirələrini dondurmuşdu. Lakin uzun illər bir vərdişi vardı ki, zərbə dəyən yedə saçlarını dartışıdırırdı. (İbid., 35–36). Hər iki halda psixoloji cəhətdən zərbə alan insanlarda psixotravmatın digər ümumi əlamət və simptomları var idi.
←
63. 
Utancaqlıq, depressiya və dissosiasiya ciddi travmanın əsas simptomları kimi müəyyənləşdirilmişdir. Xüsusilə cinsi təcavüz nəticəsində vurulan yara. Utancaqlıq və cinsi təcavüz arasında asılılıq mövcud olduğunu bir çox alimlər qeyd edir. O cümlədən cinsi təcavüz tədqiqtaçıları bütün müəllifləri də. Bax: John Briere and Marsha Runtz, “Post Sexual Abuse Trauma” Gail Wyatt and Gliria Powell, ed., Lasting Effects of Child Sexual Abuse; David Finkelhir, Child Sexual Abuse; Diana E.H. Russell, The Secret Trauma.
Eləcə də, Leslie Feinaucher, “Comparison of Long-Term Effects of Child Sexual Abuse By Relationship of the Offender ti the Victim”, American Journal of Family Therapy, Spring 1989, vol. 17 (1), 48–56; Cathrine Koverola, Joseph Pound, Astrid Heger, and Carolyn Lytle, “Relationship of Child Sexual Abuse to Depression”, Child Abuse and Neglect, May — June 1993, vol. 17 (3), 393–400; James Chu and Diana Dill, “Dissociative Symptoms in Relation to Childhood Physical and Sexual Abuse”, American Journal of Psychiatry, July 1990, vol. 147 (7), 887–892 məqalələr.
Araşdırmadan tələsmədən nəticə çıxartmağa tələsəməməkdən ötrü bir daha xəbərdarlıq edirəm. Utancaqlıq və depressiyanın cinsi təcavüzlə sıx əlaqəsi var. Lakin bu o demək deyil ki, depressiyadan və utancaqlıqdan əziyət çəkən insan nə vaxtsa cinsi təcavüzə məruz qalıb. İndivedual şəxsi fərdilik və fərdi həyat tərzi, hər iki simptomun üzə çıxmasını izah etməyə qadirdir.
←
64. 
Bax: Patrick Carnes, Contrary to Love (Minneapolis: CompCare Publishers, 1989) 122–131.
←
65. 
Bax: Patrick Carnes, Don’t Call it Love: Recovery from Sexual Addiction (New York: Bantam Books, 1991). Bu kitab sağalan (388, 18%-i qadınlar, 82%-i kişilər) pasiyentlər üzərində aparılan müşahidələrə əsasən yazılıb. Patrik Karnes qeyd edir: “burada tendensiya çox aydın görünür: qadınlar imtahana çəkən rolunda kişilərdən daha çox seksə meyillidirlər. Kişilər ononim seksdə üstünlük təşkil edir və buna görə pul ödəyirlər” (48).
←
 
66. 
Frustasiya — öz tələbatlarını ödəyə bilməməsi nəticəsində yaranan psixoloji vəziyyət
←
67. 
Mən cinsi təcavüz qurbanlarında bulimiya vəziyyətinə tez-tez rast gəlmişəm. Buna görə konsultasiya zamanı pasiyentlərdə bulimiya əlaməti görürəmsə, onun keçmişdə cinsi təcavüzə məruz qalmasına şübhəm artır. Mən bir-birinə zidd olan məsələləri müqayisə etməyə məcburam, özünə nifrət edən pasiyentin hekayəsinə qulaq asmağa məcburam, və ondan öz faciəsinə, bu hipoteza nöqteyi nəzrindən yanaşmağını tələb etməliyəm. Hansısa məqamda mən bu haqda birbaşa soruşa bilərəm: “siz öz keçmişiniz haqqında nə bilirsiniz? Valideynlər, bacı-qardaşlar və digər insanlarla münasibətiniz barədə nə bilirsiniz? Çünki bunlar ürəkbulanmaya səbəb olan nifrətin dərəcəsini müəyyənləşdirə bilir”. Və yenə də mən heç vaxt birbaşa soruşmuram: “nə vaxtsa cinsi təcavüzə məruz qalmısınızmı?” yaxud “ola bilsin siz cinsi təcavüzə məruz qalmısınız?”
