Robert Spraul

ALLAHIN MÜQƏDDƏSLİJİ

I FƏSİL

Müqəddəs Qraal

Parlaq gejinib, rəşadətli mərd adamlar

Günəş altında və kölgədə

Gedirlər irəli, nəğmə oxujurlar

Eldoradonun axtarışında.

Edqar Allan Po

Mən otağı tərk etməli oldum. Mənim juxuma dəfedilməz güclü haraj girdi; bu müqəddəs haraj idi. Sakitlik hökm sürürdü, jalnız stolun üstündəki saatın taqqıltısı eşidilirdi. Səs dumanlı və qejri-real idi, elə bil ki, saat dibsiz sujun dərinlijindəki kamerada idi. Mən əsla həmin qejri-müəjjənlikdə dəqiq şüuru və şüursuz sərhəd arasında olmaqla jenicə juxuja getməjə başladım. Həmin anda gecənin hökmranlığına tabe olmazdan əvvəl xarici dünjadan hələ də bejnimə səslər zorla girirdi. Jatırsan və jatmırsan. Hələ ajıqsan, lakin artıq reallığı və əvvəlki, kimi daxili harajları hansılar ki, dejir : "Qalx. Bu otaqdan çıx" tam ajırd edə bilmirsən.

Haraj güclənirdi, getdikcə daha da inadla təşəkkül tapırdı, artıq ona diqqət jetirməmək mümkün dejildi. Qəfil gümrahlığın artması məni çarpajıdan atdanmağa məcbur etdi, mən oturub ajaqlarımı döşəməjə salladım. Juxu olmamış kimi, mənim bədənim hərəkət etməjə hazır idi. Mən bir an içində gejindim və kollecin jataqxanasından küçəjə çıxdım. Tə'cili saata baxdım — on ikijə on dəqiqə qalmışdı.

Sojuq gecə havası səhər jağan qarı bərk buz qabığına çevirmişdi. Mən mərkəzi tələbə şəhərcijinə jollandım, ajağımın altında qar xışıldajırdı. Aj işığı kollecin binasına kölgə kimi örtük salırdı, nov trubaları nəhəng buzlarla örtülmüşdü — donmuş dişləri xatırladan kiçik göllərin suları havada donmuş, möhkəm su jğımına çevrilmişdi. İnsani me'marlıqda təbiətin bu qotik şah əsərini jaratmaq gücü mümkün dejil.

Qədim Baş Qüllənin zirvəsindəki saatın dişli çarxı cırıldamağa başladı, əqrəblər birləşib şaquli vəzijjətdə durdu. Mən mexanizmin ağır nəfəsini eşitdim və bir an keçməmiş zəng səsi eşidildi. Dörd melodik ton tam saatı göstərdi. Sonra düz on iki dəfə zəng vurdu. Adəti üzrə, mən zərbələrin miqdarını joxlaja-joxlaja sajdım. Ancaq saatlar heç vaxt səhv etmirlər. Qüllədən düz on iki zərbə jajıldı ki, bu da metala görə qejzli çəkiç zərbələrini xatırladırdı.

Qədim Baş Qüllənin kölgəsində saatsaz dajanırdı. Qotik alaqapıda — ağır palıddan qapı var idi. Mən onu açıb içəri keçdim. Nefelin daş divarını əks etdirən qapı cingiltili səslə dalımca örtüldü.

Əks-səda məni hejrətə saldı. O kiçik kilsənin gündüz xidməti zamanı olan səslər, addımlardan qaralan cingiltili qapı açılıb-örtülən zaman, döşəmənin cırıltısından, insanların iştirakını müşajiət edən bütün səslərin hamısının qejri-adi əksinə idi. İndi, gecə, qapının cırıltısı gecənin boşluğundan daha ajdın eşidilirdi.

Gözlərim qaranlığa öjrəşənə qədər qapı ağzında bir neçə an dajandım. Ajın bəjazı işığı pəncərənin donuq şüşəsindən sızırdı. Alatoranlıqda skamjaları və pillələrlə səcdəgaha gedən mərkəzi keçidi ajırmaq olurdu. Tağlı alaqapının tavanı boşluq və əzəmət hissi jaradırdı. Onlar cəzbedici nəzərlərlə müntəzəm qübbəjə aşır və məni tutmaq üçün juxarıdan uzadılmış nəhəng əllərin ojanışını hiss edir.

Mən asta və sakitcə səcdəgahın pillələrinə tərəf addımladım. Ajaq səsləri daş döşəmədə alman əsgərinin çaj daşı döşənmiş küçədə ajaqqabılarının altı mıxla vurulmuş nizamlı jürüşünün dəhşətli surətini jaradırdı. Hər bir addım gurultulu əks-səda verirdi. Nəhajət, mən palazla örtülmüş səcdəgaha çatdım. Dizlərim üstə sallandım.

Bu mənin jolumun sonuncu məntəqəsi idi. Mən mənim sakitlijimi pozan çağırış mənbəjimə görüşməjə hazır idim.

Mən ibadət vəzijjətində dajanmışdım, lakin deməjə heç bir sözüm jox idi. Dizlərim üstə sakit dajanaraq Allahın olduğunu hiss etdim və bu hissijjatın mənim bütün vücudumu doldurmasına izn verdim. Öz həjəcanımı basaraq, ürəjim qəfəsdəki quş kimi döjünürdü. Buz kimi üşütmə kürəklərimə qədər işləməjə başladı. Məni qorxu bürüdü. Mən Onun iştirakının hissijjatından qaçmaq nijjəti ilə mübarizə aparırdım.

Vahimə keçdi, lakin tezliklə onu digər hissijjat dalğası əvəz etdi. Bunu tamamilə başqa dillə ifadə edilə bilməjən hissijjat aləmi basdı ki, özü ilə birlikdə sakitlik və təşvişə salınmış ruhuma rahatlıq gətirdi. Bir anda mən tamamilə sakitləşdim. Mən burada daha çox qalıb heç nə etmədən, heç nə danışmadan, jalnız Allahın iştirakından həzz almaq istədim. Bu bütünlüklə başqa şəklə salınmış an idi. Qəlbimin dərinlijində nə isə kök salmışdı və mən bildim ki, bu məndə əbədi qalacaqdır. Bundan sonra keçmişə qajıtmaq heç vaxt mümkün olmazdı. Allahın gücü ilə qəlbimdə qalmış silinməz möhürü poza bilmədim. Müqəddəs Allahla. Sitajiş təlqin edən Allahla. O Allahla ki, məni bir anda vahimə ilə doldurub, sonra isə kainatla. Mən bildim ki, bu saatda Müqəddəs Qraalın kasasından içmişəm. Mənə elə bir istilik gəldi ki, bu dünjada heç bir şej onu söndürə bilməzdi. Mən Allahı axtarmağı qərara aldım ki, O kəs haqda daha da çox öjrənim alaqaranlıqda qotik baş kilsədə məskunlaşan Kimdir və Kimdir ki, mənim jataqxanadakı otağıma güclə girib məni özündənrazı mürgüdə olduğum halda ojatsın.

Gecikmiş qış axşamında kollecin tələbəsini nə vadar edirdi ki, könüllü Allaha can atır və Onun varlığını axtarır? Həmin gün təhsil ocağında nəsə baş verdi ki, məni kiçik kilsəjə gətirdi. Mən gənc xristian idim. Mənim müraciətim elə qəfildən və dramatik oldu ki, bu da Pavelin Damaska getdiji jolda baş verənlərə oxşajırdı. Mənim həjatımda əsas çevriliş baş verdi. Mən cəhd jarətində idim ki, mənim həjatımda məş'əl olmuş Məsihi daha da jaxından öjrənə bilim. Jeni ehtiras mənim içimi jejirdi. Mən Müqəddəs Jazını öjrənmək istəjirdim, öjrənmək istəjirdim ki, necə dua edim, xejirxahlıqla böjüjərək mənim şəxsijjətimi ejbəcərləşdirən qüsurlara necə qalib gəlim. Mən var qüvvəmlə Məsihə qulluq etməjə çalışırdım. Mənim qəlbim "Ja Rəbbim, mən xristian olmaq istəjirəm" oxujurdu.

Lakin mənim xristian həjatımda nə isə çatmırdı. Bolluğa cəhd edirdim, lakin bu məni üzdən asanlıqla "bir ölçüdə" insan etmişdir. Mən bir növ unitar idim — Troitskinin ikinci şəxsijjətində unitar. Mən İsanın Kim olduğunu bilirdim, lakin Ata Allahın surəti sirli örtüjə bürünmüşdü. O gizlin idi, O mənim ağlıma görə müəmmalı idi və mənim qəlbimə jabançı idi. Onun üzü qalın örtüklə örtülmüşdü.

Bu hadisələrin gedişi o vaxtlar bizim kollecdə tədris edilən fəlsəfə kursunu dəjişdi.

Bu kurs məndə böjük maraq ojatmırdı. Mən güc-bəla ilə darıxdırıcı tapşırıqları jerinə jetirirdim. Mən Biblijada ixtisaslaşmağı qərara aldım və fəlsəfi məşqələlərdə abstrakt mühakimələrə itirilən vaxtı hədər hesab etdim. Fəlsəfi mübahisələrdə mühakimələrə və şübhələrə qulaq asdıqca mənim üçün hər cür fikirlər məhrum edilirdi. Onlar qəlbə heç bir qida vermirdilər, heç bir həjat şövqləndirmirdilər. Bunlar sadəcə olaraq boş və mürəkkəb intellektual başsındırmalar idi ki, məndə laqejdlik jaratmışdır. Belə həmin qış axşamına qədər davam etmişdir.

Həmin gün Avrelij Avqustin¹ adlı xristian filosofu haqqında mühazirə oxudular. Sonralar o Roma katolik kilsəsinin övlijalar sırasına keçirilmişdir. Hamı onun haqqında müqəddəs Avqustin kimi danışırdı. Professor Avqustinin dünjanın jaradıcı baxışları haqqında mühazirə oxujurdu.

Mən biblijanın jaradıcı variantına işarə etdim. Mən bilirdim ki, əhdi-ətiq bu sözlərlə başlajır: "Allah əvvəlcə göjü və jeri jaradıb…" Lakin mən heç vaxt ilkin jaradıcı akt haqqında dərindən düşünməmişəm. Avqustin bu əzəmətli sirrə toxunmuş və sual vermişdir: "Bu necə olmuşdu?"

"Əvvəllər…"

Bu nağılın başlanğıcını xatırlajırdı: "Uzaq keçmişdə…" Burada ujğunsuzluq onda idi ki, əvvəllər vaxt, zaman jox idi və nəticə e'tibarilə "çoxdan" ola bilməzdi. Biz özlüjümüzdə əvvəli, haradasa dünja tarixinin ortalarında start xəttini göstərən onları təsəvvür edirik. Zoluşkanın anası və nənəsi var idi. Onun rəvajəti "uzaq keçmişdən" başlasa da, heç də sıfır nöqtəsindən başlamır. Zoluşkaja qədər şah və şahzadələr, daş və ağaclar, atlar, dovşanlar, nərgizlər vardı.

Varlığın birinci fəslində nə barədə dejilənə qədər nə var idi? Adəmin nə atası, nə də babası var idi. Onun sərəncamında tarixi kitablar jox idi, çünki onda tarix jox idi. Jaradılışa qədər nə şah, nə şahzadə, şə daşlar, nə də ağaclar jox idi. Heç nə mövcud dejildir. Əlbəttə, Allahdan başqa.

Və elə, bax burada da mən ilişdim. Buradan da mənim fəlsəfi "baş ağrılarım" başladı. Jaradılışa qədər heç nə mövcud dejildir. Bəs bu nə idi — "heç nə"? Harada tapmaq olar heç nəji? Əlbəttə, heç jerdə? Nəjə görə? Ona görə bu heç nədir, heç nə isə mövcud dejil. O mövcud ola bilməz, çünki, əgər mövcud olsajdı bu nə isə olardı, heç nə jox. Sizdə də mənimkinə bənzər baş ağrıları olubmu? Bir dəqiqə bu haqda fikirləşin. Heç nə çıxmajacaq. Mən sizə dejə bilmərəm "bu" haqda fikirləşin, ona görə ki, "heç nə" — "bu" dejil. Jalnız onu dejə bilərəm ki, heç nə — nə bu, nə odur, o heç nədir. Biz "heç nəjin" özünü necə təsəvvür jaratdığı barədə, bəs hansı obrazda fikirləşə bilərik? Biz onun haqqında fikirləşə bilmərik. Bu sadəcə mümkün dejil. Əgər biz "heç nəji" öz xəjalımızda cisim kimi seçməjə cəhd göstərsək, onda mütləq "nə isə" haqda fikirləşəcəjik. Fikirləşməjə başlajan kimi "heç nə" nədir və mən özümdə böjük miqdarda "boş" hava təsəvvür edirəm. Lakin hava-bu artıq "nə isədir", bu cisim ətrafındakı digər xüsusijjətlərə çəkisi və tamlığı ilə sahib olur. Mən bunu bilirəm, ona görə mənim maşınımın çarxına mıx batan zaman nə baş verdijini görmüşəm.

Conatan Edvards necə ki, demişdir, heç nə — bu jatmış qajaların juxuda gördükləridir. Bu sualı əsaslı ajdınlaşdırmır. Mənim oğlum "heç nəji" ajırd etmək üçün jaxşı təklif verdi. O juxarı sinflərdə oxujan zaman, məktəbdən evə qajıdanda mən həmişə ona sual verərdim: "Bu gün sən nə etmisən, oğlum?" Hər gün ejni cavab idi: "Heç nə" Beləliklə "heç nəji" daha jaxşı ajırd etmək üçün mənim sərəncamında olan belədir: "Heç nə" — bu mənim oğlumun juxarı siniflərdə çalışmağından jaxşıdır.

Bizim jaradıcılıq haqqında təsəvvürümüz rənglərin, gillərin köməji ilə jeni forma, kağız və ja digər cisimlər üzərində not jaratmaqla əlaqələndirilir. Bizə heç vaxt rəngsiz şəkilçəkən rəssam, ja sözlərin köməji olmadan jazan jazıçı və ja notsuz musiqi bəsləjən bəstəkar təsadüf olunmajıb. Rəssam nədənsə başlamalıdır. Rəssam nə edir? Materialı dəjişdirir və formalaşdırır. Lakin o heç vaxt boş əllə işləmir.

Müqəddəs Avqustin öjrətmişdi ki, Allah dünjanı heç nədən jaradıb. Jaradan zaman O papağın altından dovşanı çıxaran sehrbaza oxşajır. Onlar arasında fərq onda idi ki, Allahın nə dovşanı və nə də papağı var idi.

Mənim ən jaxın qonşum — şkaf hazırlamaq üzrə məharətli usta idi. O, həmçinin mahir hoqqabazlar üçün şkaflar və qutular düzəldir. Necəsə o mənə öz e'malatxanasında tur şəkil etdi və hoqqabazlar üçün bu şkafların necə hazırlanmasını göstərdi. Burada sirr ajnalardan ağıllı istifadə etməkdə idi. Hoqqabazlar nə vaxt səhnəjə çıxıb sizə boş qutu və ja boş papaq göstərirlərsə, onda siz ancaq qutunun və papağın jarısını görürsünüz. Məsələn, götürək "boş" papağı. Ajna papağın düz ortasında qurulur. Onun jarısının boş hissəsinin əks etdirir ki, bu da boş papaqda absoljut illüzija jaradır. Sizə elə gəlir ki, siz onun hər iki tərəfini görürsünüz. Əslində isə, siz onun jalnız bir tərəfini görürsünüz. Digər jarısında kifajət qədər jer qalır ki, orada qar kimi ağ göjərçinləri və ja jumşaq tüklü dovşanları gizlətmək olar. Düzdür, burada bir az sehrbazlıq var.

Allah dünjanı ajnanın köməji olmadan jaradıb. Əks təqdirdə Ona əvvəlcə jarımdünja və qiqant ajna lazım olardı ki, digər jarını gizlətsin. Jaranış — bu bütün mövcud olmaja, ajnanı da daxil etməklə çağırış idi. Allah dünjanı heç nədən jaradıb. Əvvəlcə heç nə jox idi, və sonra Allahın iradəsi ilə kainat mejdana gəldi.

Biz jenidən suallar veririk: "O bunu necə etmişdir?" Biblija bizə jeganə fikrini verir, onda dejilir ki, Allah Kainatı varlığa çağırır. Avqustin bunu orijinal ibarədə söjləjir. O bunu "Allahın hökmü" və ja "Allahın göstərişi" adlandırır. Biz hamımız hökmün nə olduğunu bilirik. Bu sadəcə əmrdir. Həmçinin də göstəriş kimi. İzahlı luğət "göstəriş" sözünü belə müəjjən edir — əmr və ja aktın hökmü nəticəsində nəsə jaranır.

Hal-hazırda mən bu kitabı IBM kompanijasında buraxılmış kompjuterdə jazıram. Kompjuter — fövqəl'adə mürəkkəb quraşdırılmış mexanizmdir. Bu maşın, elə quraşdırılmışdır ki, müəjjən komandaja cavab versin. Əgər vaxtında mən mətni jığarkən klaviaturada səhvən başqa düjməni basmışamsa, onda mənə vərəqi dartıb çıxarmaq lazım dejil. Səhvi düzəltmək üçün kifajət qədər müəjjən komandanı çağırmaq lazımdır və kompjuter mənim əvəzimə onu düzəldəcək. Kompjuter göstərişləri jerinə jetirir. Lakin mənim göstərişimin gücü məhduddur. Jalnız o göstərişlər fəalijjət göstərir ki, əvvəlcədən artıq onlar kompjuterin proqramına daxil edilib. Mən istərdim belə bir imkanım olsun ki, sadəcə kompjuterə dejim: "Xahiş edirəm, mənim əvəzimə bu kitabı jaz, mən isə hələki gedib qolf ojnajım". Mənim maşınım bunu edə bilməz. Mən ekrana istənilən "komanda" səsi ilə qışqıra bilərəm, lakin bu elə inadcıl şejdi ki, itaət etməz.

Allahın göstərişlərinin gücü bizimkindən fərqli olaraq məhdud dejildir. O Özünün son dərəcə ilahi hökmranlığının gücü ilə, istədiji hər şeji jarada bilər. O heç nədən nəsə jarada bilər, ölümdən həjat jaradar. Özünün bir səsijlə O bunu edə bilər.

Kainata jajılan ilk səda, Allahın səsi olub, hansı ki, bujurub: "Olacaqdır!" Bu vaxta kimi nə qədər bu səs jajılmamışdır, kainat jox idi ki, onda nəsə səslənə idi, bunun kainatda ilk səs olmasını demək düzgün olmazdı. Allah boşluğa pajlajırdı. Jə'qin ki, bu zülmətdə boşluğa uçan ilk qışqırıq kimi idi.

Hökm molekulları özü-özünə jaratdı və səs dalğaları Allahın səsini kosmosdan daha da uzaqlara apardı. Lakin səs dalğaları ilə həddən artıq çox vaxt tələb olunurdu ki, hökm bütün Kainata jajılsın. Hökmün jajılma sur'əti işığın sur'ətini artırdı. Jaradanın ağzından sözlər uçan kimi, Dünjanın çarxının özü hərlənməjə başladı. Harada Onun səsi əks edilirdi, orada son dərəcə çox gözəl ulduzlar alovlanırdı və onların şö'lələri mələk nəğmələrinin vəznlərində od alırdı. İlahi enerjinin gücü rəssamın rəngli palitra kolejdoskopu kimi üfüqə doğru sıçrajırdı. Kometalar parıltılı qujruqları ilə səmanı başdan-başa parladırdılar, Müstəqillik günündəki saljut ulduzları kimi.

Bütün jerdə qalanlar sönməklə, jaranma aktı tarixdə birinci hadisə idi. Ali Arxitektor Özünün mürəkkəb "qaralamasına" baxdı və ucadan jenidən qışqırdı. Bu o hökm idi ki, bütün dünjada sərhədlər mejdana gəlmişdir. O dənizin sahillə qapandığını, buludların şehlə dolduğunu dedi. O plejadalara sərhəd qojdu və Orionun kəmərini bağladı. O bir daha dedi ki, Jer tamamilə gül bağları ilə dolmuşdur. Jazda Missisipidə olduğu kimi qönçələr çiçək açmışdır. Hər şej şiddətlə jaşıllaşırdı, qızılgüllər və azalijalar tutqun lavandalı gavalı ağaclarının tonu tündləşdirilmiş xovlu gülləri ilə çiçəkləmişdilər.

Allah bir daha sərəncam verdi və sular canlı orqanizmlə doldular. İlan sualtı qajalığın kölgəli tağtavanı ilə süründü, ləpələrin üstündə delfinin başı göründü. Allah bir daha əmr etdi və şirlərin nərəsi və qojunların mələşməsi eşidildi. Dördajaqlı hejvanlar, səkkizajağlı hörümçəklər və uçan həşəratlar mejdana gəldilər.

Və Allah dedi: "Bu jaxşıdır".

Sonra Allah Jerin üstündən əjildi və dünjəvi tozdan canlı jaratdı. O incəliklə onu dodaqlarına gətirdi və onda həjat ojatdı. Bu, canlı hərəkət etməjə başladı. O hiss etməjə başladı. O Allaha baş əjməjə başladı. O diri idi və özündə özünü Jaradanın obrazını gəzdirirdi.

Lazerin ölülərdən dirilməsi haqda fikirləşin. İsa onu necə etmişdir. O Lazerin pozucu mejiti olan tabuta girməmişdi. Ona ağızdan-ağıza nəfəs vermək və ja ürəji massaj etmək kimi heç bir reanimatik tədbirlər həjata keçirmək lazım dejildi. O tabutdan aralı kənarda dajanmışdı. O uca səslə qışqırdı: "Lazer, çıx bajıra!" Lazerin damarlarından qan axdı, bejin dalğaları döjündü. Həjat ona tərəf döndü. Lazer qəbiri qojub xaricə çıxdı. Bu Jaradanın göstərişi ilə ilahi hökmün gücü sajəsində baş verdi.

Bizim zəmanədə dünjanın heç kim və heç nə tərəfindən jaradılmadığını təsdiqləjən teoretiklər var. Bu təsdiqlər arasında olan fərqə fikir verin: birincisi — dünja heç bir şejdən jaranıb, ikincisi — o heç nədən jaranıb. Bu müasir nəzərijjə ilə razıjam ki, dovşan papağın altından çıxır, hansı ki, dovşan joxdur və bunun üçün ona heç hoqqabaz da lazım dejil. Belə fərzijjə son dərəcə inanılmazdır və bu jaradılış haqqında biblijadakı nağıl etmələrdən də müqajisə edilməz dərəcədə daha çox mö'cüzə tələb edir. Güman edilir ki, heç nə nəjisə törədir. Bundan başqa ehtimal olunur ki, heç nə hər şeji jaradıb. Hər halda!

Bu cavaba siz dejə bilərsinz: "Doğrudur, şübhəsiz, bizim elm əsrində Kainatın heç nədən jarandığını ciddi təsdiqləjən adam tapılmaz". Onlar bir jığın dəstədirlər! Daha doğrusu, adətən onlar mən burada etdijimi, dəqiqliklə belə sözlərlə söjləjə bilmirdilər. Və mənim onların nəzərlərini ifadə etmə tərzim, onlarda çox ehtimal ki, hiddətə səbəb olurdu. Onlar sözsüz ki, qə'ti e'tirazlarını bildirəcəklər, dejəcəklər ki, mən onların incə mövqelərnin karikaturasını verirəm. Jaxşı. Həqiqətən, — onlar demirdilər ki, dünja heç nədən jaranıb. Onlar dejirdilər ki, Dünja təsadüf nəticəsində jaranıb.

Təsadüf nəticəsində? Lakin bu heç nə demirdi. Təsadüfü çəkmək və ja ölçmək olmaz, o jaradıcılıq gücünə malikdir. Təsadüf — bu sadəcə sözdür, hansı ki, biz matematik təsvir üçün ehtimala müraciət edirik. Təsadüf heç nə edə bilmir. Nə qədər ki, özlüjündə heç bir təssəvvür jaratmır, o heç nə edə bilməz. O — heç nədir. Təsdiq etmək ki, Kainat təsadüf sajəsində jaranıb — bu onu təsdiqləməkdir ki, Dünja heç nədən jaranıb.

Bu əqli cəhətdən ağılsızlıqdır. Təsadüf nə dərəcədə həqiqətə ujğundur ki, Dünja təsadüf sajəsində jaranıb?

Müqəddəs Avqustin başa düşürdü ki, Dünja təsadüf nəticəsində jarana bilməz. O bilirdi ki, jaranma aktı üçün nəsə və ja Kimsə tələb olunur ki, o gücə — jaradıcılıq gücünə malik olsun. O bilirdi ki, nə isə heç nədən jaranmajıb. O başa düşürdü ki, haradasa, necəsə, nəisə və ja kimsə həmin bu gücə malik olmalıdır — olmajan varlıqdan olan varlığa çağıran güc qabilijjətinə malik olsun. Əgər belə olmasa idi, indi heç nə mövcud olmazdı.

Biblija dejir: "Əvvəl Allah jaratdı…" Allah, Hansı ki, biz baş əjirik, — O həmin Allahdır, Hansı ki, həmişə var. Jalnız tək O canlı orqanizmi jarada bilər, çünki tək O varlıq gücünə malikdir. O — heç bir şejdir. O — təsadüf dejil. O — təmiz Varlıqdır, O — jeganədir, Kim Özü-Özünə mövcud olmaq qabilijjətinə malikdir. Jalnız O əbədidir. Jalnız O ölüm üzərində hökmrandır. Təkcə O Öz göstərişləri ilə dünjanı olmajan varlıqdan varlığa çağıra bilər, Öz hökmranlığının gücü ilə. Belə güc bizi ehtiramla Onun qarşısında baş əjməjə məcbur edir. O hörmətə lajiqdir, itaətkar hejranlığa lajiqdir.

Məhz Avqustinin bu sözləri — o haqda ki, Allah dünjanı jalnız Öz səsinin gücü ilə, heç nədən jaradıb — həmin gecə məni kilsəjə getməjə məcbur etdi.

Mən bilirəm ki, müraciət etmək nə deməkdir. Mən bilirəm ki, jenidən doğulmaq nə deməkdir. Mən hətta onu da bilirəm ki, jalnız bircə dəfə anadan olmaq olar. Jalnız bircə dəfə Müqəddəs Ruh bizim qəlbimizi Məsihdə jeni həjata ojadır. Və O Öz işini qurtarmır. O bizdə hərəkət etməjə davam edir. O bizi dəjişdirməjə davam edir.

Mən dünjanın jaranışı haqda fikrə gedərək həmin günü auditorijadakı iztirablarım ikinci dəfə jenidən doğulmağıma oxşajırdı. Sanki mən jenidən müraciət edirdim, lakin bu dəfə Oğul-Allaha jox, Ata-Allaha. Qəfildən məndə Ata-Allahı öjrənmək ehtirası alışdı. Mən Onu Onun böjüklüjündə, Onun gücündə, Onun müqəddəslijinin ən jüksək nöqtəsində öjrənmək istədim.

Mənim Ata-Allaha "müraciətim" tə'qibsiz çətinliklərlə keçmədi. Baxmajaraq bütün dünjanı heç nədən jaratmış Allahın obrazı məndə dərin təəssürat jaratdı, məni bir fakt, jaşadığımız — jer, qəm-qüssə və iztirablarla dolu olan dünja narahat edirdi. Bu dünja juxarıdan-aşağıja kimi qəzəblə ilijə qədər işləmiş və onlarla bərbad hala salınmışdır. Onda məndə sual jarandı: "Belə səliqəsizlikdə olan dünjanı xejirxah və Müqəddəs Allah necə jaradıb?" Mən əhdi-ətiqi öjrənən zaman məni o hekajələr həjəcanlandırırdı ki, necə Allah qadınları və uşaqları öldürməji əmr edirdi, Uzzanın əl uzadıb Allahın əhd sandığına toxunmağa cəsarət etdijinə görə Onun, Uzzanın bir anın içində öldürməsi məni hejrətə salırdı, və digər hekajələr Allahın xasijjətinin açılmış qəddar tərəfini göstərirdi. Məgər mən belə Allahı sevə bilmirdim?

Bir əsas fikir ondan ibarətdir ki, mən bir daha Müqəddəs Jazıda Allahın müqəddəs olması ilə rastlaşırdım. Bu söz mənə jabançı idi. Mən əmin dejildim ki, onun fikirlərini başa düşürəm. Mən bu məsələni əsaslı və inadlı tədqiqat objekti etdim.

Bu gün də mən əvvəlki kimi Allahın müqəddəsliji məsələsi ilə məşğul oldum. Mən inandım ki, xristian üçün bu ideja — ən əhəmijjətlilərdən biridir. Onu mütləq onun düşüncəsi ilə dərk etmək lazımdır. O bizim Allah və xristianlıq haqqında təsəvvürümüzün əsasını qojur.

Müqəddəslik idejası biblija elmi üçün nə qədər əhəmijjətlidir ki, Allah haqqında dejilir: "Müqəddəsdir Onun adı". Onun adı müqəddəsdir ona görə ki, O müqəddəsdir. Lakin Ona münasibətdə həmişə ülvi ehtiram göstərilir? Onun adı bu dünjanı rüsvaj edir. Ədəbsizlik bəhanəsi üçün Ondan söjüş kimi istifadə olunur. Onda ki, dünjanın Allaha hörməti bir azdır, görünür, ona görə dünja Onun adıjla müraciət edir. Heç bir hörmət joxdur. Heç bir sitajiş joxdur. Onun qarşısında heç bir müqəddəs qorxu joxdur.

Əgər mən bir qrup xristiana sual vermək istəsəm ki, kilsədə əsas birincilik nədən ibarətdir, mən inanıram ki, olduqca geniş spektrdə cavab alaram. Bə'ziləri cavab verərdilər: "Jevangelizasija", digərləri: "İctimai fəalijjət", üçüncüləri isə: "Ruhi tərbijə". Lakin mən kimdənsə eşitmək istədim ki, İsanın birinciliji nədə idi?

Nədən başlajır "Atamız?" İsa dedi: "Dua edən zaman belə dua edin: "Göjlərdə olan Atamız". Duanın birinci sətri — rica dejil. Ardınca dua davam edir: "Adın müqəddəs tutulsun. Padşahlığın gəlsin… Adın müqəddəs tutulsun" sözünü necə ki, əgər onlar müraciət hissəsi olsajdılar biz tez-tez səhvən belə dərk edərdik. Daxilən biz onların düşüncəsinə əhəmijjət veririk "Müqəddəsdir adın Sənin". Əgər onların düşüncəsi məhz belə idisə, onda onlar sadəcə olaraq Allahın mədhində ucalmışdılar. Lakin İsa başqa cür dejirdi. Onun — bu birinci müraciəti, duada birinci rica idi. Bizə Allahın adını müqəddəsləşdirmək üçün dua etmək lazım idi ki, Allahla müqəddəslər kimi rəftar etsinlər.

İbadət vaxtı müəjjən ardıcıllığa riajət edilir. Allahın Padşahlığı Onun adı izzətləndirilməjən jerə heç vaxt gəlməjəcək. Əgər Onun adı jerdə hallandırılmırsa, Onun iradəsi göjdə olduğu kimi jerdə olmajacaq. Göjlərdə Allahın ismi müqəddəsdir. Mələklər Onun adını müqəddəs sakitlikdə çəkirlər. Göjlərdə Allahın qarşısında baş əjmək ümumidir.Allahın Padşahlığını Onun adı çəkilməjən jerdə axtarmaq lazım dejil.

Ata Allahın şəxsijjətində bizim qavrajışlarımız bütün nöqteji-nəzərdən həjatımıza tə'sir edir. Bu tə'sirlər misilsiz dərəcədə elə jajılırdı ki, bunu "həjatın reliqioz tərəfi" kimi adlandırmaq qəbul edilirdi. Əgər Allah — bütün dünjanı Jaradandırsa, onda burada belə nəticə çıxır ki, O — bütün dünjanın Rəbbidir. Dünjada elə bir jer joxdur ki, Onun hökmranlığı jajılmamış olsun. Bu o deməkdir ki, mənim həjatımda da belə jer joxdur. Harada oluruqsa-olaq və nə ilə məşqul oluruqsa-olaq — Müqəddəs Allah hər şej haqqında Öz sözünü dejə bilər: iqtisadijjat, sijasə, idman, məhəbbət haqqında.

Allahdan qaçmaq olmaz. Elə bir jer joxdur ki, biz Ondan gizlənək. O nəinki bütün nöqteji-nəzərdən bizim həjatımıza işləjir, lakin O Ona müqajisəedilməz müqəddəslijə əsas olanlarla işləjir. Buna görə biz bu müqəddəsliji başa düşməjə can atmalıjıq. Biz Onu uzaqlaşdıra bilmərik. Onsuz nə başəjmə, nə mə'nəvi inkişaf, nə əsil itaət ola bilməz, bizim xristian kimi məqsədimiz də məhz bundan ibarətdir. Allah təntənə ilə bildirdi: "Müqəddəs olun, çünki Mən müqəddəsəm".

Biz məqsədimizə çatmaq üçün, bizə müqəddəslijin nə olduğunu başa düşmək lazımdır.

II FƏSİL

Müqəddəs, Müqəddəs, Müqəddəs

Yç kərrə dövrələ Onu,

Və gözlərini müqəddəs qorxu ilə jum.

Zira O qurd şirəsi ilə qidalanıb

Və cənnət südü içib.

Samujel Tejlor Kolric

Qədim İsraildə çox tənha bir pejğəmbər jaşajırdı. Bu qejzli fərdijjətçi Allah tərəfindən ağır və əzablı məqsədlər üçün seçilib. O bir növ ittiham elçisi, jerin və göjün Ali Məhkəməsinin elçisi olub. O Allaha qarşı günah işlədənlərə iddia irəli sürməli idi. O dəbdə olan pjeslərin müəllifi dejildi ki, ümumi əjləncələr üçün dramalar jazmış olsun. O kosmik hökmdarların müjdəçisi, carçısı idi. Onun bəjanatı "Rəbb belə dejir" sözündən qabaq gəlirdi.

Pejğəmbərlərin həjatının salnaməsi əzabkeşlərin tarixi kimi görünürdü. O ikinci dünja müharibəsi zamanı insan qurbanları haqqındakı mə'ruzə kimi idi. Pejğəmbərlərin həjatının ehtimal edilən ardıcıllığı döjüş mejdanında donanma lejtenantının həjatının ehtimal edilən ardıcıllığına bərabər idi.

Nə vaxt İsa haqqında dejilirdi ki, O imanlılar tərəfindən nifrət edilmiş və qəbul edilməmişdi, xəstəliklərdən dadmış iztirablı kişi idi, onda ajdın olurdu ki, O Allah tərəfindən belə əzijjətlərə tə'jin edilmiş uzun cərgədə olan insanlar arasında dajanmışdı. Pejğəmbərə edilən lə'nət onun qəbul edilməməsidir. Onun evi tez-tez mağaralar olurdu. Səhra onun Allahla ən'ənəvi görüş jeri idi. Pejğəmbərin gejimi hərdən lüt-ürjanlıq idi, qalstuku isə — ağac kötək. Onun nəğmələri tamamilə həzinli idi.

Belə insan olmuşdu Jeşaja Ben Amos.

Əhdi-ətiqin qəhramanlar qalerejasında Jeşaja qüdrətli qaja kimi seçilirdi. O pejğəmbərlər-pejğəmbəri, birincilər-birincisi idi. Onu onun adını daşıjan həddindən artıq sajda jazılı materiallar olduğundan "böjük pejğəmbər" adlandırırlar.

Pejğəmbər kimi Jeşaja qejri-adi idi. Əksər pejğəmbərlər sadə mənşəli idilər: kəndlilər, çobanlar, əkinçilər. Jeşaja adlı — sanlı idi. O padşah həjətinə adlanmış dövlət kişisi qəbul edilmişdi. O knjaz və padşahlarla ünsijjət saxlajırdı. Onun vasitəsi ilə bir neçə monarxa İudejada, o cümlədən Ozijaja, İofama, Axaza və Jezekijaja müraciət edərək Allah dejirdi.

İsrail pejğəmbərlərini jerdə qalan insanlardan nə ajırırdı? Onları müqəddəs çağırış himajə edirdi. Haja, hansı ki, onlar haj verirdilər onu vəzifəjə tə'jin etmək üçün xahişlə müraciət etmişdilər. O məhz özü gərək seçiləjdi — düz və bilavasitə Allah tərəfindən. Və Onun seçimi və çağırışını rədd etmək olmaz. (Jeremija imtina etməjə sə'j göstərdi, lakin Allah tamamilə aşkar ona xatırladı ki, onu hələ ana bətnində olarkən müqəddəs sajmışdı. Bir neçə müddət keçəndən sonra Jeremija "işlərdən uzaqlaşmaq" istəjəndə, Allah onun bu haqda xahişini qəbul etməkdən imtina etdi.) Pejğəmbərlik tə'jinatı ömürlük idi. Bu əməli atmaq və ja təqaüdə getmək olmazdı.

Jeşajanın çağırışı haqqında hekajət əlbəttə, bu kimi hekajələrin ən gərginlisi idi ki, biz bunu Əhdi-ətiqdə tapırıq. Bizə dejilirdi ki, çağırış padşah Ozija ölən ili gəlmişdi.

Padşah Ozija səkkizinci əsrdə Miladı bajramına qədər ölmüşdü. O padşahlığı dövründə iudeja tarixinin inkişafının gedişinə əhəmijjətli tə'sir göstərirdi. O İudejada ən jaxşı padşahlardan biri olmuşdu. O, əlbəttə, David olmamışdır, lakin şimal padşahlarına əsas olan bərəkəti alınmaqdan da seçilmirdi, məsələn Axav kimiləri kimi. Ozija taxt-taca on altı jaşından jijələnmişdir. O Jerusalim üzərində qırx iki il padşahlıq etmişdi. Fəqət fikir verin, qırx iki il! Son əlli ki ildə Birləşmiş Ştatlarda müdirijjət şahidləri Ruzvelt, Trumen, Ejzenxauer, Kennedi, Conson, Nikson, Ford, Karter və Rejqan olmuşdular. Lakin çox adam Jerusalimdə bütün ömürlərini padşah Ozijanın idarəçiliji zamanı jaşamışdı.

Biblija bizə dejir ki, Ozija öz padşahlığını mö'minlik vaxtında "Rəbbin istənilən ocaqlarında" iş görərək başlamışdır. O Allahı axtardı və Allah ona xejir-dua verdi. Filistimlilərlə və digər xalqlarla döjüşdən qələbə ilə çıxdı. O Jerusalimdə qüllə tikdi və şəhər divarlarını möhkəmlətdi. O səhrada suçıxan quju qazdı ki, əkinçilijin inkişafına kömək etsin. O İudejada hərbi gücü Davidin vaxtında olduğu səvijjəjə qədər bərpa etdi. Özünün padşahlığının əksər hissəsində Ozija xalqın böjük və sevimli padşahı olmuşdu.

Lakin Ozijanın tarixi qəmli notla qurtarır. Onun talejinin son həjat işləri şekspirçi tragiq qəhrəmanların talejini xatırladırdı. Böjük sərvət və ixtijar əldə etdikdən sonra qəbahət xudpəsəndlijində batdı. Ozija Allahla "ojnamağa" cəhd etdi. O mə'bədə kobudcasına girdi və Allahın jalnız müqəddəslərə verdiji hüququ təkəbbürlə öz əlinə aldı. Keşişlər onu saxlamağa sə'j göstərmək istədikləri zaman ki, küfrlik aktının qarşısını alsınlar, Ozija qəzəbləndi. Qəzəblə əhatələnmiş o keşişlərə qışqırdı və onun alnında cüzam ləkəsi əmələ gəldi. Biblija onun haqqında dejir:

"Padşah Uzzija ölüm gününə qədər cüzamlı qaldı. O, başqa bir evdə jaşajırdı, çünki cüzamlı olduğu üçün Rəbbin mə'bədindən uzaqlaşdırıldı" (2 Sal. 26:21).

Baxmajaraq ki, Ozijanın həjatının son illərində baş vermiş bu qəmli və rüsvajçı hadisə idi onun ölüm günü milli matəm günü olmuşdu. Jeşaja milli və şəxsi fəlakətlərdən təsəlli axtarmaq ehtimalı ilə mə'bədə jollandı. O böjük bir şej aldı:

"Padşah Uzzija ölən il mən Xudavəndi gördüm. O uca və əzəmətli taxtda oturmuş və gejimlərinin ətəji mə'bədin döşəməsini örtmüşdü" (Jəş. 6:1).

Padşah ölmüşdü. Lakin Jeşaja mə'bədə daxil olanda orada başqa padşahı, Onu, Kimki əsrlərlə İudejanın taxt-tacında oturmuş Ali padşahı gördü. O Allahı görmüşdü.

"Allah" sözünün Jeş. 6: 1 necə çap olunduğuna fikir verin. O baş hərflərlə başlajıb, sonra xətti hərflərlə gedir. Müqəddəs Jazıda tez-tez, bu mətndə daha sonra görünən bu jazı "ALLAH" la təzad təşkil edir. Hərdən "Allah" sözü bütünlüklə baş hərflərlə jazılır — "ALLAH". Bu nə nəşrijjatın səhvi, nə də tərcüməçinin məntiqsizlijinin nəticəsi dejil. Biz, əksər ingilis tərcümələrində bununla rastlaşırıq. Hərdən "Allah" sözü sətri hərflərlə jazılır, jalnız birinci hərfi baş hərflərlə jazılır, hərdən isə təmamilə baş hərflərlə. İş ondadır ki, jəhudi ilk mənbələrində iki ajrı-ajrı sözlərdən istifadə olunur ki, hər ikisi "Allah" kimi tərcümə olunur.

Nə vaxt "Allah" sözü xət hərflərlə jazılır, onda tərcüməçi bizə işarə edir ki, jəhudi Biblijasının bu jerində "Adonaj" jazılıb. "Adonaj" "ali, ən ali" deməkdir. Bu Allahın adı dejil. Bu Allahın tituludur, Əhdi-ətiqdə Allaha verilmiş, həqiqətən ən ali ləjaqətli tituldur. Nə vaxt baş hərflərlə jazılmış "ALLAH" sözü görünür, bu o deməkdir ki, ilk mənbədə Jəhvanın adından istifadə olunub. Jəhva — bu Allahın Müqəddəs adıdır. Bu ad altında Allah janan tikanların alovunda Özündə Musanı açdı. Bu ad İsrail xalqı tərəfindən küfrlikdən mühafizə edilmiş, onun boş jerə tələffüz edilməsi qadağan olunmuş, ifadə edilməz sözlə təsvir edilə bilməjən müqəddəs addır. Bir qajda olaraq jalnız samitlərlə jazılırdı. Ona görə bu söz dörd hərflə ifadə edilməjən müqəddəs "tetraqramma" adlanır.

Jazıdakı bu fərqi biz zəbur surələrində görürük. 8-ci zəbur surəsində dejilirdi: "Tanrım, aj Allahımız! Sənin adın bütün jer üzündə necə əzəmətlidir!" Jəhuda ilk mənbələrində bu belə səslənirdi: "Ej Jəhva, Adonaj! Bütün jer üzündə Sənin adın necə möhtəşəmdir!" Və jaxud belə də oxumaq olar: "Aj Allah, Ən ali! Necə əzəmətli…" 109-cu zəbur surəsində biz jenidən oxujuruq: "Rəbbim mənim Ağama dedi: Mənim sağımda otur". Zəbur oxujan burada dejir: "Allah mənim Ən Alimimə dejir: Mənim sağımda otur".

"TANRI" — Allahın adıdır. "Allah" — onun tituludur. Biz prezident Ronald Rejqan haqqında danışırıq. Ronald — onun adıdır. Prezident — onun tituludur. Əgər bizim ölkəmizdə ən jüksək vəzifə və ad Ən ali ad idi. "Adonaj" titulu Allah üçün qorunmuşdur. Bu titul Əhdi-cədiddə İsa üçün saxlanılmışdır. Nə vaxt İsa "Tanrı" kimi adlandırılırdı, onda bu əhdi-cədid ekvivalentində "Adonaj" sözü kimi göstərilirdi. İsanı Allahlar Allahı, Padşahlar padşahı adlandırırdılar. Əvvəllər jalnız Allaha verilən həmin ad ona verilmişdir — göjün və jerin Ən ali hökmdarı. Ozija öldü. Jeşajanın gözləri açıldı və o xalqın həqiqi Padşahını gördü. O Allahı gördü, taxt-tacda oturmuş Ən ali Hökmdarı.

Allahın üzünü görməjə bizə izn verilmir. Jazı bizə xəbərdarlıq edir ki, sağ ikən heç bir insan Allahı görə bilməz. Biz Musanın Allahın müqəddəs dağlarına qalxdığı zaman etdiji xahişləri jadımıza salırıq. Musa valehedici mö'cüzələrin şahidi olmuşdu. O Allahın səsini eşitmişdi — Allah onunla janan tikanlardan danışmışdı. O Nil çajının sularının necə qana çevrildijinin şahidi olmuşdu. O jarımac dolanmağı dadmış və sütün kimi düzülmüş buludlara və alovlara baxmışdı. O Çerm dənizinin dalğalarında faraonun arabasının necə batdığını görmüşdü. Və əvvəlki kimi bu da onu qane etmirdi. O daha çox şej istəjirdi. O ən uca ruhani təcrübədə şövq edirdi. Maraqsız həjat nisgillijində o Allahdan rica etdi: "İzn ver Sənin simanı görüm. Göstər mənə Sənin əzəmətini". Bu ricaja o rədd cavabı aldı:

"Rəbb dedi: "Mən bütün xejirxahlığımı Sənin qarşından keçirəcəjəm və Rəbb olan adımı qarşında bəjan edəcəjəm. Kimə istəsəm, lütf göstərərəm, kimə istəsəm də, rəhmə gələrəm". Sonra O davam etdi: "Yzümü isə görə bilməzsən, çünki Məni görən adam sağ qalmaz". Rəbb sonra dedi: "Budur, Mənim janımda jer var, elə burada, bu qajanın üstündə dur. İzzətim keçəndə səni qajadakı bir jarığa qojacağam; Mən keçməjincə səni əlimlə örtəcəjəm. Sonra əlimi səndən çəkəcəjəm və sən Məni arxadan görəcəksən, amma üzümü görməjəcəksən" (Çıx. 33:19-23).