Bulimiya digər simptoma nisbətən daha çox keçmişdə baş verən cinsi təcavüzün əlaməti hesab oluna bilər. O, həmçinin başqa psixoloji trvamanın reaksiyası ola bilər. Xüsusilə də ilk növbədə insanın siamsına və arıqlığına üstünlük verən axmaq mədəniyyətlərdə.
Son illərdə aparılan əksər tədqiqiatların nəticələri göstərir ki, bulimiya başqa zorakılıq yaşayan qurbanlarla müqayisədə daha çox cinsi təcavüzə məruz qalmış qurbanlar arasında rast gəlinir. (bax: Harrison Pope and James Hundson, “Is Child Sexual Abuse a Risk Factor for Bulimia Nervosa?” American Journal of Psychiatry, April 1992, vol. 149 [4], 455–463). Başqa tədqiqatların nəticələrinə görə, ailədəki pis münasibətlər cinsi təcavüzdən daha çox bulimiya ilə dərin asılılıq təşkil edir. (bax: Johann Kinzil, Christian Traweger, Verena Guenther, and Wilfried Beibl, “Family Background and Sexual Abuse Associated with Eating Disorders” American Journal of Psychiatry, Augist 1994, vol. 151 [8], 1127–1131). Tədqiqatçılar həmçinin müəyyənləşdiribər ki, cinsi təcavüz və ailədəki pis münasibətlər kumulyasiya effektinə (orqanizmdə toplanaraq qalmaq) malikdir. Görünür, bu, bulimiyanın ehtimalıdır. (bax: Teresa Hastings and Jeffrey Kern, “Relationship Between Bulimia, Childhood Sexual Abuse, and Family Environment” International Journal of Eating Disorders, March 1994, vol. 15 [2], 103–111).
Tədqiatlar göstərir ki, bulimiya tutmaları ilə anareksiyadan əziyyət çəkən insanlarda çox vaxt seks arzuolunmaz hala gəlir. (Glen Waller, Christine Halek, and A.H. Crisp, “Sexual Abuse as a Factor in Anorexia Nervosa: Evidence from Two Separate Case Series” Journal of Psychosomatic Research, December, 1993, vol. 37 [8], 873–879).
Hal-hazırda bulimiyadan əziyyət çəkən insanların cinsi təcavüzə məruz qaldığını zənn etmək böyük səhv olardı. Bulimiyadan əziyyət çəkən insanların münaqişəli ailələrdən çıxdığını zənn etmək daha düzgün olardı.
←
68. 
Bu fikir elə mənaya gətirib çıxarır ki, sanki küçədə yol hərəkəti qaydaları birtərəfli işləyir — günahkar yalnız bədəndir, yalnız bədən həqiqətdən qaçmaqda fəaldır. Əlbəttə o faktı da unutmaq olmaz ki, bizim qəlbimiz, psixikamız bədənimizlə mübarizə aparır. Bir çoxlarımız gözəl başa düşürük ki, ciddi stress yaşadığımız vaxt xəstəlik üçün açıq oluruq. Günah həm qəlbdə, həm də bədəndə qarmaqarışıqlıq yaradır. Maddi və qeyri-maddiyatın parçalanması mənasızdır. İzin verin, fikrimi daha aydın açıqlayım. Mən əminəm ki, qəlbimizin enerjisini düzgün yönəltmək üçün bizim bədənimiz bizə göstəriş verir. Lakin hər halda xəstəliyin əhəmiyyətini üzə çıxartmaq cəhdi səhv olardı. Məsələn, mən bütün xəsətliklərin konkret günahın nəticəsi kimi yaranması fikrini tamamilə rədd edirəm. Bəzi insanların dediyi kimi, guya biz günahlarımızla mübarizə aparsaq və böyük imana malik olsaq, Allah bizə şəfa verəcəkdir.
←
69. 
Mən kişiləri sadə bir səbəb üzündən bu kateqoriyaya daxil etmədim: cinsi təcavüzə məruz qalmış kişilərdə münasibətlərin qurulması tərzinə daha az əminəm, nəinki qadınlarda. Lakin buna baxmayaraq, təcavüzə məruz qalmış kişilərin münasibətlərin tipik qurulma tərzinə dair bir neçə versiyam var.
Ümumi hallarda kişilərdə aldığı zərərin kompensasiyası fiziki, yaxud intellektual üstünlüklərin nümayişi ilə əvəz olunur. Bir çox maçolar (bərk gedən oğlanlar) və özünə hakim olan kişilər yaşadıqları cinsi təcavüzü fiziki gücləri altında gizlədirlər. Yaxud da ətrafdakılara hədə-qorxu gəlmək üçün öz tikanlı intellektindən istifadə edirlər. Belə bir dominant münasibət tərzi buz kraliçanın müansibət tərzinə daha yaxındır.
Digər geniş yayılmış tendensiya sakit, təmkinli, bəzən gizli düşmənçilik, lakin eyni zamanda çox xoşagəlimli oğlan simasında əksini tapır. Çox vaxt o, sadə, darıxdırıcı və sıxıcı olur. Mən onu ağıllı balanın kişi siamsında ekvivalenti hesab etmirəm. Çünki özünü təqsirkar hiss etdiyindən hamını razı salmaq üçün o, həddindən artıq passivdir. Baxmayaraq ki, münaqişəsiz həyatı sevdiyi üçün ağıllı bala ilə oxşarlığı var. Xoşagəlimli oğlan kişilərə xas olan öz gücü, intellekti və maşını vasitəsilə özünə əminlikdən uzaqdır. Çox güman ki, o, başını nə iləsə qatacaq və bununla da qrup şəkilində və ya təklikdə məşğul olmağa davam edəcəkdir.
Qərarsız qadının sonuncu paralel müqayisəsi olan kişinin analoqu — lovelas qalib gəlmək məqsədində qərarsız qadından daha çox hiyləgərdir. Bəzi şeylər onu müasir seksoqolik, yaxud metroseksual kimi xarakterizə edir. Baxmayaraq ki, həm maço, həm də xoşagəlimli oğlanlar ehtiraslıdırlarsa, lovelas daima təkidlə kişiləri, yaxud qadınları və kişiləri seksual mövzulara çəkir, risqli zarafatlar edir, və birbaşa cinsi yaxınlıq etməyi təklif edir. Onun şüarı — cinsi hakimiyyətdir. Onun cinsi seksuallığı hamıya bəllidir. İnsanlara qarşı loyallıq yoxdur. Bu üç kateqoriyalı kişilər cinsi təcavüzə məruz qalmayan qadınlar arasında münasibətlərin qurulma tərzini təsvir etməkdə kömək edə bilərlər. Çünki belə qadınlar arasında da özünə nifrətə (ağıllı bala), başqalarına nifrətə (buz kraliça), hər iki vəziyyətin növbələşməsinə (qərarsız qadın) meyilli olduğunu aşkar etmək asandır.
←
70. 
Annie Dillard, Teaching a Stone to Talk (New York: Harper & Row, 1982, 65).
←
71. 
Girişdə qeyd etdiyim kimi, mən məsləhət görürəm ki, cinsi təcavüzə mərz qalıb-qalmamasına şübhə ilə yanaşırsınızsa, həmin insanla işlədiyiniz vaxt bir az ehtiyatlı olasınız. Əgər heç bir xatirə, yaxud dəlillər bu şübhələri təsdiqləmirsə, onda dürüstlük ondan “ola bilsin ki, cinsi təcavüzə məruz qalmışam” deməsini tələb etsin. Yaxud da: “mən cinsi təcavüzə məruz qalmamışam. Lakin zərəri mən başqa bir yolla da qazanmışam. Və yaxud da belə: “mən təcavüz haqqındakı fikirlərimdə yanılmışam. Daxili münaqişələrimdə daha az faciəli görünən başqa gümanlar var. Onlar məni Allahadan şübhələnməyə vadar edib”.
Uzun illər tanıdığım və cinsi təcavüzə məruz qalmış qadınlara böyük kömək göstərmiş bir qadın publika qarşısında özünün belə bir hekayəsini danışmışdı. Onun səkkiz, yaxud doqquz yaşı olanda öz çarpayısının yanında dəfələrlə kiminsə kölgəsini görürmüş. Bu kölgə haqqında olan xatirələr onda kədər və dəhşət yaradır. O, baş verənlərdən heç nə xatırlaya bilmir. Yalnız o yadında qalmışdı ki, nəsə dəhşətli bir şey baş verib. O, baş verənləri xatırlamağa çalışırdı. O, hər şeyi bilmək üçün və bu hadisədə kimin iştirak etməsini müəyyən etmək üçün kifayət qədər açıq idi. O, cinsi təcavüzün bir çox simptomlarını yaşamışdı. Və təbii ki, onun başına gələnləri başa düşmək o qədər də çətin deyil. Təxminən on il ərzində o, şübhə içində yaşamağa üstünlük vermişdi. Eyni zamanda hər an hər şeyi bilməkdə maraqlı idi. O, iddia etmir ki, cinsi təcavüzə məruz qalıb. Lakin bunu inkar da etmir. Onun şəxsiyyətinin dəyişilməsi xatirələrin bərpaolunması sayəsində deyil. Həyatın bütün sahələrində həqiqətin üzünə baxmaq sayəsində baş verib. Doğrudan da onun şəxsiyyəti inkişaf etdikcə, keçmişi ilə bağlı daha çox xatirələr yadına düşürdü. Lakin yoldançıxarmanın nə təsdiqi, nə də təkzibi hələ də yox idi. Burada növbəti məqamları qeyd etmək vacibdir: Təcavüz barədə dəlillərin yoxluğu, nə onun ibadətinə, nə də onun şəxsi inkişafına təsir etməmişdi. Onun həyatı təcavüzə məruz qaldığına şübhə ilə yanaşan insanlar üçün nümunədir. Lakin təcavüzü təsdiqləyən nə xatirələr, nə də dəlillər mövcuddur.