Allah Musaja Özünü arxadan görməjə imkan vermişdir, lakin Öz üzünü görməjə icazə verməmişdir. Musa dağlardan enən zaman, onun üzü şö'lələnirdi. Həjacanla əhatələnmiş insanlar ondan kənara sıçrajırdılar. Onun siması həddindən artıq gözqamaşdırıcı olduğu üçün ona baxmaq mümkün dejildi. Ona görə də insanların Musaja jaxınlaşa bilmələrindən ötrü o üzünü örtüklə örtürdü. İnsanların keçirdikləri iztirabların dəhşəti onunla nəticələnirdi ki, onlar Allaha jaxınlaşan, Allahın əzəməti onda əks olunan adamın sifətinə baxırdılar. Və bu parlaq əzəmət Allahın sifətindən çıxmamışdı, Musa Allahı jalnız arxadan görmüşdü. Əgər insanlar belə əzəmətin hətta in'ikasından dəhşətə gəlirdilərsə, onda Onun müqəddəs simasını görən insan buna necə dözə bilər?

Bununla belə hər bir xristianın ən uca məqsədi Musanın nədən rədd edildiji tamaşanı buraxmış olduqlarına can atmaları idi. Biz Onu üzbəüz görmək istəjirik. Biz Onun iştirakı ilə şəfəq saçan əzəmətində qızınmaq istəjirik. Bu hər cür jəhudilərin müqəddəs ümidi idi, o ümid ki, İsrailin ən qijmətli xejir-duası idi:

"Qoj Rəbb sizə xejir-dua verib sizi qorusun; Rəbb Öz üzü ilə sizi nurlandırıb, sizə lütf versin. Rəbb üzünü sizə tərəf çevirib sülh versin" (Sij. 6:24-26).

Tamamlanmış xejir-duada İsrailə verilən bu ümid xristianlar üçün ümiddən də çox təşəkkül tapmaq idi — o və'd təşəkkülü idi. Müqəddəs Jəhja özünün 1-ci Məktubunda dejirdi:

"Sevimlilərim, indi biz Allahın övladlarıjıq, amma nə olacağımız hələ izhar olunmamışdır. Ancaq bilirik ki, Məsih zühur edəndə, biz Ona bənzəjəcəjik, çünki Onu olduğu kimi görəcəjik" (1 Jəhja 3:2).

Budur — Allahın və'di: biz Onu görəcəjik, O necə ki, var. Gələcəkdə bizi gözləjən bu ilahijjat vaqiəsi Müqəddəs Xəjal adlanır. Biz Allahı görürük, O necə ki, var. Bu o deməkdir ki, nə vaxtsa biz Allahı üzbəüz görəcəjik. Biz əks etdirilməmiş həşəmətli janar kolları və ja sütünlü buludları görəcəjik. Biz Onu görəcəjik, O necə ki, var, Özünün təmiz müqəddəs mövcudluğunda. Onun necəlijini görəcəjik.

İndi bizim üçün Allahı Onun təmiz müqəddəs mövcudluğunda görmək mümkün dejil. Bu hadisənin baş verməsi üçün əvvəlcə biz gərək təmizlənək. İsa Özünün məmnunluq vəsijjətini ifadə etdiji zaman, O jalnız müəjjən qrup insanlara söz verdi: "Təmiz ürəklilər xoşbəxtdilər, zira onlar Allahı görəcəklər". Bu dünjada jaşajan bir nəfərin də ürəji təmiz dejil. Məhz ona görə də bizim natəmizlijimiz bizə Allahı görməjə mane olur. Burada problem bizim gözlərimizdə jox, bizim ürəklərimizdə idi. Jalnız bundan sonra, göjdəki kimi biz tamamilə təmizlənəcək və müqəddəs sajılacağıq, bizdə Ona üzbəüz baxmaq məharəti jaranacaq.

"Onun ətrafında saraflar dajanmışdı. Hər birinin altı qanadı var idi. Qanadın ikisi ilə üzlərini, ikisi ilə bədənlərini örtmüş, ikisi ilə uçurdular" (Jəş. 6:2).

Serafimlər — bu təmiz olmajan ürəklə jüklənmiş günahsız insanlardır. Lakin bu mələklər vücudu xəlq olunmuşlardır və hətta özlərinin uca mövqelərində Allahın cığırdaşları sajılırlar, onlar öz simalarını Onun baxışlarından bilavasitə bağlamalıdırlar. Onlar çox qəribə törənmişlər, kifajət qədər sitajişlidirlər, onların cüt qanadları var ki, bunlarla Allahın əzəmətli mətanətində üzlərini bağlasınlar.

Serafimlərin ikinci cüt qanadları da var. Bu ikinci cüt qanadları ilə ajaqlarını bağlajırlar. Bu qanadlar onlara ajaqlarının altının qorunması üçün və göjlərdə gəzmələrinin asanlaşması üçün lazım dejil. Onlar ajaqlarını başqa səbəbdən bağlajırlar. Bu bizə Musanın janar kollar arasındakı hadisəsini xatırladır:

"Birdən Rəbbin mələji ona bir kol arasından od-alov içərisində göründü; od içində kolun janıb qurtarmamasını görüb, Musa öz-özünə dedi: “Gedim, bu qəribə hadisəjə baxım, görüm nə üzün bu kol janıb qurtarmır”. Rəbb Musanın baxmağa getdijini görəndə Allah kolun ortasından onu çağırıb dedi: “Musa, Musa!” O da: “Mən buradajam”, — dedi. Allah dedi: “Buraja jaxınlaşma. Ajaqlarından çarıqlarını çıxart, çünki durduğun jer müqəddəs torpaqdır”" (Çıx. 3:2-5).

Allah Musaja ajaqqabılarını çıxartmağı bujurdu. Musa müqəddəs torpaqda dajanmışdı. Jer Allahın iştirakının sajəsində müqəddəs olmuşdur. Ajaqqabı Musanın həmin faktı e'tiraf etmə simvolu olduğu, o jerdədir ki, o jerin adamıdır. Hərdən "tozdan hazırlanmış" adlanan insan ajaqları bizim canlı məxluq olduğumuzu təmsil edir. Bizim ajaqlarımız bizi jerlə bağlajır.

Serafimlər — jer törənməsi dejildilər. Onların ajaqları tozdan hazırlanmamışdır. Mələklər kimi onlar da ruhani məxluqdurlar. Bununla belə onlar əvvəlki kimi jaradılmış vücud kimi qalırlar, və Jeşajanın simvolik xəjalı tələb edir ki, onlar da ajaqlarını bağlamalıdırlar, Allahın təmtaraqlı iştirakında özlərinin canlı məxluq olduqlarını təsdiq etməklə.

"Biri o birini səsləjib dejirdilər: “Ordular Rəbbi müqəddəsdir, müqəddəsdir, müqəddəsdir! Bütün jer üzü Onun əzəməti ilə doludur”" (Jəş. 6:3).

Burada biz Jeşajanın xəjalındakı bir çətin başa düşülən anla qarşılaşırıq. Serafimlərin nəğmələrində verilmiş parçalar gizli saxlanan və əsas fikirlərdən ibarətdir. Bu nəğmə — tək-jeganə "müqəddəs" sözünün təkrarlanmasından ibarətdir. Bu söz üç dəfə dalbadal oxunur və bu ən möhtəşəm himndir ki, jalnız kilsədə oxuna bilər. Bu nəğmə "üç müqəddəs" adlanır ki, bu da sadəcə olaraq "üç dəfə müqəddəs" deməkdir.

"Müqəddəs" sözünün təkrarının mühümlüjünü asanca unutmaq olar. Bu xüsusən də poezija üçün xarakterikdir. Belə təkrar nəzərə çarpdırılmanın üsullarından biridir. Əksər müasir dillərdə belə üsullar bir neçədir. Biz xüsusi olaraq qejd etmək istədijimiz sözün altından xətt çəkə bilərik, onları seçə və kursiv kimi çap edə bilərik. Biz bu sözləri dırnaqarasına ala bilərik və ja cümləni nida işarəsi ilə qurtararıq. Bütün bu üsullar ona görə irəlicədən tə'jin edilmişdir ki, oxucuların diqqətini xüsusi əhəmijjətə cəlb etsin.

Qədim jəhudilər də xüsusi qejd etmənin müxtəlif metodlarından istifadə edirlər. Belə metodlardan biri — təkraretmə idi Biz İsanın təkraretmə üsullarından necə istifadə etdijini görürük: "Doğrusun, doğrusun dejirəm sizə…" dediji zaman. Burada iki dəfə "doğrusun" o deməkdir ki, onun ardınca — son dərəcə əhəmijjətli söz gəlir. "Doğrusun" kimi tərcümə olunmuş söz — bu qədim "amin" sözüdür. Biz bir qajda olaraq, hesab edirik ki, bu söz şəhadətin və duanın tamamlanması üçün tə'jin edilmişdir. "Bu həqiqət" deməkdir. İsa ondan sonluq üçün jox, müqəddimə üçün istifadə etmişdir.

Jaradılışın 14-cü fəslində biz təkrarın üsullarından istifadə etmədə qəribə hadisə ilə qarşılaşırıq. Tarixdə Siddim vadisində padşahların döjüşündə insanlar haqqında dejilir ki, onlar qatranlı çalaja düşmüşdülər. Bə'zi tərcüməçilər onları asfalt çalalar adlandırırlar, digərləri — bitumlu və ja sadəcə böjük çala adlandırırlar. Səbəb nə idi bu tərcümədəki fikir ajrılığına? Ymumijjətlə bu nə çalar idi? Jəhudi mətnindən bu tamamilə ajdın dejildi. İlk mənbələrdə "çala" kimi qejd olunan jəhudi sözündən istifadə də olunur və sonra o sadəcə təkrar olunur. Bu qəzijjədə ejnən "çalalar" çalaları haqqında danışılır. Jəhudi — mətnin müəllifi — demək istəjirdi ki, çala — çaladır. Bir para çalalar digər "çalalardandır". Bu çalalar isə — çalalar çalası — dünjada ən çalalar — çalası olmuşlar. Barəsində var, adi çalaja düşəsən. Jox, əgər çalalar çalasına düşmüşsünüzsə, onda sizə həqiqətən qibtə etmək lazım dejil.

Biblijada bir neçə hadisə ejnən "üçüncü dərəcədə" təkrar olunur. Bu üstünlük dərəcəsi qüvvətə jüksəltməjin, bu mə'naja jüksək əhəmijjət verilməsinin üç dəfə göstərildiji qejd olunur. Məsələn, Vəhj kitabında Allahın Dəhşətli məhkəməsi havada süzən qartaldan xəbər verilir. O ucadan qışqırır: "Fəlakət! Fəlakət! Jerdə sakinləşən fəlakət…" Həmin bunları biz tamamilə Jeremijanın mə'bəddə söjlədiji nitqinin acı istehzasında görürük, harada ki, o ikiüzlülüklə ucadan "Bu mə'bəd Tanrınındır, mə'bəd Tanrınındır" qışqıran insanları mə'zəmmətləjirdi.

Jalnız bir halda biz Müqəddəs Jazıda görürük, necə Allahın hansısa atributu üçüncü dərəcəli qüvvətə jüksəldilir. Jalnız Allahın bir atributu üç dəfə dalbadal adlanır. Biblija dejir ki, Allah müqəddəsdir, müqəddəsdir, müqəddəsdir. O nəinki sadəcə müqəddəs idi və ja hətta belə müqəddəs, müqəddəsdir. Biblijada bir dəfə olsun dejilmir ki, Allah məhəbbətdir, məhəbbətdir, məhəbbətdir, və ja mərhəmətlidir, mərhəmətlidir, mərhəmətlidir, və ja qejzlidir, qejzlidir, qejzlidir, və ja ədalətlidir, ədalətlidir, ədalətlidir. Lakin dejilir ki, O müqəddəsdir, müqəddəsdir, müqəddəsdir, bütün jer Onun əzəməti ilə dolmuşdur.

"Sarafların səsindən qapı çərçivələri ilə kandarları sarsıldı, mə'bəd tüstü ilə doldu" (Jəş. 6:4).

Bu jaxınlarda kilsəjə mənsubijjəti olan insanlar arasında sorğu keçirildi. Sorğu onu göstərdi ki, onların kilsəjə getmələrini dajandırmalarının əsas səbəbi ürək sıxıntısı idi. Çox insanlar ibadəti çətinliklə qəbul edə bilirlər, necə ki, qismən həjacanlı və həssaslı. Burada biz görürük ki, nə vaxt Allah mə'bəddə zahir olurdu, onda mə'bədin astanası və darvazası titrəjirdi. Qapının jan taxtasının tərpənməjən parçası, cansız astana, ağac və metallar, hansılar ki, eşidə bilmirlər, danışa bilmirlər, kifajət qədər həssas idilər ki, Allahın iştirakında titrəjə bilirdilər. Mətndə tam mə'nası dejilir ki, onlar titrəjirdilər. Onlar dajandıqları jerdə əsirdilər.

"Mən dedim: “Vaj, həlak oldum! Çünki ağzı murdar bir adamam, həm də ağzı murdar adamlar arasında jaşajıram. Buna baxmajaraq qarşımda Padşahı — Ordular Rəbbini gözlərimlə gördüm”" (Jəş. 6:5).

Nəinki kilsənin qapıları titrədi. Kilsədə Əhdi-Ətiq arasında ən güclü titrəjən Jeşajanın vücudu oldu. O diri Allahı görən zaman, hökmranlıq edən Monarx kainatda Özünün bütün müqəddəsliji ilə onun gözləri qarşısında zühur etdiji vaxt Jeşaja qışqırdı: "Mənə bədbəxtlik üz verib!"

Müasir insan qulağı üçün Jeşajanın harajı qəribə səslənirdi. Bu gün az-az eşitmək olar ki, kimsə bədbəxtlikdən danışır. Belə ki, bu söz köhnədəbli və qədim xas olduğu üçün, bir neçə müasir tərcüməçilər onu başqa sözlə əvəz etməji üstün tuturdular. Bu ciddi səhv idi. "Bədbəxtlik" sözü — biblija dilində əhəmijjətli sözlərdən biridir, və biz özümüzə ixtijar verə bilmərik ona e'tinasızlıq göstərək. Onda xüsusi məqsəd qojulur.

Biz bədbəxlik haqqında düşünən zaman, onda özümüzdə igidin başına tökülən qədim melodram kimi bəla, zaval təsəvvür edirik. "Polinanın bojunbağısı" nın qəhramanı daşürəkli sahibi ona girovu geri olma hüququndan imtina etdiji zaman bədbəxtlikdən öz əllərini sındırır. Və ja biz relslərə sarınmış rəfiqəsini xilas etmək üçün göjdən dəmirjoluna atdanmış Majti Mausu özlüjümüzdə təsəvvür edirik. O qışqırır: "Mənə bədbəxtlik üz verib!" Və jaxud biz özlüjümüzdə düşünürük, "Amos və Endi" şousunda bədbəxtlikdən ağlını itirmiş balıqlar Padşahının ən sevimli ibarəsi haqqında, hansı ki, dejir: "Mənə bədbəxtlik üz verib, Endi, bilmirəm mən nə edim!"

"Bədbəxtlik üz verib mənə" ibarəsi, digər qədim "hejhat" və ja "həqiqətən" tip kimi ifadələrdən jol keçib. Jeganə dil, hansı ki,, bu vaxta qədər bu ifadəni saxlajıb — bu idişdir. Müasir jəhudi əvvəlki kimi öz kədərini "Oj, vej" qışqıraraq tökür ki, bu da "Oj, vej ist mer" ifadəsinin qısaldılmış forması adlanır. "Oj, vej" idişdə "Aj bədbəxtlik" deməkdir, "Aj mənə üz vermiş bədbəxtlik" sözünün qısaldılmış formasıdır.

Tam ölçüdə Jeşajanın, əgər Biblijada istifadə etdiji nitqinin xüsusi formasına baxsaq, onun harajının gücünü qijmətləndirmək olar. Pejğəmbərlər Allahın onların bejinlərinə jeritdiji müjdəni təntənə ilə e'lan etdikləri vaxt, onlar bunu daha tez-tez kahinlik formasında edirdilər. Bu kahinlik Allahdan gəlirdi və onlarda jaxşı xəbərlər kimi, həmçinin pis xəbərlər də saxlana bilərdi. Kahinlik, "müqəddəs" sözünün önündə gedən müsbət jüklü aparıcıdır. İsa kahinlik formasına Özünün Dağlıq şəhadətində "Məzlum müqəddəslər", "Ağlajan müqəddəslər", "Həqiqətən qızğınlıqla və ehtirasla arzu edən müqəddəslər" müraciətilə gəlmişdir. Onun dinləjiciləri başa düşürdülər ki, O pejğəmbərlərin müraciət etdikləri nitq formasından istifadə edirdi. Bu xejirxah xəbər aparan kahinlik idi.

İsa həmçinin, mənfi formalı kahinlikdən də istifadə edirdi. Farisejləri qejzlə ifşa edərək, O Allahın mühakiməsini onların başlarına e'lan etdi. O onlara dedi: "Kitab hərisləri və fərisejlər, ikiüzlülər sizə bədbəxtlik baş verib!" O bunları elə tez-tez təkrar edirdi ki, bu ifadə bir növ nəqarətə çevrilirdi. Pejğəmbərlərin ağızlarında "bədbəxtlik" sözü acı talejə e'lan edilmiş hökm çıxarılmasına çevrilirdi. Biblijada acı talejə şəhərlər, xalqlar, ajrı-ajrı adamlar — jalnız kahinlər düçar olurlar.

Jəşajanın bu sözündən istifadə etmək qejri-adi xüsusijjət daşıjırdı. Tanrını görən kimi, o Allahın mühakiməsini öz üzərində bildirdi. "Bədbəxtlik verib mənə!" — O müdhiş və özünün şəxsi başının mühakiməsində Allahın lə'nət çağırışı ilə qışqırdı. Bir iş var ki, nə vaxtsa pejğəmbər Allahın ismi ilə digərlərini lə'nətləjir; və tamamilə qejrisində nə vaxtsa o özü-özünü lə'nətləjir.

Dərhal lə'nət söjləjəndən və özünün ağızının ağılığını bildirəndən sonra Jeşaja qışqırdı: "Mən əjildim". Mən köhnə tərcüməjə daha çox üstünlük verirəm, hansı ki, dejilir: "Mən dağıldım". Asanlıqla başa düşmək olar ki, məhz nəjə görə müasir tərcümələrdə bu dəjişikliklər təqdim edilib. Bu gün heç kim demir "Mən dağıldım". Lakin bu fraza dərindən və ajdın mə'na verir, nəinki "Mən əjildim".

"Dağılmaq" tikişlərə ajrılmaq, tamlığı itirmək deməkdir. Bu sözlərlə Jeşaja müasir psixoloqların öz şəxsijjətlərini dezinteqrasija kimi qijmətləndirdikləri vəzijjəti ifadə edirdi. "Dezinteqrasija" sözünün mə'nası onun jazılarında "dez" — mənfi hissəcik və "inteqrasija" oxunur. İnteqrallamaq təxminən — ajrı-ajrı hissələri birləşdirib, onda jeganə bütövlük düzəltmək deməkdir. Məktəblər birləşdirilən zaman, onda müxtəlif millətdən olan uşaqlar bütöv məktəbli təşkilatı təşkil etməklə birlikdə oxujurlar. İnteqrallamaq — bütövlük deməkdir, insanlara tətbiq etməklə, bu göstərir ki, o mə'nəvi cəhətdən sağlamdır, müntəzəm və mükəmməl həjatla jaşajır. Müasir dövrdə biz dejirik: "Hər şej ondadır".

Əgər, nə vaxtsa, jerdə bütöv insan jaşamışsa, belə insan Jeşaja Ben Amos olmuşdur. O, "jeganə parçadan" bütöv şəxsijjətli idi. Müasirlər onu bütün İsraillilər arasında ən mö'min insan hesab edirdilər. O heç bir nöqsanı olmajan ləjaqətli təmiz almaz idi. Sonra qəfildən o Allahı gördü. Bu kiçik anda onun öz-özünə verilən qijmətli fincan kimi sındı. Dəqiqələrin ən jaxşı hissəsində o absoljut müqəddəslijin qarşısında çılpaqlaşdırılmış vəzijjətdə açıq çıxdı. İndijə qədər hələki Jeşaja başqa ölülərlə özünü müqajisə edə bilərdi, onun əsası var idi özünü olduqca juxarıja qojmağa. Həmin anda, o özünü ən uca standartlarla müqajisə zamanı, məhv edildi — mə'nəvi cəhətdən və ruhən qırıldı. O məhv edilmişdi. O dağılmışdır. Onun mövcudluğu şəxsi bütövlüjündə puça çıxmışdır.

Qəfil tənəzzülü dərk etmə, məhv olma Jeşajanın ağzı ilə əlaqədər idi. "Mən təmiz ağzı olmajan insanam ". Biz ondan gözləjə bilərdik ki, o desin: "Mən təmiz adəti olmajan insanam" və ja "Mən təmiz fikri olmajan insanam". Bunun əvəzinə o dərhal öz ağzına diqqəti cəlb edir. Həqiqətdə o dejir: "Mənim ağzım çirklidir". Nəjə görə belə tə'kidlə diqqət məhz ağızlara cəlb edilir?

Ehtimal ki, Jeşajanın kəlamının dərin mə'nasının jozulmasının açarını İsanın sözlərində tapmaq olar. O dejəndə: "Hələ də başa düşmürsünüz ki, ağıza girən qarından keçib və oradan bajıra çıxır? Ağızdan çıxan isə — ürəkdən çıxır, bu insanı ləkələjir, çünki ürəkdən pis nijjətlər çıxır, öldürmə, zina etmə, oğurluq, jalançı şahidlik, qejbətetmə". Və ja biz Tanrının qardaşı Jaqubun Müjdəsinə müraciət edək. Onun Müjdəsinin böjük hissəsi dilə həsr olunub.

"Dil alovdur. O, haqsızlıq aləmidir. Dil, üzvlərimizin arasında (elə) jerləşir ki, bütün bədənimizi çirkləndirir və özü cəhənnəm tərəfindən alovlandırıldığı kimi, bizim həjatımızın dövranını da alovlandırır. Çünki istər hejvanların, istərsə də quşların, istər sürünənlərin, istərsə də dəniz məxluqlarının hər cinsi insan soju tərəfindən əhliləşdirilir və əhliləşdirilmişdir. Dili isə heç bir insan əhliləşdirə bilmir. Dil, qarşısı alınmaz bəladır və öldürücü zəhərlə doludur. Biz dil ilə Allahı və Atanı təqdis edirik. Və dil ilə də Allahın surətində jaradılmış adamlara lə'nət oxujuruq. Təqdis və lə'nət ejni ağızdan çıxır. Qardaşlarım, bu belə olmamalıdır. Məgər bir bulağın ejni gözündən şirin və acı su çıxarmı? Qardaşlarım, məgər əncir ağacı zejtun, üzüm mejnəsi də əncir jetişdirə bilərmi? Beləcə heç bir bulaq həm duzlu, həm şirin su hasil edə bilməz" (Jaqub 6:3-12).

Dil — jorulmaq bilməjən və dajandırılmaz bəladır, məhvedici zəhərlə doldurulmuşdur. Jeşaja məhz bunu dərk etmişdi. O başa düşdü ki, qarşısında belə problem duran jeganə insan dejil. O başa düşdü ki, bunun xalq dil natəmizlijinə joluxub. "Mən natəmiz ağızlı camaat arasında jaşajıram". Bir an içində Jeşajada jeni və radikal əvvəlkilərdən fərqlənən günahları başa düşmə jaranır. O gördü ki, günah hər jerdən sızır, o tamam onun özünü və jerdə qalan hər şeji canına çəkdi.

Bir cəhətdən bizim bəxtimiz gətirdi: Allah bizə elə gəlmir, necə O Jəşajaja gəlirdi. Bizlərdən hansımız buna dözə bilərdik? Allah bizə, adətən öz günahlarımızı tədriclə başa düşməjə kömək edir. Allah Jeşajaja onun mə'nəvijjatca pozğunluğunu dərhal açdı. Qəribə heç bir şej joxdur ki, o həlak olmuş və məhv edilmişdir.

Jeşaja bunu belə surətdə başa salır: "Mənim gözlərim Padşahı, Savaof Tanrını gördü". O Allahın müqəddəslijini gördü. İlk dəfə həjatında əsl mə'nasında başa düşdü ki, Allah kimdir. Və həmin andaca Jeşaja ilk dəfə dərindən dərk etdi, o özü kimdir.

"Saraflardan biri mənə tərəf uçdu, əlində də maşa ilə qurbangahdan götürdüjü janar kömür var idi. O kömürlə dodaqlarıma toxunaraq dedi: “Budur, bu kömür dodaqlarına dəjdi, pislijin silindi, günahın barışlandı”" (Jəş. 6:6,7).

Jeşaja döşəmədə üzüqojlu uzandı. O öz bədənində hər bir hücejrəni, hər bir əsəb tellərini tumarladı. O jer axtarırdı, haradasa gizlənsin, dua edirdi ki, kimsə onu jerdə himajə etsin və ja mə'bədin tavanı onun üstünə uçsun, nəsə bir hadisə baş versin ki, onu başdan ajağa Allahın əzabverici müqəddəs baxışlarından mühafizə etsin. Lakin heç jerdə gizlənmək olmurdu. Allahın qarşısında o ürjan və jalqız idi. Jaxınlıqda Həvva jox idi ki, ona təsəlli versin, əncir jarpaqları jox idi ki, onun çılpaqlığını örtsün. Hədsiz bədbəxtlik onu bürüdü, belə bədbəxtlik insanın qəlbində təkcə qırıqlar qojmaqla onun ürəjini qırır. Günahkarsan, günahkarsan, günahkarsan. Onun bütün qəlbi bir an olsun zəifləməjən amansız günah hissindən həjacanlanaraq qışqırırdı.

Müqəddəs Allah, həmçinin də mərhəmətli Allahdır. O Öz qullarını təsəllisiz qojmaq istəmir. O tə'cili ölçü götürdü ki, bu adamı təmizləsin və onun ürəjini əvvəlki halına salsın. O serafimlərdən birinə bujurdu ki, bunu etsin. Mələk tez hərəkət etdi, onun əlində qurbangahdan götürülmüş maşa var idi. Janan oddan o maşa ilə olduqca qajnar şəfəqlənən kömür götürdü ki, hətta mələk ona toxuna bildi. Sonra Jeşajaja tərəf uçdu.

Serafim tərtəmiz közərmiş kömürü pejğəmbərin dodaqlarına sıxdı və onları jandırdı. Dodaqlar — insan bədənində ən hissijjatlı üzvlərdən biridir. Onlar öpüşmək üçün tə'jin edilmişdir. Və budur, Jeşaja müqəddəs alovun dodaqlarını necə jandırdığını hiss etdi. Janan bədəninin kəskin iji onun burun deşiklərini doldurdu, lakin bu hissijjat janıqdan dözülməz ağrını zəiflədirdi. Bu əzabverici təmizlənmə aktının şiddətli şəfqəti idi. Jeşajanın jarası dağlanmışdı, rəzalətlə onun dodaqları alovla məhv edilmişdir. Bu müqəddəs alov onu təmizlədi.

Lakin ilahi təmizlənmə aktı bununla qurtarmırdı. Təmizlənmə və bağışlanma daha sonra uzadılırdı. O başdan ajağa təmiz oldu, qəlbinin dərinliklərinə qədər tamamilə bağışlandı, lakin bunu tövbəniin əzabverici ağrıları ilə ödəmək lazım gəlirdi. Daha sonra o jüngül tövbəjə getdi, sözün xüsusi mə'nasını dejən vaxt "Mən çox jazığam". O öz günahlarında qüssələnirdi, bu qüssə onu büsbütün əhatə etmişdi, və sonra Allah mələjini göndərdi ki, ona şəfa versin. Onun günahı aradan qaldırıldı. Onun ləjaqəti toxunulmaz qaldı. Ağrılar artıq jox idi, lakin insancasına onun tərəfləri janından təhqir olunmamışdı. Onların öz günahlarını dərk etmələri konstruktiv idi. Cəza sərt dejildi. Bir sanijə ərzində onun bədənində dodaqlarının janması, ona həmişəlik şəfa gətirdi. Sonrakı anda insani dağılma, hansı ki, pejğəmbərə çevrilmişdi, jenə də tam şəxsijjət oldu. Onun ağzı murdarlıqlardan təmizlənmişdi. O pak idi.

"Sonra Rəbbin səsini eşitdim: “Kimi göndərək? Bizim üzün kim gedəcək?” Mən dedim: “Mən buradajam. Məni göndər”" (Jəş. 6:8).

İndi Jeşajanın qarabasması jeni ölçü götürdü. Bu ana qədər o Allahın əzəmətini görmüşdü. O serafimlərin nəğmələrini eşitmişdi. O öz dodaqlarında közərmiş kömürü hiss edirdi. İndi isə o ilk dəfə Allahın səsini eşidirdi. Qəfildən mələklər susdular və mə'bəddə əks-səda ilə guruldajan səs eşidildi, o səs ki, Müqəddəs Jazının çox jerlərində bolluca suların səs-küjünü təsvir edirdi, həmin səs guruldajırdı: "Kimi Mən göndərim? Və kim gedəcək Bizim üçün?"

Burada biz müəjjən nümunə görürük ki, hadisələr jenə bir daha təkrarlanır. Allah təzahür edir, dəhşətlə əhatələnmiş insan titrəjir, Allah bağışlajır və şəfa verir, Allah Öz nijjətini həjata keçirmək üçün göndərir. İnsan üçün hadisələr müəjjən sxemada inkişaf edir: sındırılmışdan — missijaja. Allah soruşanda: "Kimi Mən göndərim?", Jeşaja başa düşdü ki, bu sözdə hansı qüvvə tamamlanır. "Göndərilmiş" olmaq Allahın emissarı olmaq, səjdəgah adından çıxış etmək deməkdir. Əhdi-cədiddə "həvari" sözü "göndərilmiş" deməkdir. Əhdi-ətiqdə həvarinin oxşarı pejğəmbər sajılırdı. Allaha könülülər lazım idi ki, pejğəmbəri əldən salan peşədən başlasın. "Kimi Mən göndərim?"

Jəşajanın cavabına diqqət verin. O səsə səs verdi: "Budur mən, göndər məni". Bu sözlərlə o çox şej etdi, sadəcə olduğu jer haqda xəbərdarlıq etdi. Bunları bildirməklə o, könüllü Allaha qulluq etməji təklif etdi. O necəsə dedi: "Mən gedirəm. Axtarma artıq. Göndər məni".

Jəşajanın cavabında iki əhəmijjətli detala fikir vermək lazımdır. Birincisi — bu idi ki, o cəfəngijjat danışan dejildi. Boltajın süqutu məşhur uşaq şe'rlərində çox faciəli idi, ona görə ki, kimsə onu jenidən jığa bilsin. Lakin o, məhz Jeşajadan bir o qədər də zəif dejildi. Jeşaja həmin çoxluqda jerə düşən jumurta kimi qıraqlara bölündü. Lakin Allah onu jenidən jığdı. Allah sınmış insanı götürmək və onu qulluğa göndərmək imkanına malikdir. O günahkar insanı götürdü və onu pejğəmbər etdi. O murdar ağızlı insanı götürdü və onu Özünün elçisi etdi.

İkinci əsas məqam bizim müşahidə etdijimiz bu hadisədə — o idi ki, Allahın firavanlığının gücü Jeşajanın qəlbində onun insani şəxsijjətini məhv etmədi. Jeşaja dedi: "Budur mən". Jeşaja əvvəlki kimi dejə bilərdi "mən". O öz simasını saxladı. O şəxsijjətini itirmədi. Xristianlığı pisləjənlər necə olsa əlləşirdilər ki, "mən"i məhv etməji Allaha jazmağa cəhd etsinlər. O bundan uzaq idi — əksinə, Allah şəxsijjəti xilas edir. O "mən"i sağaldır ki, o jararlı olsun və Allahın ona bujurduğu missijaları jerinə jetirə bilsin. Jəşajanın şəxsijjəti dəjişdirilmişdi, lakin silinməmişdi. Mə'bədi atarkən, o əvvəlki kimi Jəşaja Ben Amos qalmışdır. O həmin insan idi, lakin onun ağzı təmiz idi.

Allahın heç bir qulu öz missijasına ujğun dejil. İstənilən təbliğçi ikiüzlülükdə günahlandırıla bilər. Təcrübədə alınır ki, pastor öz təbliğində Allahın Sözünü daha möhkəm tutmaqdansa, daha çox tez sınan olur belə günahlar üçün. Nə üçün? Ona görə insan nə qədər Allah Sözünə inamlıdır, o daha çox böjük missijalar jerinə jetirəcək. Missija nə qədər jüksəkdirsə, ondan daha da uzaqda o özü olacaq.

Mən mə'bədlərdə Allahın müqəddəsliji haqqında danışanda içimi jejirəm. Mən insanlardakı reaksijanı görə bilirəm. Onlar inamla ibadətgahı tərk edirlər ki, təzəcə müqəddəsin iştirakında olublar. Ona görə ki, onlar məni eşidirlər, müqəddəslər haqqında təbliğ edəndə, onlar nəticə çıxarırlar ki, mən özümdə həmçinin müqəddəsəm, mə'lumatçı kimi, hansını ki, mən daşıjıram. Bu anda mən qışqırmaq istəjirəm: "Bədbəxtlik verib mənə!"

Güman etmək təhlükəlidir ki, özü-özünə müqəddəsliji öjrənmək insanı müqəddəs edir. Bunun öz istehzası var. Mən sübut etdim ki, mənim Allahın müqəddəslijini dərin ehtirasla dərk etməjimə səbəb məhz odur ki, mən özüm müqəddəs dejiləm. Mən çox vaxtını mə'bəddə jox, ondan kənarda keçirmiş dünjəvi insanam. Lakin mən Allahın dahilijinin hissijjatını kifajət qədər udmuşam ki, bunu daha da çox istəjim. Mən bağışlanmaq nədir və Allahın sənə Öz missijasını nə vaxt həvalə etmək istədijinin nə demək olduğunu bilirəm. Mənim qəlbim daha çox şejlərə can atır. Mənim qəlbim daha çox şejlərə ehtijac dujur.

III FƏSİL

Lərzəjə salan təlqin etmənin sirri

Bu nə gözqamaşdırıcı şüadır,

Məni dəlib-deşir, lakin jaralamır?

Mən janıb-sönürəm və şö'lələnirəm,

Həjacan sakitləşmir, necə ki bunu istəməzdim.

Və alov alışıb janmağa davam edir, məni şövqlə doldurmaqla.

Müqəddəs Avqustin

Beləliklə biz bu kitabın artıq üçüncü fəslinə gəlib çatdıq, mən isə hələ də ajdınlaşdırmamışam — müqəddəs olmaq nə deməkdir.

Təəssüf, artıq bunu tə'sirə salmaq olmaz. Müqəddəsliji müəjjənləşdirərkən həddindən artıq çətinliklərlə toqquşursan. Müqəddəslik özündə o qədər çox şejlər jerləşdirir ki, onlar da bizə o qədər jaddır ki, sanki onu müəjjənləşdirmək az qala mümkün dejil. "Müqəddəs" sözü real mə'nada — bizim üçün jad və "xarici" sözdür. Lakin, adətən, biz xarici sözlərlə rastlaşan zaman, həmişə ümid jeri var ki, bizim köməjimizə dəqiq tərcümə verə bilən lüğət gələ bilər. Lakin bizim qarşımızda dajanan problem ondan ibarətdir ki, "müqəddəs" sözü — bütün dillər üçün xaricidir. Burada heç bir lüğət kömək edə bilməz.

Problem, həmçinin onunla da mürəkkəbləşir ki, Biblijada "müqəddəs" sözündən istifadə olunur. Bir neçə əhvalatlarla "müqəddəs" sözü Biblijada Allahın mərhəmətinin anlajışında jaxın rabitəli mə'na istifadə olunur. Ejni zamanda bu sözün adi tə'rəfi belədir: "Heç bir ləkəsiz, hər şejdə büsbütün nöqsansız və qüsursuz, təmiz".

Biz "müqəddəs" sözünü eşidərkən, onda birinci, ağlımıza gələn, bu təmizlikdir. Əgər axıracan ddəqiq olsaq, onda Biblijada bu söz həmçinin belə mə'nada istifadə olunur. Lakin təmizlijin və ja mə'nəvi qüsursuzluğun idejası ondan ibarətdir ki, ən jaxşı hallarda Biblijaja bu sözün ikinci mə'nası ujğun gəlir. Serafimlər öz nəğmələrini oxujan zaman, o vaxt onda nə isə çox şej saxlanılırdı, ümumijjətlə "təmiz, təmiz, təmiz" olduğundan.

"Müqəddəs" sözünün əsas mə'nasının mahijjəti, — "mükəmməldir". Bu qədim sözdən əmələ gəlib, "kəsmək" və ja "ajırmaq" kimi göstərilir. Əgər bu əsas mə'nanı müasir dilə tərcümə etsək, onda "kəsmək və ja ajrıca biçmək" frazası jaranır. Biz gejim, və ja digər hansısa gözəl kejfijjətli mal görərkən, onda dejirik ki, onlar "gözəl biçilib".

Hər bir jazıçıja redaktor lazımdır. Redaktorlar — e'cazkar adamlardırlar. Öz işlərində onlar sehrbaz kimidirlər və hətta böjük qüdrətə malikdirlər. Onlar əjri-üjrü əljazmalarını nə isə lajiqli bir şejə çevirməji bacarırlar. Onlar mə'nası dumanlı olan mətndən parça götürə və onu kristal kimi ajdın düzəldə bilirlər. Onların zəhmətinin sajəsində oxucular müəllifin qramatik və stilistik səhvini görmürlər — onlar kitab oxucuların gözləri qarşısında durmazdan əvvəl səhvləri düzəldirlər. Onlar nəşrijjat işinin ciddi qəhrəmanları kimi qalırlar, öz işin görən nadir igid kimi. Lakin — həqiqətin üzünə düz baxaq — bə'zən onlar dəhşətli dözülməz olurlar.

Mənim redaktorum uzun sözləri görəndə dözülməz olur. O məndən and götürdü ki, bu kitabı jazanda çalışım, uzun sözlərə və ja elmi dilə qaçmajım. Bu kralı çılpaq mövqedə qojmaq kimidir. Uzun sözlərin köməji ilə mən şəxsi mə'lumatsızlığımı açıram. Uzun sözlər bunun üçün çox jararlıdır. Əgər mən heç kimin başa düşmədiji sözdən istifadə edə bilirəmsə, onda ümid var ki, insanlar fikirləşəcəklər ki, hər halda mən nə haqda danışdığımı özüm başa düşürəm, əgər bu onların gücündə dejilsə.

Mən toxumam. Mən uzun sözlərdən istifadə etməlijəm. Redaktoru jaddan çıxaraq. Uzun, abstrakt, ilahijjatçı sözlərə hazırlaşın. Hazırsınızmı?

Transsendentlik.

Bax budur. Mən indicə nə sajdım. "Transsendentlik" sözündə 15 hərf var. Lakin "vəfasızlıq" sözü də, həmçinin jetər qədər uzundur — 10 hərf, lakin hamı başa düşür ki, bu deməli (düzünü desək, mənim jazımda bu söz jeddi hərfdən ibarət idi, lakin mənim redaktorum səhvi düzəldib).

"Transsendentlik" sözü, ejnən tərcümədə "belə üstündən aşmaq lazımdır". Bu gün ona "adi sərhəddən çıxan" mə'nası verilir. "Transsendent" nəjinsə üstündən müəjjənləşdirilmiş sərhəddi keçən jüksəklik deməkdir. Biz Allahın transsendentliji haqqında danışanda, o vaxt nəzərə alırıq ki, Allah bizdən jüksəkdir və bizim hədd — hüdudumuz Onun üçün qətijjən sərhəd dejil. Bu sözdə Onun bütün böjüklüjünün absoljut və üstünlüjü ötürülür, həmçinin Allahla dünja arasındakı münasibətlər açılır. O dünjadan da jüksəkdir. O dünja üzərində absoljut hökmranlığa malikdir. Dünjanın Onun üzərində heç bir hökmranlığı joxdur. "Transsedent" sözü Allahın dağıdıcı böjüklüjünü, Onun dünja üzərində ücalığını verir. O, Onlar və Onun istənilən jaradılışı arasında uzanan sonsuz distansijanı göstərir. O son dərəcə jaxşı və bütün jerdə qalanlardan jüksəkdir.

Biblijada Allahı müqəddəs adlandıran zaman, o vaxtı, əsasən bu göstərilir ki, O transsendentlə ajrılmışdır. O bizdən nə qədər ucadır və nə qədər bütün bizim sərhədlərimizin hədd — hüdudunda jerləşir, sanki bizə demək olar ki absoljut jabançıdır. Müqəddəs olmaq "başqalaşmaq" deməkdir, tamamilə xüsusi obrazda seçilməlisən. "Müqəddəs" sözü vaxtı jer cisimlərinə münasibət tətbiq edilir, onda, bir qajda olaraq, həmin bu əsas mə'nadan istifadə edilir. Diqqətlə aşağıdakı sijahıja baxın, nə xüsusda Biblijada müqəddəslər haqqında necə dejilir:

müqəddəs torpaq

müqəddəs kilsə

müqəddəs şənbə

müqəddəs xalq

müqəddəs jer

müqəddəs məsh

müqəddəs libas

müqəddəs jubilej

müqəddəs ev

müqəddəs sahə

müqəddəs onda bir hissəsi

müqəddəs su

müqəddəs buxurdan

müqəddəs mücrü

müqəddəs çörək

müqəddəs şəhər

müqəddəs toxum

müqəddəs söz

müqəddəs vəsijjət

müqəddəslər

müqəddəs jer

müqəddəslər müqəddəsi

Bu sijahı ölçüjə gəlməz dərəcədə tükənməzdir. Onun məqsədi — "müqəddəs" sözü Allahdan başqa, digər çoxlarına tətbiq edildijini göstərməkdir. Bütün hallarda "müqəddəs" sözü sadəcə mə'nəvi və etik kejfəjjətdənsə, qismən başqa ifadələr üçün istifadə olunur. Müqəddəs tutulan hər şej — jerdə qalanların hamısından ajrılmışdır, dünjadan ajrılmışdır. Bu insanlar, bu cisimlər, və ja anlajışlar — müqəddəs sajılırdılar, ümumi istifadəetmədən ajrılmışdılar, Allaha və Ona qulluq etmək üçün tə'jin edilmişlər.

Bu sijahıda göstərilən heç bir şej öz özünə müqəddəs sajılmır. Müqəddəs olmaq üçün hər şej Allah tərəfindən müqəddəs sajılmalıdır. Jalnız tək Allah müqəddəsdir Özü — Özünə. Jalnız tək Allah daha nə isə müqəddəs edə bilər. Jalnız nəjə isə toxuna bilən Allah onu dəjişdirə bilər, adi bir şejdən və ja ümumi istifadəedilmişdən, xüsusi, özgə, ajrılmış nəjə isə çevirər. Ona fikir verin ki, Əhdi-ətiqdə müqəddəs sajılan şejə necə münasibət bəsləjirlər. Nə olursa — olsun o özündə xüsusi möhür daşıjır. Müqəddəs sajılan əşjalardan gündəlik istifadə olunmur. Onlara ümumijjətlə toxunmaja bilərlər. Müqəddəsləşdirilmiş qidanı jeməjə bilərlər. Qısaca demək olar ki, təqdis olunmuşlar məişətdə istifadə edilmişlərdən istisna edilirlər. O xüsusidir.

Nə üçün səhnəjə təmizlik haqqında anlajış çıxır? Biz müqəddəsliji təmizliklə tənləşdirməjə, və ja mə'nəvi mükəmməlləşdirməjə adət etmişik. Nə isə əziz tutulanda, müqəddəs edilir, o zaman o təmizlik sahəsində ajrılır. Müqəddəslik təmizliji istisna etmir. Müqəddəslik haqqında anlajış özündə təmizlik anlajışını saxlajır. Lakin bizə heç vaxt jaddan çıxartmaq lazım dejil ki, müqəddəslik idejası heç vaxt təmizlik idejası ilə tükənmir. Müqəddəslik özündə təmizliji jerləşdirir, lakin o özü bunun janında — sadəcə təmiz olduğundan çox müqajisəedilməz bir şejdir. Bu təmizlik və transsendantdır. Bu transsendent təmizlikdir.

Nə vaxt biz jazı üçün Allaha "müqəddəs" sözündən istifadə edirik, ddaha bir problemlə qarşılaşırıq. Allah haqqında tez-tez danışarkən biz Allahın atributları adlanan kejfijjət və xüsusijjət sijahısı tərtib edirik. Biz dejirik ki, Allah ruhdur, O hər şeji bilir, O seviləndir, O ədalətlidir, mərhəmətlidir, lütfkardır və s. Atributların bu uzun sijahısına müqəddəslik idejasının mövcud tendensijasını əlavə etmək olar. Lakin "müqəddəs" sözü zamanı Allaha münasibət tətbiq edilir, o kimi-isə ajrıca atribut kimi göstərir. Əksinə, Allaha bu sözün tətbiqi ümumi mə'na kəsb edir. O Onun ilahilik sinonimi xüsusunda istifadə olunur. Jə'ni "müqəddəs" sözü hamının diqqətini cəlb edir ki, Allah var. O bizə xatırladır ki, Onun sevgisi, — müqəddəs sevgidir, Onun ədaləti — müqəddəs ədalətdir, Onun mərhəməti — müqəddəs mərhəmətdir, bilik — müqəddəs bilikdir, Ruh isə — Müqəddəs Ruhdur.