←
72. 
Yanlış xatirələrlə bağlı olan bəzi məsələlərə mən girişdə və qeydlərdə müraciət etmişəm. İndi isə qeyd etmək istərdim ki, yanlış xatirələrin probleminə müxtəlif tərəflərdən yanaşılır. Bu da psixoterapevtlə müalicə almamışdan qabaq onun nə qədər xatirələrinin olub-olmamsından asılıdır. Lakin o, cinsi təcavüz haqqında hər şeyi həmişə xatırlayırdısa, lakin onları inkar edibsə, onda onun yanlış xatirələri haqqındakı ehtimal heç nəyi xatırlamayan insana nisbətən azdır. Yaddaşını bərpa edən insan nəzərə almalıdır ki, onun xatirələrinin bir hissəsi, yaxud hamısı yanlış ola bilər.
Bir çoxları mənə deyə bilər: “Siz həddindən artıq çox şey tələb edirsiniz”. Yaxud daha pis: “siz günahı qurbanın boynuna atırsınız”. Razıyam, bəlkə də çox şey tələb edirəm. Ancaq bu tələb vəziyyətin tələb etdiyindən artıq deyil. Mən cinsi təcavüzə məruz qalanlarla qalmayanlar arasında bötüv bir xətt çəkə bilmərəm. Həmçinin də təcavüzə məruz qalanlarla, qalmayanlar üçün başqa şəfa yolu görmürəm. Vacib məqam isə budur. Keşimişimzdən, cinsiyyətimizdən, millətimizdən və istənilən digər amillərdən asılı olmayaraq, göyərdən bəxş olunan şəfa mahiyyətcə hamımız üçün eynidir. Buna görə də heç nə xatırlamayan, lakin psixoterapiya müalicəsi nəticəsində cinsi təcavüz haqqındakı xatirələrini bərpa edən qadından xahiş edəndə ki, xatirələrə gepatik şəkildə yanaşsın, mənim qurbanın üzərinə təqsir qoymağımla bağlı olan ittiham edilməyim ayıbdır.
Bundan əlavə, təcavüzü qismən xatırlayan (o, gecələr onu kiminsə narahat etdiyini xatırlasa da, bu şəxsin üzünü heç cürə yadına sala bilmir) qadına təcavüzün baş verməsinə etdiyi inkarı dayandırmaq lazımdır. Bunun əvəzinə Müqəddəs Ruhun xatirələri bərpa etməsi ilə bağlı olan işinə səmimiliyi qoruyub saxlamaq lazımdır. Və qayıtmış xatirələrlə bağlı nəticə çıxartmağa ehtiyatlı olmaq lazımdır. Lenor Terr mükəmməl bir iş görərək müəyyən etdi ki, xatirələrin bərpaolunma prosesində çox vaxt detallarda yanılışlıqlar olur. Baxmayaraq ki, travma barədə ümumi xatirələr həqiqidir. (Unchained Memories, 41–42, 51–52, 148, 163–164). Bizim növbəti müzakirəmizdə yenicə bərpa olunmuş xatirələrdə münasibətlərin səmimiliyinin nə dərəcədə həqiqi olduğu qiymətləndirilməlidir. Bundan əlavə, bu xatirələr Allahı axtarmaq üçün, yaxınına xidmət etmək və yara vurduğun insana yaxşılıq etməyə yönəldirmi? Əgər yönəltmirsə, xatirələrin doğru olduğu təsdiqlənərsə, onların heç bir faydası olmayacaq. Çünki cəsarətli məhəbbətdə yaşamaq əvəzinə, bu xatirələr gecikmiş olsa da, qisas almağa yönəldəcək.