Biz əmin olduq ki, "müqəddəs" termini Allahın transsedantlıq diqqətini cəlb edir, bu faktla da O dünjada ən ucadır. Biz, həmçinin əmin olduq ki, Allah "əlini uzatmağı" bacarır,və Öz dünjasında seçdijini müqəddəs sajır. Öz toxunuşu ilə O qəfildən adi bir şeji adi olmajana edir. Bir daha təkrar etmək lazımdır: bu dünjada elə bir şej joxdur ki, özü-özünə müqəddəs olsun. Jalnız Allah nə isə müqəddəs edə bilər. Jalnız Allah təqdis edə bilər.

Müqəddəs olmajanı müqəddəs sajdığımız zaman, onunla bütpərəstlikdə günah işlədirik. Bütpərəstlik — ağır janılmadır, adi cisimlərə münasibət zamanı, jalnız Allaha məxsus olan hörmət, sitajiş, pərəstiş etmə və hejranlıq mejdana gəlir. Bütpərəstlijin məğzi — Jaradanın əvəzinə nacinsə pərəstiş etməkdir.

Qədim zamanlarda büt hazırlamaq peşəsi gəlirli sajılırdı. Bə'zən bütlər ağacdan, bə'zən daşdan, bə'zən isə qijmətli metallardan hazırlanırdı. Büt hazırlajan bazar mejdanına gedib, ən jaxşı material alırdı, sonra isə öz e'malatxanasına gedib ustalıqla onları e'mal edirdi. Saatlarla jaxşı alətlərin köməji ilə materiala lazımi forma verirdi. İşini qurtaranda o e'malatxananı süpürür və səliqə ilə alətləri şkafda jerləşdirir. Sonra diz üstündə əjilib, indicə özünün düzəltdiji bütə müraciət edərək deməjə başlajır. Təsəvvür edin ki, siz korlarla və səssiz ağac və ja daş parçaları ilə danışırsınız. Ona müraciət olunan bu parça heç bir söz eşitmir. O cavab verə bilmir. O kömək göstərə bilmir. O kor, kar, lal və köməksizdir. Bunabaxmajaraq insanlar belə əşjalara müqəddəslik gücünü jazırdılar və onlara sitajiş edirdilər.

Hərdən bütpərəstlik bir neçə daha zərif formalar götürürdü. İnsanlar daşdan və ja totemdən jonulmuş obrazlara sitajiş etmirdilər. Bunun əvəzinə onlar Günəşə və ja Aja, jaxud abstrakt idejalara sitajiş etməjə başladılar. Lakin axı Günəş də jaranmışdır. Və heç bir müqəddəslik və ja transsendentlik Ajda da joxdur. Bu cisimlərin hamısı — təbiətin hissəsidir. Onlar hamısı törənmişlər. Onlar dərin təssürat jarada bilərlər, lakin bununla onlar bütün jaranışda haşijədən çıxmırlar və heç nə ilə ondan uca dejillər. Onlar müqəddəs dejillər.

Bütlərə sitajiş edəndə, onu müqəddəsin müqəddəssizliji adlandırırlar. Jadınızdadır, jalnız Allah təqdis edə bilər. (Kilsə xadimi kəbini və ja şəriklik üçün çörəji "təqdis edəndə", onda fərz edilir ki, o artıq baş vermiş faktı jaradır — "təqdis olunan" artıq Allah tərəfindən təqdis olunub.) Allahın, heç vaxt təqdis etmədiji şeji insan vücudu təqdis etməjə cəhd edir, onda bu təqdis etmənin həqiqi aktı dejil. Bu kafirlik və təhqir etmə aktıdır. Bu bütpərəstlik aktıdır.

Əsrimizin əvvəlində bir alman alimi qejri-adi və maraqlı iş gördü. O müqəddəslijin mə'nasını öjrəndi. Bu insanın adı Rudolf Ottodır. Otto müqəddəslijə elmi-nöqteji nəzərindən baxmağa cəhd göstərirdi. O, müxtəlif mədənijjətə və xalqlara məxsus insanların özlərini necə aparmalarına, nə iləsə qarşılaşdıqları zaman nəji müqəddəs sajdıqlarına baxırdı. O müqəddəslərlə görüşəndə sınağa çəkilmiş insanların hissijjatı ilə tədqiqat aparırdı.

Ottonun etdiklərində ilk əsas açıqlama, onunla nəticələnirdi ki, insanlar çətinliklə müqəddəsliji təsvir edirlər. O müşahidə etdi ki, heç olmazsa müəjjən şejlər dejilə bilərdi, lakin həmişə izaha aciz bir şej kimi dejilməjən element qalır. İş bu "bir şej» — in irrosionallığında dejil. Onun həddən artıq səmərəlilijindədir. O bizim düşüncəmizin əhatə qabilijjətinin sərhəddində dajanır. Təcrübədə insanların müqəddəslərlə qarşılaşması bir şej idi ki, sözlərlə ifadə etmək mümkün dejil. Bunu Otto "jaxşı cəhət" adlandırdı. "Jaxşı cəhət" — bu müqəddəslərlə qarşılaşmadı, insani həjacanlanmanın bir hissəsidir ki, ifadə etmək üçün insan təəssüflə çalışır və söz tapa bilmir. Bu ruhaniünsürdür, izahata tam ujğun şəraitdə mejdan oxumaq.

Müqəddəslər üçün Otto xüsusi termin jaratmışdı. O onu mysterium tremendum adlandırmışdı. Sadəcə tərcümədə bu belə səslənir "lərzəjə salan təlqinetmənin sirri". Otto onu belə təsvir etmişdir:

"Bə'zən hiss ləpədöjən dalğalara bənzər jumşaq dalğalarla dijirlənə bilir, idrakın bütün guşəsinə dərk edilir, onun dünjası ilə doldurulur və dərin istəklə sitajiş edilir. Hərdənbir o daha çox uzanır, sevinc dalğasının hissijjatı uzun zaman vibrasija əmələ gətirir, əks-səda ilə ötürülür, qəlbin kökünü dəjişdirir, axıracan sakitləşməjənə qədər qəlb özünün adi "dünjavi" dinsiz həjacanlarının vəzijjətinə qajıtmır. Müqəddəsin dujğusu vulkan püskürməsinə oxşar olmasıdır, o qəfildən qəlbin dərinliklərindən spazma və qıcolma ilə çıxma qabilijjətinə malikdir və ja ehtirasın ən qəribə formalarına, qəzəbə, sərxoş vəzijjətini xatırlamağa, sevincə və cuşa gətirir. O düşüncəsiz və məkrli formalar qəbul edə bilir, mövhumati dəhşətlərlə jüklənmiş həjacan və sarsınma vəzijjətində qurtara bilər. Muqəddəsin dujğusu qəddar və vəhşi formalar qəbul edə bilər, lakin o, jenə də isə gözəl, təmiz və tam şöhrət inkişaf etdirmək bacarığına malikdir. O təvazökarlığla danışıq qabilijjətini itirmiş və insan vücudunun kimin və ja nəjin iştirakında lərzəsinə çevrilə bilər. Nə izharedilməz sirrlər və bütün jaranmışlardan jüksələn var Onun iştirakındadır".

Otto tremendum (lərzəjə salan təlqin etmə) haqqında, bizdə müqəddəslijə çağıran qorxu haqqında dejirdi. Müqəddəs bizi dəhşətin xüsusi növü ilə doldurur. Biz bunu təsvir etmək üçün ifadə formalarına qaçırıq: "Mənim qanım damarlarımda dondu", "Bədənim buza döndü".

Zənci ruhani nəğmələrində olduğu kimi: "Sən orada idin, mənim Tanrımı çarmıxa çəkən zaman?" Bu nəğmənin nəqarəti belə idi: "Bə'zən mən bundan titrəjirəm… titrəjirəm… titrəjirəm…"

Biz müqəddəslərə qarşı qarışıq hisslərimizə mə'nəvi qida vermək fikrindəjik. Hansısa mə'nada o bizi ejni zamanda həm cəlb edir, həm də itələjir. Əsrarəngsiz güc bizi ona dartır və bununla birlikdə ondan qaçmaq istəjirsən. Biz demək olar ki, jolajrıcında dajanmışıq, bilmirik hara gedək. Yrəjimizin bir hissəsində biz müqəddəslijin həsrətini çəkirik, o birində — onu itələjirik. Biz nə onunla, nə də onsuz jaşaja bilmirik.

Bizim müqəddəslərə münasibətimiz kabuslar haqqında tarixə, və dəhşətli filmlərə olan münasibətimizə oxşajır. Uşaqlar validejnlərindən qarabasmaların tarixi haqqında danışmağı xahiş edirlər, onlar razılaşanda, hekajət onları o dərəcədə qorxudur ki, validejnlərindən dajanmağı jalvarmağa başlajırlar. Mən arvadımı dəhşətli filmlərə baxmağa aparmağı xoşlamıram. O onları sevir — o vaxta qədər ki, dəqiqlik ilə baxmağa başlamajıb, mənə demək lazım idi ki, baxıb qurtarana qədər. Hər dəfə ejni şej təkrarlanır. Əvəlcə o mənim əllərimi sıxır və onda dırnaqlarımdan japışır. O iki əli ilə gözlərini bağlamaq üçün əllərimi buraxan zaman məndə jüngüllük üçün jeganə an gəlir. Növbəti addım — o öz jerini atıb ən axırıncı sıraja gedir və divara söjkənib durur. O orada əmin ola bilərdi ki, heç kim arxadan onun üstünə atılmaz və cırmaqlamaz. Və sonuncu mərhələ — o ümumijjətcə fojedə sığınacaq axtarmaq üçün tamaşaçı zalından çıxır. Buna baxmajaraq, o təkrar edirdi ki, belə filmlərə getməji xoşlajır. (Haradasa bunlar arasında ilahijjatçı idejalara illüstrasija saxlanılır).

Ehtimal ki, bu qəribə fenomenin qarışıq hisslərinə ən əjani misal sınanmış insanların müqəddəslərə münasibətini biz dünja radiosunda tapırıq. Zenit televizijası gələnə qədər ev əjləncəsi radioproqramı idi. Bizi hər gün "sabun operası" ilə doldururdular ki, buna da həmin "sabun" kompanijası sponsorluq edirdi. Axşam vaxtı "Tənha rejncer", "Supermen", "Tennisi ced", "Hopa Herriqan" və s. və s. kimi tamaşalar və sərgüzəştlər verilirdi. Mənim sevimli proqramlarım mistik idi. "Qanqbasteri", "Mister Kin itirmişləri tapır", "Coni Dollar — sığorta müstəntiqidir" və "Əsrarəngizlər".

Bütün dəhşətli proqramlar arasında ən dəhşətli proqram açılan qapının uzun-uzadı qəribə cırıltılı səsi ilə başladı, elə bil ki, kimsə şüşəni dırnaqları ilə cırır. Bu mənim düşüncəmdə üfunətli zirzəminin əsrlərcə tıxanmış hörümçək torlu qapısının ağır-ağır tədriclə açılmasının qədim obrazını ojadır. Qapı cırıltısının ardınca diktor "İnner sanktum!" ahəngdar səslə ifa edərək çıxış etdi.

"İnner sanktum" sözündə dəhşətli nədir? Bunlar nə deməkdir? "İnner sanktum" sadəcə "mə'bədin daxili" və ja "müqəddəsin daxili" deməkdir. İnsan üçün bundan qorxulu heç nə joxdur, onun idrakına verilən daha çox həjacandansa, müqəddəsin daxili vəzijjətinin heç nəji. Biz titrəməjə başlajırıq mysterium tremendum mejdana gələndə.

Müqəddəs Allahın əsrarəngizliji "avqustus" latın sözü ilə ifadə olunur. İlk xrstianlar Sezara rütbə vermək istəmirdilər və onu belə titulla adlandırmaqdan imtina edirdilər. Xristianlar üçün avqust tituluna lajiq bir adam jox idi. Bu rütbəni ədalətləsə jalnız Allaha vermək olar. "Avqust" olmaq o deməkdir ki, pərəstiş və müqəddəs qorxu ojadasan. Bu sözün ən ali mə'nası jalnız Allahdır.

Sınaqdan keçirilən insanların müqəddəslərlə görüşü zamanı həjacanları izləjərək, Otto müəjjən etdi ki, müqəddəslərlə üz-üzə gələn zaman, həjacanlanmış insan vücudunda ən parlaq hisslər onun hissini dolduran şəxsi canlı məxluqdan ibarətdir. Jə'ni biz Allahı dərk edən zaman, biz özümüzü jaranan kimi dərk edirik. Absoljutla rastlaşanda, biz dərhal başa düşürük ki, özümüz onunla zahir olmuruq. Sonsuzluqla toqquşanda, biz özümüzün şəxsi həddi-hüdudumuzu kəskin surətdə hiss edirik. Əbədiliklə görüşəndə, biz başa düşürük ki, özümüz-müvəqqəti keçicijik. Allahla görüş-təzadlara parlaq misaldır.

Ziddijjətlər bizim və "Digərləri" arasında son dərəcə sərhədsizdir. O vaxt Allaha necə şikajət edən pejğəmbər Jeremija jada düşür:

"Ja Rəbb, Sən məni aldatdın, mən də aldandım. Sən məndən güclüsən, Sən məndən üstünsən" (Jer. 20:7).

Bu elə səslənir, elə bil Jeremijanı ağır kəkələmə halı vurdu. Adətən, biblija ibarələrini jığcamlığı, dilin "qənaətciliji" ilə seçilir. Jeremija mükəmməl surətdə ifadə etməni ajdınlaşdırmağa itirdiji vaxtla qajdanı pozur. O dejir: "İlahi, Sən mənə cəzb olundun, — və mən məftun oldum". Frazanın digər hissəsi — sözlərə boş vaxt itirmək idi. Başa düşürük ki, Jeremija valeh olmuşdu. Əgər Allah ona cəzb olunubsa, onda o necə valeh olmaja bilərdi? Əgər Allah ondan güclüdürsə, onda elə ola bilərdimi ki, O Jeremijaja üstün gəlsin?

Bəlkə, Jeremija sadəcə əmin olmaq istəjirdi ki, Allah onun şikajətini başa düşsün. Ola bilər ki, o jəhudi ədəbijjatına məxsus təkrarın qəbuluna müraciət etdi ki, arzusunu qejd etsin. Jeremija məftun olmuşdu. Allah ona üstün gəlmişdir. O Allahın absoljut əzəmətinin qarşısında özünü köməksiz və gücsüz hiss etdi. Bu Jeremijanın özünün jaranışında ən uca dərketmə anı idi.

Bizim jaranışımız haqqında xatırlatma həmişə xoş olmur. Həvvanı joldan çıxararaq "Siz allahlar kimi olacaqsınız" dejən şejtanın sözünü ağıldan çıxarmaq çətindir. Əgər, bu jalnız mümkün olsajdı, onda biz çox böjük hazırlıqla bu dəhşətli şejtanın jalanına inanardıq. Əgər allahlar kimi ola bilsəjdik, o zaman əbədi və qüsursuz olardıq, heç kim bizə qarşı durmazdı. Biz bir çox digər iqtidara sahib olardıq, hansı ki, indiki zamanda sahib dejilik və sahib ola bilmərik.

Ölüm haqqında fikir tez-tez bizdə qorxu jaradır. Nə vaxt biz başqa adamın ölümü ilə rastlaşırıq, o zaman bu bizim şəxsi ölümümüzü xatırladır, o haqda ki, bizim də ölüm saatımız çatacaq. Ölüm haqqında fikri biz idrakımızdan çıxartmağa çalışırıq. Biz özümüzü narahat hiss edirik, təlaş və həjacan keçiririk, başqa insanın ölümü bizim həjatımıza kobudcasına zorla girəndə, və o haqda jada salır ki, gələcəkdə bizi bizə mə'lum olmajan hər gün və hər saatda nə gözləjir. Ölüm bizim jadımıza salır ki, biz hamımız — jaranışıq. Lakin ölüm necə qorxusuzdur, o müqəddəs Allahla görüşün müqajisəsində heç nədir. Biz Onunla qarşılaşanda, onda bu an bizdə öz jaranışımızda absoljut dərketmə dağılır. O bizim özümüz haqqında xatirələri qırıqlara bölür, bizim inanmağa adət etdijimiz xatirə o haqdadır ki, biz jarımallahıq, "kiçik" səcdəgah ev, biz əgər cəhd etsək, əbədi jaşaja bilərik.

Gələcək biz ölümə məhkumlar hər cür qorxuja mejllijik. Biz təlaşla dolu, bejnə girmiş qorxuların — xofujuq. Bə'zi insanlar — pişikdən, digərləri — ilandan, üçüncülər — çoxlu insan jığışından və ja hündürlükdən qorxurlar. Bu qorxular bizi hamarlajır və ruhi sakitlijimizi pozur.

Qorxunun xüsusi növü var ki, hansından ki, istisnasız olaraq hamı əzab çəkir. O ksenofobija adlanır. Ksenofobija — bu (hərdənbir nifrətə keçir) tanış olmajan və ja jad adamlar qarşısında, həmçinin də, ümumijjətlə bütün tanış olmajanlar və bizə jadlar qarşısındakı qorxudur. Allah ksenofobija objekti üçün idealdır. Onun şəxsijjətinin aspektləri var ki, biz onlarla əsla tanış dejilik. O bizim üçün tamamilə jaddır. O müqəddəsdir, biz isə — jox.

Biz Allahdan qorxuruq, çünki O müqəddəsdir. Bizim qorxumuz — biblija Allahındakı qorxu dejil. Bu qul qorxusudur, hejvan dəhşətidir. Allah bizim üçün həddən artıq böjükdür. O son dərəcə pərəstişli dəhşətin güclü hissijjatına çağırır. O bizə kəskin tələblər irəli sürür. O — bizim təhlükəsizlijimizin qorxusunu təqdim edən əsrarəngiz Na'mə'lum şəxsdir. Onun iştirakında biz əsirik və həjacanlanırıq. Onunla şəxsi görüş bizə hədsiz sarsıntılar, bizim həjatımızda əzəmətli sarsıntılar gətirə bilər.

IV FƏSİL

Müqəddəslijlə vurulmuş zərbə

Bu dəhşətlər və hejrətlər mənbəji haqqında biz daima Jazıda müqəddəs insanların Allahla görüşlərindən danışaraq nağıl edirdilər. Hər dəfə onlar Onu görəndə, o vaxt Onun iştirakı onları hejrətə salırdı, büsbütün sarsılmaqla dəhşətə çevirirdi… Bizə o vaxta qədər lazımi surətdə müəssər olmuşdu ki, Allahın böjüklüjü ilə müqajisədə insanların əhəmijjətsizlijinin ajdınlıqla bürüzə verilməsini dərk edək.

Con Kalvin

Ymidsiz qaranlıq və küləkli gecə idi… Mən çox gözləməli oldum ki, hekajəni bu klassik cümlə ilə başlajım. Bu cümlə o qədər bajağı idi ki, mənim ədəbijjatçı — dostlarımdan bir neçəsi "Qaranlıq və küləkli gecə klubu" adı altında klub təşkil etdilər. Onlar hər il kitab, oçerk və ja məqalələrin ən pis başlanğıc sətirlərinin müəlliflərinə mükafat təqdim edirlər.

Jə'qin ki, o zaman müqəddəs Mark özünün Jevangelijasını jazanda, artıq özünün "Qaranlıq və küləkli gecə klubu" mövcud idi. O şejə fikir verin ki, İsa haqqında özünün hekajəsini necə sakitləşdirici həjacanla başlajır:

"O gün axşam olduqda, onlara dedi: “O biri sahilə keçək”" (Mk 4:35).

İsa şagirdləri ilə Qalilejada idilər. O Qalilej dənizi adlanan Aznan gölün sahilinə jığışmış böjük dəstə insanlara tə'lim verirdi. Bu rezervuar su — təbiətin ən böjük məhsuludur. Dağlarla əhatələnmiş jataqlar sularla doldurulmuşdur. Göl susuz Fələstin üçün əhəmijjətli mənbə sajılırdı.

Şagirdlər mahir balıqçı idilər. Onlar bu gölün sınanmış və mətanətli veteranları idilər. Onlar gölün daxili axıntısını, onun əhval — ruhijjəsini, gözəllijini bilirdilər. Qalilej dənizi aramızda əhval-ruhijjəsi dəjişən cazibədar qadına bənzəjirdi. Bu rajonda öz peşəsi ilə istehsal edən hər bir balıqçı gölün dəjişkənliji haqqında xəbərdarlıq edir. Özünün tamamilə tutduğu xüsusi mövqei səbəbindən — dalğalarda Aralıq dənizi və səhralar arasında, — göl daima təbiətin qəribə mö'cüzələrinə mə'ruz qalır. Bə'zən Onun səthilijindən güclü küləklər gəlir ki, müharibə edən tüstübacası kimi suju çalada fırladır. Hətta müasir təchiz edilmədə Fələstində insanlar var ki, Qalilej dənizində, onun dəjişkən əhval-ruhijjəsinin qurbanı olmaq qorxusundan üzmək istəmirlər.

Şagirdlərin iki üstünlüjü var idi: onlar veteran idilər və öz Müəllimlərilə idilər. İsa axşam onlara o biri sahilə keçməji təklif edəndə, onlardan heç kim qorxmadı. Onlar qajığı hazırladılar və özləri keçidə hazırlaşırdılar. Sonra göl gözlənilmədən qejzlənməjə başladı. Xanım Göl qəzəbdə batdı:

"Böjuk bir qasırğa oldu və dalğalar qajığa elə zərbələr endirirdi ki, qajıq artıq su ilə dolmuşdu" (Mk. 4:37).

Hər bir Qalilejli balıqçısının ən çox qorxuduğu hadisə baş vermişdi. Şiddətli külək əsdi, azğın dalğaların qajığı çevirmək təhlükəsi var idi. Hətta ən güclü üzgüçü sağ qala bilməzdi, əgər onlar onu fırlatsajdı. Balıqçılar var gücləri ilə gəminin bortundan əlləri ilə elə japışmışdılar ki, barmaqlarının sümüklərinəcən ağarmışdı. Bu çox möhkəm balıqçı gəmisi idi, nə şxunur, nə də okean lajneri idi. Onu fırladır və jırğalajırdı, dalğalar borta vururdu, lakin o buna tab gətirirdi. Balıqçılar azğıncasına coşmuş dənizlə mübarizə aparırdılar, qajığın burnunu küləkdən saxlamağa çalışaraq. Ola bilər ki, məhz o vaxt ilk dəfə dənizçinin duası ifadə olunub: "Aj Allah, Sənin dənizin elə böjükdür, mənim qajığım isə elə kiçikdir".

İsa gəminin dal tərəfində möhkəm jatmışdı. O istirahət edirdi. Mənə bu cür hərəkəti müşahidə etmək qalırdı. Mənim həjatımda da hadisə baş vermişdi, təjjarə uçan vaxtı hava qasırğasına düşdü. Mən qəfildən hündürlüjü itirmək hissijjatını joxladım təjjarə jerə uçan daş kimi düşürdü, təjjarə mində bir funtda düşürdü, mənim mə'dəm isə tavanda qalırdı. Mən sərnişinlərin necə dəhşətlə qışqırdıqlarını eşidirdim, stüardessaların vahimə içində olduqlarını gördüm — və bütün bu vaxt ərzində qonşu kresloda çağa juxusu ilə sərnişin jatırdı. Mən istəjirdim onu tutum və silkələjim, hələ ki, o ojanmamışdı istəjirdim dejim: "Nə olub, sizə? Məgər, sağlam düşüncə sizə demir ki, burada nədən dəhşətə gəlirlər?"

Biblijada dejilir ki, İsa "başçı kimi" jatmışdı. Bu vaxt bunun üçün jerdə insanlar necə vahimələnirdilər, İsa sakitcə jatırdı. Şagirdləri bu əsəbiləşdirirdi. Onlar qarışıq qorxu və qəzab hissi keçirirdilər. Onlar İsanı ojatmağa qərara aldılar. Mən bilmirəm ki, onların fikri ilə, bu situasijada O nə edə bilər. Sonrakı mətndən ajdın oldu ki, onlar Ondan müəjjən bir şej gözləmirdilər, nəji ki, O etdi. Hara baxırsan bax — onların situasijası ümidsiz görünürdü. Hər sanijə dalğalar daha da çoxalırdı və önüalınmaz dərəcədə uçurdu. Şagirdlər başa düşmürdülər ki, İsa nə edə bilər. Onlar bütün jerdə qalan insanlara oxşajırdılar. İnsanları hansısa təhlükə gözləjəndə, onlar bilmirlər ki, nə etsinlər, o zaman tə'cili öz liderlərinə müraciət edirlər. Liderin işi — sonrakı addıma necə təşəbbüs etməji bilməkdir, hətta əgər sonrakı addım olmajada bilər.

"Onlar Onu ojadıb dedilər: “Müəllim! Məgər bizim həlak olmağımız Səni narahat etmirmi?”" (Mk. 4:38).

Onların sorğusu əslində sorğu dejildi. Əslində bu ittihamnamə idi. Dejilən fikir ötəri qalırdı, jalnız jüngülcə sual formasında saxlanılırdı. Həqiqətdə onlar dejirdilər: "Əgər biz batsaq, Sənin üçün fərqi olmajacaq". Onlar Allahın Oğlunu mərhəmətin kifajətsizlijində günahlandırırdılar. Bu İsaja qarşı şiddətli hücum tamamilə Allaha adi münasibətdə tam ujğun gəlir. Allaha hər gün naşükür insanlardan hər cür şikajətlər eşitmək lazım gəlir. Göjlər jenə qəzəbli günahlarla bombalanır. Allahı "sevilməjən", "qəddar", "uzaq" və "laqejd" adlandırırlar, elə bil O Öz iztirablarını bizə isbat etmək üçün kifajət qədər heç nə etməmişdir.

Mətndə heç bir göstəriş joxdur ki, İsa hər hansı bir surətdə şagirdlərin suallarına cavab versin. Onun cavabı hərəkətə çevrildi, sözün dərəcəsindən canını qurtardı. Sözü O dəniz və tufan üçün qorudu:

"O da ojanıb küləjə qadağan etdi və gölə: “Sus, sakit dur!” — dedi. Külək jatdı və dərin sükut çökdü. İsa onlara dedi: “Nə üçün belə qorxaqsınız? Necə olur ki, imanınız joxdur?”" (Mk. 4:39,40).

İsanın həjatı parlaq alovlanan xariqələrdən ibarət idi. O onlardan o qədər etmişdir ki, onlar haqqındakı hekajələrdən asanca dojmaq olardı. Bir mö'cüzə haqqında hekajə oxumağa başlajanda biz asanlıqla sonrakı səhifəjə keçirik, heç bir hiss keçirmədən. Lakin burada biz İsanın jaratdığı ən hejranedici mö'cüzələrdən biri ilə rastlaşırıq. Biz burada hadisələrlə əlaqədər iş görürük, hansı ki, şagirdlərdə xüsusi təəssürat jaratmışdır. Bu mö'cüzə hətta onların idrakını da sarsıtdı.

Mə'lum oldu ki, İsa coşmuş təbiət hadisələrini jalnız bir səslə, Özünün səsi ilə idarə etməji bacarır. O dua etməji bacarır. O Atadan onları qasırğadan qurtarmağı xahiş etmədi. O ilahi göstəriş hökmü e'lan etdi. Təbiət dərhal tabe oldu. Külək Özünün jaradıcısının səsini eşitdi. Külək dərhal sakitləşdi. Havada artıq azacıqda olsa külək əsmirdi. Dəniz şüşəjə oxşajırdı, onun səthində artıq qırışlar jox idi.

Şagirdlərin reaksijasına diqqət jetirin. İndi dəniz artıq saki idi, lakin onların həjacanları sakitləşmirdi:

"Və böjük təlaş içində idilər və öz aralarında dejirdilər: “Bu Kimdir ki, həm külək, həm də göl Ona itaət edir?”" (Mk. 4:41).

Burada biz qəribə bir şeji müşahidə edirik. O ki, tufan və coşmuş dəniz şagirdləri qorxutmuşdu — təəcüblü dejil. Lakin, bir halda ki, təhlükə keçdi və dəniz sakitləşdi, onların qorxuları da beləcə tez dağılmalı idi, necə dəniz tez sakitləşmişdi. Lakin bu baş vermədi. İndi, sakit dənizin janında, şagirdlərin qorxusu artırdı. Buna necə izahat tapmaq olardı?

Müasir psixiatrijanın atası Ziqmund Frejd necəsə ideja irəli sürürdü ki, insan qorxudan təbiətin qarşısında dini ixtira edir. İnsan özünü jer titrəmələrinin, daşqınların və ja xəstəliklərin qarşısında köməksiz hiss edir. Allah — şəxsijjətdir. Onunla danışmaq olar. Biz Onunla alış-veriş etməjə çalışa bilərik. Biz Ona təbiətin dağıdıcı gücündən bizi xilas etməjə jalvara bilərik. Zəlzələjə jalvarmağın mə'nası joxdur, biz daşqınlarla danışıq apara bilmərik, və ja xəstəliklərlə alış-veriş edə bilmərik. Ona görə də Fredin nəzərijjəsi ilə, biz Allahı düşünüb tapmalıjıq ki, bizə bu dəhşətli şejlərin öhdəsindən gəlməjə kömək etsin.

Bu Jevangel hekajəsində diqqətəlajiq an ondan ibarətdir ki, şagirdlərin qorxusu, tufandan çıxan təhlükə aradan qaldırılandan sonra da artırdı. Tufan onları qorxutmuşdu. İsanın əməli, hadisəni sakitləşdirməsi onları daha çox qorxutmuşdu. Məsihin qüdrətində onlar istənilən təbiət hadisəsindən müqajisəedilməz daha qorxulu nə isə görmüşdülər. Onlar müqəddəsin iştirakında olmuşlar. Maraqlıdır, bu haqda Frejd nə dejərdi? Nəjə görə insanlar Allahı düşünüb tapmalı idilər, Kimin müqəddəsliji təbiətin gücündən daha qorxuludur, əzəli onları ojadan Onu fikirləşib tapmaq? Başa düşmək olar, insan müqəddəs olmajan allahı, jalnız təsəlli daşıjan allahı düşünüb tapır. Lakin, nəjə əsasən Allah fikirləşib tapmaq lazımdır ki, insanı həmin onun zəlzələri, daşqınları və ja xəstəliklərindən daha güclü qorxuja çevirir? Bir iş var daşqının və ja xərçəngin qurbanı olasan, və tamamilə başqa — diri Allahın əlinə düşəsən.

İsanın dənizi sakitləşdirəndən sonra şagirdlərin tələffüz etdikləri söz, olduqca çoxmə'nalıdır. Onlar ucadan dejirdilər: "Kimdir ki, həm külək, həm də göl Ona itaət edir?". Onlar bilmirdilər ki, İsanı hansı kateqorijada jerləşdirsinlər, hansı tipdə tanıdıqları insanlara Onu aid etsinlər. Əgər bizə insanları tiplər üzrə təsnif etmək lazım gələrsə, biz artıq bilirik, onlara necə janaşmaq olar. Biz düşmən və dost əhval-ruhijjəli insanlarla özümüzü müxtəlif cür aparırıq. İntellektual tiplərə bizdə bir reaksija, ictimailərə isə — digər reaksija var. Şagirdlər kateqorija tapa bilmirdilər ki, İsanı öz şəxsijjətində orada jerləşdirsinlər. O bütün tiplərdən uca idi, hər bir jarlıqdan uca idi. O sui generis — özü-özünə sinif idi.

Şagirdlər Ona bənzər insana heç vaxt rast gəlməmişdilər. O onların görüşdükləri heç bir insana oxşamırdı. O onlara tamamilə tanış olmajan özünə görə jeganə idi. Əvvəllər onlar hər cür — hündür, alçaq, kök, arıq, ağıllı və ağılsız insanlarla görüşürdülər. Onlar junan, romalı, surijalı, misirli, samaritjanlı və necə ki, özləri kimi jəhudiləri görmüşdülər. Lakin, heç vaxt onlar müqəddəs insanla rastlaşmamışdırlar — insan, hansı ki, küləklərlə, dalğalarla danışa bilir və onları özünə tabe etməjə məcbur edir.

Jetər qədər qəribə idi ki, İsa dənizdə qasırğa vaxtı jatmağı bacarırdı. Lakin bu nadirlik dejildi. Mənim jenə də təjjarədə kreslodakı qonşum jadıma düşdü, hansı ki, mən hələ vahimənin əhatəsində idim, o sakitcə mürgüləjirdi. Bəlkə, insanlar böhran zamanı da mürgüləməji bacarırlar, — həjatda kifajət qədər sejrək hadisədir. Sejrək, lakin misilsiz. Mənim dostum təjjarədə məndə təəssürat jaratdı. Lakin, o ojanmadı, nə pəncərədən bojlanmadı, nə küləjə qışqırmadı, və nə də onu özünün hökmündə sakitləşdirmədi. Bunu o etsəjdi, mən də paraşüt axtarmağa göz gəzdirərdim.

İsa başqa idi. Və bu təsəvvürdə hejrətə salırdı. O bilmərrə əsrarəngsiz namə'lum şəxs idi. İnsanlar Onun iştirakında özlərini rahat hiss etmirdilər.

Tufanla əlaqədər hadisə özünün necə İsaja qulluqda əksildilmiş surətinə malikdir. Bu haqda hekajə Jevangelijadan Lukajadək saxlanılır. Bu dəfə hərəkətin jeri — Ginnesar gölüdür. (Görünür ki, hərdən jəhudilər qalilej təpələri arasında jerləşən böjük su massivinə necə ad qojmağı çətinliklə həll edirlər). Ginnesar gölü — həmin o göldür ki, başqa jerlərdə Qalilej dənizi adlandırırlar.

"Bir dəfə xalq Allahın kəlamını dinləmək məqsədilə İsanın ətrafına jığışanda O, Ginnesar gölünün sahilində durmuşdu. O gölün kənarında iki qajığın durduğunu gördü; balıqçılar isə qajıqlardan çıxıb torlarını jujurdular. İsa qajıqlardan birinə mindi. Bu qajıq Şimonun idi və İsa ondan xahiş etdi ki, sahildən bir az aralansın. Və qajıqda oturub xalqa tə'lim verirdi. Sözünü bitirdikdə Şimona dedi: “Dərin jerə sürün və ov üçün torlarınızı suja atın.” Şimon cavabında Ona dedi: “Ustad! Bütün gecə çalışdıq, heç bir şej tuta bilmədik. Amma sənin sözünə görə torları atacağam”. Bunu edən kimi çoxlu balıq tutdular; hətta torları jırtılırdı. O biri qajıqda olan joldaşlarına işarə etdilər ki, gəlib onlara jardım etsinlər. Onlar gəldilər və hər iki qajığı balıqla doldurdular, belə ki, qajıqlar batmağa başladı" (Lk. 5:1-7).

Əgər nə vaxtsa belə olsajdı, şagirdlər İsaja münasibətdə əsəbiləşər və dilxor olardılar, bu isə məhz elə həmin hadisə idi. Peter jorulmuşdu. O bütün gecəni ajaq-üstə keçirtmişdi. O müvəffəqijjətsiz ovdan ovqatı təlx olmuşdu. Ov çox dəjərsiz oldu. Bircə o kifajət edirdi ki, peşəkar balıqçının əhval-ruhijjəsi pis olsun. Onun jorğunluğuna və pərtlijinə üstəlik bütün səhəri onun ətrafına sığınan xalqın izdihamını da əlavə etmək lazım idi ki, hələ İsa öjrədirdi. İsanın nəsihəti qurtarandan sonra, Şimon evə gedib jatmağa hazır idi. Bunun əvəzinə İsa jenə də balıq ovuna jollanmaq istədi. Onda çox gözəl ideja jarandı — toru dərinlijə atmaq. Qızğın təsəvvürlər tələb olunmurdu sətirlər arası oxumaq və başa düşmək ki, Şimon bütün qajnajırdı, kinajə ilə dejəndə ki: "Ustad! Bütün gecə çalışdıq, heç bir şej tuta bilmədik. Amma sənin sözünə görə torları atacağam". Əgər Şimonda İsanın müdriklijinə indiki hörmət olsajdı, onda bu şəraitdə o sadəcə olaraq dejərdi: "Mən torları atıram". Bunun əvəzinə o öz narazılığını bildirməji zəruri hesab etdi. Öz sözləri ilə o elə bil ki, dedi: "Qulaq as, İsa, Sən çox gözəl müəllimsən. Biz hamımız Sənin nəsihətlərinlə əfsunlanmışıq. Səndən daha böjük ilahijjatçı oxdur. Lakin, rica edirəm, bizə də bir az inan. Biz peşəkarıq. Biz öz sənətimizi bilirik. Biz bütün gecəni göldə keçirtdik və heç nə tutmadıq — boş torlar. Sadəcə balıq tora düşmür. Gəl, gedək evə, uzanıb jataq və müvəffəqijjətimizi bir daha sonra sınaqdan keçirək. Jox, əgər Sən tə'kid edirsən ki, biz Sənin tələblərinə mane olmajaq, onda, əlbəttə biz torları atarıq"

Mən özümdə təsəvvür edə bilmirəm ki, Şimon, Peter və Andrej necə başa düşülən nəzərlərlə mübadilə edirlər, və Şimon indicə çıxarılıb təmizlənmiş torları suja ataraq, necə hansısa xoşagəlməzlikdən dişlərinin arasında donquldanırdı. O, jə'qin ki, fikirləşirdi: "Lə'nətə gəlsin, bu təbliğçiləri! Onlar hamısı ejnidir. Onlar fikirləşirlər ki, hər şeji bilirlər".

Biz bilirik hamı üzünü necə çevirmişdi. Peter İsanın göstərdiji jerə toru atan kimi, onlar balıqla doldular, sanki, Qalilej dənizinin bütün balıqları ora atılmışdı. Elə bil balıqlar arasında müsabiqə idi kim tez tora atdanacaq: "Axırıncı — çürümüş angvildir!"

Torlar böjük miqdarda balıqla doldular ki, müqavimət həddən artıq güclü oldu. Torlar cırılmağa başladı. Digər şagirdlər öz qajıqlarından köməjə atılan zaman, bu da hələ kifajət etmədi. İki qajığın ikisi də son dərəcədə çoxlu balıqla doldular, belə ki, avarlar batmağa başlajırdı. Bu ən görkəmli balıqçıların nə vaxtsa şahid olacaqları ov idi.

Peter buna necə münasibət göstərdi? Siz necə münasibət göstərərdiniz? Mən elə o saat, o jerdə müqavilə bağlajardım. Mən İsadan xahiş edərdim ki, ajda bir dəfə beş dəqiqəlijə dokda olsun. Mən bəşər tarixində ən möhtəşəm balıqçılıq biznesi üzrə sahibkar olardım.

Biznes, mənfəətdir — Peter bu haqda çox az fikirləşirdi. Torlar qırılan zaman, Peter çətin ki, balıqları gördü. O nəji görmək vəzijjətində idisə — bu ancaq İsa idi. Peterin sözlərinə qulaq asın:

"Şimon Peter bunu gördükdə: “Ja Rəbb, məndən uzaqlaş; çünki mən günahkar bir adamam”" (Lk. 5:8).

Bu an Peter dərk etdi ki, o Həqiqi Müqəddəsin iştirakındadır. O dəhşətli dərəcədə özündə dejildi. Onun ilk reaksijası sitajiş oldu: O Məsihin qarşısında dizləri üstə düşdü. "Tanrım, mən Səninlə fəxr edirəm, mən Sənnlə öjünürəm". Buna bənzər nəsə demək əvəzinə o: "Rica edirəm, get. Rica edirəm, burax məni. Mən buna dözə bilmirəm" söjlədi.

Məsihin həjatının tarixi — təkcə, jalnız Ona jaxınlaşmaq üçün camaatı jarıb keçən çox insanların tarixidir. Bu "Rəhm et, mənə" çığıran cüzamlılardır. Qanaxmadan əzab çəkən bu qadın, Onun gejiminin ucuna toxunmaq üçün əllərini uzadır. Bu xaçdakı quldur, axırıncı gücünə qədər uzanır ki, ölümqabağı İsanın səsini eşitsin. Bu "Jaxınlaş, mənə. Bax, mənə. Toxun, mənə" dejən çoxsajlı insanlardır.

Peterlə belə olmadı. Onun belə əzabverici sıxıntılarla Allaha müraciətli jalvarışı başqa idi: o İsadan getməji, ona jer verməsini, onu tənha buraxmasını rica edir.

Nijə? Uzun-uzadı fikrə qərq olmağa ehtijac joxdur. Sətrlər arasını oxumağa ehtijac joxdur, çünki sətrlər son dərəcə ajdınlıqla özləri dejirlər, nəjə görə Peter İsanın getməjini istəjirdi: "mən günahkar bir adamam". Günahlı insan özünü müqəddəsin iştirakında rahat hiss etmir. Heç bir əhəmijjəti olmajan adam özü kimi dəjərsiz cəmijjəti sevir. Oğrular arasında da joldaşlıq mövcuddur. Lakin oğrular polis ofiserləri ilə təsəlli ünsijjətləri axtarmırlar. Günahlı dəjərsizlər təmizlik kompanijasında olmağı xoşlamırlar.

Biz görürük ki, İsa Peteri onun günahlarına görə məzəmmətləmir. Heç bir tə'nə, heç bir məzəmmət sözü dejilmədi. İsa etdiklərinin hamısını — Peterə balıq ovunda göstərdi. Lakin müqəddəslər zahir olan zaman, ona artıq heç bir söz lazım dejil. Peter başa düşdü ki, nəji başa düşməmək mümkün dejil. Jer əndazəsinin bütün gözəl mö'minlik və təmizlik obrazı onun gözləri qarşısında ağardı və onu kor etdi. İsa kimi Peter da parçalandı.

Bir qəribə tarixi fakt var. Hətta imansızlar arasında həmişə İsa jaxşı e'tibardan istifadə edirdi. Nadir hallarda — imansızlar İsa haqqında pis və ja bədxahlıqla danışırdılar. Kilsəjə açıq düşmənçiliklə və xristianlara nifrətlə janaşan insanlar, tez-tez İsaja bolluca tə'rif jağdırırdılar. Allahın öldüjünü və kilsənin zəiflədijini e'lan edən hətta Fridrix Nisşe, İsa haqqında qəhramanlıq obrazı kimi danışırdı. Özünün həjatının son illərini dəlilər evində keçirən Nisşe öz ağılsızlığını məktublarda imza etməklə bildirdi — "Çarmıxa çəkilmiş".

Dünjanın şəhadəti İsanın sajsız-hesabsız müqajisəedilməz kamillijinin xejrinədir. İsaja qarşı özünün bütün kritik münasibətlərində hətta Corc Bernard Şou Məsihdən də jüksək standartda heç kimi təsəvvür etmirdi. O İsa haqqında demişdi: "Elə hallar olub ki, O özünü xristian kimi aparmajıb". Şounun bu sözlərində acı istehzanı hiss etməmək olmaz.

Məsihin ilahilijini və ja Onun xilasedici missijasını e'tiraf etməkdən imtina edənlər hətta Onu mə'nəvi üstünlük əldə etmiş insan kimi alqışlajırdılar. Onlar Pontija Pilat kimi ucadan dejirdilər: "Budur, İnsan!", "Mən Onda günah tapmıram".

Hejranlığı lazımınca qijmətləndirməji nəzərə almaqla, bizim zəmanənin insanı İsanı əvəzləjir, burada cavabı çətin tapılan sual vermək lazım gəlir: Nə üçün Onun müasirləri Onu öldürüblər? Nə üçün camaat qışqırırdı və edirdilər Onun qanını tələb edərək? Nə üçün farisejlər Ona belə nifrət bəsləjirdilər? Nə üçün ali rütbəli dini məhkəmə belə jaxşı və namuslu insanı ölüm cəzasına məhkum edib.

Bu müəmmanın cavabını tapmaq üçün müasir Fələstinə nəzər jetirmək bizə kömək edəcək. Jerusəlimi zijarət edən zəvvarları şəhərin böjüklüjü — onların sitajiş etdikləri jer valeh edir. Gecələr qədim divarlar projektor işığı ilə işıqlandırılır, bu da Müqəddəs Şəhərə sehrli görünüş verir. Əgər şəhərə Kedron vadisinə sarınan jollarla keçib, Jeleon dağı tərəfdən girəndə "Pejğəmbərlərin qəbirləri" abidələrini kilsəjə jaxın, əzəmətlə ucalan şərq divarının janında görmək olar. Abidə Məsihin vaxtından əsrlərlə burada dajanıb. Onda — Əhdi-Ətiqin görkəmli pejğəmbərlərinin bareljef təsvirləri — miniatür jəhudi Panteon kimi çəkilmişdir.

İsanın dövründə əhdi-ətiq pejğəmbərləri sitajiş objekti idilər. Onlar keçmişin görkəmli xalq qəhramanları idilər. Buna baxmajaraq müasirlərin vaxtında onlara nifrət bəsləjirdilər, onlara gülürdülər, onları rədd edirdilər, alçaq nəzərlə baxırdılar, qovurdular və öldürürdülər.

Müqəddəs Stefan ilk xristian əzabkeşi idi. O qəzəblənmiş camaat tərəfindən öldürülmüşdü, ona görə ki, öz dinləjicilərinə əlləri al qana bojanmış qan haqqında xatırlatmışdı:

"Ej bojun əjməjən, ürəkləri və qulaqları sünnət edilməmiş adamlar! Əcdadınız kimi, siz də həmişə Müqəddəs Ruha qarşı çıxırsınız. Əcdadınız pejğəmbərlərin hansını tə'qib etmədilər? O Salehin gələcəjini qabaqcadan bildirənləri də öldürürdülər. Siz də indi Onun xainləri və qatilləri oldunuz, Siz ki, Müqəddəs Qanunu mələklərin tərtib etdikləri kimi aldınız və riajət etmədiniz!" ( Həv.işl. 7:51-53).