←
73. 
Pentotal — tərkibində yuxugətirən, və miorelaksiya (əzələlərdə gərginliyi boşaldan) və keyidici təsirə malik məşhur preparatdır. Bədii əsərlərdə pentotal həqiqət zərdabı (guya ki, onun təsiri altında onu aldatmaq mümkün deyil) kimi təqdim olunur.
←
74. 
Xatirələri bərpa etmək üzrə bir çox mütəxəssislər uşağın dil açmamışdan qabaq olan dövrdə onların xaırladıqlarına şübhə ilə yanaşırlar. Doğuş zamanı alınan zədələri hiss edən, yaxud bir yaşına qədər olan hadisələri xatırladığını iddia edən insanlar yanılırlar. Yaddaşla bağlı yaş həddinin seçilməsi bir qədər mübahisəlidir. Çox vaxt üç yaşdan sonra olan yaddaşa da ehtiyatla yanaşılır.
←
 
75. 
Biz bir daha dərk etməliyik ki, tövbə şübhələrdən qurtulmaq deməkdir, çünki əlimizdə sübutlar var. Ona görə yox ki, bunun həqiqət olduğunu psixoterapevt və ya başqa birisi ehtimal edir. Hər halda istintaq prosesində sübut kimi qəbul olunan şəhadət heç də həmişə əlçatan və lazımi deyil. Bərpa olunan xatirələrin bir hissəsi simptom və əlamətlərlə birlikdə cinsi təcavüzün baş verdiyini başa düşmək üçün kifayət qədər dəlil ola bilər.
←
76. 
Mən cinsi təcavüzün qurbanına ömrü boyu psixoterapevtə müraciət etməyi, nə də ki, xatırlamağı tövsiyə etmirəm. Sadəcə məsləhət görürəm ki, gündəlik həyat tərzinə davam etsin və unutmasın ki, xatirələr qəfildən qayıda bilər. Bununla yanaşı biz həmişə dərk edəcəyik ki, Allah istədiyi vaxt və məkanda bizə bildirmək istədiklərini açıqlayacaq. Bu, illərlə oxuduğun Müqəddəs Kitabdan hansısa bir yerin doxsanıncı dəfədən sonra Allahın Ruhu sayəsində xüsusi açıqlama almasına oxşayır. Belə ki, bu açıqlama qəlbin dərinliyinə yeni bir tərzdə toxunur. Nəyə görə biz həmin yer barədə açıqlamanı qırxıncı və ya səksən birinci dəfə oxuyanda almamışıq. Ola bilsin, bunun səbəbi bizim hazırki vəziyyətimizlə, daxili münaqişələrlə, yaxud həqiqət üçün nə dərəcədə açıq olmağımızla bağlıdır. Lakin istisna deyil ki, burada Allahın planına görə Onun seçdiyi məqam və vaxt vacibdir. Belə ki, biz Allahın planının bir hissəsini dərk edə bilərik, digər hissəsini isə yox.
Eynilə bu, digər sahəyə — keçmişdəki həqiqiətlərdə olduğu kimi indikilərə də aiddir. Yaxşı olardı ki, biz heç vaxt belə söyləməyək: “Mən …şəfa almışam”, yaxud “o anda mən onu bağışladım və hirsim soyudu” deməyəsiniz. Çünki belə iddialar qəlbimizin tam şəfa aldığını təsdiqləyir. Biz deyə bilərik: “o vaxt onu bağışladım”, yaxud “bundn sonra mən tamamilə dəyişdim”. Lakin tamamilə bağışlanma və şəfa İsa Məsih qayıdanda sona çatacaq (bax 1 Yəhya 3:2).
←
77. 
Lenor Ter iki kişinin uşaqlıq xatirəsinə əsasən uşaq yaddaşının etibarlılığı prosesini ətraflı şəkildə şərh edir: Lenore Terr, Unchained Memories, 96–119, 220–247. Onlardan biri cinsi təcavüzə məruz qalmışdır. Lakin hər iki halda xatirələrin bərpaolunması prosesi maraqlıdır.
←
78. 