Güman etmək olardı ki, Stefanın bu qəzəbli sözləri onun dinləji-cilərinin ürəjini dələcək və onları tövbəjə gətirəcək. Lakin bu baş vermədi:

"Bunları eşitdikdə, onlar daxilən çox qəzəbləndilər və ona qarşı diş qıcırtdılar…Onlar isə bərkdən bağırıb, qulaqlarını tıxadılar və jekdilliklə ona hücum etdilər. Onu şəhərdən kənara çıxarıb daşladılar" ( Həv.işl. 7:54-58).

İnsanlar mə'nəvi üstünlüjü o vaxta qədər qijmətləndirirlər ki, hələ onun sahibkarı onlardan təhlükəsiz məsafədədir. Dünja Məsihə pərəstiş edir, lakin kənardan.

Peter İsa ilə o vaxta qədər olmaq istəjirdi ki, hələ O ona daha jaxın düşməmişdi və onda Peter ucadan dedi: "Rica edirəm, get".

Bir neçə il bundan əvvəl "Peterin prinsipləri" kitabı bestseller sijahısında birinci jeri tutmuşdu. Bu kitaba qojulmuş fundamental prinsip, o vaxtdan işgüzar dünjanın aksioması oldu, kooperativ strukturlarda insanlar xidməti pilləkənlərdən o vaxta hərəkət edirlər ki, təcrübəsizlik səvijjəsinə çatana qədər. "Peterin prinsipləri" Şimon Peterlə ümumi heç nəjə malik dejil, onun qismən izahat verdijini müstəsna etməklə ki, nəjə görə Peter İsanın iştirakında özündə dejildi.

"Peterin prinsipləri" kitabında səriştəlilik və səriştəsizlik məsələsinə baxılırdı. Bu kitabdan edilmiş nəticə, işgüzar dünjada xidməti inkişaf haqqında məsələlərin öjrənilməsinə əsaslanır. İnsan müvəffəqijjətlə işləjəndə, onu irəli çəkirlər və öz səvijjəsini jüksəldir. Müəjjən anda onun inkişafı dajanır və o müvəffəqijjətlə işləməji kəsir. O müvəffəqijjətlə işləməji kəsəndə, onu irəliləməjə qojmurlar və o özünün qalan günlərini məhkumluqla keçirir, onun səriştəliji səvijjəsindən bir addım atmaq o səvijjəsində işləjərək. İnsanlar tələdə görünürlər. Onlar səriştəsiz olduqları səvijjədə qalmağa məcburdurlar — bu faciə onlar üçün həm şəxsi, həm də işlədikləri kompanija üçündür.

Bu kitabda jazılanların hər biri tələjə düşmür. Müəllif iki kateqorijalı insanları jada salır ki, bundan qaçmağa müvəffəq olur. Bu normadan artıq səriştəsiz və normadan artıq səriştəli insanlardır. Səriştəsizlikdən artıq insanla juxarılara hərəkət etməjə imkanımız joxdur, çünki o artıq səriştəsizdir. Elə bir səvijjə joxdur ki, o səriştəli olardı. O ən aşağı səvijjəli təşkilatın səriştəsizidir. Belə insanı alaq otu kimi təşkilatdan çox tez "çəkib çıxarırlar".

Tələdən qaçan digər qruppanın taleji istehzalıdır. Bu səriştədən artıq qruppadır. Belə insan jüksəlijə çatmaq üçün xidməti pilləkənin pillələri ilə necə juxarı hərəkət edir? Heç cürə. Müəllif səriştədən artıq insanın xidməti pilləkəndə fövqəl'adə çətin hərəkətinin səbəbini göstərir. Səbəb onda idi ki, o özündə güclü təhlükə təsəvvür edirdi, kimsə ondan jüksəkdə durur. Bosslar ondan qorxurlar, ehtijat edirlər ki, o onları vəzifədən kənar edər. O onlar üçün açıq təhlükəni təmsil edir, onlar jerlərini itirməkdən qorxurlar. Səriştədən artıq insan müvəffəqijjətə onlara hökmranlıq və şöhrət verən bir təşkilatın xidməti pilləkənlərində hərəkət etmək jolu ilə jox, bir təşkilatdan digərinə "atdanmaq" vasitəsilə çatırlar, bu zaman o hər dəfə bu vaxta qədər olduğundan da jüksəkdə görünür.

Bu nəzərijjəni təmiz sujun ədəbsizliji adlandırmaqla onu asanlıqla atmaq olar. Sajsız-hesabsız miqdarda misallar çəkmək olar, insanlar öz şəxsi kompanijalarında meteor kimi uçan zaman ən juksək nöqtəjə çatırlar. Çoxlu icraedici direktorlar var ki, xidmətçilikdən başlajıblar. Müəllif, əlbəttə, cavab verəcək ki, bütün bu tə'sirli tarix — vur-tut jalnız qanunu təsdiqləjən istisnadır.

Əsil statistika necə olur-olsun, lakin təkzibedilməz fakt mövcuddur ki, bir çox hallarda səriştədən artıq insan ən aşağı səvijjəjə "dondurulur", çünki özündə juxarıların təhlükəsini təsəvvür edir. Əsla hər kəs müvəffəqijjətə alqışlanmır. Mən kollecdə müəllim işləjəndə, bir juxarı sinif tələbəm var idi. O mənim ən jaxşı tələbəm idi. Onun orta qijməti qatı dörd idi. O necə ki, işlədi, nə iləsə ekstraordinar oldu.

Bir dəfə ondan buraxılmış imtahanlarından birini qəbul edəndə, mən pərt oldum. Bu tam müvəffəqijjətsizlik idi. Onun cavabları o qədər onun səvijjəsi üçün doğuracaq dərəcədə səcijjəvi fərqlənirdi ki, mən ciddi nəjinsə baş verdijini başa düşdüm. Mən onu öz janıma çağırdım və işin nə jerdə olduğunu soruşdum. O həmən göz jaşlarını jağdırdı və hıçqırıqlar arası e'tiraf etdi ki, imtahanları qəsdən rədd edib. "Nə üçün?" sualına o belə izahat verdi ki, daha artıq artan qorxu keçirir, o qorxur ki, heç vaxt özünə ər tapmajacaq. "Heç bir oğlan mənimlə görüşmək istəmir, — o dedi. Onlar məni həddən artıq ağıllı hesab edirlər, fikirləşirlər ki, məndə bejindən başqa heç nə joxdur". O mənə öz tənhalığının cansıxıcı ürəjinin tarixini bəjan etdi. O hisslər keçirirdi, elə bil onu sürgün etməjə düçar edirdilər — parija kimi tələbə şəhərcijinin ictimai həjatından kəsirdilər.

Bu tələbə bağışlanmaz nöqteji-nəzərindən günah cəmijjətin səhvini edirdi. O "ədalətsiz məhv edirdi". Mən bilirəm "ədalətsiz" imtahan verməjin nə olduğunu. Mənə bu situasija tələbənin əlverişli pozisijası ilə və müəllimin nöqteji-nəzərilə tanışdır. Mənim dəhşətli hisslər jadıma düşür, tələblik illərində imtahanı pis verəndə və ja testi dağıdanda auditorijadan çıxardım. Mən xatırlajıram, müəllimin sözləri hansı musiqi ilə mənim qulaqlarımda səslənirdi, və'd edirdi ki, o imtahanı və testi "ədalətsiz" qijmətləndirəcək. Bu o demək idi ki, əgər mən testin suallarına jalnız 60% düz cavab versəm, onda "ədalətsizlijin" nəticəsində "Q"-dən "V"-cən və ja hətta "B"-cən irəlijə bilərəm, əgər kifajət miqdarda camaat testi pis versə. Mən elə vəzijjətə düşmüşdüm ki, başqasının uğursuzluğu məni sevindirirdi.

Lakin həmişə camaat içində tək olurdum, hamı olduğu kimi jox. Bütün jerdə qalanlar 20-30% düz cavab verdikləri zaman, testin ədalətsizlijini sübut etdim və müəllimə "ədalətsiz" qijmətləndirməjin mə'nəvi hüququnu verdim, labüddən testi 100% verən bir ağıllı, ürəkbulandırıcı "ana uşağı" çıxdı. Mən xatırlamıram ki, sinif nə vaxtsa ajaqüstə belə şəxsijjəti alqışlajıb. Heç kimin xoşuna gəlmir "ədalətsiz kəsiləndə". Belə insanlara görə biz hamımız pis görünürük.

İsa Məsih də "ədalətsiz kəsirdi". Bunda o misilsiz ustad idi. O "normadan artıq səriştəli" jüksək sinfə malik idi. Cəmijətdən rədd edilmiş insanlar, Onu sevirdilər, çünki O onlara fikir verirdi. Lakin, onlar, hakimijjət kimlərinki əlində idi, kim sanballı jerləri tutmuşdu, Məsihi görməjə gözləri jox idi.

Fərisejlər İsanı özlərinə qatı düşmən hesab edirdilər.

Fərisejlər partijası tarixi dönüş — əhdi-ətiq dövrünün tamamlanması və əhdi-cədidin başlanması ərəfəsində mejdana gəlmişdir. Bu təriqət Qanuna şövqlə münasibət bəsləməklə insanlara əsaslanmışdır. Fərisejlərin sözü ejnən "ajrılmışlar" demək idi. Fərisejlər müqəddəslik sahəsində ajrılmışlar. Onların həjatda əsas məşğulijjətləri müqəddəslijə can atmaq idi. Onlar bu sahədə mütəxəssis idilər. Əgər nə vaxtsa dünjada insanlar mövcud idilərsə, müqəddəslik zühurunda onlar şljapalarını havaja atmağa başlajırdılar, onda bu məhz fərisejlər idi.

Özlərinin müstəsna cəhdilə, fərisejlər müqəddəslijə nail olmuşdular, onlar dindarlıq və zahidlikdə xalqın tam misilsiz hörmətini qazanmışdılar. Onların tajı-bərabəri jox idi. İnsanlar onları tə'rifləjirdilər. Bajramlarda və zijafətlərdə onlara imtijazlı jerlər təqdim olunardı. Onlarda dini məsələlərdə ekspertlər kimi öjünərdilər. Onların libasları kiçik qotazlarla bəzədilmişdir ki, bu da onların jüksək mə'nəvi kejfijjətlərini onlar ictimai jerlərdə nümajiş etdirirdilər. Onlar oruc tutanda, bütün əhatə edənlər bundan xəbərdar olurdurlar. Təntənəli ibadətlərdə küçələrin tinlərində və jeməkxanalarda onlar başlarını əjirdilər. Fərisej sədəqə verəndə bunu elə ehtişamla edirdilər ki, dilənçinin şljapasına atılan pulun səsini küçənin o biri qurtaracağında eşitmək olurdu. Onların "müqəddəsliji" ümumi icmala çıxarılırdı.

İsa onları rijakar adlandırırdı.

İsanın bir pejğəmbər kəlamı var, fərisejlərin aqibətinə müəjjən edilmiş hökm kəlamı: "Vaj halınıza din alimləri və fərisejlər, ikiüzlülər! Çünki heç olmasa bir nəfəri imana gətirmək üçün, siz dənizi və qurunu dolaşırsınız; və gətirdikdə, onu özünüzdən iki qat artıq cəhənnəmlik edirsiniz". İsa fərisejlərə qatı hökm çıxartdı. O onları rijakarlığın bir neçə görünüşündə təsdiqləndirdi. Gəlin, İsanın fərisejlərə qarşı irəli sürüdüjü günahlardan bir neçəsinə baxaq:

"Din alimləri və fərisejlər Musanın kürsüsündə oturmuşlar; Buna görə də sizə əmr etdikləri hər şejə riajət və əməl edin; lakin onların əməllərinə görə etməjin, çünki söjlərlər, amma əməl etməzlər. Bəli, onlar ağır və çətin daşına bilən jüklər bağlajıb insanların belinə qojarlar, özləri isə bu jükləri daşımaq üçün barmaqlarını belə qımıldatmaq istəməzlər. Onlar öz əməllərinin hamısını insanlar görsünlər dejə edirlər. Çünki onlar dua qutucuqlarını genişləndirib, paltarlarının saçaqlarını uzadırlar; Zijafətlərdə juxarı jerləri və sinaqoqlarda baş kürsüləri tutmağı; Bazar mejdanlarında salamlar almağı və insanların onlara “Rabbi! Rabbi!” dejə xitab etməsini sevərlər" (Mt. 23:2-7).

Fərisejlərdə heç bir alicənablıq jox idi. Onların müqəddəslijində heç bir əsl gözəllik jox idi. Onlar nə edirdilərsə, qəsdli nümajiş idi. Onların müqəddəsliji əvvəldən-axıracan sün'ilik idi. Fərisej — dindar rolunu ojnajan rijakar aktjor idi.

"Vaj halınıza, din alimləri və fərisejlər, ikiüzlülər! çünki siz fincanın və çanağın çölünü təmizləjirsiniz, lakin onların içi sojğunçuluq və tamahkarlıqla doludur. Sən, ej kor fərisej, əvvəlcə fincanın və çanağın içini təmizlə ki, çölü də təmiz olsun! Vaj halınıza, din alimləri və fərisejlər, ikiüzlülər! Çünki siz ağardılmış məqbərələrə bənzəjirsiniz: çölü gözəl görünür, içi isə ölü sümükləri və hər cür murdarlıqla doludur. Siz də beləcə insanlara zahirən saleh görünürsünüz, daxilən isə ikiüzlülük və fəsadla dolusunuz" (Mt. 23:25-28).

İsadan istifadə edilmiş obrazlar düz ürəjəcən qəzəbləndirir. O fərisejləri jalnız xaricdən təmiz olan kasaja bənzəjir. Təsəvvür edin ki, restoranda qəhvə sifariş etmisiniz və ofisiant sizə xaricdən təmizliklə parıldajan fincanı gətirir, daxilində isə dünənki qəhvənin dolu artıqları. Bu sizin iştahanızın jaxşılaşmasına güclü kömək etməzdi. Fərisejlər də belə idilər. həm tabutun ağardılmış divarlarındakı kimi dəhşətli qoxumuş bədənlər və çürümüş körpücüklər haqqında həqiqətlər gizlənir, həm də bəzədilmiş fərisej hasarlarında onların çürümüş qəlbləri gizlənir.

Bir dəqiqəlijinə İsanın fərisejlər üçün qoruduğu bir neçə qısa epitet haqqında fikirləşin. "Siz ilansınız!" "Siz jexidna məhsulusunuz!" "Kor gəzdirənlər!" "Cəhənnəm oğulları!" "Kor ağılsızlar!" Çətin ki, bu formalı müraciətləri komplement sajmaq olardı. Bu insanların üzlərinə İsa güclü izhar etməjə hejfslənmirdi. Onun sözü çox sərt idi. Bu Onun üçün xarakterik dejildir, lakin bəraət qazandırılmışdı. Onun fərisejlərə müraciət tərzi, Onun üçün adi ifadə tərzindən seçilirdi. O adi şəraitdə günahkarları jumşaq formada məzəmmətləjirdi. Zina ilə əhatələnmiş qadınlarla, həmçinin qujudakı qadınlarla O jumşaq danışırdı, lakin qəti. Görünür ki, İsa amansız şərhləri görkəmli adamların, ilahijjatçı peşəkarların "böjük uşaqları" üçün saxlajırdı. Onlardan O rəhm diləmirdi və Özü də onlara rəhm etmirdi.

Bə'zən belə fikirlər gətirilirdi ki, — fərisejlər İsanı ona görə gözləri götürmürdü ki, O onları amansızcasına tənqid edirdi. Heç kimin xoşuna gəlmir onu tənqid edəndə, xüsusən tə'rifə adət edən adamların. Lakin fərisejlərin qejzlərinin kökü olduqca dərin idi. Tam əminliji ilə təsdiq etmək olar ki, İsa onlara heç bir söz deməsə də onların onsuz da Ondan zəhləsi gedirdi və Ona nifrət edirdilər.

Onun təkcə iştirakı kifajət edirdi ki, onları Ondan sıçramağa məcbur edəcək.

Qədim bir həqiqət var: heç bir jalan düzgünlükdən tez jajılmaz. Heç şej mövcud olan cəvahiratın həqiqilijindən tez cəvahiratın saxtalığını aşkar edə bilməz. Məharətlə edilmiş saxta dollar təcrübəsiz gözlər üçün saxtalaşdırılmamışdan fərqlənməzdir. Hər bir saxta pul kəsən nədən qorxur? Kimsə onun saxtalaşmış banknotunu xalisi ilə müqajisə edər. İsa həqiqi idi, fərisejlər isə — saxta idilər, və O onlar arasında idi. Onun həqiqi müqəddəsliji aşkar idi. Kim müqəddəslik altında saxtalaşmışsa, bu xoşagəlməzdir.

Saddukejlərin də İsa ilə problemi ejni idi. Saddukejlər öz zəmanələrinin jüksək vəzifəli müqəddəslər qəbiləsinə məxsus insanlar idi. Onlar öz adlarını əhdi-ətiq müqəddəsi Sadokun adından götürmüşdülər. Onun adı "dindar" jəhudi sözündən əmələ gəlmişdir. Əgər fərisejlər özlərini müqəddəs hesab edirdilərsə, onda saddukejlər özlərini mö'min jazdırırdılar. İsanın gəlməsi ilə onların dinlarlığı dindarsızlıqdan seçilməjə başladı. Ədalət jenə qırıldı.

Fərisejlərin və saddukejlərin İsaja münasibətlərindəki hiddəti adi acıq kimi başlajıb, sonra şiddətli gözərmə dərəcəsinə qədər çatdı və sonda Onun ölümünün coşğun tələbilə parladı. Onlar sadəcə Ona dözə bilmirdilər. Qalilej dənizində şagirdlər İsanı hansı kateqorijaja aid etməji fikirləşə-fikirləşə çaşıb qalmışdılar. Onlar öz şəxsi suallarına cavab verə bilmirdilər: "Bəs, kimdir bu insan?" Fərisejlərdə və saddukejlərdə cavab hazır idi. Onlar İsa üçün xüsusi kateqorija jaratmışdılar: Onlar üçün O "kafir" və "şejtan" idi. O getməli idi. Normadan artıq səriştəlini məhv etmək lazım idi.

Məsih artıq jerdə canlı surətdə gəzmirdi. O göjlərə qalxmışdır. Bu gün Onun artıq cismani sifətini görmürlər və Onunla insan kimi danışmırlar. Buna baxmajaraq, Onun müqəddəslijinin təhlükəli varlığı əvvəlki kimi hiss olunurdu. Arada o Onun adamlarına ötürülürdü. Nə vaxtsa Sinaj dağının ətəjində jəhudilər Musanın üzündəki qamaşdırıcı işığın parıltısından dəhşətlə qaçırdılar, həmçinin də bu gün insanlar jalnız bir xristianın iştirakında narahat olurlar.

Mənim təhsilimdə ən çətin aspektlərdən biri holland dilinin öjrənilməsi idi ki, onunla həqiqi mübarizəjə çevrilmişdi. Bu dili qavramaq üçün Hollandijaja jollananda, mən bu dilin qarşısında tamamilə çaşqınlıq hiss etdim, elə musiqili səslənirdi — sanki şən kiçik çaj nəğməsi idi. Mən dilimi sındırdım samit səsləri tələffüz etməjə çalışaraq, çoxsajlı qəribə idiomlar isə, elə gəlirdi ki, əsla heç vaxt jadda saxlamaram. Həmin anda, məndə hissijjat jarandı ki, mən, nəhajət bu dilə "qalib gəldim", mənim üçün anlaşılmaz sirlərlə örtülmüş, mə'naları bürümüş ibarə eşitdim.

Məhz belə ibarəni mən bir dəfə Amsterdamda dostlarımın birində şam jeməji vaxtı eşitmişdim. Canlı söhbət getdiji vaxtı qəfildən kəsildi, sıxıntılı pauza jarandı. Sükutu aradan qaldırmaq üçün holland dostlarımdan biri dedi: "Er gaat een Domine voorbiy!" Mən dərhal soruşdum: "Siz nə dediniz?" Qəribə fraza təkrar olundu. Mən bu sözün mə'nasını bilmirdim, lakin mənim üçün sözün mə'nası məhrum edilmişdir. Onu tumarlamaqdan ötrü, o tərcümə etdi: "Kilsə xadimi janımızdan keçdi".

Mən dostlarımdan jenə xahiş etdim ki, burada nə haqda danışıldığını izah etsinlər. Onlar başa saldılar ki, Hollandijada bu frazanı tələffüz etmək adəti mövcuddur ki, canlı və zövq verən söhbət gedən zaman ümumi əhval-ruhijjəni dağıtmaq üçün təhlükəli sıxıntı pauzası jaranır. Janımızdan keçdi kilsə xadimi, demək — bu qəfil sükutunu səbəbini izah etmək deməkdir. İdeja ondan ibarətdir ki, heç kim dostjana axşam əjləncəsində şən əhval-ruhijjəni korlamaq qabilijjətinə malik dejil və bunu ruhani simanın edə biləcəjindən tez atmosferi heç kim dondurmaz. Kilsə xadimi gələn kimi — şənlik kəsilir. Artıq heç bir güləş, heç bir xoş söhbətlər ola bilməz, jalnız gərgin sükut olmalıdır. Və belə səssiz sıxıntılı pauza jaranan zaman, onu onunla izah edirlər ki, janından keçdi kilsə xadimi.

Mən tez-tez qolf ojunları zamanı rastlaşdığım həmin fenomenlə rastlaşıram. Əgər mən namə'lum insanlarla qoşa dajanmışamsa, onda mənim nə ilə məşğul olmağım haqqında soruşana qədər hər şej jaxşı kedir. Mənim ortağım biləndə ki, mən kilsədə işləjirəm, bütün atmosferalar kimi tə'cili dəjişilir. Söhbət zamanı, o çalışır ki, mənə boş şej verməklə, məndən uzaqda dajansın. Bu elə görünür ki, elə bil o qəflətən öjrəndi ki, mən ağır formada hansısa keçici xəstəlikdən əzab çəkirəm. Sonra adətən dilə görə bol-bol üzr istəmələr gəlir. "Bağışlajın məni, mən söjüş söjdüm. Mən bilmirdim ki, siz pastorsunuz". Elə bil pastor heç vaxt əvvəl bu sözləri eşitməjib, doğrusu isə, həqiqətə ujğunluq onda idi ki, bütün həjatı boju onun şəxsi ağzından əgər belə bir söz düşübsə, əsla sıfra bərabərdir. İsanın kompleksi, natəmiz ağızlı kompleks, əvvəlki kimi bizimlədir.

Müqəddəs jazıda dejilir ki, qanunsuz qaçır, onun dalınca qovan olmajanda da. Lüter bunu belə ifadə etmişdir: "Butpərəst azacıq külək əsməsindən də titrəjir". Sıxıntını hiss etmə, çağırılmış ruhani simanın iştirakı Məsihlə kilsədən ejniləşdirilmiş çıxır və bu insanlara qəribə tə'sir göstərir.

Bir neçə illər bundan əvvəl qolf ojunlarının aparıcı-peşəkarlarından iki cütlər arasında mübarizədə iştirak etmək üçün də'vət etmişdilər. Digər üç nəfər ojunçu Cerald Ford, — Birləşmiş Ştatların prezidenti, Cek Niklz və təbliğçi Billi Qrem. Qolf ojunçusu, əlbəttə bu insanlara ehtiram hissi keçirirdi. Xüsusi titrəjiş onda Ford və Billi Qremə jaranırdı (Niklzla əvvəllər tez-tez ojnamaq ona nəsib olurdu).

Bir raund qurtarandan sonra ona digər peşəkar jaxınlaşdı və soruşdu: "Hə, prezidentlə və Billi Qremlə ojnamaq necə oldu?"

Lə'nət axımı jağdıraraq, birinci ojunçu nifrətlə cavab verdi: "Mənə lazım dejildi ki Billi Qrem dini udlağıma dürtsün". Bu sözlərlə o döndü və məşqetmə nişanlar istiqamətində uzağa atıldı.

Dostu onun ardınca gedirdi. O biri öz ağaclarını götürdü və onu qəzəblə atmağa başladı. Onun bojnu xərçəngdəki kimi qırmızı idi, qulaqlarından isə elə bil buğ çıxırdı. Onun dostu heç nə demirdi. O skamjada oturub müşahidə edirdi. Bir neçə dəqiqədən sonra peşəkarın qəzəbi keçdi. O sakitləşdi. Onun dostu sakitçə soruşdu: "Bill özünü kobud aparırdı?" O biri mə'jus-mə'jus başını aşağı saldı, dərindən nəfəs aldı və cavab verdi: "Xejr, sadəcə məndə uğursuz raund idi".

Çox pis. Billi Allah, İsa və din haqqında bir söz də olsa demədi, ancaq bu peşəkar ojundan sonra kənara atdandı, Billini onun boğazına dini itələməjə çalışmasında günahlandırırdı. Bunu necə izah etmək olar? İzahat səthidir: Billi Qremə qətijjən heç nə demək lazım dejildir. Ona hətta idmançı tərəfə baxmaq lazım dejildi ki, o biri özünü narahat hiss etsin. Billi Qremin obrazı o qədər dinlə ejniləşdirilib, o qədər Allahın idejaları ilə bağlanılıb ki, onun bir iştirakı bəsdir ki, "qanunsuz qaçsın", onu heç kim qovmasada. Lüter düz dejirdi ki, bütpərəst həqiqətən azacıq külək əsəndə də titrəjir. O öz kürəjində səmanın nəfəsini hiss edir və ona elə gəlir ki, o onu izləjir. Müqəddəslik onu sıxır, hətta, əgər o qejri-mükəmməl jalnız qismən təqdis olunan insan aləti kimi ortaja çıxarsa.

Bu peşəkar qolf ojunçusunun Billi Qremə reaksijası Peterin Məsihə analoji reaksijası idi. "Aralan, məndən, mən günahlı insanam". Onların ikisi üçün müqəddəsin iştirakı travma gətirdi. Müqəddəslik ədavətçilik hissini provokasija məqsədilə təhrik edir. Müqəddəslik nə qədər çox əmələ gələrsə, ona istiqamətlənmiş insani düşmənçilik daha güclü olar. Bu ağılsızlıq olardı. Dünjada elə insan joxdu ki, sevgisi İsa Məsihdən də artıq jerinə jetsin. Bununla belə, hətta Onun sevgisi mükəmməl sevgi idi, transsendantlı və müqəddəs sevgili, lakin bu həmin sevgi insanların əsəblərini sarsıdırdı. Bu səpgidəki məhəbbət nə qədər əzəmətlidir ki, biz ona dözmək vəzijjətində dejilik.

Amerika ədəbijjatında bir geniş məhşur hekajə var. Onda məhəbbəti parçalajan qüvvə haqqında danışılır. Bu qəribə məhəbbət, o qədər intensiv məhəbbətdir ki, o öz zərifliji ilə objekti məhv edir. Con Stejnbekenin jaradıcılığını öjrənənlər, təxmin etdilər ki, onun əsərlərinin ən məhşur personajlarından birinin o nümunəsi, "Siçanlar və adamlar haqqında" romanından Linni, faktiki Məsih adlanır.

Linni — Məsih? Belə fərzijə çox xristianları tənqid edərdi. Linni — müt'i əclafdır. O qatildir. Belə insanı necə Məsihlə müqajisə etmək olar? "Siçanlar və insanlar haqqında" hadisə — iki fəhlə Linni və Corc haqqındakı hadisədir ki, onlar kənd jerlərində gah orada, gah burada iş axtararaq, öz xüsusi fermalarını nə vaxt əldə edəcəklərini arzulajaraq səjahət edirdilər. Stejnbek onları belə təsvir edirdi:

"Hər ikisi şalvar və kobud kağız parçasından dəmir düjməli gödəkçə gejinmişdilər. Hər ikisi qara formasız şljapa qojmuşdular, hər ikisinin çijnindən bərk sarınmış jorğan asılmışdı. Birinci kişi balaca bojlu, cəld hərəkətli, qara sifətli, narahat gözlü, güclü xasijjətini ifadə edən siması sərt cizgili idi. Onda hər şej düzgün təsvir edilmişdir: balaca güclü əlləri, nazik biləkləri, nazik sümüklü burnu. Onun ardınca bir insan gedirdi, tamamilə onun əksi olan: formasız sifəti azman bir kişi, böjük rəngsiz gözləri və geniş mailli çijinləri. O ağır jerişli idi, ajı kimi jüngülcə ajaqlarını əjirdi pəncələrini ağır-ağır jerə qojaraq. Jerijəndə əllərini jellətmirdi, onları üzülmüş salladaraq gedirdi".

Bu iki personaj arasında olan kontrasta fikir verin. Corcun simasının cizgiləri ajdın göstərilib, Linninin isə üzü formasız. Bu böjük jöndəmsiz adamda anlaşılmaz nəsə var. O ajı kimi addımlajır, onun ağzı sadəlövh uşaq kimidir. Linni — ağıldan kəmdir. Corcsuz o faktiki köməksizdir. Corca onun qajğısını çəkmək lazım gəlir və onunla danışanda sadə sözlərdən istifadə edir.

Linnidə qəribə hissijjat var. O kiçik xovlu hejvanları siçanları, dovşanları və s. bunun kimiləri sevir. O Corcun ferma alacağı günü arzulajır ki, özündə dovşanlar və siçanlar saxlaja biləcək. Lakin Linninin bir problemi var. O özünün şəxsi gücündən özünə hesabat vermir. O tarladan siçanları və dovşanları jığanda, istədiji ancaq bir şejdir — bu, onları sevmək, onlara özünün zəriflijini göstərməkdir. Lakin xovlu vücudlar bunu başa düşmürlər. Onlar qorxurlar və Linninin əlindən çıxmağa can atırlar. Onları saxlamaq üçün Linni ovcunu bərk-bərk sıxır ki, onlar əvvəlki kimi onun sevgisini hiss etsinlər. Onların həjatlarını öz ağır əllərində sıxaraq, bilməjərəkdən onları öldürdü. Linninin balaca xovlu məxluqlara qajğısı — Corcun daima əsəb mənbəi idi. O Linnini gödəkçisinin cibində ölmüş siçanla gəzən görəndə hiddətlənirdi. Lakin Corc Linnini oğlu kimi istəjirdi və onun hər balaca çatışmamazlığına səbrlə dözürdü. Fəhlələrdən birinin arvadı ilə təklikdə qalan Linninin həlledici anı gəlirdi:

"Kerlinin arvadı ona baxaraq güldü.

— Sən qəribə adamsan, — o dedi. Lakin sən pis oğlana oxşamırsan. Tamamilə böjük uşaqsan. Lakin, əgər istəsən, onda səni başa düşmək olar… Hərdən, mən saçlarımı darıjanda, onları vururam, ona görə ki, həddən artıq jumşaqdılar. — O təpəsindən barmaqları ilə qaçaraq, bunu necə etdijini göstərirdi. — Bə'zi insanların saçları coddur — laqejdliklə və özündənrazı dedi. — Götür elə, mənim Kerlimi. Onun saçları ejnilə sim kimidir. Lakin mənimkilər — jumşaq və gözəldir. Əlbəttə, mən tez-tez darajıram. Bundan onlar gözəl olurlar. Bax, bura əl vur. — Linninin əllərini götürərək, onu öz saçlarında jüklədi: — Bu jerə qədər toxun — hiss edirsən, necə jumşaqdırlar?

Baş barmağı ilə Linni onun saçlarını sığalmaq istədi.

Ej, bax, dağıtma! — o dedi.

Linni söjlədi:

Oh! bu necə xoşdur, — və daha güclü sığallamağa başladı. — Oh, bu necə xoşdur!

Ehtijatlı ol, sən mənim bütün saç düzümümü korlajacaqsan. — Sonra o acıqla qışqırdı. — Qurtar bu dəqiqə, sən bütün dağıdacaqsan. — O başını kənara itələdi, lakin Linninin barmaqları onun saçlarında ilişdi və onları möhkəm saxladı. — Burax! — o qışqırdı. — Ej, burax məni!

Linni təlaş içində idi. Onun sifəti əjilirdi. O zingildəməjə başlajanda, Linni ikinci əli ilə onun ağızını və burnunu sıxdı.

Xahiş edirəm, lazım dejil, — o jalvarırdı. — Oh, xahiş edirəm, bunu etməjin. Corc qəzəblənəcək.

O onun əlindən quduzcasına çıxdı. Ajaqlarını divara sancaraq, azad olmağa cəhd göstərməklə qıvrılırdı. Linninin əlləri altında sıxılmış fərjad eşidilirdi. Linni qorxudan ağladı.

Oh, xahiş edirəm, belə heç nə etməjin. — o jalvarırdı. — Corc dejəcək ki, mən pis hərəkət etmişəm. O mənə dovşanları saxlamağa icazə verməjəcək.

Onun əlləri jüngülcə tərpəndi və qırağa onun xışıltılı fərjadı çıxdı. Onda Linni qəzəbləndi.

Qurtar, — o dedi. — Mən istəmirəm ki, sən qışqırasan. Corc düz dejir — mən sənə görə pisliklər qazanacam. Bu dəqiqə qurtar. O isə hələ də dartınmağa davam edirdi və onun gözləri dəhşətdən genişlənmişdir. Sonra o onu silkələdi, ondan acıqlı idi.

Qurtar fərjadını, — onu silkələjərək dedi, onun bədəni isə sahilə atılmış balığın bədəni kimi döjünürdü. Sonra isə o susdu, çünki Linni onun bojnunu sındırdı".

Bir var — siçanları öldürəsən, və tamamilə digər — insanı öldürəsən. Bu dəfə qejri-adi qəribəlik çox uzaq getdi. Corc Linnini apardı, onları izləjən şerifin dəstəsindən gizlənərək, onlar dünjanın dərinliklərinə qaçdılar. Onlar dərin jaşıllıqlarla qurulmuş Duzlu Çajın qurtarcağına çatdılar, oturdular ki, istirahət etsinlər və danışmağa başladılar. Linni gözləjirdi ki, Corc onu pis hərəkətinə görə danlamağa başlajacaq. Sonra Linni Corcdan ferma haqqında bir daha danışmağı xahiş etdi, hansı ki, bir gün onların şəxsən özlərinki olacaq.

"Linni dedi:

— Bunun necə olacağından danış.

Corc uzaqdan gələn səsə qulaq asdı. Bu anda onun çox təlaşlı görünüşü vardı.

— O biri sahilə bax, Linni və mən sənə elə dejirəm ki, sən onu görəcəksən. Linni başını çevirdi və o biri tərəfdə qurulana, harada ki, Qabillan jamacları tutqunlaşırdı, ora baxdı.

— Biz balaca bir jer alacağıq... — Corc başladı.

Arzularla jüklənmiş Linni, hələ o biri sahilə, çoxdangözlənilən ferma görünən tərəfə baxırdı, Corc cibindən revolveri çıxartdı. Linninin fikri, təsəvvüründə gözləri qarşısında ojnajan dovşanlara və cücələrə dikilmişdi. Şerifin dəstəsi artıq tamamilə jaxınlaşanda, Corc nişanladı və çaxmağı buraxdı.

Dəstənin rəisi Slim birinci göründü.

O jaxınlaşdı, uzanan Linijə, sonra jenə Corca baxdı.

— Düz pejsərindən, — o asta dedi.

Slim düz Corcun janına getdi və onun janında oturdu, çox jaxın oturdu ona.

— Başıva salma, — Slim dedi, — bə'zən belə etmək lazım gəlir".

"Bə'zən belə etmək lazım gəlir". Hərdən insanları cəzalandırmaq lazım olur, əgər onlar məhv etməji daşıjırlarsa. İnsanlara, digərlərinin talejini fəlakətə uğradanlara dözmək lazım dejil. Əhəmijjəti joxdur ki, dağıdıcı hərəkətilə güclə dajanan Linnidə, günahsız uşaq sevgisi var idi. Onun məhəbbətində heç bir gizli motivlər saxlanılmırdı. O heç kimi aldatmırdı, heç kimi şirnikdirmirdi. Onun sevgisi təmiz sevgi idi. Sevgi elə güclüdü ki, ona müqavimət göstərənin hamısını o sıxışdırır. Corcda alternativ jox idi. O bilirdi ki, Linni bu dünjada jaşaja bilməjəcək. Linni ölməli idi. Linni hamını qəzəbləndirirdi və hamı nə isə toxunanda.

Məsihlə də belə olmuşdu. O dünja üçün dözülməz idi. İnsanlar Onu sevə bilərdilər, lakin, jalnız uzaqdan. Məsih indi bizim üçün təhlükəli dejil, O möhkəm vaxtla və məkanla bağlanıb. Lakin Məsih bizim dünjamızda jaşaja bilməzdi — düşmən insan dünjasında. Karifej mühakimə etdi ki, xalqın rifahı naminə İsa ölməli idi. Doğrusu, bizə belə bujurulmuşdur. "Bə'zən bunu etmək lazım gəlir".

V FƏSİL

Luterin çılğınlığı

İmkan verin Allaha Allah olsun

Martin Lüter

Əgər biz öz ağlımızı Allahın müqəddəslijində cəmləşdiririksə, onda nəticə həjacanlı ola bilər. Martin Lüter o insanlardan biri idi ki, kimin ruhu Allahın şəxsijjətində səmimi hisslərlə dərindən sarsıdılıb. Lüterin şəxsi qejri-adi xasijjəti, sözsüz, qismən Allahı öjrənməjin tə'siri altında formalaşıb. Bu onun şəxsijjətində haçalanmışdır, joxsa təhrif olunmuşdur? Onun ruhu Allahla görüşünün tə'sirində təmizlənmişdir, joxsa bu görüş onu şikəst etmişdi?

"Mən Allahı sevirəmmi? Hərdən mənim Ondan zəhləm gedir!" Qəribədir Lüter kimi öz dini cəhdilə belə hörmətdən istifadə edən insan ağzında buna bənzər sözləri işlədir. Lakin o bunu demişdi. O "təhrikçi" mülahizələrilə şöhrətlənirdi. "Bə'zən mənə elə gəlirdi ki, Məsih — əlində qılınc tutub gələn zəhmli hakimdən artıq dejil" Və: "Bu Musajla özünü asmaq olar!"

Bu insan dəli olmuşdumu? Bu suala cavab verməjə səj göstərməkdən əvvəl, gəlin Lüterin şəxsijjətinin və əxlaqının xüsusijjətlərinin həmin cizgilərinə baxaq hansı ki, necə çılğınlar haqqında, onun haqqında da təssəvürün mejdana gəlməsinə səbəb olurdular.

Lüterin xasijjətinin ilk cizgisi — dilə qəzəb və hövsələsizlikdə özünəməxsus şiddətli qızışmalardır. Onun xoşuna gəlirdi öz tənqidçilərini "itlər" adlandırsın. "İtlər hürməjə başladılar" — dejirdi o, onun əsərlərinə tənqidçilərin reaksijası qulağına çatan zaman. Onun nitqi bə'zən kobud, açıqca qatılmış ədəbsizlik idi.

Nümunə timsalında gəlin Lüterin Erazm Rotterdamın "İfşa etmə" si cavabına diqqət verək.

"Təəssürat jaranır ki, sizin dəlillərinizə cavab vermək — tamamilə əbəs jerə vaxt itirməkdir. Mən özüm artıq dönə-dönə onları təkzib etmişəm, Filip Melanxton isə özünün misilsiz əməjində, ilahijjata həsr etdiji doktorinasında onları rüsvaj etdi. Onun bu kitabı, mənim fikrimcə, oxumağa lajiqdir, hələ oxu mövcuddur, o kilsə kanonlarında lajiqli jer tutmalıdır. Onunla sizin “əsrləriniz” müqajisədə özünün lüzumsuzluğu ilə o qədər hejrətə salır ki, mənim ürəjimdən qara qanlar axır, ona görə ki, siz özünüzün lətif, parlaq nitqinizi belə ijrənclikdə murdarlajırsınız. Mənə elə gəlir ki, bu bajağıja nadir natiqlik iste'dadı libasında belə ijrənc paltarı gejdirmək — bağ zibillərini necə daşımaq və ja pejini qızıl və gümüş nimçələrdə verməjin fərqi joxdur".

Lüterin coşğun xasijjəti Marburqda əhəmijjətli görüş vaxtı büruzə verildi. Gənc protestantlar hərəkatının rəhbərləri jığıldılar ki, Allah gecələrinə dair fikir ajrılıqlarını həll etsinlər. Dialoqun ortasında Lüter bir-birinin ardınca təkrarən jumruğu ilə stola vurmağa başladı: "Hoc est corpus meum, hoc est corpus meum" ("Bu mənim bədənimdir".) Onun nəzakətsizliji Birləşmiş Millətlər Təşkilatında Nikita Xruşşovun partlamasını bizə xatırlatdı ki, özünün əbədi şöhrətini qazanmaqdansa, başmaqları ilə tribunaja vururdu.

Şübhəsiz, Lüter hərdənbir hövsələsiz olurdu. O təmtaraqlara dözə bilmirdi. O tez-tez dərindən insanları təhqir edirdi (məsələn, olnları "itlər" adlandırırdı). Lakin bu şejlərin hamısı, baxmajaraq ki, Lüterin ədəbli əxlaqında şübhələr jaratmağa məcbur edir, hələ əsas vermir ki, onu ağılsız hesab etmək olar.

Lakin burada sadə danışıq manerasından çox nə isə var. Hərdənbir onun əxlaqında qəribə açıqlıqlar olurdu.

O bir jığın fobija naborundan əzijjət çəkirdi. Lüterin necə güclü tufana düşməsinin geniş mə'lum tarixi haqqında danışırlar. Şimşək lap onun janında elə güclü vurdu ki, onu jerə jıxdı. Bax bu haqda kilsənin böjük tarixçisi və Lüterin bioqrafı Roland Bejnton necə xəbər verir:

"İş Stotternxejm saksonlar kəndinin birində kənarda baş vermişdi. 1505-ci ilin qızmar ijul günündə tənha jolçu istidən çatlamış jolla vejllənirdi. Bu ortabojlu, sağlam bədənli, universitet tələbələrinin adi gejimi kimi gejinmiş cavan oğlan idi. Qəflətən əsil tufana çevrilmiş lejsan tökdü. Şimşəjin işartısı qəm-qüssəni jardı və insanı jerə mıxladı. Güc lazım idi qalxmağa, o dəhşətlərdən əhatələnmiş qışqırırdı : “Müqəddəs Mərjam, kömək et mənə! Mən rahib olacağam!”

Müqəddəsi çağıran insan, daha sonra müqəddəslərin tə'zimlərindən dönürdü. Rahib olmağa verilmiş and, sonra rahiblijin qejzli düşməninə çevrilirdi. Kim ki, katolik kilsəsinin həqiqi oğlu olmuşdu, onun qarşısında orta əsrlər katolizm strukturunu pozmaq dururdu. Papanın sədaqətli xidmətçisi, o gələcəkdə papaları antixristlərlə ejniləşdirməli olacaq. Zira bu insan Martin Lüter olmuşdu".

Tezliklə bu hadisədən sonra Lüter öz andını jerinə jetirdi. O hüquqşünaslıq məşğulijjətini qojub və monastra getdi ki, atası Qansı olduqca qorxutsun.

Lüteri zorlanmış ölüm qorxusu izləjirdi. O onu ilahijjat məhkəməsi və cəzası təbirində hesab edirdi. Lüter bütün həjatının gərginlijində bütün naxoşluqlardan əzabverici mə'də nasazlığından və böjrəkdaşı xəstəlijindən əzab çəkib. Dəfələrlə o öz ölümünü jazılı xəbər etmişdi. Çox təsadüflər olmuşdu, o əmin olduğu zaman ki, jalnız günlər və ja həftələr onu qəbirdən ajırır. Şimşəjin alovu onun dərrakəsindəki kəsik jerini jandırdı, bu da belə heç vaxt jox olmadı.

Belə obrazda reaksija verəcək hər cürləri uzaqda dejil, hətta şimşək vurması zamanı ölümləri bir sapdan asılı olanlarda. Bir neçə il bundan əvvəl Çikaqodan uzaq olmajan jerdə "Açıq qərb" çempionatı vaxtı qolf ojunçularından üç nəfər peşəkarının janında şimşək çaxdı. Şimşək onları tam mə'nası ilə jerdə vurdu. Onlardan birini, Li Trevinonun kürəjindən güclü zədələdi ki, onun karjerasına ciddi mane oldu. Daha sonra ondan televizijatok-şousuna müsahibə verən zaman "Bu hadisə sizə nəji öjrətdi?", o biri özünəməxsus zarafatcıllıqla cavab verdi: "Bu hadisə mənə öjrətdi ki, əgər Hökmran qərarlaşdırıb bütün çalarları doldurmağı, onda ən jaxşısı Onun jolundan çəkilmək lazımdır". Sonra o əlavə etdi: "Şimşək zamanı mənə başımın üstündən dəmir qarmaq tutmaq lazım idi". Aparıcı belə müəmmalı ibarələrdən özünü itirmişdi. "Nijə?» — maraqla o soruşdu. Trevinonun gözləri parıldadı: "Ona görə ki, onda hətta Allaha da rast gəlmək olmaz!» — o kəskinləşdi.

Şimşəklə toqquşma təcrübəsindən Trevino öz repertuarı üçün bir neçə jeni zarafatlar gətirdi. Lüter xroniki mə'də nasazlığının təbiəti psixomatik idi. Belə təsəvvür jaranır ki, nevroz fobijalar düz məftillərlə onun mə'dəsinə jönəlmişdir. Onun əzab çəkdiji meteorizm, onun şəxsi şişirdilmiş reklamı sajəsində qismən əfsanəjə çevrilmişdi. Onun əsərləri gəjirmələrdə və qaz çıxarmalarda daimi sürgün edilmiş nəzərə çarpır. O dejirdi: "Əgər mən Vittenberqdə jel buraxsam, onda Lejpsiqdə eşidiləcək".

Xoşbəxtlikdən Lüter bir neçə səpgili "təqdis olunmuş" öz meteorizminə ujğunlaşma tapa bildi. Öz tələblərini öjrətməjə başladı ki, jel buraxma — şejtanın həmlələrini dəf etməjin ən effektli üsuludur. Lüter hər jerdə şejtana necə mürəkkəb qabısının atılması, digər üsullarla ona müqavimət göstərilməsi haqqında dejirdi. Lüter şejtanla öz müharibəsini hərbi termində təsvir edirdi, təsvir üçün mühasirə vəzijjətini qəbul edirdi. O əmin idi ki, cəhənnəm Knjazın hədəf hej'əti sajılır.

Şejtanla əhvalat təcrübə aparan psixoloqlar üçün zəngin qida verir. Bu hekajələrdə onlar iki səmimi müvazinətsizlik əlamətini müəjjən edirlər. Hesab edilir ki, Lüter bir tərəfdən qarabasmadan, digər tərəfdən isə — böjüklük manijasından, onunla tamamlanır ki, qaranlıq Knjazı özünün sevimli hədəfi timsalında guja onun seçməjindən əzijjət çəkib.

İndi biz o vəzijjətdə dajanmışıq ki, bu bizə imtijazlar verir, ona görə ki, biz kilsə tarixi prizmaları arasındakı situasijaja baxa bilək. Ona görə fərzijjələr o haqda idi ki, on altıncı əsrdə şejtanların enerjisinin daha çox məhz Martin Lütera istiqamətlənməsi bizi təəccübləndirməməlidir.

Lüterin həjatından daha bir epizod psixiatorları qaşlarını qaldırmağa məcbur edir — onun ilk messasının bajram edilməsi. Bu vaxta Lüter artıq gənc və müstəsna dərəcədə çox ümidlər verən ilahijjatçı kimi məhşur idi. Ancaq onun gələcəkdə parlaq təbliğçi və mahiranə natiq kimi olacağı onun üçün hələ sirli idi.

Lüterin əlqojmada ardıcıllıqla ilk messasını bajram etməsi, onun ruhani siması timsalında aktiv fəalijjətinin başlanğıcını qejd etməklə ictimai debütü olmuşdur. Qoca Qans Lüter demək olar ki, oğlunun hüquq korjerasını buraxmaq qərarı ilə rahib əbaları naminə möhtəşəm həjata bojun olmaqla barışmışdı. O hətta onunla fəxr etməjə başladı — "Mənim oğlum, kişidir". Jaxınlaşan ilk messaja ailə şənliji günü kimi baxırdılar və Martinin qohumları da jığışanların tərkibində idi ki, onun bajramının şahidləri olsunlar.

Publika arasında heç kim nəjin baş verdijini gözləmirdi. Lüter təbliğ etməjə çox sakit və təmkinlə başladı. O, görünür, keşişin əzəmətli gözəllijini şüalandırırdı. Təqdis olunma duasına çatana qədər, messanın bu məqamında, onun qarşısında keşiş kimi öz səlahijjətində birinci dəfə çıxışı zamanı və Jevxaristija böjük mö'cüzəsini jaratmaq üçün, Allahın gücünü çağıranda (çörəjin və şərabın Məsihin bədəninə və qanına çevrilməsi) — həmin an çatdı, Lüter dajandı.

O səcdəgahda dondu. Hansısa güc, görünür, onu jerə mıxladı. Onun gözləri şüşələndi, alnında tər damcıları parıldadı. Gərgin sakitlik hökm sürdü, bütün nəzərlər Martina dikilmişdi. İclas səssizcə cavan keşişi davam etməjə çağırdı. Qans Lüter özündə dejildi, o hiss etdi ki, onu necə validejn narahatlığının dalğası basır. Onun oğlunun alt dodağı tərpəndi. O çalışdı messanın sözlərini tələffüz etsin, lakin onun ağzından heç bir səs çıxmadı. O axsadı və ailə üzvləri — atası və qonaqlar oturan stola qajıtdı. O müvəffəqijjətsizlijə uğradı. O messanı korladı, özünü və atasını rüsvaj etdi. Qans qəzəbli idi. O təzəcə monastra bolluca ianə vermişdi, o jerdə özünü əskilmiş hiss etdi. O Martinin ünvanına söjüşlər axını jağdırdı və onun keşiş karjerasına jararlığı haqqında məsələ qaldırdı. Martin özünü müdafiə edirdi, dejirdi ki, keşiş olmaq — onun vəzifəsidir, juxarıdan çağırışa müraciət etdi, hansı ki, o şimşəklə hadisə zamanı hiss etmişdi. Qans e'tiraz etdi: "Allaha dua et ki, şejtan qarabasması olmasın".

Səcdəgahda nə baş vermişdi? Lüterin özünün izah etdiji kimi, həmin sanijədə onu iflic vurduğu vaxt, o tələffüz etməli idi sözləri: "Biz bunu Sənə gətiririk, diri, həqiqi,əbədi Allaha". Budur, onun dediji:

"Bu sözləri tələffüz etmə vaxtı gələndə, mən özümü tamamilə karıxdırılmış hiss etdim. Məni dəhşət bürüdü. Mən özlüjümdə fikirləşdim: “Belə əzəmətlə mən hansı dildə danışım, bütün insanlar, hətta jer hakiminin iştirakında da titrədikləri zaman? Mən kiməm ki, gözlərimi qaldırım və ja əllərimi ilahi Böjüklüjə qaldırım? Mələklər onu dövrələjirlər. O başını tərpədən vaxt, jer titrəjir. Və mən, jazıq, balaca cırtdan danışmağa cür'ət edə bilərəm: “Mən bunu istəjirəm, mən bunu rica edirəm?” Zira mən tozam, ja küləm, ja günahla dolmuşam, ja da mən diri, əbədi, həqiqi Allahla danışıram”".

Lakin bu epizodlar Lüterin sağlam ağlı haqqında məsələsinin həllində böjük əhəmijjət kəsb etmir. Bizə onun həjatının ən dramatik məqamlarından birinə diqqətimizi cəmləşdirmək lazımdır. Bu məqam bütün xristian dünjası üçün dramatik idi. Lüterin həjatında ən ağır sınaq 1521-ci ildə Vormsda imperator məhkəməsi jığılan zamanı olmuşdu. Kilsə və dövlətlərin başçıları qarşısında, müqəddəs Roma imperijasının imperatoru Çarlzın iştirakında qazmaçının oğlunu cəfəngijjata görə mühakimə edirdilər.

İlahijjat professoru doxsan beş tezis jazılmış lövhəni Vittenberq kilsəsinin qapısına vuranda hadisələr nəzarətdən çıxdı. Bu tezisləri Lüter ilahijjatçıların müzakirəsi üçün mövzu timsalında irəli sürdü. Onun bu müzakirələrinin milli və ja bejnəlxalq janğını söndürmək üçün heç bir arzusu jox idi. İnsanlar tapıldı, əlbətə, bunlar tələbələr idi, kimlərin ki, əllərinə bu tezislər düşmüşdü və kimlər ki, sonradan Quttenberqin çox gözəl təsvirində istifadə etmişdilər. İki həftədən sonra tezislər bütün Almanijada söhbət teması oldu. Hadisələri izah etmək üçün, Bejnton, Karl Bartda əmələ gəlmiş obrazdan istifadə etdi:

"Lüter misl insan idi, hansı ki, tam qaranlıqda buruq-buruq pilləkənlə zəng qülləsinin içilə qədim baş kilsəjə dırmaşdı. Ala qaranlıqda dajaq axtararaq o əlini irəli uzatdı və onun əli ipdən sallandı. Zəng səsini eşidən kimi qurujub qaldı".

Burulğan mübahisələr fırlandı. Tezisləri Romaja gətirdilər. Bu zaman papa Lev X idi. Bir əfsanə mövcuddur, tezisləri oxujandan sonra o razılığını dedi: "Lüter kefli almandır. O öz fikrini ajılandan sonra dəjişəcək". Zahidlik ordenləri və ilahijjatları arasında mübarizə gedirdi. Lüter bu müharibəjə ən qajnar nöqtələrdə — Auqsberqdə və Lejpsiqdə qarışdı. Bu iki şəhərdə ən qızğın mübahisələr gedirdi. Sonra Lüterin mühakimə edən papanın rəsmi göstərişi e'lan edildi. Sənədin başlığı "Ersurge Domine", onun başlanğıç sözlərindən əmələ gəlir: "Qalx, Tanrım və mənim işimi mühakimə et. Vəhşi qaban mənim üzümlüklərimə girib".

Romada göstəriş nəşr ediləndən sonra Lüterin kitablarını jandırdılar. Lüter apiljasija ilə imperatora müraciət etdi. Axırda Vormsda məhkəmə jığıldı və sənədləri Lüterə verdi, təhlükəsiz qarşılıqlarda ona imkan verməklə (ona görə ki, Lüter məhkəməjə gələ bilsin).

Məhz belə hadisələr, Vormsda mövcud olan jerlər kimi, əfsanələr üçün mənbə verir. Faktiki belə hadisələrdən əfsanələr jaranıb. Hollivud öz sehrli çubuğu ilə bu səhnəjə toxunub. Lüter haqqında daha geniş jajılmış mə'lumatlar Vormsda hakim struktura mejdan oxujan cəsur qəhraman obrazı təcəssüm etdirir. Lütera sual verirlər: "Sən öz əsərlərindən üz döndərəcəksənmi?". Biz özümüzdə Lüteri, öz düşmənləri üzərində qalxan, çox güclü jumruqlarla və qorxmadan onların üzünə atılan təsəvvür edirik, o dabanlarında çevrilir və cür'ətlə kütlələrin ruhlandırıcı qışqırıqlarında zalı tərk etdi. O ağ ata oturacaq və qürub fonunda çaparaq gedəcək ki, protestant İslahatına başlasın.

İndi isə — bu əslində necə olmuşdu.

Birinci dinləmə 17 apreldə oldu. Zaldakı abi-hava son həddə qədər qızışdı, hamı qarşıdakı açıq fikir ajrılığı ilə əlaqədar ehtiraslı idi. Məhkəməjə hələ gəlişinə qədər Lüter növbəti otkəm bəjanatını etdi:

"Vormsda mənim dönməm belə olacaq: “Əvvəllər mən dejirdim ki, papa — Məsihin müavinidir. Mən bundan əl çəkirəm. İndi dejirəm ki, papa — Məsihin rəqibidir və şejtanın apostoludur”".

Camaat səbirsizliklə jeni çəkişmələri gözləjirdi. Nəfəs almadan insanlar vəhşi qabanın nə vaxt özündən çıxacağı məqamı gözləjirdilər.

İmperator məhkəməsinin iclası açılan zaman, Lüter geniş zalın mərkəzində dajanmışdı. Onun janındakı stolda çox mübahisələrə çağıran onun kitabları qojulmuşdu. Xidmətçi bu kitabların onun almasını Lüterdən soruşdu. O güclə eşidilən pıçıltı ilə cavab verdi: "Bütün bu kitablar hamısı mənimdir və mən bundan çox jazmışam". Sonra həlledici məsələ növbəsi çatdı — Lüter dönməjə hazırdırmı. Heç bir jumruq sarsıntıları, heç bir kobud çağırışlar olmadı. Lüter jenə də eşidilməz dərəcədə cavab verdi: "Sizdən rica edirəm, mənə fikirləşməjə vaxt verin". Özünün birinci messasında olduğu kimi, Lüter çaşıb qaldı. İnam onu tərk etdi. Vəhşi qaban qəflətən janıqlı zingildəjən it balasına çevrildi. İmperator bu ricadan pərt oldu və elmi mübahisələrdə təşəbbüslə törədilmiş ilahijjatı çıxılmaz vəzijjətdə qojmağı, ona mane olmağı, bunun sadəcə taktiki fənd olub — olmadığını ehtimal etdi. Buna baxmajaraq, o mərhəmətlə Lüterə fikirləşməjə ijirmi dörd saat verməklə sabaha qədər möhlət verdi.

Bu gecə öz otağında tənha qalan Lüter riqqətli dualardan birini jazdı ki, nə vaxtsa, bir zaman jarana bilərdi. Bu duada öz Allahı qarşısında üzüqojlu düşən müti insanın ruhu açılır və var qüvvəsilə mərdlijə nail olmağa çalışır ki, düşmən insanlarla təkbətək döjüşdə dajana bilsin. Lüter üçün bu onun şəxsi Qefsiman bağı idi:

"Aj Allah, Qüdrətli, əbədi Allah! Dünja necə də dəhşətlidir! Bax, necə də o ağzını açıb məni udmaq istəjir, mənim Sənə inamımın zəifliji kimi!…O! Şejtanın şəhvəti və gücü son dərəcə zəiflikdir. Əgər mən bu dünjanın gücünə arxalansam, onda hər şej qurtaracaq. Matəm zəngi eşidildi… Hökm oxundu…Aj Allah! Aj Allah! Aj Allahım mənim! Bu dünjanın bütün hikmətinə qarşı dajanmağa mənə kömək et! Jalvarıram Sənə, et bunu. Sən bunu etməlisən… Bu mənim jox, Sənin işindir. Mənim burada heç bir işim joxdur… Mənim bu dünjanın əzəmətli insanları ilə bölməjə heç nəjim joxdur. Mən öz günlərimi sülh və sakitliklə keçirməjə sevinərdim. Lakin bu, Sənin işindir. Və bu ədalətli və əbədidir! Ja Rəbbimə. Kömək et mənə! Ej həqiqi və dəjişilməz Allahım! Mən insana arxalanmıram. Bu həmişə hədər olub! Bu insani davamsızlıq, insanda baş verən iflasa məhkum edilmişdir. Allahım mənim! Allahım mənim! Məgər Sən eşitmirsən? Allahım mənim! Məgər, Sən artıq jaşamırsan? Jox, Sən ölə bilməzsən. Sən jalnız gizlənirsən. Sən məni bu iş üçün seçmisən. mən bunu bilirəm… Deməli, Allahım, Öz şəxsi iradəni jerinə jetir! Sevimli Oğlun İsa Məsihin naminə, mənim sipərim, mənim dajağım, mənim qalam, məni tərk etmə.

Tanrım — Sən hardasan?.. Allahım mənim — hardasan Sən?.. Gəl! Mən Sənə dua edirəm, mən hazıram… Bax, mən bütün həjatımı quzu kimi əzablara dözərək Sənin həqiqilijin uğrunda qojmağa hazıram. Ondan ötrü ki, bu Müqəddəs işdir. O — Sənin şəxsijjətindir! Mən Səni buraxmajacağam! Xejr, heç vaxt! Baxmajaraq ki, bu dünja şejtanlarla dolmalı idi, bu vücud isə, Səniin əllərinin işidir, bajıra atılmalı, ajaqlar altında tapdanmalı idi, tikə-tikə kəsilib,… jandırılıb və kömürə çevrilməli idi, lakin mənim ruhum Sənə məxsusdur. Məndə Sənin şəxsi sözlərin var ki, bu belə olmalıdır. Mənim ruhum Səninlədir və əbədi Səninlə olacaqdır! Amin! Aj Allahım, mənə kömək göndər!… Amin!"

Ertəsi günü Lüter iclas zalına döndü. Bu dəfə onun səsi nə titrədi və nə də əsdi. Verilən suallara cavab verməjə o çalışdı ki, nitq söjləsin.

"Mən səndən soruşuram, Martin — soruşuram düz və qejd şərtsizliklə — öz kitablarından və onlarda jığılmış janlış fikirlərdən əl çəkirsən ja jox?"

Lüter cavab verdi:

"Belə ki, Sizin Böjüklüjünüz və sizin parlaqlığınız sadə cavab diləjir, mən də düz və qejd şərtsiz cavab verəcəm. Əgər məni əks Müqəddəs Jazı və ağlın təkzibedilməz dilləri ilə inandırsalar, mən papaların nüfuzunu və kilsə şuralarını qəbul etmərəm. Axırıncılar biri-birinə zidd olan birincilərdir, mənim vicdanım isə Allahın Sözünün əsiridir. Mən heç nədən dönə bilmərəm və bunu etməjəcəm, nə qədər ki, ja vicdanıma qarşı, janlış və ja təhlükəli gedirəm. Onda dajanacam və başqa cürə ola bilmərəm. Aj Allah, kömək et mənə. Amin!"

Ağılsızın nitqi? Ola bilsin. Sual jaranır, insan necə cəsarət edir tənha papa və imperatora, şuralara və göstərişlərə qarşı getməjə, xristian dünjasının bütün mütəşəkkil hakimijjət orqanlarına qarşı. Necə özünəinamlıqla və hətta təkəbbürlə, ən parlaq alimlərlə ağılla mübahisə etməjə malik olasan və kilsə hakimijjətinin ən jüksək nümajəndələrilə öz şəxsi ağlınla və şəxsi şərhində Biblijada bütün dünjaja qarşı durasan! Bu nədir — xudbinlikdir? Joxsa, allahlıq iddiasıdır? Bu Biblija dühasında təzahürdümü, müqəddəsin qoçaqlığıdır və ja manjakın sərsəmləməsidir? Cavab necə olur-olsun, o nəjə qarşı gedir-getsin — pislik və xejirxahlığa qarşı, bu tək-tənha müqavimət xristian dünjasını parçalajırdı.

Bu hadisə kilsə və Martin Lüterin şəxsi tarixi üçün necə əhəmijjətli olmasa da, hər halda bu ona səbəb olmurdu ki, alimlər Lüteri ağılsız hesab etsinlər. Bu insanda nə isə hələ də ekstroordinar, ağrıdıcı, patoloji, qorxulu həqiqətlər var idi. Bu təəssürat Lüterin rahib olan zamankı əxlaqı ilə bağlıdır.

Rahib olmaqla o qatı aspektizm jolu ilə getdi. O öz qarşısında ideal rahib olmaq məqsədi qojdu və qətijjətlə bu məqsədlə getdi. O bir neçə gün oruc tutdu və özünə əzijjət vermənin ən amansız formalarını ələ verdi. Monastırda müəjjən edilmiş özünüsıxışdırma qajdası məsələlərində o daha uzaqlara getdi. Başqalarından onun ibadət saatın uzun çəkirdi. O nizamnaməjə əsasən qabaqcadan tə'jin edilmiş jorğandan imtina etmişdi və bir dəfə demək olar ki, sojuqdan donmuşdu. O öz vücuduna o qədər qatı cəzalar vermişdi ki, sonralar özü dejirdi, elə bil məhz zahidlik hücrəsində özünün həzm sistemində çarəsiz zijan gətirir. O bu haqda özünün həjatı dövründə jazmışdı:

"Mən jaxşı rahib idim və mən təriqətlərin qajda-qanunlarına o qədər ciddi riajət edirdim ki, dejə bilərəm: əgər belə rahib varsa, göjlərə özünün zahidlik cəsurluğu sajəsində jollanacaqsa, onda bu rahib — mənəm. Monastırda mənim bütün qardaşlarım sözlərimi təsdiq edər. Əgər mən bu ruhda heç olmasa bir az da davam etsəjdim, onda mən özümü sajıqlıqla, dualarla, oxumaqla və başqa işlərlə öldürərdim".

Lüterin əxlaqında ən böjük qəribəliklərdən biri onun hər gündəlik tövbəetmə adətləri idi. Rahibdən tövbəetmə tələb olunurdu, lakin hər gün jox. Tələb ondan ibarət idi ki, rahib bütün günahlarında tövbə etməlidir. Lüter günahsız bir gün də keçirmirdi, ona görə də o hesab edirdi ki, hər gün günahlardan çıxmaq üçün tövbəjə getmək lazımdır.

Tövbə gündəlik zahidlik həjatının bir hissəsidir. Başqa qardaşlar müntəzəm öz ruhanlərinin janına gəlir və dejirdilər: "Ata, mən günah etmişəm. Keçən gecə mən "dəfetmə" dən sonra jatmamışam və Biblijanı şam işığında oxumuşam". Və ja "Dünən nahar vaxtı mən kartof salatını Filip qardaşdan istədim". (Monastırda çoxlu iş görmək olar?). Ruhani ata tövbəjə qulaq asdı, günahları buraxdı və bir qədər dini cəza verdi. Bununla da hər şej qurtardı. Bütün əməlijjatlar jalnız bir neçə dəqiqə vaxt aparır.

Lüter qardaşla belə olmadı. O öz ruhanisini dəlilijə qədər çatdırdı. Lüteri günahları qısa sadalama qane etmişdi. O əmin olmaq istəjirdi ki, onun həjatında tövbə edilməmiş bir günah qalıb. O tövbə hücrəsinə girir və orada hər gün saatlarla qalır. Bir təsadüf olmuşdu, bir gün əvvəl törətdiji günahları tövbə etdiji zaman, Lüter altı saat vaxt keçirmişdi!

Kişi monastır başçıları Lüterə görə narahat olmağa başladılar. Onlar elə güman edirdilər ki, o — tövbə hücrəsində saatlarla sajıqlıq keçirməji üstün tutan "əli işə jaramajan" dır, bunun əvəzinə Biblija oxumaq və işləmək olar. Bir fərzijjə irəli sürülmüşdür ki, Lüter — özünü saxlaja bilməjən insandır, tez ciddi psixozlara irəli gedəndir. Lüterin mürəbbisi Staupits, nəhajət hirsləndi və onu töhmətləndirdi:

"Fikirləş, — o dedi. — Əgər istəjirsən ki, məsih səni bağışlasın, belə ki, Onun janına nə iləsə gəl ki, bağışlamaq olsun — ata qatilliji ilə, kafirliklə, zinalıqla, — bunun əvəzinə bütün belə boş günahlarla gəlmək… Qulaq as, Allah sənə qəzəblənmir. Sən Allaha qəzəblənirsən. Məgər sən bilmirsən ki, Allah sənə ümid etməji bujurub?"

Bax, budur! Bax o aspekt Lüterin şəxsijjətidir, o əsaslarla ki, onun ağılsızlığı haqqında hökm çıxarılmışdır. Bu insan olduqca qejri-normaldır. Onun günahlar kompleksi bütün çərçivələri keçib. Onun günahları belə patoloji ölçülər götürüb, emosional həjatı isə o qədər dağılıb ki, o artıq normal insan mövcudluğu kimi işləjə bilmir. O hətta normal rahib kimi də işləjə bilmir. O əvvəlki kimi ildırımdan qaçırdı. Bejnton onun vəzijjətini belə obraza jekunlaşdırır:

"Bunların ardınca onu dəhşətli həjacanlar dövrələjirdi. Onun ürəjinə vahiməli qorxu girib. Onun vicdanı o qədər narahat idi ki, ən azacıq külək əsməsinə münasibətini bildirib. Martin müxtəlif xırdalıqlardan əzijjət çəkməjə başlajıb. Onun ruhu gecə qarabasmalarından dəhşətlə əhatə olunmuşdu, o dəhşətlə, insanı sınağa çəkən hansı ki, qaranlıqda ojanır və onun gözləri canını almağa gələnə baxır. Səma döjüşçüləri çəkilirlər. İblis acıqlı işarələr verir, ürəjə son dərəcə zəiflik gətirir. Bu əzablar, hansılar haqqındakı Lüter dəfələrlə şahidlik etmişdi, hər bir fiziki xəstəlikdən, nə vaxtsa ona iztirab verən xəstəlikdən çox pis idi.

Onun təsviri ruhi pozğunlardan əzab çəkən insan həjacanlarının təsvirinə o qədər ujğun gəlirdi ki, jenidən maraqlı sual jaranır: onun pərişan vəzijjətinə baxmaq lazımdırmı ruhani inkişafındakı çətinliklərin nəticəsi kimi, və ja düzgün olardı onun daxili sekresijalarda vəzi funksijaların çatışmamazlığının nəticəsi sajmaq".

Lüterin belə əxlaqı nə ilə izah olunur? Bir şeji inamla demək olar: Lüterdə o müdafiə mexanizmləri çatmırdı ki, bunlardan normal insanlarda vicdanın müassir səsinin batması üçün istifadə edilir.

Bə'zi nəzərijjətçilər təsdiq edirlər ki, dəlilər reallığı daha ajdın görə bilirlər və sağlam düşüncəli insanlardan, daha ujğun həqiqətli təsəvvürlər onlar haqqında var. Məsələn, həjacanlardan özünə jer tapmajan insan, psixiatra şikajətlə müraciət edir ki, o qorxudan iflic olub, özünü kilsə zijafətlərinə getməjə məcbur edə bilmir. Psixiatr sual verməjə başlajanda, onda ajdın olur ki, jolda avtomobil qəzasına düşə bilər, zijafətdə zəhərli ilan sancar, və əgər tufan başlajarsa, şimşək həmləsinə düşə bilər, jemək vaxtı isə — "xot-doqdan" ölümcül boğula bilər.

Bu insan, həqiqətən baş verəcək belə şejlərdən qorxur. Həjat — təhlükəli şejdir. Elə bir jer joxdur ki, orada özünü çox təhlükələrdən qorunmuş hiss edəsən. Qovard Xavs, özünün bütün miljonları ilə, özünə sığınacaqlar arasında elə bir jer tapa bilmir ki, orada ona düşmən mikroorqanizmlərin hücumu təhlükə jaratmasın. Psixiatrlar sübut etmək vəzijjətində dejirlər ki, bütün sejrlər təhlükəlidir. Bu insan tamamilə düzdür, bütün o pislikləri güman edərək ki, baş verə bilər, lakin o jenə də qejri-normaldır, ona görə ki, müdafiə mexanizmini itirib, onlardan biz bütün həjat mühitimizdə istifadə edirik, mexanizmlər sajəsində biz hər jerdən bizi təhdid edən açıq və ən zəruri təhlükələrlə əhəmijjət verməməji bacarırıq.

Lüterin bioqrafijasında və şəxsijjətində bir aspekt tez-tez analitiklərin gözündən qaçır. Onlar bir məqamı buraxırlar ki, monastıra getməzdən əvvəl, Lüter artıq Avropada hüquqşünaslıq sahəsində parıldajan ən ağıllı gənclərdən biri kimi məhşur idi. Onun bejni ə'la işləjirdi. O qanunun ən zərif və çətin jerlərindən tutmaq bacarığı ilə görkəmlilərdən fərqlənirdi. Bə'ziləri onun gələcək hüquq dühasından qabaqcadan xəbər verirdilər.

Çoxdan bəllidir ki, dahi və ağılsız zərif sərhədləri ajırır və bir çox insanlar dəfələrlə bu sərhədləri hər iki istiqamətdə aşırlar. Ola bilsin ki, belə hadisə Lüterin də başına gəlmişdi.

O dəli idi. O dahi idi. O çox gözəl, özündə bilməjən bərabər başa düşülən qanunlara sahib idi. O özünün bəsirətli hüquqi ağlını Allahın qanunlarına dəjişəndə, onu gördü ki, çoxları ölüləri buraxırlar.

Lüter əzəmətli hökmlər tədqiq etdi: "Allahın olan Rəbbi bütün ürəjinlə, bütün canınla, bütün düşüncənlə, və qonşunu özün kimi sev". Sonra o sual verdi: "Bəs günah vaxtı çox böjüklük necədir?" Bə'ziləri bu suala cavab verərək dejirlər ki, böjük günahlar — bu qatilikdir, zinadır, kafirlik və ja dinsizlikdir. Lüter belə təsdiqlərlə razılaşmırdı. O belə jekun etdi ki, əgər Ən böjük Hökm — bütün ürəjinlə Allahı sevməkdirsə, onda Ən böjük Cinajət — Allahı bütün ürəjinlə sevməməkdir. O əsas borclarla və əsas günahlar arasında olan tarazlığa fikir verdi.

Əksər insanlar belə fikirləşmirlər. Bizlərdən heç birimiz Ən böjük Hökmə hətta beş dəqiqə ərzində riajət etməji bacarmarıq. İlk baxışda bizə elə görünür ki, biz ona riajət edirik, lakin bir dəqiqə fikirləşməli olsaq, ajdın olar ki, bizlərdən heç birimiz Allahı bütün ürəjimizlə və ja bütün düşüncəmizlə, və ja bütün qüvvəmizlə sevmirik. Bizlərdən heç birimiz, özümüzü istəjən kimi heç bir jaxınımızı sevə bilmərik. Biz hər cür hijlələrə qaça bilərik, jalnız bu haqda dərin səvijjədə fikirləşsək, lakin haradasa özəjimizin içində bizim "mən" həmişə təəssüf eşidilir. O bizə dejir ki, əgər həqiqətin gözünə baxsaq, biz hər gün Əzəmətli Hökmü pozarıq. Jeşaja kimi biz də bilirik ki, heç kim ona riajət etmir. Bu bizə təsəlli verir: heç kim jerinə jetirmir. Biz hamımız Allaha büsbütün sevgidən məhrum edilirik, hansı belə fikir bu haqda narahat olur? Bu izah sağlam düşüncədə olmağa məcbur etmir və insanların ajıq idrakında tövbə etmə hər gün altı saat keçir. Əgər Allah kim ki, Ən böjük Hökmə riajət edə bilməjən hər kəsi cəzalandırsa, onda Ona bütün bu dünjada jaşajanları cəzalandırmaq lazım gələcək. Bizdə daha çox tələb olunsajdı, imtahan daha çətin olardı. Bu ədalətsizlik olardı. Allaha bizim hamımızı "bir gözü kor" kimi mühakimə etmək lazım gələcək.

Lüter buna belə baxmırdı. O ajdın dərk edirdi ki, əgər Allah bizi "bir gözü kor" kimi mühakimə etsə, o zaman Ona Özünün şəxsi müqəddəslijində hərəkət etmək lazım gələcək. Ona ümid etmək olar ki, Allah bunu son dərəcə inamla və olduqca mə'nasızcasına edib. Allah öz standartlarını azaltmır ki, biz onlara ujğun gələ bilək. O tamamilə müqəddəs, tamamilə ədalətli və tamamilə mürüvvətli qalır. Lakin biz haqsızıq və bizim dilemmamız bununla tamamlanır. Lüterin hüquqi dərrakəsi bir sualı tə'qib edir: haqsız insan ədalətli Allahın iştirakında necə jaşaja bilər? Bu zaman bütün digərləri kimi bu suala jüngül və asan cavab tapırdılar, Lüter vam odda janırdı:

"Məgər siz bilmirsiniz ki, Allah əlçatmaz nurda jaşajır? Biz zərif və cahil məxluqlarıq, Allahın — bu məşhur aktrisasının ölçüjəgəlməz parlaqlığının dərk edilməz əzəmətini tədqiq etmək və başa düşmək istəjirik. Biz jaxınlaşırıq. Biz jaxınlaşmağa hazırlaşırıq. Burada təəccüblü nə var ki, Onun böjüklüjü sıxır və sındırır!"²

Lüter, bir biblija personajının — varlı jüksək vəzifəli, İsaja xilas haqqında suallarla gələn gəncin tam ziddi idi:

"Və rəislərdən biri İsadan soruşdu: “Jaxşı Müəllim, əbədi həjatı miras almaq üçün nə etməlijəm?” İsa ona dedi: “Nə üçün Məni jaxşı adlandırırsan? Bir Allahdan başqa kimsə jaxşı dejildir. Onun əmrlərini bilirsən: Zina etmə, qatillik etmə, oğurluq etmə, jalan şahidlik etmə, ata və anana hörmət et”" (Lk. 18:18-20).

İsanın gənc rəislə bu geniş jajılmış söhbətində tez-tez bir əhəmijjətli məqamı buraxırlar. Məhz — onu ki, cavan oğlan İsanı necə salamladı. O Onu "jaxşı müəllim" adlandırdı. Bunun çoxmə'nalılığı İsanın gözündən qaçmadı. İsa dərhal başa düşdü ki, o insanla söhbət edir ki, jalnız sözünü üstdən başa düşür. Bu insan İsa ilə xilasdan danışmaq istəjirdi. Bunun əvəzinə İsa incəliklə söhbəti jaxşıların müzakirəsinə çevirdi və suala sualla cavab verdi: jaxşı olmaq nə deməkdir? O bu insana dərs vermək imkanından istifadə edərək, jaxşı olmağın mə'nasını ona izah etdi.

Öz cavabına İsa onun salamından çijrənərək başladı: "Nə üçün Məni jaxşı adlandırırsan?" Sonrakı frazalarında O bu məqamda diqqəti daha çox nəzərə çarpdırır, onu izah edir: "Bir Allahdan başqa kimsə jaxşı dejildir" Bə'zi insanlar, və hətta onların arasında ilahijjat alimləri, İsanın bir neçə töhmətləri qarşısında çıxılmaz vəzijjətdə qalıblar. Bə'ziləri bu frazanı belə başa düşürlər: "Nə çün Məni jaxşı adlandırırsan? Mən jaxşı dejiləm Jalnız Allah jaxşıdır. Mən Allah dejiləm. Mən jaxşı dejiləm".

İsa burada qətijjən nə Özünün ilahilijindən, nə də Öz jaxşılığından imtina etmir. Əgər varlı gənc Kiminlə danışdığını özünə hesabat versəjdi, bu zaman onun üçün jerinə düşərdi İsanı jaxşı adlandırmaq. İsa jaxşı idi. O Allahın Təmsilçisi idi. Bu insan Allahla şəhvətdə danışırdı. Ancaq iş onda idi ki, bu cavan buna görə özünə hesabat vermirdi. O isanı böjük müəllim hesab edirdi, lakin bu hər şej idi ki, o Onda görmüşdü. O dərk etmirdi ki, Allahla şəhvətdə danışır. Heç onun ağlına da gəlmirdi ki, o jaxşı Allahın Təmsilçisi ilə müzakirə edir.

Varlı cavan rəis, şübhəsiz, Biblijanı bilmirdi. O 13 Zəburun mə'nasını başa düşmürdü:

"Axmaqlar qəlbində düşünür: “joxdur Allah!” Hamı jolunu azmış, əməllər jaxşı dejil, ijrənc olmuş. Rəbb bəşər övladına baxır göjlərdən, dərk edib Allahı axtaran varmı görəsən? Hamı birgə azğınlaşıb, namus getmişdir əldən, bir insan belə joxdur jaxşı iş görən" (Zəb. 13:1-3).

Həvari Pavel Əhdi-Cədiddə bu parçanı sitat gətirir və onun əhəmijjətini gücləndirir. Dejilən fikirləri buraxmaq mümkün dejil. Xejir iş görən bir kimsə joxdur. Əlavə edilmiş "kimsə joxdur" başa düşməməjin müxtəlif imkanlarını aradan qaldırır. İttiham hökmü heç kim üçün müstəsnalıq etmir, jaxşılığa çatmış jeganə, Allahın Oğlundan başqa.

İnsan ruhu bütün aləmi bürümüş belə hökmlər qarşısında dəhşətlə qaçırlar. Müqəddəs Jazını, əlbəttə, şişirdirlər. Biz hamımız xejir iş görən insanları tanıjırıq. Biz tez-tez necə jaxşı işlər edən insanları görürük. Biz xejirxahlıqla razılaşırıq ki, heç kim nöqsansız dejil. Biz hamımız bə'zən büdrəjirik. Lakin biz, jenə də hərdənbir xejirxah iş görürük, düz dejilmi? Məhz belə fikirləşirdi varlı gənc rəis. O jaxşılığı doğru olmajan standartdan çıxmaqla ölçürdü. O xejirxah işi kənardakı müşahidəçinin rahat pozisijasından qijmətləndirirdi.

Allah bizə müəjjən xejirxah hərəkətlər etməji bujurur. O bizə joxsula sədəqə verməji hökm edir. Biz kasıba sədəqə veririk. Bu jaxşı işdir, elə dejilmi? Həm hə, həm jox. O bu mə'nada jaxşıdır ki, zahirən bizim hərəkətlərimiz Allahın hökmlərilə ujğunlaşır. Bu mə'nada biz tez-tez xejirxahlıq edirik. Allah həmçinin ürəklərə də baxır. Onu bizim ən gizli saxlanan ürək arzularımız narahat edir. Jaxşı işin Allahın zahidlik standartına ujğun gəlməsi üçün, o ürəkdən çıxmalıdır, Allahı büsbütün sevgilə sevənlər və həmin büsbütün sevgilə də jaxınlarını sevənlər. Belə ki, bizlərdən heç birimiz Allahın tamamilə sevməji kimi, insana belə sevgilə çata bilmərik, onda bizim bütün xejirxah işlərimiz zəifləjir. onlar bizim daxili sövqedici motivləri jarımçıq ləkə kimi özlərində daşıjırlar. Biblijanın məntiqi belədir: belə ki, heç kim nöqsansız ürəjə malik dejil, heç kim nöqsansız iş görə bilməz.

Zahidlik həqiqətinin güzgüsü Allah Qanunlarından ibarətdir. Nə vaxt biz öz işlərimizi bu güzgünün qarşısında qojuruq, o zaman onun in'ikasında biz ajdın şəxsi görürük. İsa bu güzgünü varlı gənc rəisin gözləri qarşısında tutur: "Əmri bilirsən: zina etmə…" Burada qejd etmək lazımdır ki, əmrləri, hansıları ki, İsa gənc rəisə sadalajırdı — bu əmrlər, bizim digər insani məxluqlara münasibətdəki vəzifələrimizi müəjjən edir. Bu əmrlər oğurluğu, zinalığı, qatilliji və s. və s. qadağan edən əmrlərdir. İsa tərəfindən gətirilmiş sijahıda ilk bir neçə əmrlər, bizim Allaha münasibətimizdə həsr edilmiş vəzifələrdə olmadığı nəzərə çarpır.

Cavan oğlan necə cavab verdi? O qətijjən təşvişə düşmürdü. O sakitçə güzgüjə baxdı və heç bir qüsur görmədi. Təkcə özündənrazı kimi xarakterizə edilə bilən əda ilə o cavab verdi: "Bütün bunlara gənclijimdən riajət edirəm".

Təsəvvür edin, bu insan nə qədər lovğa və nə qədər cahil idi. Mən İsanın bu insana münasibətində hövsələsini çox çətinliklə başa düşürdüm. Mən özümü saxlaja bilməzdim. Mən o dəqiqə öz qəzəbimi göstərərdim, bu səpgidə nə isə dejərdim: "Sən nə danışırsan! Sən, deməli gənclijindən On əmrə riajət edirsən! Sən nə, Dağlıq təbliğini eşitməmisən? məgər sən bilmirsən ki, əgər haqsız kiməsə qəzəblənmisənsə, o zaman bir az artıq dərəcədə qanuna qarşı getmisən? Məgər sən bilmirsən ki, əgər sən qadına münasibətdə ehtiras hiss edirsənsə, o zaman bir az artıq dərəcədə qadağan edilmiş zina qanununu pozursan? Sən heç vaxt başqasının həsrətində olmajacaqsan? Sən həmişə validejnlərinə hörmət edəcəksən? sən ja dəlisən, ja da korsan. Sənin dinləməjin, daha jaxşı təsadüflərdə, səthi olardı. Sən jalnız üzdən itaət edəcəksən".

Bax, mən belə reaksija verərdim. Lakin İsa özünü belə aparmırdı. İsa həm incə, həm də effektivli hərəkət edirdi:

"İsa bunu eşitdikdə ona dedi: “Daha bir çatışmazlığın var: hər nəjin varsa sat, joxsullara pajla. Göjlərdə xəzinən olacaqdır. Sonra gəl, Mənim ardımca get”" (Lk. 18:22).

Əgər İsa nə vaxtsa zarafatla danışıb, indi burada məhz həmin hadisədir. Əgər İsanın sözünü ejnən başa düşmək lazımdırsa, onda nəticə çıxarmalıjıq ki, nə vaxtsa jer üzündə jaşamış bütün adamlardan iki ən mö'mini arasında olan bu söhbətin öz jeri var: ləkəsiz və qüsursuz Quzu ilə, və ja jalnız bir qüsuru olan quzu arasında. Mən sevinərdim, əgər İsadan eşitsəjdim ki, mə'nəvi kamillijə qədər məndə ancaq bir kejfijjət çatmır.

Lakin İsanın sözünü olduğu kimi qəbul etmək olmaz. Əgər biz dərindən düşünsək və İsanın qəlbinin gizli künclərinə nəzər jetirməjə çalışaq, onda başa düşərik ki, Onun fikirlərinə jaxınlaşmağın jolu belədir: "Deməli, sən gənclijindən On əmrə riajət etmisən. Nə olar, baxaq. Birinci əmr bizdə nə idi? Ah, hə: "Mənim simam qarşısında sənin başqa allahın olmajacaq". Gəl baxaq, bu əmrlərdə sənin işin necə olacaq".

İsa onu sınamağı qərarlaşdırdı. Əgər bu varlı gəncin həjatında nə isə olubsa, onun üçün Allahdan əvvəl nə durub, bu ancaq onun pulları olub. Məhz burada İsa onu joxlajaraq ona çağırış atdı ki, bir nömrəli əmrə necə əməl edəcək: "Nəjin varsa, sat…"

Varlı cavan oğlan buna necə reaksija verdi? O özünün jeganə pejğəmbərilə necə bacara bildi? O təəssüflə kənara atıldı, çünki onun böjük dövləti var idi. Bu insan On əmri jerinə jetirmək üçün imtahana düçar idi və elə birinci sualdan sonra kəsildi.

Mən bunu ona görə danışmıram ki, irəli sürülən qanuna müvafiq bütün xristianlar xüsusi mülküjjətlərinin hamısından əl çəkməlidilər. Bu hekajənin məqsədi — başa düşməjə kömək etməkdir, belə ki, dinləmək nə deməkdir və əslində həqiqi rifah üçün nə tələb olunur. İsa bu insandan öz bəjanatını isbat etməji tələb edirdi və o buna müvəffəq olmadı.

Çox əsrlər keçəndən sonra, İsanın başqa — başqa cavan oğlanla görüşü baş verdi, Ona uzun-uzadı izahatlar vermək lazım gəlmədi ki, öz günahını dərk etməjə kömək etsin. O Lüterə heç vaxt demədi: "Təkcə sən çatmırsan". Lüter artıq bildi ki, ona çox şejlər çatmır. O hüquqşünas, "qanunçu" olmuşdu. O Əhdi-ətiq Qanunlarını öjrənmişdi. O təmiz və müqəddəs Allahın təqdim etdiji tələbləri bilirdi və onlar onun ağlını başından çıxarırdı.

Lüterin duası hüquqi dillemaja təhrik edilirdi ki, buna da o jol verə bilmirdi. Bu elə görünürdü ki, elə bil nəticə ümumijjətlə mövcud dejil. Gecə və gündüz o: ədalətli Allah necə ədalətsiz insanı qəbul edir? sualı altında fikirləşirdi. O bilirdi ki, onun ağzının əbədiliji bu cavabdan asılıdır. Lakin o cavab tapa bilmirdi. İnsanlar ağılla ondan az masştabda öz jolları ilə sevinclə gedirdilər. Oh, ləzzətli cəhalət! Onları bir fikir qane edirdi ki, Allah Özünün şəxsi mə'nəvi üstünlüjündə kompromisə girəcək və onlara göjlərdə olmağa ixtijar verəcək. Nəhajət, göjlər belə qəribə jerlər kimi olmajacaq necə onu tanıjırlar, əgər onlar ona düşə biləcəklərsə. Allah "bir gözlü kimi" qijmətləndirməlidir. Uşaq — uşaqdır, Allah isə — kifajət qədər jaşlıdır ki, bir neçə kiçik nöqsanlara görə belə böjük səs-küj qaldırmaz.

İki şej Lüteri digər insanlardan fərqləndirirdi: əvvəla, o bilirdi, Allah kimdir. O qanunlara jijələnmişdi. Əgər o Müjdəni dərk etməjə gəlməsəjdi, o əzijjətlərlə ölərdi.

Sonra bu baş verdi: dini təcrübələr Lüteri ən jüksək nöqtələrə qaldırdı. Bu zaman şimşəklər çaxmadı, mürəkkəb qabları uçmadı. Bu sakit baş verdi., onun tək-tənha məşğülijjəti zamanı. Belə adlandırılmış "qala səriştəsi" Lüteri dünja tarixi hərəkatında dəjişdirmişdi. O bu həjacanları özünə daxil etmişdi. Allahı jeni dərk etmə, Onun ilahi ədalətini jeni dərk etmə. O başa düşdü ki, Allah necə mərhəmətli ola bilər, Öz haqqından əl çəkməjərək. O jenidən başa düşdü ki, hansı obrazda müqəddəs Allah müqəddəs sevgisini dejəcək:

"Mən bütün qəlbimlə çox arzu edirəm ki, Pavelin Romalılara Məktubunu başa düşüm, anlamanın jolunda heç nə dajanmırdı, təkçə bir ifadədən başqa: “Allahın Düzgünlüjü”, çünki mən onu o mə'nada başa düşürəm ki, bu — zahidlik və ədalətlilikdir ki, bu da Allaha məxsusdur, onlardan çıxan ədalətliləri və ədalətsizləri O cəzalandırır. Mənim situasijam belə idi ki, mən baxmajaraq ki, qüsursuz rahib idim, Allahın qarşısında natəmiz vicdanla günahkar kimi dajanmışdım, və məndə heç bir inam jox idi ki, mənim xidmətlərim Onun qəzəbini jumşaldacaq. Ona görə də mən ədalətli və qəzəblənmiş Allahı sevmirdim, Ondan zəhləm gedirdi və Ona qarşı narazılığımı bildirirdim. Lakin jenə də mənə əziz olan Pavelin bu Məktubuna dartınırdım və istəjirdim biləm ki, o nəji nəzərdə tutmuşdu.

Mən gecə və gündüz fikirləşirdim, Allahın zahidliji ilə və “zahidlik inamı ilə jaşajacaq” sözləri arasındakı əlaqəni hələ görmürdüm. O zaman mən, nəhajət, başa düşdüm ki, zahidlik və ja Allahın düzgünlüjü bu firavanlığın içindən çıxan zahidlikdir və təmiz mərhəmətdə Allah bizə inamda bəraət qazandırır. O zaman mən özümü jenidən doğulmuş hiss etdim və belə ki, sanki açıq qapının arasından mən düz cənnətə girdim. Bütün Müqəddəs Jazılar jeni fikir əldə etdilər, və əgər əvvəllər “Allahın düzgünlüjü” sözü məndə nifrət ojadırdısa, indi artıq onların səslənməsi son dərəcə şirinliklə və böjük məhəbbətlə məni doldururdu. Bu Pavelin Məktubundan olan parça mənim üçün göjlərin qapısını açmağa xidmət etdi.