Bəzi insanlar öz dualarına istədikləri cavabı uyduraraq xoşagəlməz vəziyyətlərlə üzləşə bilərlər. Əgər onlar Allahdan xatirələrini bərpa etməyi diləyirlərsə, Allah isə dualarına cavab vermirsə, onda onlar yanlış xatirələri yaradan üsullara əl ata bilərlər. Lakin insanlar duanı təhrif etsələr belə bu, duanı dəyərdən salmır. Sadəcə Allah xatırladır ki, biz öz planlarımızı həyata keçirtməkdən ötrü deyil, təvəzökarlıqla Allahın planının həyata keçməsi üçün dua etməliyik.
←
79. 
John R.W. Stott, The Cross of Chist (Downers Grove, IL: InterVarsity, 1986), 335.
←
80. 
Ellen Bass and Laura Davis, The Courage to Heal (New York: Harper & Row, 1988), 348.
←
81. 
Bundan əlavə bu mövzu Dan B. Allender, Tremper Longman. Bold Love (Colorado Springs, CO: NavPress, 1992). [bax: Allender D. Longman T. Cəsarətli məhəbbət (Sankt-PeterburqI Mirtç 2005).] daha aydın araşdırılır.
←
82. 
C. S. Lewis, The Weight of Glory (Grand Rapids, MI: Eerdmans, 1977), 14–15.
←
83. 
Lyuis K.S. 8 tomluq inşa toplusu. T.2 Özümüzü tanımayana qədər: Məqalələr, çıxışlar, müsahibələr.
←
84. 
Stott, 301.
←
85. 
Amerikal yazıçı F. Baumanın (1900) “Oz ölkəsinin qəribə sehrbazı” uşaq kitabının personajı. Keçmiş SSRİ ölkələrində bu əsər A. Volkovun “Zümrüd şəhərinin sehrbazı” adlı oxşar əsəri mövcuddur.
←
86. 
Növbəti araşdırmalardan qurban cinsi təcavüzün baş verdiyini çox gözəl xatırlayır, yaxud hansısa dəlilə malikdir. Izah etmək lazımdır ki, qurban üçün qarşıdurma ikinci dərəcəli əhəmiyyət daşıyır. Onun əsas məqsədi yoldançıxaranı tövbəyə çağırmaqdır. Əgər yoldançıxaran şəxs törədtiyi əməli inkar edirsə, ittihamları rədd edirsə, yaxud həqiqəti söyləyənə pislik edirsə, bütün bunlara görə onu ittiham etmək, ona hücum etmək və münasibətləri kəsmək ona qarşı böyük sevgisizlik olardı. Buna görə qarşıdurma ilk növbədə qurban üçün deyil, yoldançıxaran və onun Allahla münasibətləri üçün vacibdir. Əgər qarşıdurma “ya hər şey, ya da heç nə” (əgər təcavüzkar zorakılıq faktından imtina edirsə, yaxud törətdiyi əmələ görə tövbə etmək istəmirsə, onda qurban onunla bütün əlaqələri kəsir) prinsipi ilə qurulursa, onda bu qarşıdurmanın başlayan kəsin niyyəti olduğuna şübhə edirəm.
←
87. 
Geştaltpsixologiya — XX əsrin I yarısında yaranan xarici psixologiyanın əsas məktəblərindən biri. Bu məktəbin nümayəndələri insan psixologiyasının bütövlüyünə istinad edirlər. Antik estetika “katarsis” terminindən yaranan söz faciənin qəhrəmanlarına şəfqət göstərməklə ruhani təqdis kimi başa düşülür.
←
88. 
Bəzi adamlar məndən soruşurlar ki, övladları cinsi təcavüzə məruz qalan laqeyid valideynlər nə üçün tövbə etməlidirlər və artıq böyümüş qız və oğlanları ilə münasibəti nə üçün bərpa etməlidirlər? Bu sualın cavabını kitabın 99–103-cü, 125–129, 147–150-ci səhifəsində tapmaq olar. Əksər hallarda belə laqeyid valideynlər elə bir atmosfer yaradıblar ki, təcavüzün qarşısnda aciz qalaraq baş verən hadisədən sonra kömək üçün kimə müraciət edəcəyini bilmirlər. Övladlarına zərər vuran və bütün məsuliyyəti boynundan atmaq istəyən laqeyid valideynlər özlərini sevmirmiş kimi aparırlar. Və özünü alçaltmanın böyük çağırışını dərk etmirlər ki, Allah onları vaxtında ucaltsın. (Matta 23:12).
←
89. 
Şəxsiyyətin çoxluğu — insanın iki və ya daha çox şəxsiyyətə malik olduğu psixoloji fenomendir. Hər bir alter-şəxsiyyət özünəməxsus xasiyyət və xüsusiyyətlərə malikdir.
←