Əgər sizin, həqiqətən, inamınız var ki, Məsih — sizin Xilaskarınızdır, onda həmin andaca Allahın mərhəmətini qazanırsınız, nə qədər ki, inam sizin üçün Allahın ürəjini və Onun iradəsini açır, siz təmiz mərhəməti və döjünən dərin məhəbbəti görəcəksiniz. Bax, bu o deməkdir ki, Allaha inanaraq baxmaq lazımdır. O zaman siz Onun büsbütün ürəjində atalıq sevgisini, ürək dostunu, hansındakı heç bir qəzəb, heç bir amansızlıq joxdur görəcəksiniz. Kim ki, Allahı görür, qəzəblənmiş Allah kimi, Ona düzgün baxmır, lakin, təkcə bir örtüjə nəzər salmaq, elə bil qara səma onun üzünü tutur".³

Necə ki, Jəşajaja qədər, Lüter də öz dodaqlarında bərk qızdırılıb toxundurulmuş kömürü hiss edirdi. O parçalanmağın nə demək olduğunu bilirdi. Müqəddəs Allahın güzgüsündə o özünü qırıqlırı bölünən gördü. Daha sonra o dedi ki, Allah, ona göjün dadını dadmağa izn verməzdən əvvəl, əvvəlcə ona cəhənnəmin dərinliklərinə baxmağa izn verməli olacaq. Allah onu bu dərinlijə atmadı. O, onu bundan xilas etdi. O sübut etdi ki, ejni zamanda O həm ədalətli, həm də bəraət qazandıran Allahdır. Lüter ilk dəfə Rifahlı xəbəri başa düşən zaman, cənnətin qapıları tajbataj açıldı və onların arasından o içəri girdi. "Zahidlik inamı ilə jaşajacaq". Bu protestant Reformasijasına mübarizə müraciəti idi. Jalnız Məsihin xidmətləri sajəsində inam vasitəsilə gələn bəraət idejası, Müjdə üçün o qədər əsası təşkil edilmiş hesab edilir ki, Lüter onu "kilsənin dajaq və tənəzzülə uğrajan fundamenti" kimi xarakterzə edir. Lüter bilirdi ki, bu onun üçün də dajana və jıxıla biləcək fundamentdir.

Lüter, Pavelin Romalılara Məktubunda nəji öjrətdiji fikrini tutan kimi, o jenidən anadan oldu. Günahların jükü canından çıxdı. Çox şiddətli əzabdan qurtardı. Bu onun üçün o qədər böjük əhəmijjət kəsb edirdi ki, o papa və kilsə şuralarına, knjaz və imperatora qarşı dura bilərdi, hətta lazım gələrdisə, bütün dünjaja qarşı dura bilərdi. O cənnətin darvazasından keçdi və heç kim onu çıxara bilməzdi. Lüter protestin nə olduğunu bilən protestant idi.

Lüter, ağılsız idimi? Ola bilsin. Lakin, əgər, bu belə idisə, onda dua etmək lazımdır ki, Allah bu torpağa belə ağılsız epidemijası göndərsin ki, biz də jalnız bir inamla qazanılmış ədaləti dada bilək.

VI FƏSİL

Haqqın müqəddəsliji

Ədalət düzü dan ulduzundan və axşam ulduzundan daha çox hejranlığa mejdan oxujan ən ali ləjaqətlərdən biridir.

Aristotel

Martin Lüter ədalətsiz insanlar üçün ədalətli və müqəddəs Allahın iştirakındakı həjatlarının aqibətinin nədən ibarət olduğunu başa düşürdü. Lüter rahiblər-rahibi olduğu kimi, Pavel də əvvəlcə fərisejlər-fəriseji olub. Hər ikisi çox elmi və parlaq iste'dadlı insanlar idi. Pavel haqqında dejirlər ki, öz rəftarında o bütün Fələstində ən zijalı insan idi. O zaman, ijirmi bir jaşı tamam olanda, onun elmlik dərəcəsi, ikinci dərəcəli fəlsəfə elmləri doktoru ekvivalenti idi. O həmçinin Qanunları dərindən öjrənirdi və Allahın ədalətliliji problemləri üzərində çalışırdı. Onlar hər ikisi — həm rahib — Lüter, həm də fərisej Pavel — ədalətin müqəddəsliji problemlərində əzab çəkənlər idi. Onlar hər ikisi, Müjdənini müdafiəçiləri olmaqdan əvvəl, Əhdi-ətiqi öjrənirdilər.

Jə'qin ki, hər cür Əhdi-ətiqi öjrənənlər, Allahın mühakiməsinin şübhəsiz amansızlıqlarının çıxılmaz vəzijjətinə düşürlər, hansıları ki, biz orada görürük. Çoxları bununla da dajanırlar. Onların vəhşilik parçaları təsvir edilmiş, onları bizdə "qaba" adlandırmaq qəbul edilmişdir, saxlanan jerdə çıxılmaz vəzijjətdə salmışdılar. Bə'zi insanlar üçün belə "qaba" parçalar tə'cili xristianlığı rədd etməjin əsasına çevrilir. Onlar kifajət qədər səbəblər tapırlar ki, Əhdi-ətiq Allahına nifrət etsinlər. Digərləri vurulan zərbələri jumşaltmağa çalışırlar. Bunun üçün onlar Əhdi-ətiqi dini müəmmaja çevirirlər və ja primitiv əfsanələrə qaba parçalar gətirməklə qajçı və lastiklar metodu işlədirlər. Daha bə'ziləri hətta o qədər dərinliklərə gedirlər, təsdiqləjirdilər ki, guja Əhdi-ətiq Allahı Əhdi-cədid Allahından fərqlənir — bir növ bu çox qüdrətli səcdəgah, öz şəfəqlərində külə dönmüş və Əhdi-cədid Allahının sevgisində aşağı səvijjədə durmuş pis xasijjətli Allahdır.

Bu fəsildə mən düz Əhdi-ətiq Allahının gözünə baxmaq istəjirəm. Mən ən çətin, ən tənqidi Əhdi-ətiqdə rast gələ biləcək parçalara baxmaq istəjirəm. Ola bilsin ki, onların mə'nalarını başa düşmək mümkün olsun. Biz Aaronun oğulları Nadavın və Aviudun üzərindəki qəfil məhkəmələrə tezliklə baxacağıq. Biz onun üzərində fikirləşməlijik ki, Allah necə Uzzanın ölümünü hejrətləndirdi, ona görə ki, o Əhd sandığına toxunmağa cür'ət etmişdir. Biz müfəssəl cinajət sijahısına diqqətlə baxırıq, onlarda Allah ölüm işkəncələrilə cəzalandırmağı bujururdu. Biz guja Allahın əmrilə törədilmiş qadınların və uşaqların qətllərinə, qan vuruşlarına baxırıq. Diqqət! Bu fəsil əsəbləri zəiflər üçün dejil. Əgər, siz bizimlə birgə oxumağa hazırsınızsa, onda biz Ən Dəhşətli dərinliklərə göz gəzdirək.

"Harun oğulları Nadav və Əvihu büxurdanlarını götürüb içinə gözərmiş kömürlə büxur qojdular və Rəbbin önünə haram od gətirdilər. Belə təqdimi Rəbb əmr etməmişdi. Rəbb hüzurundan od göndərib onları məhv etdi. Onlar Rəbbin hüzurunda öldülər" (Lev. 10:1,2).

İlk keşiş Harunun oğulları Nadav və Əvihu keşiş idilər. Allah Harunu ən brinci ilk keşiş seçmişdi. Musajla birlikdə Harun israil xalqını səhralarla aparmışdı. Əgər kimsə İsraildə Allahla sıx qarşılıqlı münasibətdə olubsa, onlar Musa və Harun olub. İnsani əndazədən Aaronun oğullarına Allah üz də verə bilərdi. Qətijj'ən belə dejil — Heç bir üz vermə olmajıb. Qurbangahda törədilmiş bir günaha ani və çox sərt reaksija tə'qib edilirdi — Allah cinajətkarı jer üzündə o dəqiqə, jerindəcə silir. Jox, onlar qurbangahı fahişələrin mə'nəvi pozğunluğu ilə murdarlamamışdılar və Moloxa ibadətlərində olduğu kimi insan tələfatları gətirməmişdilər. Bütün onların günahları "jabançı odun" gətirilməsində idi. İnamla demək olmaz ki, bu "jabançı oda" görə idi. Bu elə görünürdü ki, elə bil cavan keşişlər sadəcə lturgija ilə jaradıcılıq eksperimentləri edirlər. Jə'qin bu nalajiq hərəkət cəzaja lajiqdir. Lakin ölüm cəzası? Məhkəməsiz? Tə'xirəsalınmaz icra etməklə?

Bir alim, Emmanuil Velikovskij, — Albert Ejnştejnin dostu — öz nəzərijjələrilə coğrafija elminə sübut etməklə ki, tədricən jer qabıqlarının zəif erozija nəticəsindən kökündən dəjişməsi və nəhəng buzlaqların hərəkəti haqqında janlış idejalarla toxundu. O həmçinin Nadavın və Aviudun izahedici tarixinə də nəzərijjələr irəli sürdü.

Velikovskij fəlakətli horizontal nəticəsində jer səthinin sərt və qəfil dəjişikliklərinə dözməsi fikirlərinin tərəfdarı idi. Bu horizontal jerdəjişmələrə hansısa planetin və ja nəhəng kometanın jerə jaxınlaşması səbəb olur. O Jerə o qədər jaxınlaşmışdı ki, maqnit sahəsinin istiqamətini əksinə dəjişmişdi və Jeri əks istiqamətə fırlanmağa məcbur etmişdi. Tam sür'ətlə hərlənən fırlanğıcı özünüzdə təsəvür edin. İndi təsəvvür edin ki, bir an içində hansısa güc onu əks istiqamətə fırlanmağa məcbur edir. Əgər fırlanğıcın içinə su töksək, onda onunla nə baş verər? O əks istiqamətdə fırlanmağa başlajacaq, bu hərəkət jağış kimi olacaq. Qismən nəzərijjə, öz içində neft həcmlərini tamamlamaqla jeri meteorit jağışlarla bombardman etməkdən ibarətdir. Bu çatların nəticəsində qabıqlar dolmuşdu, jer səthinin altında isə həddindən çox jerli neft jığıntıları əmələ gəlmişdir (bolluca nefti olan Jaxın Şərq regionunu jadınıza salın). Bu çox iri kometanın qujruğu çox illər insanlar tərəfindən simvol kimi qəbul edilmiş görünmə dairəsində qaldı. Onlar bu izin onları apardığı tərəfə gedirdilər. Jəhudilər qırx il müddətində bütün səhra boju namə'lum marşrutla jol gedərək belə etmişdilər. Velikovskijə görə, məhz bu İsrailin alovu və buludlu sütunu olub.

Nadav və Aviud neft tapdılar və bunun nə olduğu ilə maraqlandılar. Onlar qurbangahda əgər nefti janacaq maddəsi ilə qarışdırdıqda nə alınacağına baxmağı qərarlaşdırdılar. Onlar qarışığı jandıranda — oh! — o dərhal alovlandı və partladı, keşişləri jerindəcə öldürməklə. İbtidai cəmijjətdə buna allahlar tərəfindən gözlənilməz mühakimələr aktı kimi baxardılar.

Velikovskij bu hadisəjə təbii izahat təklif etdi. Onun nöqteji — nəzərindən Nadavın və Aviudun ölümü, uşaq ojunlarının heç ağla gəlməjən alovla nəticələnən faciəli bədbəxt hadisəsilə izah olunur.

Biblija buna başqa cür baxır. Onda bu hadisə haqqında Allahın misilsiz mühakimə aktı kimi danışılır. Ola bilsin ki, hökm təbii təbiət gücünün köməjilə həjata keçirilməsinə verilmişdi, lakin tamamilə ajdındır ki, Nadav və Aviudun ölümü sadəcə bədbəxt hadisə dejildi. Onu Allahın qəzəbi və mühakiməsinə jazmaq lazımdır.

Harun buna necə münasibət göstərdi? Əmin olmaq olardı ki, Harun özündən çıxmışdı. Bütün həjatını o Allahın xidimətinə həsr etmişdi. Oğulları onun izi ilə getmişdilər. O onların keşişlik xidmətlərinə seçilmələrinə ittihaf etmə və məğrurluqları günü zamanı keçirdiji iztirabları xatırladı. Allaha xidmət onların bütün ailələrinin işi idi. O xidmət etdiji, Allah, ona necə minnətdarlığını bildirdi? O ilk baxışdan kiçicik qurban kəsmə qajdalarının pozulması kimi göründüjündən onun oğullarını ani ölümlə cəzalandırmışdı.

Aaron Musanın janına özünü atdı ki, bu haqda ona danışsın. Aaron dejəsən dejirdi: "Ejbi joxdur, Allah. Mən səndən hər şeji danışacam. Mən düz Musanın janına gedəcəm. Bu dəfə Sən bizim ikimizlə iş görməli olacaqsan". Beləliklə Aaron baş verənlər haqqında danışmaq üçün Musanın janına jollandı.

"Musa Haruna dedi: “Budur, Rəbb belə demişdir: “Mənə jaxınlaşanlar Məni müqəddəs sajsınlar; bütün xalq məni izzətləndirsin”. Harun isə susurdu" (Lev. 10:3).

Musa Haruna ALLAHIN cavabını verdi. O ona keşişlərin ən birinci təqdis olması haqqında jadına saldı. Onlar müqəddəs məsələləri jerinə jetirmək üçün seçilmişdilər. Onlara təntənə ilə öz xidmətlərini tamamilə müəjjən obrazda jerinə jetirmək vəzifələri həvalə edilmişdi. Onlar müqəddəs Allahın siması qarşısında imtijazlı xidmət etməjə sahib idilər. Səjjar mə'bədin hər bir qabı Allahın dürüst tələblərinə ujğun düzəldilmişdi və hər bir əşja Onunla jazılmış çətin üsulun içindən təqdis olunmuşdur. Qurbangahlara və mədh edilənlərə nə aiddirsə, o zaman Aaron və onun oğulları onlardan necə istifadə etməjin konkret tə'limatlarını almışdılar. Allah demişdi:

"Onun üstündə nə jad büxur, nə jandırma qurbanı, nə də taxıl təqdimi gətirməjin; maje təqdimi də tökməjin. Эldə bir dəfə Harun günah üzün kəffarə qurbanının qanını qurbangahın bujnuzlarına çəkərək qurbangah üzün kəffarə etsin. Nəsildən-nəslə ildən ilə bir dəfə belə etsin. Qurbangah Rəbb üzün ən müqəddəsdi" (Çıx. 30:9,10).

Tə'limat dürüst idi. Allah mədh edilənlər qurbangahını "böjük pir" adlandırdı. Nadav və Aviud ona jabançı və Allahdan jazılmamış od gətirməklə, onunla Allaha ən aşkar çağırış atdılar. Bu müqəddəs jerə bağışlanmaz murdarlıqla açıq qijam aktı idi. Onlar iddialı günah, Allahın aktına xəjanət törətdilər. Onlar böjük piri murdarladılar.

Allahın məhkəməsi özünü gözləməjə məcbur etmədi. Allah hər şeji ajdınlıqla Musaja izah etdi: "Mənə jaxınlaşanda təqdis olacağam və bütün xalqın qarşısında izzətlənəcəjəm". Bu nə pejğəmbərlik idi, nə də gələcəji bildirən sözlər idi. Nə vaxt Allah dejirdi: "Mən onu-onu və onu-onu edəcəm", onda O bunu ilahi fərman kimi söjləmişdi, o fərman ki, bir insanda onu nə dəjişməjə və ja onun əvəzinə digərini verməjə cür'ət etməz.

Bu epizodun təməl daşını biz 3-cü ajənin tamamlanmış cümləsində tapırıq: "Harun susurdu".

Bəs Aarona artıq nə etmək qalırdı? Müzakirələr qurtardı. Şahidlik göz qabağında idi, və Allah Öz qərarını vermişdi. Aaronun oğullarına jabançı odun gətirilməsinə ciddi cəza verilmşdi. Onlar itaətsizlik aktı törətmişdilər və cəza törətməklə Allahın mühakimələr gürzünə düşmüşdülər. Belə ki, Harun susurdu, onun dejəcək sözü jox idi. O heç bir bəraət qazanmaq fikirləşə bilmirdi, protestlə müraciət edə bilmirdi. Onun ağzı kilidlənmişdi, günahkarların Qorxulu məhkəmələri günündə onlar kilidlənmiş olacaqları kimi.

Burada biz Allahın cəzaverici ədalətinin nümunəsini görürük, kimlərdənki çıxırdı ədalət, O günahkarları cəzalandırırdı. Bu cəza amansız və ja qeri-adi sajılırdımı? O ədalətli cəza çərçivəsindən çıxırdımı, həmin o ədalətsizlijə çevrləcək?

Bizim ədalət haqqında düşüncəmiz geniş idejalar jajmışdır ki, cəza gərək cinajətin ağırlığına ujğun olsun. Əgər cəza cinajətdən daha ağırdırsa, onda ədalətsizlik baş verir. Biblijada ajdın göstərilmişdir ki, Nadav və Aviud xəbərsizlijə bəhanə edə bilmirdilər ki, öz günahlarına bəraət qazandırsınlar. Allah Öz tələblərini onlara dürüst bəjan etmişdi. Onlar bilirdilər ki, qurbangahda Allahdan jazılmamış od çəkməjə onlara ixtijar verilməmişdir. Bizim üçün başa düşməjin heç bir çətinliji joxdur ki, onlar həqiqətən günah işlətmişlər. Lakin onların heç vaxt ağıllarına gəlməjib ki, bu günah o qədər ciddidir ki, Allah buna görə onlları həmin an jerindəcə cəzalandırıb. Biz burada Allahın son dərəcə qatı cəzalandırıcı əllərinin, cinajətin özündən daha ağır müqajisəedilməz cəzalar haqqında və belə cinajətlər üçün qejri-adi hadisələrin şahidlik nümunəsini görürük. Belə ölçüdə cəza nəinki bizi karıxdırır, hətta hejrətləndirir.

Bu hekajə Allahın ədalətliliji haqqında əvvəllər Jaradılışda dejilənlərlə necə uzlaşdırılacaq. Jaradılışda bildirilir: "Bütün dünjanın ədaləti ədalətsizmi hərəkət edəcək?" Əsas i lk şərt onunla tamamlanırdı ki, Allah həmişə ədalətlə mühakimə edib. Onun mühakimələri heç vaxt ədalətsiz olmajıb, heç vaxt qaniçənin şıltağlığının aqibəti olmur. Allah üçün ədalətsizlik mümkün dejil, çünki Onun ədalətliliji müqəddəsdir.

Əgər biz Nadava və Aviudun hekajəsi üstündə çarpışırıqsa, onda Uzza haqqında hekajə bizdə daha böjük çətinliklər jaradır. Davud İsrail taxt-tacına oturan kimi, o dərhal öz səltənətində birləşməjin həlledici tədbirlərini gördü. Jüksək mövqe tutan məsləhətçilərlə və sərkərdələrlə məsləhətləşərək, o qərara aldı ki, İsrailin ən müqəddəs qabı Əhd sandığını "xəlvətdən" çıxardıb, onu dövlət mərkəzinə versinlər. Mücrü filistimləlilər tərəfindən ələ keçirilmişdi. Dejirdilər ki, onun ələ keçirilməsinin həlledici günü Allahın əzəməti İsraili tərk etdi. Müqəddəs mücrü ələ keçirilən günü, İsrail öz böjük xəzinəsindən məhrum edildi, o indi Daqonda bütpərəstlik mə'bədindədir. Mücrünü qajtaran zaman, o vaxt onu təhlükəsiz jerdə jerləşdirdilər, münasib vaxt gözləjərək ki, İsraildə onun müstəsna statusunu açıq bərpa edilənə qədər. İndi həmin vaxt gəlib çatdı. Davud əvvəlki adı qajtarmaq istədi. O dedi:

"Sonra Allahımızın sandığını janımıza qajtaraq, axı Şaulun dövründə biz ona məhəl qojmurduq. Bütün camaat "belə edək" dedi, çünki bütün xalqın nəzərində bu iş doğru idi" (1 Sal. 13:3,4).

Mücrü bütün xalqı birləşdirdi. Bu Allahın taxt-tacı, Həqq-təalanın müqəddəs qabı idi.Onu istehsal etmişdilər və Allahın Özünün sərt fikirlərinə ujğun bəzəmişdilər. Mücrünü müqəddəslər müqəddəsi kimi saxlamaq tələb olunurdu. Mücrü özündə qutu təsəvvür etdirirdi, içəridən və bajırdan qızıl qojulmuş, sittim (akasija) ağacından hazırlanmışdı. Perimetrdən onu qızıl japmalar bəzəjirdi. Dörd qızıl halqalar dörd aşağı günclərə bərkidilmişdi. Halqaja çarxlar keçiriləndə, o zaman mücrünü bir jerdən başqa jerə aparmaq olardı. Çarxlar da həmçinin akasija ağacından hazırlanmışdı və qızılla bəzək vurulmuşdu.

Qutunun qapağı "rəhmə gətirən örtük" adlanırdı. O da həmçinin təmiz qızıldan hazırlanmışdı. İki döjmə qızıl məlaikə mücrüjə iki tərəfdən üzbəüz, juxarı jönəldilmiş açıq qanadla bərkidilmişdi. Bax belə idi müqəddəs objekt, onu Davud Jerusəlimə qajtarmağı əmr etmişdi.

"Allahın sandığını bir təzə arabaja qojub Əvinadavın evindən apardılar. Arabanı Uzza və Əxjo sürürdülər. Davud və bütün İsraillilər Allahın önündə bütün həvəsləri ilə ilahilər oxujaraq çənglərdə, santurlarda, dəflərdə, sinclərdə və borularda çalıb ojnajırdılar. Kidonun xırman jerindən keçəndə Uzza sandığı tutmaq üçün əlini uzatdı, çünki öküzlər büdrədilər. Uzza əlini uzadaraq sandığa toxunduğu üçün Rəbb qəzəblənib onu vurdu; beləcə, Uzza orada Allahın önündə öldü. Rəbb Uzzanı cəzalandırdığı üçün Davud qəzəbləndi, o jeri Peres-Uzza adlandırdı və bu günə qədər də belə adlanır" (1 Sal. 13:7-11).

Davud "Allahın ürəjinin kişisi" idi. O təkcə ağıllı padşah dejildi, görkəmli musiqiçi, məğlubedilməz hərbçi idi, o həmçinin tajı-bərabəri olmajan ilahijjatçı idi. Əgər Davud bu vəhşicəsinə partlajan qəzəbdən təəssüflənmişdisə, o zaman özünü o qədər təcrübəsiz ilahijjat oxucusu kimi narahat hiss etməlidir.

Uzzanın cəzası, Nadav və Aviudun hadisəsindən oxucularda daha çox protest hissijjatı jaradırdı, onları öjrədirdi ki, Allah sevgi və xejirxahlıq Allahıdır. Biblijada dejilir ki, Allah çox səbirli və gec qəzəblənəndir. Görünür ki, Uzzajla hadisə çox vaxt tələb etmədi ki, Onun qəzəbi qajnaq nöqtəsinə çatsın. Uzza mücrijə toxunmuşdu — vəssalam! Allah qejzdən partladı.

Burada, jenə də Uzzanın ölümünə adi izahat tapmağa çalışırdılar ki, bu hekajənin amansızlığını aradan qaldırsınlar. Fərzijjə irəli sürüldü ki, Uzza müqəddəs mücrjə belə dərin hörmət hissi keçirirdi, bu müqəddəs əşja qarşısında o qədər ehtiram edirdi ki, ona toxunanda onu dəhşətlər bürüjürdü və o jerindəcə ürək tutmasından öldü. O sadəcə olaraq ölümə qədər qorxurdu. Belə izahat Allahdan baş verənlərə hər cür mə'sulijjətləri aradan götürürdü. Biblija müəllifinin şərh etmə nəzərijjəsi ilə razıjam — Əhdi-ətiqdə əlvanlaşan primitiv mövhumat nümunəsi kimi qejri heç nə ilə.

İnsanlar bu kimi izahatlara təkcə ona görə mejl göstərmirlər ki, müasir insanda da müalicə olunmaz allergija hamıja təəccüblüdür, lakin, həm də ona görə ki, bu hadisə bizim ədalətli hisslərimizi olduqca təhqir edir. Baş verənlər üzərində bir daha fikirləşin. Öküzə qoşulmuş arabada mücrünü Jerusəlimə aparırdılar. Bu şən milli bajram günü idi. Müqəddəs şəhərə şöhrət qajıdırdı. Arabada camaat jığını sıxılmışdı. Bajram nümajişi idi, onu sitrlərin, məzamirlərin, tə'billərin, sinclərin və trubaların səsləri müşajiət edirdi. Bu mənzərəni özünüzdə təsvir edin: o belə təəssürat jaratdı, necə ki, bizim günlərimizdə jetmiş altı trombonla parad keçirilir. İnsanlar küçələrdə ojnajırdılar. Öküz qoşmaları birdən aralandı və araba təhlükə ilə jana jatdı. Qutu onun arabada bərkidilib saxlanılmış jerindən sürüşdü. O bu dəqiqə düşəcək jolun palçığı onu çirkləndirəcək. Jol vermək olmaz ki, bu qijmətli əşja ləkəjə mə'ruz qalmasın.

Uzza sözsüz instinktlə reaksija verdi. O, hər bir dindar jəhudinin etdijini edərdi ki, mücrünün palçığa düşməsinin qarşısını alsın.

O əllərini uzatdı ki, mücrijə müvazinət versin ki, müqəddəs əşjanın düşməsinə qojmasın. Bu əvvəl fikirləşmiş Allaha mejdan oxuma aktı dejildi. Bu reflektor hərəkəti idi. Bizim nöqteji-nəzərindən bu qəhramanlıq kimi görünür. Bizə elə gəlir ki, bu məntiqə ujğun olardı, əgər buna cavabı Uzza göjdən, Allahın dediji səsi eşitsəjdi: "Çox sağ ol, Uzza!" Allah bunu demədi.

Bunun əvəzinə O onu öldürdü. O onu jerindəcə məhv etdi. Jenə hökm tə'cili jerinə jetirilmək üçün verilir.

Biz bilirik, müasir ilahijjatçılar bu hadisəjə necə münasibət bəsləjirlər. İndi bizə sual vermək lazımdır, buna Müqəddəs Jazıda necə baxırlar. Uzzanın günahı nədən ibarət idi? Bu suala cavab vermək üçün, biz gərək əvvələ qajıdaq, jəhudi tarixiniin lap əvvəlinə, o zamana ki, geniş təbəqələri jenicə formalaşırdı. Allah o vaxt keşişlər üçün xüsusi bujruqlar verirdi. İsraildə keşiş olmaq üçün, gərək Levijanın hoqqalarından keçəsən. Bütün keşişlər solçular idi, lakin bütün solçular keşiş dejildilər. Levijanın hoqqasında Kaaf qəbiləsinin gələcək nəsillərinin budaqları var idi. Allah Kaafın gələcək nəsillərini təqdis etdi. O onların üzərinə tamamilə xüsusi məsələləri jerinə jetirməji həvalə etmişdir. Onları hazırlajırdılar əsas o işə — müqəddəslər müqəddəsi daşısınlar:

"Kahatlıların Hüzur çadırında xidməti budur: ən müqəddəs əşjalara baxmaq" (Sijah. 4:4).

Jada salmaq vacibdir ki, səjjar mə'bəd özündə çadır təsəvvür etdirir. O jığılma idi. İsrail hoqqabazları jerindən tərpənən zaman, onlar səjjar mə'bədi də özləri ilə götürüb aparırdılar ki, Allah onların arasında olsun. Bunlardan qabaq müqəddəs qabları zədələrdən qorumaq üçün onları bürümək lazım idi. Biz oxujuruq:

"Düşərgə jola düşəndə Harunla oğulları müqəddəs əşjaları və bütün avadanlığı örtsünlər və Qohatlılar onu daşımağa gəlsinlər. Amma müqəddəs şejlərə toxunmamalıdırlar ki, ölməsinlər. Hüzur çadırında olan bu şejləri daşımaq məs'ulijjəti Qohatlılara aiddir" (Sijah. 4: 15).

Allah Öz bujuruğunu sonrakı şərtləri də əlavə edərək möhkəmləndirdi:

"Rəbb Musaja və Haruna dedi: "Qojmajın ki Levililər arasından Qohatlıların tajfası jox olsun. Ancaq ən müqəddəs şejlərə jaxınlaşdıqları zaman ölməjib sağ qalsınlar dejə, Harunla oğulları izəri girib onların hərəsini öz işinin üstünə və öz jükünün başında qojsun. Lakin Qohatlılar bir dəqiqə belə içəri girib müqəddəs əşjalara baxmasınlar, joxsa ölərlər" (Sijah. 4:17-20).

Uzza Kaaf nəslindən idi. O öz vəzifələrini dürüstlüklə bilirdi. Onu bu məharətə mükəmməl öjrətmişdilər, o şərtlə ki, onun buna həvəsi olsun. O bilirdi ki, Allah e'lan etmişdi ki, Əhd sandığına toxunmaq cinajət hesab edilir, buna görə ən böjük cəza tələb olunur. Kaafın gələcək nəslinin heç birnə, heç bir şəraitdə mücrüjə toxunmağa ixtijar verilmirdi. Elə bir tə'cili təsadüf olmajıb ki, bu əmri pozmaq üçün kifajət qədər əsasa xidmət etsin. Qızıl halqalarla təhciz edilmiş, uzun dişli çarxlar gejdirilmiş mürəkkəb konstruksijalı mücrü, sanki özü dejərdi: mücrüjə toxunmaq olmaz! İnsan ancaq onun dişli çarxlarına toxuna bilər ki, daşıma məqsədilə halqaları onlara gejdirsinlər. Bu sonralar artıq Kaaf nəslinin işi idi — mücrünü bu uzun dişli çarxlarda daşısınlar. Heç jerdə şərtləşdirilməmişdi ki, öküzlərə qoşulmuş arabadakı mücrünün daşınma prosesi sür'ətləndirilməlidir.

Birinci növbədə biz sual verməlijik: nə məqsədlə mücrü arabada olmuşdu? Allah səjjar mə'bədin əşjalarına münasibətdə o qədər tələbkar idi ki, Kaf nəslinə hətta mücrüjə baxmaqa da icəza verilmirdi. Bu cinajətə görə ölüm tələb olunur. Allah göstəriş vermişdi ki, əgər kimsə Kaaf nəslindən jalnız ani müqəddəslər — müqəddəsinə sadəcə baxsa, onda öləcək. Uzzaja nəinki mücrüjə toxunmaq qadağan edilmişdi, hətta ona baxmağa qadağan qojulmuşdu.

O buna baxmajaraq ona toxundu. O əllərini irəli uzatdı və onu bilavasitə mücrünün üstünə qojdu, onu jerində saxlajaraq ki, o jerə düşməsin. Müqəddəs qəhramanlıq aktı? Jox! Bu qürur aktı, özünəgüvənmək günahı. Uzza güman etdi ki, jerdən çox onun əlləri çirkləndi. Lakin nə jer, nə də palçıq mücrünü murdarlaja bilməzdi, insani toxunmazlıqdan başqa. Torpaq — sözəbaxan jaranışdır. O Allahın bujurduğunu edir. O vaxtı çatanda məhsul verir. O Allah tərəfindən təsbit edilmiş təbiət qanunlarına itaət edir. Temperatur müəjjən dərəcədən aşağı düşəndə, torpaq donur. Toz suja düşəndə, toz palçığa dönür, necə ki, Allah belə fikirləşib. Jer kosmik masştablara xəjanət etmir. Torpaq heç nə ilə murdarlanmır.

Allah istəmirdi ki, Onun müqəddəs taxt-tacına vücud toxunsun, Ona qarşı duran, jamanlıqlarla ləkələnmiş vücud, özünün allahsız qijamında bütün törənmişlərə sırınmağı, jeri, həm göjü, həm inildəjən dəniz sularını məcbur etməklə və zülm edərək bağışlanma gününü gözləjirdi. İnsan. Məhz insani toxunma qadağan edilmişdi.

Uzza günahsız cəzalandırılmamışdı. O xəbərsiz cəzalandırılmamışdı. O ümumijjətlə, əgər qanuna qarşı getməsəjdi, cəzalanmajacaqdı. Bu ilahijjat məhkəməsinin aktı qətijjən tərsliji təzahür etmirdi. Onda, necə Allah həmin anda hərəkət etmişdi, bir qram da əsassızlıq olmamışdı. Lakin bunda nə isə qejri-adilik var idi. Cəzanın qəfilliji və onun ejni zamanda bərpa edilməzliji bizi gözlənilmədən ləkələjir və təhqir edir.

Bir səbəb var ki, Uzza və Nadav və Aviudun tarixləri bizi təhqir edir, onlarla biz özümüzü olduqca qəzəblənmiş hiss edirik. Bu şejləri qəbul etmək bizə çətindir, ona görə ki, biz dörd həjat əhəmijjətli biblija konsepsijasını başa düşmürük: müqəddəslik, ədalətlilik, günah və firavanlıq. Biz başa düşmürük ki, müqəddəs olmaq nə deməkdir. Biz ədalətin nə olduğunu başa düşmürük. Biz günahın nə olduğunu başa düşmürük. Biz firavanlığın nə olduğunu başa düşmürük.

Uzzanın tarixi — ilahi ədalətlijə nümunədir. O ilahi mərhəmət nümunəsi sajılmır. Lakin biz ilahi mərhəməti başa düşməjə jaxınlaşa bilmirik, hələ əvvəlcə ilahi ədalətlik haqqında anlamanı əldə etməmişik.

Biblijada Allahın ədalətliji haqqında dejilən zaman, onda adicə Onun ədaləti Onun zahidliji ilə bağlıdır. Allah ədalətlə mühakimə edir. Belə anlam joxdur ki, ədalət zahidliksiz necədir. Belə anlam joxdur ki, Allahın sərt ədaləti necədir. Allahın ədaləti həmişə və dəjişməz Onun müqəddəs xasijjətinin ifadəsindən ibarətdir.

Biblijada "ədalət" sözü əməl etmə qajda və ja normalarına ujğun mə'nada istifadə olunur. Ədalətin ən jüksək norması. Onun şəxsi müqəddəs xasijjətilə müəjjənləşdirilir. Onun zahidliji iki görünüşdə olunur. Biz Allahın daxili zahidlijini Onun xarici zahidlijindən ajırd edirik. Allah nə edirsə, Onun nədən ibarət olduğuna həmişə tam ujğunluq tapılır. Onun əməlləri həmişə Onun müqəddəs xasijjətindən çıxır. Allahın "Daxili zahidliji" — bu Onun xasijjətinin mə'nəvi gözəllijidir ki, kökləri Onun absoljut təmizlijinə gedir. Onda heç dəjişkənlik kölgəsi də jox idi. Allahın gələcək müqəddəsi, O əsla müqəddəs olmajan əməllər törətmək iqtidarında olmamalıdır. Jalnız kafir məxluqlar haqsız və dinsiz əməllər törədirlər.

Allahda daxili ardıcıllıq, tamlıq, səmimilik var. Tez-tez insani haqsızlıq terminlərdə təsvir edilir, bizi şərəfsiz və qejri səmimi insanlar kimi xarakterizə edirlər. Biz təhrif edilmiş, pozulmuşuq. Təsadüfi dejil ki, cinajətkarları tez-tez fırıldaqçı⁴ adlandırırlar, çünki onlar daxili təhrif edilmişlərdir. Onlar saf dejillər. Allah səmimidir. Onun səmimiliji Onun zahiri əxlaqında, zahiri zahidlijində təzahür edirdi. Bütün əbədiliji ərzində Allah bir dəfə də olsun heç bir şərəfsiz və ja qejri-səmimi əməllər törətməmişdir. O Nadavı və Aviudu öldürmüşdü. O Uzzanı öldürmüşdü. Əhdi-cədid zamanında da O həmin şeji Hananja və Şapira ilə də etmişdi. Bunlar hamısı dindarlıq məhkəməsi aktı idi.

Biblija ajdın öjrədir ki, Allah bütün Kainat üçün Ali Hakim sajılır. Uzza haqqında hekajəni oxujandan sonra verilən sual belə səslənir: bəs Allah belə iş üçün münasibdirmi? Göjün və Jerin Ali Hakimi olmaq üçün, O gərək ədalətli olsun. Əgər Ali Hakim ədalətli olmasa, onda bizim heç bir ümidimiz joxdur ki, ədalət nə vaxtsa qalib gələcək. Biz bilirik ki, jer hakimləri alınmış ola bilirlər. Onlar rüşvət alırlar. Tərəfgirlik göstərirlər. Arabir onlar sadəcə ədəbsizlijə ujğun hərəkət edirlər. Onlar səhvlərə jol verirlər.

Allahla belə dejil. Onu almaq mümkün dejil. Heç kim Ona rüşvət verə bilmir. O tərəfgirlik göstərə bilmir. O heç vaxt bilmədən hərəkət etmir. O səhv etmir. Müasir parlament klakerləri tələb edə bilərdilər: "İmpiçment Erl Uorrena!" Lakin, təkcə ağılsız, Allaha impiçment çıxarılmasını tələb edə bilər.

Patriarx İbrahim Allahın ədaləti məsələsi üzərində çalışırdı. Allah e'lan etmişdi ki, Sodomu və Homorranı dağıtmağa hazırlaşır. O qərara aldı ki, bu şəhərləri bütün sakinləri ilə birlikdə — kişilərlə, qadınlarla və uşaqlarla jer üzündən tamamilə silsin. İbrahimi bu həjacanlandırdı, onu bir şej narahat edirdi ki, ilahi qəzəbi bu şəhərləri dağıdanda, o vaxt günahsızlar da günahlılarla birlikdə məhv olacaqlar. Əgər bu şəhərlərin jox edilməsi allahın mühakiməsi aktı olmalı idisə, onda İbrahim ehtijat edirdi ki, bu məhkəmə əsassız olacaq, bir şagirdin hərəkətinə görə bütün sinfi cəzalandıran vaxtı müəllimin hərəkətinə bənzər:

"İbrahim jaxın gəlib dedi: “Dorrudanmı, Sən salehi də günahkarla birgə məhv edəcəksən? Əgər bu şəhərdə əlli nəfər saleh adam olsa, Sən jenə də oranı məhv edəcəksən? Əlli nəfər saleh adamın xatirinə bu jerə rəhm etməjəcəksən? Axı Sən bunu eləməzsən, saleh adamı günahkarla birgə öldürməzsən. Saleh adamın aqibətini günahkarınkı kimi etməzsən; Sən bunu eləməzsən. Bütün dünjanın Hakimi belə ədalətsizlik etməz”" (Jar. 18:23-25).

"Bütün dünjanın Hakimi qanunu pozan hərəkəti edəcəkmi?" İnsan heç vaxt daha ritorik sual verməzdi. İbrahim fərz edirdi ki, dindarı şərəfsizlə birlikdə öldürmək — Allah üçün tamamilə ağla gəlməz şej idi. "Səndən ola bilməz!" İbrahim onu başa düşə bilmirdi ki, Allah üçün hansı dərəcəjə qədər hərəkət mümkün dejil. Hətta ehtimal kölgələri də mövcud dejil ki, Allah günahsızları günahlılarla birlikdə öldürə bilər. Allahın bunu edə bilməsi üçün, O gərək müqəddəs olmaqdan əl çəksin. O gərək Allah olmağı saxlamalı idi.

Allah İbrahimin xatirinə çubuğu əks istiqamətə atmağa hazır idi. O dedi ki, bütün şəhərə rəhm edər, əgər İbrahim onda 45 zahid tapsa. O onu qırxın xətrinə, otuzun xətrinə rəhm edər. Nəhajət, İbrahimin məsələsini 80% bağışlamaq. Bütün ona nə etmək lazım idi — bu on dindar tapmaq, və Allah bütün şəhərə rəhm edəcək. Mətnaltı bu parça ondan ibarətdir ki, Allah bir zahidin xatirinə şəhərə rəhm edər, əgər İbrahim onu apa bilsə. Sodom və Homorra ilə nə baş verdi?

"İbrahim səhər erkən qalxıb, Rəbbin önündə durduğu jerə getdi.

Oradan Sodom və Homorraja, bütün düzənliklərə baxdı; o, jerdən ocaq tüstüsü kimi bir tüstü qalxdığını gördü" (Jar. 19:27,28).

Göjün və Jerin Hakimi ədalətsiz hərəkət etmədi. Günahsız bir insan da cəzalanmajıb. Allahın ədaləti Onun zahidlijindən ajrılmazdır. O günahsızı heç vax mühakimə etmir. O günahkarı heç vaxt ağartmır. Onun cəzaları heç vaxt lajiq olmajan sərtlikdə olmur. O heç vaxt zahidi mükafatsız qojmur. Onun ədaləti mükəmməl ədalətdir.

Lakin Öz hərəkətlərində Allah həmişə ədalətlə rəhbərlik etmir. Hərdən O mərhəmətlə rəhbərlik edir. Mərhəmət — ədalət dejil, lakin bu ədalətsizlik də dejil. Ədalətsizlik dindarlığa qarşı gedir. Mərhəmət xejirxahlıq və firavanlıq təcəssüm etdirir, buna bərabər zahidlik təzad dejil. Biz Allahda ədalətsizlik görə bilərik, daha doğrusu rəhm, lakin biz heç vaxt Onun ədalətsizlik təzahürü ilə rastlaşmırıq.

Biz jenidən soruşuruq: Əhdi-cədid və Əhdi-ətiq tələffüzləri arasındakı bu çığıran fərqlər nə ilə izah olunur. Təəssürat jaranır ki, Əhdi-ətiq Allaha daha sərt görünür, Əhdi-cədiddən. Gəlin baxaq ki, Əhdi-ətiqdə cinajət, cəzaja lajiq ölüm cəzası məsələləri necə həll olunur. Əhdi-ətiqdə belə cinajətlərin tam sijahısı aparılır, onlara aşağıda göstərilən cinajətlər daxildir:

validejnlərə münasibətdə fiziki güc işlətmə və kobud ifadələrdən istifadə etmə;

qətl;

uşaq oğurluğu;

bütpərəstlik;

uşaq qurbanı etmə;

küfrlük;

şənbə pozulması;

cadugarlıqla məşğulolma;

medium və cadugarlarla münasibət;

nəzərə tutulmamış Qanunlar arasında boşanma;

homoseksualizm;

qanqarışıqlığı;

hejvanla cinsi əlaqə;

bakirəliji pozma, fahişəlijə əjilmə;

zorlama;

jalançı kahinlik kəlamı;

hakim-keşişlər tərəfindən qəbul edilmiş qərarlara tabe olmaqdan imtina;

cinajətkar haqqında işə baxılan zaman jalançı şahidlik;

cinajət;

qul kimi satmaq məqsədilə insan oğurluğu.

Bu cinajətlərin tam sijahısı dejil, kimlərə ki, Əhdi-ətiq vaxtı ölüm cəzası tələb olunurdu. Əhdi-cədidlə müqajisədə bu sijahı sərt görünür.

Bir neçə il bundan əvvəl "Tajm" jurnalı Merilend ştatında baş verən bədbəxt hadisə haqqında mə'lumat dərc etdi. Jük maşınının sürücüsünü həbs etmişdilər, ona görə ki, sükan arxasında kefli vəzijjətində olmuşdur, azğınlığa və qajdanı pozduğuna görə. Polis ofiserləri hadisə jerinə gələndə o söjməjə başladı. O özündən çıxdı, bacardığı qədər polismenləri söjdü, ədəbsiz danışdı. Onun dilcavabı polisləri qəzəbləndirdi. Bu insanı dünjavi hakiminin janına gətirəndə, o daha pis söjüşlər söjməjə başladı. Ən qatı cəza, insanı ki, dünjəvi hakim belə pozuntuja görə qəbul edə bilərdi — buna 100 dollar cərimə və otuz günhəbsxana idi.

Dünjavi hakim o qədər qəzəblənmişdi ki, onu bolluqca ciddi cəzalandırmağı qərara aldı. Merilend ştatının qanunları arasında o bir qədim qanun axtardı. Onu qəbul etmədilər, lakin bununla belə məhv də etmədilər. Bu qərar ictimai küfrilikdə qadağan edilmişdi.

Belə ki, bu insan polis mejdanına söjüşlər jağdıraraq, dəfələrlə Allahın adını ləkələdi və təhqir etdi, onda dünjavi hakim onun cəzasına daha 100 dollar və daha otuz gün həbsxana əlavə etdi.

"Tajm" jurnalının xəbərlər şö'bəsinin redaktoru bu hadisəni ən jaxşı hissləri təhqir olunmuş insan kimi təsvir etdi. O belə qejzlə ona görə gəlməmişdi ki, küfrülüjə görə cəza dövlətlə kilsəni ajırmaq haqqında qanunu pozmuşdu, ancaq ona görə ki, belə qanunları kobud məhkəmə səhvi hesab edirdi. Cəza olduqca sərt idi. O çox amansız və qejri-adi idi.

Jə'qin, xəbərlər şö'bəsinin redaktorunun ictimai qajdanı pozduğuna görə cəzasına heç bir iddiası jox idi. Ancaq, bax küfrlijə görə cəzanı o heç cürə qəbul edə bilmirdi. Bu qanun küllijjatında kəskin təzadlar jaradır, hansıları ki, Allah İsraildə tətbiq etmişdir. Jük maşının sürücüsü sevinməli idi ki, onu Aaron həbs etməjib. Əhdi-ətiq dövründə İsrailin ən jaxşı vəkili öz müştərisindən ictimai küfrlijə görə 100 dollar almağa nail ola bilməzdi. Bizim qarşımızda belə sual dajanır: nə ən çox pis idi — kefli görünüşdə ictimai qajdanı pozmaq, joxsa müqəddəs Allahın ləjaqətini ictimai təhqir etmə? "Tajm" jurnalının xəbərlər şö'bəsinin redaktoru öz cavabını verdi. Allah başqasını verdi. Əgər Əhdi-ətiq qanunları bu gün qüvvədə olsajdı, onda televizija işçiləri çoxdan cəzalanardılar.

İnkar etmək lazım dejil ki, cinajətlərin miqdarı, cəzaja lajiq ölüm cəzaları Əhdi-ətiq vaxtında olduğundan Əhdi-cədid vaxtında azdır. Əhdi-cədidlə müqajisədə Əhdi-ətiq misilsiz, daha kəskin fundamental görünür. Lakin biz jadımızdan nəji çıxarırıq, belə o haqda ki, bizim tərəfimizdən gətirilmiş jüksək Əhdi-ətiq sijahısı özündə güclü qısaldılmış jüksək ölçülü cəzalara lajiq cinajət sijahısının ən birinci variantını Qanunlar küllijjatı Əhdi-ətiqdə Allahın uzun səbrlijinin nəticəsindən ibarətdir. Öz mərhəmətində Allah "ağacı əks istiqamətə əjdi". Əhdi-ətiq Qanunu — son dərəcə mərhəmətli qanundur.

Son dərəcə mərhəmətli? Mən bunu bir daha təkrar edirəm. Əhdi-ətiq cinajətlərinin sijahısı, cəzaja lajiq ölüm cəzası, özündə güclü qısaldılmış ən birinci sijahını təsəvvür etdirir. Bu firavanlığın valehedici ölçüsüdür. Əhdi-ətiqdə şərh edilmiş tarix — əsas tarixdə Allahın firavanlığında əmələ gəlmişdir.

Bu necə ola bilər? Mənim əcnəbi sözlərimin mə'nasını başa düşmək üçün, bizə ən başlanğıca, gerijə dönmək lazımdır, əsas qanunlara, hansılara ki, bizim kainat hərəkət etməli idi. Günaha görə ən birinci tətbiq edilmiş qajdada cəza necə idi? "Ruhu günahlandırılmışdı, o gələcək". Dərhal dünjanın jaranışından sonra hər cür günah ölümə lajiq hesab edilirdi. Hər bir günah ölüm cəzasına lajiq idi.

Dünjanı jaradarkən, Allah bizə həjat verməjə borclu dejildi. O bizə heç nə borclu dejil. O bizə öz firavanlığında həjat verdi, və bu həjat Onun ilahi hakimijjətindədir. Bəşər övladı jaranan zaman Allahın müqəddəsliji haqqında, şəhadət məsələsi həvalə edilmişdi ki, Onun obrazını daşımaq. Biz ona görə jaranmışıq ki, Allahın müqəddəslijində əks olunaq. Biz ona görə jaranmışıq ki, Onun müjdəçiləri olaq.

Allah insanı sınağa çəkdi və dedi: "Əgər sən günah işlətsən, onda öləcəksən". Günah verilmiş həjatın itirilməsilə nəticələnir. Törədilmiş günah jaşamaq hüququnu dəjişdirir. Günah etməklə, insan Allahdan özünün insani mövcudluğunun davamlılığını tələb etmək hüququnu itirir. İndi isə əsas sual: jaranışdan sonra, törədilmiş günahlara görə hökmün jerinə jetirilməsi nə vaxt olmalıdır? Belə formalaşma olmuşdurmu: "Əgər günah işlətsən, onda nə vaxtsa öləcəksən?" Jox! Allah hökmün jerinə jetirilmə müddətini ajdın göstərmişdi: "Sən ondan dadan günü, ölümlə öləcəksən".

Törədəndən dərhal sonra günaha görə cəza adi ölüm jox, lakin an ölümdür. Həmin günün ölümü: Nadav və Aviuda vurulan zərbə kimi çox sür'ətli, Uzzanın qəfil belini qıran, Hananja və Şapiranın qismətlərinə düşən tə'cili ölüm kimi. "Günah işlətdijin günü, ölümlə öləcəksən".

Çoxsajlı şərhçilər Allahın bu xəbərdarlığını jumşaltmağa sə'j göstərirdilər. Jaradılışın 2-ci fəslindəki "Ölüm" ruhani ölüm kimi jozulurdu. Lakin mətndə belə dejilməmişdi. Allahın xəbərdarlıq etdiji ölüm cəzası, əsil ölüm demək idi, bu sözün tam mə'nasında real ölüm idi. Axıra qədər dürüst olmaq üçün, Adəm və Həvva həmin günü həqiqətən ruhani ölümlə öldülər, lakin Allah hökmün tam ölçüsünün jerinə jetirilməsi şərtilə onları əfv etdi. Bizdə belə bir atalar məsəli var, əvəzə nə ajrılmışdırsa — bu ləğv edilmiş əvəzdir. Həmişə jox. Jaranışla və günaha düşmə vəzijjətində insana tam ölçülü əvəz ləğv edilmişdir ki, firavanlıqda öz işini görməjə vaxtı olsun. Hal-hazırdakı vəzijjətdə əvəzə möhlət ona imtina etmək dejil, mərhəmət və firavanlıq tətbiq etməkdir.

Buna baxmajaraq ölüm cəzası işlədilir və əvvəlki kimi də işlədiləcək. Bütün insanlar ölürlər. Biz jetmiş il orta jaş müddətini jaşaja bilərik və sonrası ölmək. Lakin ölüm gələcək, çünki biz hamımız günahlara görə ölüm cəzasına məhkum olunmuşuq. Biz hamımız ölüm skamjasında oturub hökmün jerinə jetirilməsini gözləjirik. Bütün zəmanənin görkəmli qatilləri Adolf Hitler və ja Stalin olmamışdır. Bütün zəmanənin məşhur qatili -Təbiətin Anası olmuşdur. Hamı onun qurbanı olur. Təbiətin Anası Allahdan asılı olmadan hərəkət etmir. O sadəcə müqəddəs Allahın əlində haqq silahıdır.

"Günah işlətdijin günü, ölümlə öləcəksən". Məgər bu ədalətli dejil. Bu haqda fikirləşin. Allah tərəfindən hər cür günahlara görə qejzləmi olmuşdu ölüm hökmü? Əgər siz "hə" cavab versəniz, onda ehtijatlı olun. "Hə" deməklə siz, birinci növbədə təsdiq edirsiniz ki, ölümlə cəzalanmaq əməli törədirsiniz, çünki bu əməllər sizin günah təbiətinizdə ən əxlaqsızlığı göstərir. "Hə" deməklə siz, Allahın iradəsinə iftiralar jağdırırsınız. "Hə" deməklə siz, Onun müqəddəslijinə qarşı gedirsiniz. "Hə" deməklə siz, bütün dünjanın zahidlik Hakiminə həmlə edirsiniz. Əgər siz "hə" dejirsinizsə, onda bu o deməkdir ki, siz günahın nə olduğunu belə ki, başa düşmədiniz. Biz "hə" deməməlijik. Biz "jox" deməlijik və bunu daxili inamla etməlijik.

Təsdiqləmək olarmı ki, günahlara görə ölüm cəzası ədalətli dejil? Qətijjən. Xatırlajırsınız ki, Allah bizi Öz şəxsi iradəsilə jaradıb. O insan doğumuna böjük imtijaz verib — Onun obrazını özündə daşısın. O, mələklərin mövqejilə jalnız bir az razılaşdırılmış mövqe verdi bizə. O bizə bütün jer üzündə hökmranlıq verdi. Biz tısbağa dejilik. Biz işıldaquş dejilik. Biz nə tırtır, nə də kojotuq. Biz insanıq. Biz özümüzdə bunun üçün kosmosun müqəddəs və möhtəşəm Padşahının obrazını daşıjırıq.

Allah bizə həjat verdi ki, Öz fikirlərinin qələbəsinə jaxınlaşaq, lakin biz bu vergilə düzgün pajlaşmadıq. Həjat bu planetdə səhnəjə çevrilib hər gündəlik kosmik masştabda xəjanət aktları törətməklə. Bizim cinajətimiz Benedikt Arnoldun cinajətlərindən daha ciddi, daha dağıdıcıdır. Hər hansı padşahın və ja xalqın bir xaininə də müjəssər olmajıb ki, Allaha vəfasızlıq etməklə hətta jaxından belə biz törətdijimiz jamanlıqdan törətsin.

Günah — bu kosmik masştabda xəjanətdir. Günah bu Ali Hökmdarın şübhəsiz təmizlijinə xəjanətdir. Bu Ona münasibətdə, Kimə öz həjatımız da daxil olmaqla, hər şejdə borclujuq, nankorluq ən jüksək aktdır. Nə vaxtsa sizə o şejin üzərində fikirləşmək lazım gəlib ki, ən az "boş" günahda nə dajanıb? Nə vaxt biz hansısa cüz'i şej üçün bizi Jaradana bojun əjmirik, onda əslində biz Ona dejirik? Biz dejirik Allahın insafı "joxdur". Biz dejirik: "Aj Allah, Sənin qanunların jaxşı dejil. Mən Səndən düz mühakimə edirəm. Sən mənim üçün avtoritet dejilsən. Mən Sənin jurisdiksijanın dairəsinə girmirəm. Mən Sən nə bujurursan onları etmək jox, mən nəji istəjirəm onu etmək hüququm var".

Ən kiçicik günah işlətmək — kosmos Hökmdarına mejdan oxumaq deməkdir. Biz hər şejlə Kimə borclujuq, Ona münasibətdə müxalifətdə dajanan zaman bu inqilabdır, qijamdır. Bu Onun zahidlijinə təhqirdir. Biz Allah haqqında jalançı şahidlijə başlajırıq. Biz Onun obrazının gələcək daşıjıcıları günah işlədən zaman, onda bununla biz bütün jarananlara, bütün təbiətə bizim hökmranlığımızda olanları, göj quşlarına və hejvanlarına dejirik: "Bax, belədir Allah. Baxın, özünü necə aparır sizi Jaradan. Bu güzgüjə baxın. Bizə baxın və siz Hökmranın xasijjətini görəcəksiniz". Biz dünjaja dejirik: "Allah ehtiraslıdır, Allah amansızdır. Allah qəddardır. Allah qatil, oğru, iftiraçı, zinakardır. Allah — bu bizim hər şej etdijimizdir".

İnsanlar öz günahlarında birləşəndə, o vaxt onlar "hökmdarlardan və şejlərdən" danışırlar. Bu böjük sui-qəsddir. Biz taca can atırıq, taxt-taca jijələnmək ümidi ilə sui-qəsd tərtib edirik. Biz, əslində Allaha dejirik: "Biz Sənə ixtijar vermirik ki, bizim ürəjimizdə Hökmranlıq edəsən". Zəburoxujan bu haqda belə dejir:

"Nədir belə vurnuxurlar millətlər? Nijə boş fikrə düşüblər ümmətlər? Rəbbə qarşı qalxır dünja şahları, Məsh etdiji padşaha qarşı birləşir jerin hökmdarları. Dejirlər: “Gəlin onların buxovlarını qoparaq, üstümüzdəki zəncirlərini qıraq”" (Zəb. 2:1-3).

Biz günah edəndə, təkcə Allaha münasibətdə xəjanət aktı törətmirik, biz özümüzü də təhqir edirik. Günah insanları təhqir edir. Günah — bu insanlara münasibətdə zorakılıq aktıdır. Və bu mücərrədlik mühakiməsi dejil. Öz günahımla mən insan vücudunun ağrısına səbəb oluram. Mən onların şəxsijjətlərinə zijan gətirirəm. Mən onları talan edirəm, onların xejirxahlıqlarını əllərindən alıram. Mən onların şöhrətini məhv edəcəm. Mən onlardan həjatlarının qijmətli sevinclərini oğurlajacam. Onların xoşbəxtlik arzularını və ümidlərini sındıracam. Mən Allahı bədnam edəndə, Onun obrazını özündə daşıjan bütün insan nəslini bədnam edirəm. Belə təccüblüdür ki, Allah günahı o qədər ciddi qəbul edir?

Roma katolik kilsəsinə məxsus ilahijjatçı Qans Kjunq, kimlərin əməji külli mübahisələr jaradır, öz əsərlərinin birində baxdığı bu problem, ilk baxışda bizə Əhdi-ətiqdə məşhur olan bir neçə günahlara münasibətdə Allahın sərtlijinə aiddir. O təsdiq edir ki, günahın sirrləri ən əsrarəngsiz aspektlərdən ibarət dejil ki, günahkar ölümə lajiq görülür, daha doğrusu ondadır ki, orta situasijalarda günahkar mövcudluğunu davam etdirir.

Kjunq problemə düzgün forma verdi. Məsələ onda dejil ki, nijə Allah günahı cəzalandırır, lakin onda idi ki, O bu fasiləsiz insan qijamına jol verir? Hansı knjaz, hansı padşah, hansı hakim fasiləsiz üsjan edən camaata münasibətdə belə səbirli olar?

Kjunq tərəfindən qojulmuş problemin həllinin açarı onda idi ki, o orta situasijada jaşamağı davam etdirən günahkarlar haqqında dejirdi. Daha doğrusu çox səbirli olmaq — Allah üçün adi haldır. O həqiqətən çox səbirli və gec qəzəblənəndir. Faktiki olaraq, O o qədər qəzəbə qarşı zəifdir ki, axır nəticədə qəzəblə elə tufan qoparır ki, onda bizi pərt edir və təhqir edir. Biz jetər qədər tez o haqda jaddan çıxardırıq ki, Allah bizə çox dözür ki, tövbəjə gəlmək üçün bizə imkan jaradır ki, əfv olunmaq üçün bizdə vaxt olsun. Onun çoxsəbirlijindən istifadə etmək və bağışlanmağa görə itaətkarlıqla Onun janına getmək əvəzinə, biz Ondan öz günahlarımızda daha da ötkəm olmaq şansı kimi istifadə edirik. Biz öz-özümüzü aldadırıq, fikirləşərək ki, Allah üçün bunun fərqi joxdur və ja O bizi cəzalandırmaqda gücsüzdür.

Və artıq tam çılğınlıq ondan ibarətdir ki, biz umid edirik qijamlarımızla sudan quru çıxacağıq.

Əhdi-ətiq Allahın sərtliji haqqında tarixə hətta jaxında dejil. Əksinə, bu tarix son dərəcə dözümlü Allahdandır. Əhdi-ətiq — bu tarix təkrar-təkrar Allaha qarşı e'tiraz edən inadkar insanlar haqqındadır. Bu insanlar jad torpağın qulları oldular. Onlar Allaha jalvarırdılar. Allah onların fərjadını eşitdi və onları xilas etdi. O Çerm dənizinin sularını böldü ki, onlar azadlığa çıxa bilsinlər. Cavabda onlar qızıl düjəjə sitajiş etdilər.

Bizim qarşımızda Hanaanın mühasirəsilə bağlı çətin məsələ durur. O zaman Allah bujurmuşdu ki, kişiləri, qadınları və uşaqları öldürmək. İsrail al qana bulanmış qılıncın köməji ilə həsrəti çəkilən jeri istila etməli idi, o qılıncla ki, jeni doğulmuş körpənin və hamilə qadının qanı damsın. Allah açıqdan-açığa əmr etdi ki, bu qanlı döjüşü hazırlasınlar:

"Allahınız Rəbb sizi gedəcəjimiz toppağa aparır. Siz oranı mülk olaraq alacaqsınız. O sizin önünüzdən bir çox milləti — Hetliləri, Girgaşlıları, Əmorluları, Kən'anlıları, Pərizliləri, Xivliləri, Jəvusluları — sizdən xejli çox, xejli qüvvətli jeddi milləti qovacaq. Allahınız Rəbb onları sizə təslim edəcək. Siz onları məğlub edərək tamamilə məhv edin. Onlarla əhd bağlamajın və rəhm etməjin" (Təs. 7:1,2).

Nəjə görə Allah bunu bujurmuşdu? O necə əmr verə bilərdi ki, qadınları və uşaqları doğramaq? Burada biz jenə də müasir ilahijjatçıların rəngləri jumşaltmaq sə'jlərijlə qarşılaşırıq. Birləşmiş Ştatların bir iri kilsə denominasijasında hazırlanmış orta məktəblər üçün öjrətmə proqramında izah edilir ki, Allah heç vaxt vuruşan tərəflərdən heç birinə buna bənzər əmr verməjib. Əhdi-ətiq — bu sadəcə vuruşan jəhudi qruppalarının tarixi, öz amansız sijasətlərin onunla bəraət qazandırmağa çalışanlardır ki, o guja juxarılardan təsdiq edilmişdir.

Proqramın müəllifləri inanmırdılar ki, Allah haçansa belə hökm vermişdi. Onların fikrinə görə, bu biblija tarixinin mifologijasına güclə soxulmuş hadisədir. Bu cür şərhləri bir para mövcud aspektlər məsələsi nəzərindən buraxırlar. Birincisi, Hanaanın alınmasından daha da ciddi tarixi presedentlər var — tufan. Tufan vaxtı Allah Nuhu və onun ailəsi istisna olmaqla, Jerin əhalisini qırdı. Tufan dünja masştabında "Hanaanın istilası" idi. Belə şərhin daha mövcud nöqsanı — günahın təbiətini başa düşməməkdir. Şərhçilər ehtimal edirlər ki, Hanaanda jaşajan günahsız insanları jer üzündən silib. Əslində Hanaanda nə günahsız qadın, nə də günahsız uşaq olmajıb. Orada qadın çoxluğu və uşaq çoxluğu olub. Lakin onlar arasında nə bir günahsız qadın və nə də bir günahsız uşaq olmajıb. Hanaanın işğal edilməsi açıq təzahür edən pozulmuş xalqa münasibətdə ədalətli Allahın mühakiməsi idi. O İsrailə bunu ajdınlıqla göstərdi. O həmçinin ajdın göstərdi ki, İsrailin özü də günahsız olmajıb. İş elə vəzijjətdə dejildi ki, Allah günahkar xalqı ədalət xətrinə qırsın. Hananejlərə Allahın ədaləti tökülmüşdü. Jəhudilərə — Allahın mərhəməti. Allah jubatmadı bu haqda jəhudilərə xatırlatsın:

"Allahınız Rəbb onları önünüzdən kənara atanda ürəjinizdə deməjin ki, bu torpağı almaq üçün Rəbb bizi buraja salehlijimizə görə gətirdi. Belə ki Rəbb bu millətləri pis əməllərinə görə önünüzdən qovur. Torpaqlarına girib mülk olaraq oranı almağınız sizin salehlijinizə və ürəjinizin düzlüjünə görə dejil. Ancaq Allahınız Rəbb bu millətləri pis əməllərinə görə sizin qarşınızdan qovacaq ki, atalarınız, İbrahimə, İshaqa, Jaquba verdiji və'di jerinə jetirsin. Bilin ki, Allahınız Rəbb salehlijinizə görə bu gözəl torpağı mülk etmək üçün sizə vermir, çünki siz dikbaş bir xalqsınız" (Təs. 9:4-6).

Allah bu parçada üç dəfə İsrailə xatırladır ki, O israillərin dindarsızlıqlarına görə hananejalıları məğlubijjətə uğratdı. O istəjirdi ki, bu məsələdə heç bir anlaşılmamazlıq qalmasın. İsrail tamaha düşərək nəticə çıxara bilər ki, Allah "onların tərəfindədir", çünki onlar çox bütpərəst xalqdır. Allah tərəfindən dejilmiş söz onların belə nəticə çıxarmaq imkanlarından məhrum etdi.

Hanaanın istilası probleminin mahijjəti Allahın müqəddəslijilə tamamlanır. O müqəddəs olduğu üçün onun zəbt edilməsini əmr etdi. Bir tərəfdən O hananejləri Onun müqəddəslijini təhqir etdikləri üçün, hər gündəlik törətdikləri cəza ilə cəzalandırdı, digər tərəfdən isə O onlara tə'jin edilmiş müqəddəs fikirləri jerinə jetirmək üçün xalqı hazırlaşdırırdı və bu xalq üçün jer hazırlajırdı. Allah əmr etdi ki, bu jerin sakinlərinə münasibətdə heç bir mərhəmət göstərilməsin. O səbəbini izah etdi:

"Onlarla qohum olmajın, oğullarına qız verib, oğullarınıza onlardan qız almajın. Çünki onlar övladlarınızı Mənim ardımcca getməkdən döndərib, başqa allahlara qulluq etdirəcəklər. Onda Rəbbin sizə qarşı qəzəbi alovlanacaq və tezliklə sizi jox edəcək. Onlarla belə rəftar edin: qurbangahlarını dağıdıb daş sütunları parçalajın, ilahə Əşera bütün baltalajıb jonma bütlərini odda jandırın. Çünki siz Allahınız Rəbbin müqəddəs xalqısınız. Sizi jer üzündəki bütün xalqlar içərisindən Özünə məxsus xalq olaraq seçdi" (Təs. 7:3-6).

Allah İsraili ona görə seçməjib ki, İsrail artıq müqəddəs idi. O ona görə seçib ki, bu xalqı müqəddəs etsin. İsrail bu sözün iki mə'nasında müqəddəslijə çağırılmışdı. O ona çağırılmışdı ki, başqa xalqlardan seçilsinlər, bilavasitə Allah Öz bağışlama nijjətində ajrılmış alət timsalında onlardan istifadə edə bilsin. İsrail həm də o mə'nada müqəddəslijə çağırılmışdı ki, o təmizlənməli idi. Bütpərəstlik adəti İsraildə tələf edilməli idi. Onun qarşısında Allaha jaxınlaşmaq və təqdis olunmaq dururdu. İsraildə bütün xalqları xilas etməjə hazırlaşırdılar. Həsrəti çəkilən jer gələcək Məsih üçün çevrilməli idi. Onda bütpərəst zijarət və bütpərəst mərasimlər üçün jer jox idi. Jeri təmizləmək və onu gələcək xilasa hazırlamaq üçün Allah jandırılmış torpaq taktikası götürdü.

Beləliklə biz bu çətin problemi — Əhdi-ətiqdə qarşılaşdığımız ilahi ədalətin təzahürü aktları ilə araşdırdıq. Biz göstərməjə çalışdıq ki, Allahın ədalətli mükafatı — nədənsə qaçmaq və özbaşınalıq dejil. Onu da əlavə etmək lazımdır ki, əslində Əhdi-ətiq Allahı ilə Əhdi-cədid Allahı arasında heç bir ziddijjət joxdur. Məhz Əhdi-ətiq Allahını Məsih "Ata" adlandırmışdı. Məhz İbrahimin, İshaqın və Jaqubun Allahı dünjanı elə sevdi ki, Özünün vahid Oğlunu dünjanın günahının təmizlənməsinə verdi. Allahın məhz bu iradəsinin jerinə jetirilməsi İsa üçün "qida və içməli su" idi. Məhz həmin Allahla birləşmə ehtirası, Nadavı, Aviudu və Uzzanı məhv edən, Məsihə əzab verdi. Məhz həmin Allah, jer üzündəki bütün canlıları tufanla məhv edən, Öz ne'mətlərindən bizə tufanla tökür.

İki əhdlər arasındakı jalançı konfliktə bütün Müqəddəs Jazıda ən amansız ilahi əvəz aktı kimi baxmaq olar. Onun haqqında sənədi biz Əhdi-ətiqdə jox, Əhdi-cədiddə tapırıq. Allahın ədalətinin və qəzəbinin ən coşğun ifadəsi — xaçdır. Ədalətsizlikdən şikajətlənməjə əsası olan bir zamanlar insan vardısa, onda bu insan İsa olmuşdur. O jeganə günahsız idi ki, Allah onu cəzalandırmışdır. Əgər biz Allahın qəzəbinin təzahürü qarşısında sarsılmış dajanırıqsa, onda gəlin xaçın qarşısında dajanaq. Bax bizi nə hejrətləndirir. Əgər bizdə özünü mə'nəvi cəhətdən təhqir olunmuş hiss etmək üçün səbəb varsa, onda qoj bu hissijjat Qolqofaja göndərilsin.

Xalq ejni zamanda Allahın qejzinin həm ən dəhşətli, həm də ən gözəl nümunəsi idi. Bu bütün insan tarixi boju həm ən ədalətli, həm də ən rəhimli əməllər idi. Allah tərəfindən sadəcə ədalətsizlik olardı İsanı cəzalandırmamaq — bu şejtani ədalətsizlik olardı, — əgər İsa əvvəlcədən Öz xoşu ilə dünjanın günahlarını Özünə götürməsəjdi. Məsih bunu edən kimi, O bizim günahlarla jüklənmiş Allahın Quzusu olmağa təklif verən kimi, O dərhal bunun üçün planetdə ən biçimsiz və qədd-qaməti qüsurlu oldu. Bu jük jığılmış günahları Özünə götürərək, O Ata üçün tamamilə dözülməz oldu. Allah Öz qəzəbini bu mənfur şəxsijjətin üstünə tokdü. Allah günahlara görə Məsihə nifrinlər jağdırdı, O birisi bunları Öz üzərinə götürdü. Bunda Allahın müqəddəs ədaləti Özünün bütün tamlığı ilə təzahür etdi. Və bu olunmuş bizim üçün idi. O ədalətin tələb etdijini etmişdir. Xaçda jaranmış firavanlığın böjüklüjü bununla tamamlanır. Burada ejni zamanda ədalət və mərhəmət, qəzəb və rəğbət əmələ gəlir. Bu həddən artıq, həddindən çox insan ağlı üçün dərkedilməzdir. Biz Allahın ədalətinin görünüşü zamanı da hiddətlənirik və anlaja bilmirik, ona görə ki, onlar belə tək-tükdür. Kjunqun düzgün qejd etdiji kimi, adətən Öz hərəkətində O firavanlıqla rəhbərlik edir. Firavanlığın təzahürü artıq bizi hejrətləndirmir. Biz buna adət etmişik. Biz bunu heç nə kimi, özü-özünə başa düşülən kimi qəbul edirik.

Bunu ən jaxşısı İsanın Özünün sözləri ilə izah edək:

"Bu zaman bə'ziləri gəldilər və Pilatın bə'zi qalilejalıları necə öldürüb, qanlarını öz kəsdikləri qurbanlara qatdığını İsaja söjlədilər. İsa cavabında onlara dedi: "Məgər elə düşünürsünüz ki, bu qalilejalılar bu aqibətə uğradıqlarına görə bütün başqa qalilejalılardan daha günahkar idilər? Xejr, dejirəm sizə; lakin, əgər tövbə etməsəniz, hamınız onlar kimi həlak olacaqsınız. Jaxud Şiloax qülləsinin üzərlərinə düşüb öldürdüjü o on səkkiz nəfəri, Jerusəlimdə jaşajan adamların hamısından daha günahkarmı sajırsınız? Xejr, dejrəm sizə; lakin əgər tövbə etməsəniz, hamınız bu cür həlak olacaqsınız" (Lk. 13:1-5).

Bu İsanın dediklərinin ən çətinlərindən "çətinlərininin" biri idi. Məsələ qaldırmaq lazımdır: "Pilat tərəfindən doğranmış və ja qüllə düşən zaman, o günahsız məhv olan insanlar barəsində necə? Bu hadisələr zamanı Allah harada idi?" Bu iki məsələlərin məğzinə görə bir sual dajanır: "Bunun baş verməsinə Allah necə jol vermişdi?" Belə sual — jalnız jüngülcə maskalanmış günahlardır. Bu elə həmin o haqda sualdır, nijə görə Allah günahsızların əzijjət çəkməsinə jol verir?

Bu məsələdə protest hazırlanır. On səkkiz günahsız insan jolla öz işlərinin dalınca gedirdilər. Onlar heç kimə dəjmirdilər. Tikinti fəhlələrinə sataşmırdılar. Onlar sadəcə namünasib jerdə və namünasib vaxtda "orada" olmuşlar. Onlar bədbəxt hadisə nəticəsində zərər çəkmişdilər.

İsanın buna bənzər nəsə deməsini gözləmək olardı: "Mən çox təəssüflənirəm ki, bu faciə baş verib. Belə təsadüflər olur və güman etmirəm ki, burada nə iləsə kömək etmək olar. Bu fəlakət idi. Bu təsadüf idi. Jaxşı xristianlar kimi, siz təkcə jaxşını jox, lakin pisi də qəbul etməji öjrənməlisiniz. Özünüzü ələ alın! Mətanətli olun! Mən bilirəm, Mən sizə necə ki, öjrətmişəm "İsrailin mühafizedicisi nə mürgüləmir və nə də jatmır". Lakin bu poetik dejilmiş jüngülcə şişirdilmişdi, bəlkə də sadəcə: "Siz özünüz o haqda hesabat verirsiniz, mənim Atama nə qədər çətindir bütün kainatı idarə etmək? Bu jorucudur. O istirahət etməlidir. Mühakimə günü O çox jorulmuşdu və mürgüləməjə məcbur idi. Hələki O burnujla eşirdi, qüllə uçdu. Mən çox təəssüf edirəm ki, bu baş verib və Mən Ona sizin müsibətləriniz haqda danışaram. Hmm… Mən Ondan gələcəkdə diqqətli olmağını xahiş edərəm".

İsa dejə bilərdi: "Mən sizə artıq demişdim ki, Mənim Atamı müşahidə edir, hər bir sərçənin budağa necə oturduğunu və O bütün sizin başınızda olan saçların hesabını bilir. Siz özünüzə hesabat verirsinizmi, o haqda ki, hər jerdən hər jerdən nə qədər sərçələr uçur? Daha doğrusu, başlardakı saçlar haqqında Mən heç demirəm! Həmin günü, qüllə uçan zaman Mənim Atam xüsusi pırtlaşıq tipdə saçı olan birisinin saçını sajmaqla məşğul idi. O buna fikrini o qədər cəmləşdirmişdi ki, qüllənin düşməsi Onun diqqətindən jajınmışdır. Mən Ona Öz birrincilijini tə'sis etməji və sərçələrə və saçlara belə çox vaxt itirməməji təklif edirəm".

Lakin İsa qətijjən belə demədi. Bunun əvəzinə O dedi: "Əgər tövbə etməsəniz, hamınız bu cür həlak olacaqsınız". Mahijjətcə O bunları dedi: "Dostlar, siz sualı düz qojmursunuz. Sizə belə demək lazım idi: "Nijə görə qüllə mənim başıma düşmədi?" İsa insanları ona görə məzəmmətlədi ki, onlar nəjə lazımdır, Ona təəccüblənmirlər. İki on illik müddətində mən ilahijjatdan dərs dejən zamanlar, sajsız-hesabsız miqdarda tələblər mənə həmin ejni sualı verirdilər: "Nijə Allah hamını xilas etmir?" Və jalnız bir dəfə tələbə mənə jaxınlaşdı və soruşdu: "Mən bir şeji başa düşə bilmirəm. Nijə Allah məni bağışladı?"

Biz ona əslən təəccüblənirik ki, allah bizi bağışlajıb. Haradasa qəlbimizin dərinliklərində, ürəjimizin sirrlərində biz təskinlik təsəvvür edirik ki, Allah bizə rəhm etməjə borcludur. Göjlər belə hejrətli jerlər kimi olmajacaq, əgər bizi ora buraxmasalar. Biz bilirik ki, günahlıjıq, lakin, daha doğrusu, əlbəttə biz bundan da pis günahkar ola bilərik. Biz jetər miqdarda şejtan xasijjətinə jijələnirik əfv olunmağa lajiq və əgər Allah həqiqətən ədalətlidirsə, onda Onun xilası bizi qurtara bilməjəcək. Biz ədalətdə təəccüblənirik, firavanlıqda isə jox.

Bizə xas olan firavanlıq haqqı kimi qəbul etdijimiz tendensija kollecdə dərs dedijim müddətdə mənə tamamilə ajdın oldu. Mən kollecdə 250 xristian tələbəsinə Əhdi-ətiqin giriş kursunu oxudum. Məşğələnin birinci gününü mən bütün kurs müddətində təklif etməjə hazırlaşdığım ev tapşırıqlarının geniş icmalına həsr etdim. Təcrübədən mən bilirdim ki, ev inşaları xüsusi şərhlər tələb edir. Bu kursda üç qısa ev inşaları tələb olunurdu. Mən tələblərə izah etdim ki, birinci i nşa mənim stolumun üstündə sentjabrın axırıncı gününün jarısından gec olmajaraq olmalıdır. Heç bir gecikmələrə jol verilmədi, bə'zi hadisələrdən başqa, tələbə xəstəxanada olduğundan fiziki cəhətdən tapşırığı jerinə jetirə bilməjib, və ja onun jaxın qohumlarından kimsə ölən zaman. Kim qojulan müddətdə inşanı təhvil verməsə, ev tapşırığına görə ən aşağı qijmət alacaq. Tələbələr təsdiq etdilər ki, tələb olunanı başa düşdülər.

Sentjabrın axırıncı günü 225 tələbə öz inşalarını təhvil verdilər. İjirmi beş adam isə dəhşətdən titrəjərək tam vicdan əzabı çəkərək dajanmışdılar. Onlar ucadan dejirdilər:

— Oj, professor Spraul! Bizi bağışlajın, xahiş edirik. Biz vaxtı hesablamamışıq. Biz məktəbdən sonra kollecdə sistemimizi dəjişməmişik. Xahiş edirik, oj, xahiş edirik, bizə əlavə vaxt verin.

Mən onların jalvarışlarına diqqətlə qulaq asdım.

— Jaxşı, — mən dedim. Bu dəfə mən sizə daha bir şans da verirəm.

Lakin jadınızda saxlajın, sonrakı inşa oktjabrın axırıncı günü verilməlidir.

Tələblər tam minnətdarlıq içində idilər və hava sonrakı tapşırığı öz müddətində vermək təntənəli və'dlərilə dolmuşdu. Sonra oktjabrın son günü oldu. İki jüz tələbə inşanı təhvil verdi. Əlli nəfər boş əllə gəldi. Onlar əsəbiləşirdilər, lakin təlaşlanmırdılar. Mən inşalar haqqında soruşanda, jenidən həjacanlı peşmançılıqlarını izhar etməjin ardınca getdilər:

— Oj, professor! Bu tə'til həftəsi idi. Bundan əlavə, indi semestrin ən ortasıdır və başqa kursun tapşırıqlarını da təhvil vermək lazımdır. Xahiş edirik, daha bir şans verin. Biz söz veririk ki, bu bir daha təkrar olunmajacaq.

Mənim jenə də jazığım gəldi və dedim:

— Jaxşı, lakin axırıncı dəfə xəbərdarlıq edirəm. Əgər siz sonrakı inşanın təhvilinə geciksəniz, o zaman özünüzün ən aşağı balınızı alacaqsınız. Heç bir bəraət, heç bir sızıltı. Ajdındır?

— Oj, professor! Siz necə də jaxşı adamsınız!

Daxili səbəblərdən bütün sinif oxumağa başladı: "Biz sizi sevirik, professor Spraul! Oj, hə, professor biz sizi necə sevirik". Mən məşhurlaşmış cənab idim.

Tapın görək, nojabrın sonuncu günü nə baş vermişdi? Tapdınız? Jüz əlli tələbə inşa gətirmişdi. Digər jüz nəfər simalarında heç bir narahatlıq kölgəsi olmajan qəşəng görünüşdə auditorijaja girdilər.

— Hanı sizin inşanız? — mən soruşdum.

Tələblərdən biri cavab verdi:

— Oj, professor, narahat olmajın, biz onların üzərində işləjirik. Hər şej öz qajdasındadır, biz onları iki gündən sonra təhvil verəcəjik.

Mən öz məhvedici silahımı — qara jurnalı götürdüm və familijaları çağırmağa başladım.

— Conson! Siz inşanı gətirmisiniz?

— Xejr, cənab, — cavab gəldi.

Mən qijməti qrafaja jazdım.

— Maldeni! Siz inşanı gətirmisiniz?

— Və jenidən "Xejr, cənab" cavabı gəldi. Mən jurnala daha bir qijmət jazdım. Buna tələblər qejzli şövqlə reaksija verirdilər. Onlar protest etmək kimi ulajırdılar və çığırırdılar: "Bu ədalətsizlikdir!"

Müharibə edən tələbələrdən birinə baxıb soruşdum:

— Leveri! Siz hesab edirsiniz ki, bu ədalətsizlikdir?

— Bəli, — donquldajaraq cavab verdi.

— Ajdındır. Siz belə ədalət istəjirsiniz? Mənə elə gəlir ki, xatırlajıram ki, siz keçən dəfə də öz müddətində inşanı təhvil verməmisiniz. Əgər siz ədalətə tə'kid edirsinizsə, siz onu, şübhəsiz alacaqsınız. Mən sizə təkcə axırıncı tapşırığa görə aşağı bal vermirəm, lakin qijməti keçən dəfəki inşanın həmin balı ilə düzəldərəm, hansına ki, siz tam lajiqsiniz.

Tələbə donub qaldı. Ona e'tiraz etməjə heç nə qalmadı. O özünün çox pis əxlaqına görə üzr istədi. Birdən anlaşıldı ki, o xoşbəxt olardı ikisinin jerinə təkcə bir aşağı balı olsajdı.

Bu tələblər mənim mərhəmətli münasibətimə tez adət etdilər və onu borclu kimi qəbul etməjə başladılar. Belə münasibət mənim tərəfimdən artıq düşünülmürdü. Ədalət birdən qalib gələndə, onlar buna hazır dejildilər. Ədalət onları pərtləşdirdi, qəzəbə gətirdi. Və fikir verin ki, bunun üçün iki aj ərzində cəmi iki doza rəhmlilik kifajət idi.

Adi şəraitdə Allah fəalijjətində mənim inşaların tarixilə tələblərə münasibətimdə törətdiklərimdən daha çox özünə mərhəmət aktları daxil edir. Əhdi-ətiq çoxəsrlik tarixi dövrləri ərzində Allah təkrar-təkrar mərhəmətini izhar etdirir. İlahi cəzanın Nadav və Aviudun üstündə başlanması, şok və qəzəb reaksijası oldu. Ona qədər gəlib çatdı ki, biz Allahdan rəhm gözləjirik. Burdan uzaq olmajan sonrakı addıma qədər: biz mərhəmət tələb edirik, və əgər almırıqsa, o zaman bizim birinci reaksijamız qəzəb olur, protestlə birgə Allaha qarşı istiqamətlənmiş: "Bu ədalətsizlikdir!" Biz jaddan çıxarırıq ki, özümüzün törətdijimiz birinci günahla, həjata verilən bütün hüquqları itiririk. Mən bu gün səhər hava aldım, çünki Allah şəfqətlidir. Allah mənə heç nə borclu dejil. Mən hər şejə görə Ona borclujam. Əgər, O bu gün mənim başına qüllə düşəcəjinə jol verəcəksə, mən ədalətsizlikdən şikajət edə bilmərəm.

Bizim əsas problemlərimizdən biri onunla tamamlanır ki, biz ədalətlə mərhəməti çaşdırırıq. Biz çox ədalətsizliklər baş verən dünjada jaşajırıq. Ədalət insanlar arasında hökmranlıq edir. Bizim hər birimiz başqası tərəfindən ədalətsizlijin qurbanı olmağa müvəffəq olmuşuq. Bizlərdən hər birimiz nə vaxtsa başqa bir adama münasibətdə ədalətsizlik törətmişik. İnsanlar biri-birilərinə ədalətsiz münasibət bəsləjirlər. Bir şeji inamla demək olar: insanlar tərəfindən nə qədər ədalətsizlijə mən dözməmişəm, mənə bir dəfə də olsun Allah tərəfindən azacıq ədalətsizlijə dözmək müjəssər olmajıb.

Fərz edək ki, hansısa bir insan məni pul oğurluğunda jalandan günahlandırır. Məni günahlandırırlar, həbs edirlər və həbsxanaja salırlar. Mənim insanlarla qarşılıqlı münasibətimə nə aiddirsə, o zaman mən ağ ədalətsizlijin qurbanı oldum. Mənim Allaha müraciət etməjə tam hüququm var və o haqda dua etməlijəm ki, bu dünjada məni incidənlər lajiqli cəza alsınlar. Mən şikajətlənə bilərəm ki, məni heç bir pis iş etmədən tə'qiblərə uğradırlar. Allah ədalətsizliklə məni həbsxanaja atan insanlara qejzlənir. Allah və'd edir ki, nə vaxtsa O məndən bütün ədalətsiz günahları götürəcək və mən bəraət qazanacam. Ədalətsizlik realdır. Bu dünjada ədalətsizlik hər gün və hər addım başı baş verir.

Bizim əzijjət çəkdijimiz bütün ədalətsizliklər — horizontal tipdədir. Onları bu dünjanın sakinləri biri-birilərinə münasibətdə jaradırlar. Lakin onların və bütün dünjanın üzərində hamının böjük Hakimi durur. Mənim Onunla qarşılıqlı münasibətlərdə mən heç vaxt ədaləsizlikdən əzijjət çəkməmişəm. İnsanlar mənimlə pis rəftar edə bilərlər, lakin Allah — jox. Nəji ki, Allah hansısa insani məxluqa mənimlə ədalətsiz rəftar etməji bujurub, bu jalnız Allahın işidir və başqa heç kimin. O zaman mən insani qorizontal ədalətsizlikdən Allaha necə şikajətlənə bilərdim ki, və Allahı vertikal ədalətsizlikdə günahlandırmaq hüququna malik dejiləm, guja O insani ədalətsizlikdə məni joxlamağa imkan verərək bunları törədir. Allah absoljut ədalətli olardımı, əgər jas versəjdi ki, mənim heç vaxt törətmədijim cinajətlərə görə ömürlük həbs cəzası ilə mühakimə etsinlər və həbsxanaja atsınlar. Mən insanlar qarşısında günahkar olmaja bilərəm, lakin Allahın qarşısında günahkaram.

Biz tez-tez ədalətsizlijə görə Allahı günahlandırırıq, ondan bizə əzijjətlər çəkmək gəlir və qəlbimizdə acı hissijatlarla qidalanırıq ki, Allah bizə münasibətdə ədalətsizdir. Hətta e'tiraf etməklə ki, O rəhmlidir, biz hesab edirik ki, O kifajət qədər mərhəmətli dejil. Biz daha çox mərhəmətə lajiqik. Biz daha çox firavanlığa lajiqik.

Axırıncı cümləni bir daha oxujun: biz daha çox firavanlığa lajiqik. Bu cümlədə nə doğru dejil? Qrammatik nöqteji-nəzərindən hər şej ə'ladır. Cümlədə isim, xəbər və əlavələr var. Bu mə'nada redaktorun qırmızı qələminə ehtijac joxdur. Lakin məzmunda ciddi səhvlər var. Bütöv cümlənin mə'nası nəsə elə dejil.

Heç kim, heç jerdə, heç vaxt firavanlığa lajiq ola bilməz. Müəjjənləşdirilmiş firavanlıq, lajiqli dejil. Biz ləjaqətdən, nə isə qazanmaqdan danışmağa başlajan kimi, firavanlıqdan danışmağı saxlajırıq. Biz ədalət haqqında danışırıq. Jalnız ədalətə lajiq olmaq olar. Allah heç vaxt mərhəmətli olmağa borclu dejil. Mərhəmət və firavanlıq razılıqla olmalıdır və ja bu artıq nə mərhəmət və nə də firavanlıq olar. Allah tamamilə firavanlığı bizə tökməjə "borclu" dejil. O bizə təkrar-təkrar xatırladır: "Mən onu bağışlajaram, kimi əfv edərəm". Kimə rəhm etmək, kimə isə — jox, həlli — Allahın səlahijjətindədir. Allah Özündə əfv etmənin müstəsna hüququnu saxlajır.

Fərz edək ki, on nəfər ejni günahla günah işlədiblər. Fərz edək ki, onlardan beşini cəzalandırır, beşini isə əfv edir. Bu nədir — ədalətsizlikdir? Jox! Bu situasijada beşi ədalətli lajiqini alır, beşinə isə mərhəmət tökülür. Heç kim ədalətsizlikdən əzab çəkməjib. Biz həvəslə sonrakı fərzijjələri etməlijik: məgər Allah beşinə lütfkar olmalı idi. Nijə? O əsla xejirxah olmağa borclu dejil. Əgər O ondan doqquzuna mərhəmət göstərirsə, onda onuncunun şikajətlənməjə hüququ joxdur ki, o ədalətsizlijin qurbanı olmuşdur. Allah tamamilə rəhmli olmamalıdır. Allah bütün insanlarla ejni dərəcədə rəftar etməjə borclu dejil. Bəlkə, mən jaxşı təkrar etdim bunu. Allah bütün insanlarla ejni dərəcədə rəftar etməjə borclu dejil. Əgər O nə vaxtsa bizə qarşı ədalətsiz olubsa, bizim şikajətlənməjə əsasımız olardımı? Lakin sadəcə həmin fakt ki, O mənim jaxınımı bağışlamışdı, tamam o demək dejil ki, mən Onun mərhəmətinə güvənmək hüququna malikəm. Jenə bizə jada salmaq lazımdır ki, mərhəmət həmişə könüllü olur.

Mənim Allahdan nə vaxtsa aldığım jalnız iki şej var — ədalət və mərhəmət. Mən heç vaxt Onun tərəfindən ədalətsizlikdən əzab çəkməmişəm. Biz Allaha xahişlə müraciət edə bilərik ki, insanların ədalətə nail olmasında bizə kömək etsin, lakin son dərəcə ağılsızlıq olardı Onun Özündən bizimlə ədalətli rəftarını xahiş etmək. Mən öz tələblərimə xəbərdarlıq edirəm ki, "Heç vaxt Allahdan ədalət haqqında xahiş etməjin — siz onu ala bilərsiniz".

Məhz bu bacarıqsızlığı ajıran məfhumu biz Nadavı, Aviudu və Uzzanı oxujan zaman ədalət və mərhəmət bizi sıxılmağa və vahiməjə düşməjə məcbur edir. Allah ədalətli hərəkət edəndə, biz özümüzü təhqir olunmuş hiss edirik, ona görə ki, hesab edirik O həmişə mərhəmətli olmağa borcludur. Bizə Onun firavanlığını borc kimi qəbul etmək lazım dejil. Bizə heç vaxt firavanlıqdan təəccüblənmək iqtidarından məhrum olmaq lazım dejil. Biz "Qəribə Ədalət" mahnısını oxujuruq, onda belə sözlər var:

"Ədalətlə qılınc mənə sancıldı

Və mənə heç vehclə anlaşılmajan:

Mən çox jaxşıjam — demək olar ki, müqəddəs:

Necə olar qüllə mənə düşsün?"

Mənim jadımdadır ki, seminarijada təbliğlik kafedrasında oxujan zaman, mən tapşırıqları jerinə jetirərək "təcrübi" təbliği oxujurdum. Bu təbliğdə mən Allahın firavanlığının mö'cüzələrini təriflədim. Himnlərin birində oxunan kimi, mən "Allahın firavanlığı, sərhədsiz firavanlığı…" haqqında dedim.

Təbliğin sonunda professorda mənə sual jarandı.

— Cənab Spraul, — o dedi, — siz hardan götürmüsünüz ki, Allahın firavanlığı hüdudsuzdur?

O mənə bu sualı verən kimi, mən başa düşdüm ki, düjünə düşürəm. Mən ona himndə dejilmiş sözlərdən sitat gətirə bilərdim, ajənin nömrəsini də dejə bilərdim, lakin, nədənsə, mən Müqəddəs Jazıdan Allahın firavanlığının sonsuzluğunu öjrədə biləcək bir sözə istinad edə bilmədim.

Jazıdan bir ajə də gətirə bilməjimə səbəb Allahın firavanlığında idejalara dajaq hüdudsuzluğu ondan ibarətdir ki, belə ajə joxdur. Allahın firavanlığı sonsuzdur. Allah hüdudsuzdur, həm rəhmlidir, həm də rifahdır. Biz hüdudsuz Allahın firavanlığını özümüzdə hiss edirik, lakin firavanlıq sonsuz dejil. Allah Özünün çox səbirlilijində hüdudlar qojur. O dəfələrlə bizi xəbərdar edir ki, nə vaxtsa balta düşəcək, Onun ədalət məhkəməsi günü gələcək.

Belə ki, bizdə firavanlığı haqq kimi qəbul etmək tendensijası var, mən zənn edirəm ki, Allah İsrailə hərdənbir xatırlatmağı vacib hesab edirdi ki, firavanlığa belə janaşmaq olmaz. Nadir, lakin drammatik hallarda O köçürülmə dəhşətinin gücünü nümajiş etdirdi ki, Onun ədaləti belədir. O Nadavı və Aviudu öldürdü. O Uzzanı öldürdü. O hananejlərin məhvinə hökm verdi. O elə bil dejirdi: "Ehtijatlı olun! Mənim ne'mətlərimin bəhrəsindən nəş'ələnin, lakin ədalət haqqında jaddan çıxartmajın. Jaddan çıxartmajın ki, günah — bu zarafat dejil. Jadda saxlajın ki, Mən müqəddəsəm".

VII FƏSİL

Müqəddəs Allahla hərb və sülh

Əgər insan Allah üçün jaranmajıb,

Onda nəjə görə jalnız Allahla xoşbəxtdir?

Əgər insan Allah üçün jaranıb,

Onda nə üçün O belə müqavimət göstərir Ona?

Blez Paskal

Biblija Allahla mübarizə aparan keşişlər və qadınların hekajələri ilə doludur. İsrailin öz adı "Allahla mübarizə" deməkdir. O bizi hejran edir, O transsendentdir. Və bununla belə O — bizim mübarizə edə biləcəjimiz Allahdır. Bu "jarışda" məqsəd qurtarmamış hərb jox, qurtarmış sülhdən ibarətdir. Bə'ziləri onu əldə etmişdilər. Bu fəsildə biz insanlara Allahla təkbətək döjüşə girib və döjüş zonasından sülhlə getməjə müraciət edirik. Biz Jaqub, İov, Avvakum və Savladan Tirakdan olanlar haqqında danışırıq. Sonra biz Allahla barışmağın nə demək olduğu haqda məsələjə baxırıq.

Jaqub fırıldaqçı idi. Onun adı "hijləgərliklə özgəsinin jerini tutan" deməkdir. Bu öz atasını aldadan, qardaşını barmağına dolajan və anası ilə günahlı qəsdə girən insan idi. Təsəvvür etmək çətin idi ki, İshaqın oğlu və İbrahimin nəvəsi bu qədər əxlaqı pozuq olsunlar. Lakin həjat onu tamamilə başqa insan etdi, o tam transformasijaja dözdü. Bu Vefildə başlamışdı:

"Jaqub Bəer-Şevədən çıxıb, Xarana tərəf getdi. Bir jerə çatıb, orada gecələdi, çünki günəş batmışdı. O torpaqdan bir daş götürüb, başı altına qojdu və orada jatdı" (Jar. 28:10,11).

Qədim Fələstinə səjahət etmək çox vaxt çətin sınaqlara çevrilirdi. Axşam özü ilə quldurlar və vəhşi hejvanlar tərəfindən basqın təhlükələri gətirirdi. Bu zamanlar mehmanxanaların joxluğundan Jaqubun gecələr sığınmağa jeri jox idi. O gün batana qədər jol gedirdi. O zaman o ulduzların altında düşərgə salırdı. Daş onun balışına xidmət edirdi. O təzəcə juxuja getməjə başlajırdı ki, o juxu gördü. Bu juxu onun həjatını dəjişdirdi:

"O, juxuda gördü ki, jerin üzərində bir nərdivan durmuş və onun başı göjlərə çatmışdır. Allahın mələkləri onunla çıxıb-düşürdülər. Rəbb nərdivanın üstündə durub dejirdi: "Mən baban İbrahimin və İshaqın Allahı Rəbbəm. Ystündə jatdığın torpağı sənə və nəslinə verəcəjəm. Sənin nəslin jerin tozu kimi olacaq, qərbə, şərqə, şimala və cənuba jajılacaq. Jer üzünün bütün qəbilələri sənin və nəslinin vasitəsilə xejir-dua alacaqlar. Mən həmişə səninləjəm; gedəcəjin hər jerdə səni qorujacağam və bu torpağa qajtaracağam, çünki sənə dedijimi edənə qədər səni tərk etməjəcəjəm" (Jar. 28:12-15).

Jaqubun juxuda gördüjü pilləkəni adicə belə "Jaqubun pilləkəni" adlandırırlar. O göjlə jeri birləşdirən körpüjə xidmət edirdi. Bu ana qədər Jaqub ömründə hansısa obrazda göjlə təmasda olan insan olmajıb. O Allahın joxluğunu hiss etdi. Qəribə gəlirdi ki, İshaqın oğlu və İbrahimin nəvəsi bu dərəcədə dünjavi adam olardı. İbrahim Allahla danışmırdı. Tam inamla demək olardı ki, gənc Jaqub bütün ailə ocaq başına jığışan zaman axşamlar atası və babasının danışdıqları əhvalatları eşitmişdi. O Allahın İbrahimə verdiji bujuruq haqqında bilməli idi — Moria dağındakı qurbangaha İshaqı qurban gətirmək.

Jaqubun həjatı bu dünjanın səthində keçmişdir. "Göjlər" haqqında hər cür danışıqlar onda xüsusi təəssürat jaratmajıb. Onun bütün fikirləri jerlərə jönəldilmişdir. Şəxsən onun özünə gəlincə, o zaman onun düşüncəsində göjlə jer arasında rəfedilməz dərin uçurumlar uzanır. Əgər Allah mövcud olsajdı, onda O o qədər uzaq olardı, belə son dərəcə transsendentli ki, Jaqubun həjatına heç bir münasibəti olmazdı. Jaqubun validejnlərininin danışdıqlarına görə Allaha qədər onun əli çatmırdı — O çox uzaq idi. O vaxta qədər ki, Jaqub hələ juxu görməmişdi.

Bu juxuda o, dejildiji kimi, pilləkən görmüşdü. Pilləkən müqəddəs aləm və dünjavi aləm arasında bağlajıcı həlqələrin kontakt jeri idi. Jaqub gördü ki, pilləkənlərlə mələklər necə qalxıb-düşürlər. Onlar hər iki istiqamətdə göjdən jerə — jerdən göjə hərəkət edirdilər. Bu hərəkət fasiləsiz idi. Onlar Allahın iştirakından insanların iştirakına keçirdilər. Pilləkənin juxarı pilləsində Jaqub Allahın qədd-qamətini gördü. Ona müraciət edərək, Allah əvvəllər İbrahimə və İshaqa verdiji və'dləri təsdiq etdi. İndi Allahın və'dləri Jaquba keçəcək və gələcək nəsil üçün qüvvədə qalacaq. Jaqub Allahın verdiji vəsijjət andlarının daşıjıcısı olacaq. Allah söz verdi ki, Jaqubla olsun, hara getsə də onunla qalacaq bütün əhd-pejmanlarını jerinə jetirənə qədər.

Jaqubun pilləkənlərilə nə baş verdi? Bu obraz praktiki olaraq Əhdi-ətiq tarixində itir. Əsrlər onun heç bir xatirəsi olmadan itir. Sonra bu obraz jenə birdən əmələ gəlir, bu dəfə Əhdi-cədiddə:

"Filip Nataneli tapıb ona dedi: “Biz Musanın Müqəddəs Qanunda haqqında jazdığı, pejğəmbərlərin də bəhs etdiji Jusif oğlu Nazaretli İsanı tapdıq”. Natanel ona dedi: “Nazaretdən jaxşı şej çıxarmı?” Filip də ona: “Gəl, özün bax” — dedi. İsa Nataneli Öz janına gələn gördükdə onun haqqında dedi: “Budur, daxilində hijlə olmajan həqiqi bir israilli!” Natanel Ona: “Sən məni haradan tanıjırsan?” — dedi. İsa cavab verib ona dedi: “Filip səni çağırmazdan qabaq səni əncir ağacının altında gördüm”. Natanel Ona cavab verdi: “Rabbi, Sən Allahın Öğlusan, Sən İsrailin Hökmdarısan!” İsa cavab verib ona dedi: “Sənə: “Sənin əncir ağacının altında gördüm”, — dedijim üçünmü inanırsan? Sən bunlardan daha böjük işlər görəcəksən” Və ona dedi: “Doğrusunu, doğrusunu sizə dejirəm: Artıq göjün açıldığını və Allahın mələklərinin İnsan Oğlu üzərinə enib qalxdıqlarını görəcəksiniz”" (Jəh. 1:45-51).

İsanın Natanelə müraciətindəki bu sözlərinin prinsipial mə'nası var. O, mahijjətinə görə e'lan etdi ki, göjü və jeri birləşdirən "Jaqub pilləkəninin" körpüsü sajılır. Bu Transsendent və ölmüş adamlar arasında uzanan uçurumlar üstündən atılmış körpüdür. Allahın Mələkləri Ona enirlər və göjə qalxırlar. O elə edir ki, bizim aramızda Olmajan İştirakçıja çevrilir. Jaqub öz juxusunda sönükmü görmüşdü bu kölgəni?

Jaqub ojananda, hər şej onun üçün dəjişmiş idi. Juxuda ojanmış hisslər, onun xəjalında canlandı:

"Jaqub juxusundan ojanıb dedi: “Doğrudan da, Allah buradadır; mən isə bunu bilmirdim”. Sonra qorxub dedi: “Bu jer necə də qorxuludur. Bu, Allahın evindən başqa bir şej ola bilməz, bura göjlərin qapısıdır”" (Jar. 21:16,17).

Jaqubun juxuda gördüjü jer "Vefil" adı altında məşhur oldu. Jəhudi dilində "vefil" sözü "Allahın evi" deməkdir. Orada nə səjjar mə'bədlər, nə ibadətxanalar, nə kilsələr var idi. Jaqub bu jeri Allahın evi adlandırdı, ona görə ki, məhz orada ona müqəddəs Allah açılıb. Jaqubun tələffüz etdiji sözü müasir insan da dejə bilərdi. Bizim günlərin insanı da Allahın joxluğunu hiss edir. Biz nə janan tikanları, nə alovlu dirəkləri, nə də şəhvətdə olan Məsihi bizim aramızda gəzən görmürük. Biz özümüzü atılmış, düşmənçilik sujuna və ja daha pis, laqejd aləmə tullanmış hiss edirik. Bizə elə gəlir ki, biz ulduzlara aparan pilləkəni olmajan çıxışsız dünjada qapadılmışıq.

Jaqub o juxunu görməjənə qədər həmin hissləri keçirmişdir. Onun sözləri bizim bu günkü situasijamıza da tətbiq edilir. "Həqiqətən ALLAH həmin jerdə olur, mən bunu bilmirdim". Allah həmişə olub. O Jaqubdan uzaq olmajıb, lakin Jaqub bütün ömrü boju Onun üçün darıxıb. O bilirdi ki, Allah buradadır. Bizim günlərdə miljonlarla insanlar faciəvi qəflətdə olurlar Allahın olmasını fikirləşmədən. Allah janımızdadır, lakin biz bunu bilmirik. O anda Onun ilahi iştirakının dərk edilməsi jaranan zaman, ejni zamanda bununla arasından insan insan keçə biləcək ən ağır daxili mübarizəsinə son qojmadı. Bu onun bütün ömrü boju qurtarmajacaq mübarizənin başlanğıcı idi. Bu andan o özünün şəxsi ruhu üçün mübarizəjə daxil oldu.

"Həmin jerlər qorxuludur!" Jaqub Allahın evinə gələndə belə reaksija verdi. Bir qajda kimi, insanlar kilsədə buna bənzər hisslər keçirmirlər. Bizi titrəməjə məcbur edən, cəmijjətə gəlməjə çağırılmış ona sitajiş joxdur. Ehtiram hiss edən insanlar, heç vaxt kilsədə sıxıntıdan şikajət etməjəcəklər.

Alimlər Jaqubun imana dönüşünün dəqiq vaxtı haqqında mübahisə edirlər. Bə'ziləri hesab edirlər ki, o burada Vefildə, ona Allahın iştirakı hisslərə tökülən zaman baş vermişdi. Digərləri mülahizələr tuturlar ki, Jaqub bir neçə illər gec, Allahla mübarizə apardığı müqəddərat saatı zamanı müraciət etmişdi:

"Jaqub gecə qalxıb iki arvadını, iki carijəsini və on bir uşağını götürərək Jəbbok çajının keçidindən keçdi. Onları götürüb, çajı keçirtdi və özünə məxsus şejləri də keçirtdi. Sonra Jaqub tək qaldı. Dan jeri sökülənə qədər bir Şəxs onunla güləşdi. Jaquba üstün gələ bilmədijini görüb, onun budunun ojnağına zərbə vurdu; o Şəxslə güləşərkən Jaqubun budunda ojnağı zədələndi. O Şəxs dedi: “Burax, gedim, çünki səhər açılır”. Jaqub dedi: “Mənə xejir-dua verməsən, səni buraxmaram”. O Şəxs soruşdu: “Adın nədir?” O dedi: “Jaqub”. O Şəxs dedi: “Artıq sənə Jaqub dejil, İsrail dejiləcək; çünki sən Allahla, insanlarla güləşmisən və üstün gəlmisən”" (Jar. 32:22-30).

Görünür, Jaqubla mübarizə edən "Namə'lum adam" insan olmajıb — Allahın mələji olub. Mübarizə coşmuş bir halda olmuşdu, o bütün gecəni davam etmişdi, və döjüşçülərdən heç biri qalib gələ bilmədi. Nəhajət, mələk Allahın məğlubedilməz gücünü götürdü və Jaqubun buduna toxunaraq onu zədələdi. Öz "qələbəsinin" nəticəsində Jaqub jalnız sağ qaldı. O döjüş sahəsindən getdi, lakin ona bütün ömrü boju qalacaq axsaqlıqla getdi.

Mələklə adlar haqqında söhbət çox mə'nalıdır. Mələk Jaqubdan adını deməsini tələb etdi. O vaxtlar bu kimi situasijalarda öz adını dejəndə, onda bununla o gerijə basılır, özünün tabeçilik vəzijjətini təsdiq edir. Bu öz mövqeinə və jaşına görə adətə ujğun olaraq bizdən uca olan atanın adı insanın adıjla birlikdə istifadə olunur. Döjüşçü üçün öz adını demək o biri tərəfin üstünlüjünü e'tiraf etmək deməkdir. Bu təslim olma aktıdır. Jaqub öz adını verən zaman, onunla o öz ruhunu da verdi. O öz şəxsi həjatı üzərində hökmranlıqdan imtina etdi. Bununla birlikdə jeni ad gəldi, jeni şəxsijjət doğuldu — İsrail.

Öz məğlubijjətində Jaqub hələ də heç-heçə ümid edirdi, belə "jarışda hesab" onun qürurunun toxunulmazlığında qaldı. Burada kompromiss qərarlar gələ bilərdi. O mələjə dedi: "Rica edirəm, öz adını mənə de". Həmsöhbətlərin adlar haqqında söhbətlərinin gedişində tələffüzlər fərqinə fikir verin. Mələk Jaqubdan adını deməsini tələb etdi və Jaqub onu rəqibinin üstünlüjünün təsdiqilə dedi. Jaqub mələjə nəzakətli xahişlə müraciət etdi və istənilən cavabı almadı. Bu Allahın həlledici qələbə aktı idi. Allahla "heç-heçə" və kompromiss ola bilməz. Biz Hökmranla mübarizə edən zaman, uduzuruq. O tək bütöv kainatda məğlubedilməzdir.

İnsan Allahla mübarizə edə bilməz və bu mübarizədən qələbə ilə çıxa bilməz. Lakin burada təsəlli da var. Jaqub Allahla mübarizə etdi və sağ qaldı. O məğlubijjətə dözdü və şikəst qaldı. Lakin o bu mübarizədə sağ qaldı. Bundan biz, hər halda nəticə çıxara bilərik ki, Allah bizi Onunla səmimi döjüşə dartır. Biz müqəddəs Allahla mübarizə apara bilərik. Həqiqətən, hansısa mə'nada biz Onunla döjüşməlijik ki, başqa şəklə salınmış Allahın gücü bizi və bizim həjatımızı dəjişdirə bilər. Bunun nə demək olduğunu bizə başa düşmək lazım idi ki, — Allahla bütün gecəni aramsız döjüşmək, əgər biz ürəjimizi Ona verən zaman, həmin anın şirinlijini həmçinin dadmaq istəsək.

Heç kim heç vaxt İovdan başqa Allahla daha canlı və sərt mülahizələr aparmajıb. Dejəsən, əgər dünjada Allaha mejdan oxumaq hüquqlu insan varsa, onda belə insan Əjjub olmuşdu. Allah Özü Əjjuba ədalətliliji bildirmişdi, və buna baxmajaraq onun pajına ölçüjəgəlməz düşüb. Əjjubun faciəsi təəssürat jaradır ki, jazıq insan kosmik döjüşlərdə Allahla şejtan arasında müqəvvadan başqa daha heç nə ola bilməz. Allah ixtijar verdi ki, Əjjub sınağa düçar olsun. Onun əmlakı oğurlanmışdı. Onun ailə üzvləri məhv olmuşdu. Və nəhajət, o əzijjətverici ağrılarla xəstələnmişdi — jaralar onun bütün bədənini basmışdı. O ağrıdan jüngüllük tapa bilmirdi. Tezliklə bədəninin əzabları onun ürəjinə tə'sir edirdi.

Necəsə mən xərçənglə ümidsiz mübarizə aparan jaşlı qadınla danışmalı oldum. Ona kimjaterapija seansları keçirdilər. O müalicənin ikinci dərəcəli effektlərindən, o cümlədən ürəkbulanmasından əzijjət çəkirdi. Mən ondan ruhdan düşməməjə necə nail olduğunu soruşdum və ən düzgün cavab eşitdim: "Paltarından çıxmajana qədər, xristian olmaq çətindir". Bu qadın başa düşürdü ki, bədənlə ruh arasında sıx əlaqə mövcuddur. Arasıkəsilməjən bədən işkəncələrindən əzab çəkdijin zaman mə'nəvi cəhət haqqında fikirləşmək son dərəcə çətindir.

Buna baxmajaraq Əjjub Allahı pisləmədi. O ucadan dedi: "Budur, O məni öldürür, lakin mən ümid edəcəm". Hətta onun arvadı onu inandırmağa çalışırdı ki, qəti sakitliji tapsın. O sadə və düz nöqtəsinə məsləhət verdi: "Allahı söj və öl".

İov asan çıxış axtarmaqdan imtina etdi. O dostlarının ona verdiji ağılsız məsləhətlərə qulaq asırdı. Nəhajət o səsini qaldırdı və Allaha mejdan oxudu. O Allahla üzbəüz dajandı və suala cavab alana qədər Onunla döjüşdü: nijə görə və nə üçün bütün bu bədbəxtliklər ona tökülüb? Allahın cavabını çətin ki, təsəlliverici adlandırmaq olardı:

"O zaman Rəbb tufan içindən Əjjuba belə cavab verdi: "Kimdir nadan sözlər danışan, Məsləhətimin üstünü qaralajan bu insan? İndi kişi kimi qurşağını tax belinə, Sual verəcəjəm, cavab ver Mənə. Mən dünjanın təməlini qojarkən haradajdın? Söjlə, varsa anlajışın. İndi ki bilirsən, De görüm, kim qojdu onun ölzüsünü? Jaxud kim çəkdi üstündə ölzü xəttini? Nəjin üstündə təməlləri quruldu? Kim guşə daşını qojdu? Onda dan ulduzları birgə nəğmə oxujurdular, Bütün ilahi varlıqlar sevincdən haraj salırdılar. Kimdir dənizi qapılarla bağlajan Ana bətnindən çıxıb fışqıran zaman? Onda libas etdim ona buludları, Qundaq etdim ona qatı qaranlı qları. Onda çəkdim onun sərhədini, Qojdum qapı və cəftələrini. “Buraja qədər gəlib o tərəfə çıxmajacaqsan, Qürurlu dalğaların burada dursun” dedim o an" (Əjjub. 38:1-11).

Bu çox çətin şifahi imtahan idi. Əjjub Allahdan cavab tələb edirdi. Cavab əvəzinə o bir jığın sual aldı. Allah Əjjubu qınadı ki, Özünün mə'lumatsızlığından Allahın aqillijinə tutqun kölgə salır. Bu belə olmuşdu, elə bil Allah dejirdi: "Hə, jaxşı, Əjjub, sən Məni sorğu-sual etmək istəjirsən? Ə'la, Mən sənin suallarına cavab verirəm, lakin, əvvəlcə bir neçə Mənimkilərə cavab ver". Biri-birindən çətin suallar pulemjot kimi jağırdı. Nəhajət Əjjub danışdı:

"Onda Əjjub Rəbbə belə cavab verdi: “Bax mənim gərəksizlijimə, Axı necə cavab verim Sənə, Tutmuşam ağzımı əlimlə. Bir dəfə danışdım, daha cavabım joxdur verməjə, Artıq nə danışım ikinci dəfə”" (Əjjub. 39:33-35).

Əjjubun istifadə etdiji obraz haqqında fikirləşin. O dedi ki, əllərini dodaqlarına qojacaq. O öz-özünü susmağa məcbur etdi. O ağızını əlinin içilə örtdü ki, onun dilindən artıq bir düşüncəsiz söz də çıxmasın. O hejfsləndi ki, Allaha mejdan oxumağa cür'ət etdi. O öz sözlərində özündəgüvənməni dərk etdi. O bütün istədiklərini dedi.

Lakin sorğu-sual davam edirdi. Allah imtahanı hələ qurtarmamışdı. O Əjjuba suallar jağdırmağa davam edirdi:

"Sənmi boşa çıxaracaqsan ədalətimi? Özünə haqq qazandırmaq üçün günahlandıracaqsanmı Məni?" (Əjjub. 40:3).

Tamamilə ajdın idi, Əjjub kimin bağına daş atırdı. Onun çağırışı Allahın ədalətinə jönəldilmişdi. Onun ittihamı — müqəddəs Allahı təhqir etməkdir. Allahın sualı Əjjubun qulaqlarında səslənir: "Özünə bəraət qazanmaq üçün Məni günahlandırmaq istəjirsən?" Heç bir şübhə jox idi ki, Əjjub bəraət almaq arzusunda idi. Dostlarının ittihamından onun ürəji bulanırdı. O başa düşmürdü nijə və nə üçün belə ehtijac içində olmalıdır. O təmiz adını bərpa etməjə nail oldu. Lakin onun istəji nəzarətdən çıxdı. O ona hazır idi ki, Allahın bəraətini özünün xüsusilijinə dəjişsin. Mübahisənin qızğın çağında o hansısa cizgilərlə kəsişdi güman edərək ki, Allah ola bilsin bədbəxtlik törədib. Allah ondan açıq soruşdu: "Məni günahlandırmaq istəjirsən ki, özünə bəraət qazandırasan?"

Allahın bu sualı tərəzinin kasasının doldurdu — və Allahın sualları Əjjubun üstünə özünün bütün ağırlığı ilə töküldü. O demək olar ki, məğlub olmuşdu. Nəhajət, o əlini ağzından götürdü və jenidən danışmağa başladı. Bu dəfə onun sözlərində ittiham səslənmədi. O jalnız ona görə susmaq andını pozdu ki, peşmançılığını bildirsin:

"Bilirəm Sən hər şejə qadir olansan, Sənsən istəjinin qarşısı alınmajan. Soruşdun: “Kimdir nadan sözlər danışan, Məsləhətimin üstündən xətt zəkən bu insan?” Doğrudan danışdım bilmədijim şejlərdən, Əlim çatmadığı hejrətamiz işlərdən. Dedin: “İndi qulaq as, danışacağam Mən, Sual verəcəjəm, cavab ver sən”. Sorağın çatmışdı qulaqlarıma mənim, İndisə gözlərimlə görürəm Səni. Ona görə zəhləm gedir özümdən, Torpağın, külün içində tövbə eləjirəm mən" (Əjjub. 42:2-6).

Kitabın bu hissəsində Əjjubdan oxujanda təəssürat jarana bilər ki, Allah Əjjubu qəzəbləndirir. Əjjub cavab tələb edərək, fərjad edirdi və Allah dedi ki, onun suallarına cavab verəcək. Lakin cavablar belə ki, olmadı. Daha doğrusu, Allah və'd etdi ki, jalnız bir şərtlə cavab verəcək: əvvəlcə Əjjub cavab verməlidir. Lakin Əjjub imtahanı pozdu. Onda Allah da cavab vermədi.

Bununla da Əjjub qane oldu. Baxmajaraq ki, Allah cavab vermədi, Əjjubun qəlbindəki iztirab jatdı və onun artıq heç bir sualı olmadı. O ona veriləcək istənilən açıq cavabdan da daha jüksək, daha tam nəsə eşitdi. Əjjubun suallarına cavab söz jox, Allahın Özü oldu. Əjjub görən kimi Allah Kimdir, hər şej ajdınlaşdı ki, ona nə lazımdır. Əjjub üçün Allahın bağlı sirrlərinin örtüjü açılanda, o cavabsız qalan bir neçə sualları ilə artıq sakit jaşaja bildi. Allahın zühuru Əjjubu tövbə etməjə məcbur etdi və ona artıq nə suallar və nə də Allaha mejdan oxumaq lazım idi. Onun qəzəbi jeni istiqamət aldı: indi o özünə qəzəblənir. "Mən dönürəm və tozda və küldə tövbə edirəm".

İndi biz başqa bir adam haqqında, Əhdi-ətiqdə bizə danışılandan danışaq. O da Allaha mejdan oxujurdu. Pejğəmbər Xəvəqquq Allahın törətdikləri şejlərə görə Ona töhmət etmişdi. Pejğəmbər hiddətlənmişdi ki, Allah adamına onların özündən çox günahkar xalqın əlindən əzab çəkmək gəlir. İlk baxışdan elə görünür ki, Allah jəhudilərə verdiji Öz və'dini jerinə jetirmədi və dönük olub, valajlajan əxlaqsızları himajə etməjə başladı. Xəvəqquq jəhudilərin məhvi zamanı Allahın Hitlerin tərəfində olubmu falına baxan müasir jəhudijə bənzərdir. Xəvəqquq öz böjük narazılığını tam səsilə ifadə etdi:

"”Ja Rəbb, nə vaxta qədər Səni imdada çağıracağam? Sən isə eşitmirsən. Zorakılıq var”, dejə fərjad edirəm, Lakin qurtarmırsan məni Sən! Nijə mənə şər göstərirsən, Özün də haqsızlığa baxırsan? Haraja nəzər salsam, orada zorakılıq və sojğunzuluq var. Davaların, çəkişmələrin joxdur sonu. Buna görə qajda-qanun qüvvədən düşdü. Ədalətə üstünlük verilmir, Çünki pis adamlar Dövrəjə alır salehləri, Hökm isə təhrif olunur" (Xəv. 1:2-4).

Xəvəqquq qəzəblənirdi, hirslənirdi və özündən çıxırdı. O belə qızğın və öz şikajətini belə acılıqla dedi ki, bir kənara çıxdı. O tələffüz etdi: "Məhkəmədə düzgünlük joxdur".⁵

Sözsüz, bu dünjada ədalətsiz işlər mejdana gəlir ki, sonda onların səhvlərin düzəltmək lazımdır, lakin, təsdiq etmək ki, ədalət heç vaxt qələbə çalmır — demək olar ki, şişirdilib. Əjjub kimi, Xəvəqquq da cavab tələb edirdi. O Allahla vuruşa çıxdı və bu döjüşdə mübahisəni həll etməjə hazırlaşırdı. O Hökmdarın cavabını gözləjərək gözətçi qüllədə dajanmışdı. Nəhajət Allah danışanda Xəvəqquq reaksijası Əjjubun analoji reaksijası kimi idi:

"Eşitdim varlığım lərzəjə gəldi, Səsindən dodaqlarım əsdi, Sanki sümüklərim əridi, Dizlərim titrədi. Amma bizə hücum edən xalqın uəlakətə düşdüjü günü səbirlə gözləjəcəjəm" (Xəv. 3:16).

Pejğəmbər özünü validejnləri danlajan balaca uşaq kimi hiss etdi. Yrəji tez-tez döjünür, dodaqları isə əsməjə başlajırdı. Biz hamımız bu dəqiqə ağlajacaq körpələri görmüşük. Onlar hıçqırıqlarını saxlamağa çalışırlar, lakin alt dodaqları onları ələ verəcək əsir. Və budur biz Allahın iştirakında dodaqları əsməjə başlajan jaşlı kişini görürük. O sümüklərindən çıxan daxili çürümə, ajrılma, buna bənzər nə isə hiss etdi. Elə bil ki, onun skeleti toza çevriləcək ki, o bu dəqiqə dağılacaq. Ajaqları təpləşdi — o mysterium tremendum toxundu. Dizləri əsirdi. O Allahla döjüşdən sonra sağ-salamat getdi, lakin ajaqları güclə sürünürdü.

Allah zühur edən kimi, Xəvəqququn bütün qəzəb protestləri joxa çıxdı. Birdən səsinin tonu dəjişdi. İndi acı naümidlik əvəzinə mətin inam və ümid gəldi:

"Əncir ağacı tumurcuqlanmasa da, Mejnələr bar gətirməsə də, Boşa çıxsa zejtun ağaclarına çəkdijim zəhmət, Tarlalar məhsul jetişdirməsə də, Qojun-keçi ağıllarda, Mal-qara tövlələrdə jox olsa da, Mən jenə də Rəbdə sevinc tapacağam. Xilasımın Allahı ilə öadlıqdan coşacağam!" (Xəv. 3:17-18).

Naümidlik uçurumu o qədər dərin idi ki, Xəvəqquq orada o vaxta qədər oldu ki, bu saat onları sınajan sevinc zirvəsinin hündürlüjünə qədər. İndi o sakitcə Allahın anlaşılmaz aqillijinə bel bağlaja bilərdi. Əgər onun sözlərini müasir dilə çevirsək, o zaman onlar təxminən belə səslənərdi:

"Qoj hətta büdcə tarazlaşdırılmamış olsun, qoj mənim aksijalarımın qijməti birjada düşsün, qida məhsullarının qijməti isə hədsiz dərəcədə juxarı qalxsın, qoj jerli istehsal japon importuna jer versin, avtomobil sənajesi isə dağılsın, qoj hətta ruslar bizim ölkəni oğurlasınlar, milli bejsbol komandası isə Kuboklar kubokuna görə jarışda uduzsun — ancaq onda mən mənim Xilaskarım Allah haqqında şənlənəcəm".

Onlar hamısı: Jaqub, Əjjub və Xəvəqquq — Allaha hərbçi getdilər. Onlar hamısı göjlər qalasının hücumuna mə'ruz qaldılar. Hər üçü məğlubijjətə uğradılar, hər halda ruhlanaraq döjüş zonasını tərk etdilər, onlar öz dərdlərini dəjərlə ödədilər. Allah mübahisəjə jol verdi, lakin dünjanın bərqərar edilməsində qızğın döjüş gedirdi.

Tarsdan olan Şaul da həmin bu sınaqlardan keçərək büsbütün və tamamilə Allah tərəfindən məğlub edilmişdir. O çox qejrətli fərisej idi və "xristian" adı altında əmələ gəlmiş jeni təriqət onda nifrət ojadırdı. O qarşısına xristianları jer üzündən silmək məqsədi qojmuşdu. Hökümət orqanların təqdiri ilə hərəkət edərək o evdən-evə gedir, ilk xristianlara tuthatut təşkil edir və onları zindana salır. Stefanı daşlarla vuranda, o jaxında dajanıb, bu aktı alqışlajırdı. O jeni tapşırıqla Dəməşqə jollanıb, orada xristianları qırmaqda davam edən zaman şənlənirdi. Məhz orada, Dəməşq jolunda o Müqəddəs Allahla görüşdü. Onu çar Aqrippanın qarşısında mühakimə edən zaman, o bu haqda belə danışdı:

"Günorta vaxtı mən jolda ikən, ej hökmdar, göjdən mənim və mənimlə gedənlərin ətrafını nurlandıran, günəşdən daha parlaq olan bir işıq gördüm. Biz hamımız jerə jıxıldıq və bir səsin ibrani dilində mənə müraciət etdijini eşitdim: “Şaul, Şaul, nə üçün Məni tə'qib edirsən? Dürtmələrə qarşı təpik atmaq sənə çətindir”. Mən də: “Sən kimsən, cənab?” — dedim. Və Rəbb dedi: “mən tə'qib etdijin İsajam. Lakin qalx, ajağa dur. Çünki səni həm gördüjün şejlərin, həm də haqqımda sənə göstərəcəjim şejlərin xidmətçisi və şahidi tə'jin etmək üçün sənə zahir oldum. Səni jəhudi xalqından və qejri-jəhudilərdən xilas edərək, indi onların janına göndərirəm ki, onların gözlərini açasan ki, onlar qaranlıqdan nura və şejtanın hakimijjətindən Allaha tərəf dönsünlər və günahların bağışlamasında və Mənə olan imanla təqdis edilənlər arasında mirasa nail olsunlar”. Buna görə, ej hökmdar Aqrippa, mən göjdən gələn rö'jaja itaətsizlik göstərmədim" (Həv.iş. 26:13-19).

Şaul bütün coşğunluqla ədalətə can atırdı. O bütün ömrünü müfəssəl Qanunları izləməjə həsr etmiş fərisejlər fəriseji idi. İstehza onunla tamamlanır ki, o böjük şövqlə öz məqsədinə nəj ilə nail olmuşdusa, onunla, əslində Allahın işinə böjük zijan gətirdi. İş onda dejil ki, kiminsə nə vaxtsa zahidlijə can atması Allahın xoşuna gəlmir. Allah zahidlijə can atmağın "lehinədir", lakin O xudpəsəndlijin və dikbaşlığın "əlejhinədir". O özündənrazı şişənlərə qarşı durur. Dərin qənaətdə olaraq ki, O Allaha görə vuruşur, həqiqətdə isə Ona qarşı vuruşurdu. Və bu tam istehza ilə mütləq vuruşda Kimə qarşı o gedirdi, həmin Məsihlə düz toqquşma anı gəlməli idi.

Əhdi-ətiqdə Allahın bizə açdığı adlardan biri — El Shaddai. Bu ad "ildırımsaçan" və ja "qüdrətli" demək idi. Məhz bu ad altında Allah Əjjuba zühur etmişdir. Əjjub özündə ehtirama səbəb olan Allahın dəhşətli gücünü Ali Hökmdarın bütün insanlara qalib gələn və bir insanın da onu rəf edə biləcək gücünü hiss etdi.

Şaul Dəməşq jolunda Məğlubedilməzə rast gəldi.

Şaul səhra jollarında onların başına gələnləri onunla təsvir edir ki. birdən koredici işıq göründü. Səhralıqlarda günorta günəş xüsusilə parlaq olur, onun qızmar şüaları çox nazik atmosfer qatından keçənləri korlaşdırır. Normal şəraitdə bu coğrafi zonada günəş şüası çox intensivdir. "Səhranın bəjaz günəşi" fonunda hansısa başqa işığın gözə çarpması üçün, o gərək müstəsna parlaq olsun. Şaul günəş işığından daha parlaq, daha gözqamaşdırıcı işıq haqqında danışır. O onu "göjdən düşən işıq" kimi təsvir edir.

"Göjdən düşən işıq"⁶ ifadəsi, bizim "jerlər" göjündən get-gedə əksilən ejni işıq demək dejil.

Şaul Allahın göjlər şöhrətinin iştirakında oldu. Allahın şöhrəti — bu Onun müqəddəslijinin xarici görünüşünün təzahürüdür. Onun şöhrəti belə şüasaçmada qığılcımlanır, o elə parlaqdır ki. özündə günəş işığını tutqunlaşdırır. Vəhj kitabında biz Jeni Jerusəlimin göjdən düşən şəhərin əmələ gəlməsi haqqında oxujuruq:

"Bu şəhərdə mə'bəd görmədim, çünki onun mə'bədi Külli-İxtijar Rəbb Allah və Quzudur. Şəhərin nə günəşə, nə də aja ehtijacı vardır ki, ona işıq saçsınlar. Zira Allahın calalı onu işıqlandırır, və şəhərin çırağı Quzudur" (Vəhj 21:22,23).

Jeni Jerusəlimdə həmin o sadə səbəbdən günəş joxdur ki, şəhərin günəşə ehtijacı joxdur. Allahın Şöhrəti və Onun Məsihi elə parlaq idi ki, günəşin özü onun şö'ləsində ağarır. Pavel onun şüalarında kor olmuşdu. Fikirləşin ki, əgər düz günəşə baxsaq nə baş verə bilər? Günün tutulması zamanı insanları qəribə mənzərə — günəşin üzünü tutan kölgə cəlb edir. Buna baxmajaraq, əgər hətta günəş tutulması zamanı da düz ona baxanda, jenə də gözlərdə ağrı olur və bu görmə qabilijjəti üçün təhlükəlidir. Günəş tutulmasından əvvəl kütləvi informasija vasitələri bizə başa salır ki, əgər düz günəşə baxsaq, görmə qabilijjəti ciddi zədələnə bilər. Parıltı nə qədər güclü olmalıdır ki, günəşin parlaqlığı ilə ejni mə'nalı olsun? Allahın şöhrətinin parlaqlığı günəşin tam gücülə işıqlaşdığı zaman, onun parlaqlığının artması dərəcəsinə çatır.

Şaula mələk zühur etmədi ki, onunla mübarizə etsin. Bunun əvəzinə hansısa qejri-təbii güc onu jerə tulladı. Və bir an Şaul kor oldu. Onu qoruja biləcək nə bir xəbərdarlıq, nə bir küləjin əsməsi eşidilmədi. Ali güc onu səhranın torpağına mıxladı.

İşıqla bərabər göjdən həmçinin səs də gəldi. Bu səs hər jerdə su şəlaləjə tökülən zaman daşlara vuran şəlaləjə bənzər gurultulu, çoxlu su haj-küjü kimi təsvir edilir. Pavel müəjjən etdi ki, Namə'lum şəxs İsanın doğma dilində, aramej ləhçəsində danışır. Səs Şaula şəxsən onun adını iki dəfə təkrar etməklə müraciət etdi: "Şaul, Şaul". Bu formada müraciət, ad iki dəfə təkrar olunan zaman, jaxın adama müraciətlə salamlaşmaq deməkdir. Allah Musaja da onunla janar kollar arasında danışanda, və Moria dağındakı qurbangahda İbrahimə belə müraciət etmişdi. Belə formada müraciətə Jerusəlim üzərində ağlajıb, xalqda Özünün ən qəmgin saatında Atasını çağıran zaman İsa da qaçmışdır.

"Şaul, Şaul, nə üçün Məni tə'qib edrsən?" Fikir verin ki, səs soruşmadı, nəjə görə Şaul Məsihin kilsəsini tə'qib edirdi. Sual məhz bu idi: "Nə üçün Məni tə'qib edirsən?" Məsihin kilsəsinə həmlə etmək Onun Özünə həmlə etmək deməkdir. Və sonra "Dürtmələrə qarşı təpik atmaq sənə çətindir" cümləsi gəlir. Dürtmələr (maili paja) — bu öküzlərlə arabaja bərkidilmiş taxta çərçivədir. Bu çərçivəjə iti tikanlar qojurdular. Çərçivələr arxadan öküzlərə belə surətdə bərkidilirdi ki, öküzlər gəclik etməjə başlajanda və irəlijə doğru getməjə imtina edəndə, tikanlar onların ajaqlarına japışır və onları daha sonra getməjə məcbur edirdi. Təsəvvür edin, öküzlər necə küt olmalıdılar ki, tikanlar onların ajaqlarına batandan sonra qəzəblənsinlər və şıllaqlasınlar. Onlar nə qədər çox şıllaqlasa, o qədər çox özləri-özünün ağrısına səbəb olacaqlar.

Səs Şaula dejirdi: "Sən ağılsız öküzsən! Sənin ajağına tikanlar japışan zaman, necə axmaqlıqdır şıllaq atmaq. Sənin döjüşün əbəs jerədir. Təslim olmaq vaxtıdır". Cavaba Şaul sadə sual verdi, lakin bu sual mətnaltı oldu: "Sən Kimsən, cənab?" Şaul bilmirdi — O kim idi, ona indicə qalib gələn, lakin bir şejdə o şübhələnmirdi — kim olursa-olsun, bu Allah idi.

Bunu jaşajan, Şaul, Pavel oldu, necə ki, Jaqub, İsrail olmuşdu. Döjüş qurtardı. Şaul Allahla vuruşdu və uduzdu. İsa kimi də öz rolunu bildi — Həvari olmaq. Onun həjatı dəjişdi və onunla birlikdə dünja tarixinin gedişində dəjişdi. Özünün məğlubijjətində Pavel dünjaja sahib oldu.

Hökmdar Aqrippa öz tarixindən danışaraq, Pavel belə sözlərə nail oldu: "Ona görə, hökmdar Aqrippa, mən göjlər qarabasmasına qarşı durmuram". Məsihə qarşı vuruşda Şaul necə sə'jlər göstərmişdi, lakin Məsihə görə mübarizə onun böjük müqasijəedilməz cəhdi olub. O bilavasitə Allahın müqəddəslijini görmüşdü və təəssürat o qədər güclü idi ki, o artıq onu jaddan çıxara bilmirdi. O onun haqqında fikirləşirdi və onun fikirlərini özünün bütün müjdələrində pajladı. O bəraət qazanmağın nə demək olduğunu başa düşən adam oldu. Onun üçün müqəddəs müharibə qurtardı və müqəddəs dünja gəldi. O Həvari oldu, kimin jazıları monastırda Lüteri ojadıb və necə dünjada Allahla olmaq reseptini xristian kilsələrinə kim verib.

Bizim müqəddəs Allahla apardığımız mübarizənin mahijjəti, Allahın dindarlığı və bizim dinsizlijimizin arasında olan konfliktlə tamamlanır. O ədalətli idi, biz isə ədalətsiz. Bu gərginlik bizdə Allaha münasibətdə qorxu, düşmənçilik və qəzəb jaradırdı. Ədalətsiz insan ədalətli hakimlə ünsijjətə çalışmır. Biz Kimin şöhrəti bizi kor edə bilərdi və Kimin ədaləti bizi günahkar edə bilərdi, Onun iştirakından gizlənməjə çalışan qaçqına çevrilirdik. Biz bəraət almajana qədər (və ja əgər) Onunla müharibə vəzijjətində olacağıq. Jalnız bəraət almış insan özünü Allahın iştirakında sakit hiss edə bilər.

Həvari Pavel özündə bəraət daşıjan vergilər haqqında danışır. Romalılara Müjdəsində o biz bəraət alanda, Məsihə inanan zaman bizə nələr baş verəcəjini izah edir və Onun zahidliji bizim günahlarımızı örtür:

"Beləliklə, imanla saleh sajıldığımız üçün, Rəbbimiz İsa Məsih vasitəsi ilə Allah qarşısında bizim sülhümüz var; Elə Onun vasitəsi ilə də içində sabit olduğumuz bu lütfə açılan jolu imanla əldə etdik. Və Allahın izzətinə nail olmaq ümidi ilə öjünürük" (Rom. 5:1,2).

Bizim bəraətimizin birinci bəhrəsi — bu Allahla sülhdür. Qədim jəhudilər üçün sülh, ondan tez-tez ləzzət alına bilməjəcək cah-cəlaldır. Bizim vaxtımızda Orta Şərqdə nə baş verirsə, qədim tarixin təkrarını xatırladır. Hanaanın zəbtindən və Jəhudilərin Romaja işğalına qədər keçən dövr, Əhdi-cədid vaxtında İsrail vuruşmajan zamanından cəmi bir neçə il keçmişdi. Fələstinin coğrafi mövqei elə jerləşdirilmişdi ki, Afrika ilə Asijanı birləşdirən əsas körpüjə xidmət etsin. Bu onu jalnız ticarət gedən jox, daima müharibələr gedən dəhliz etmişdir. Balaca İsrail tez-tez öz gücləri ilə müxtəlif rəqabətlər aparan od ilə su arasında qalırdı. Hərbi əməlijjatlarda ondan pinq-ponq üçün bir növ top timsalında istifadə olunurdu.

Jəhudi sülhə can atırdı. O Knjazın dünjaja gələcəji və arasıkəsilməjən düşmənçilijə son qojacağı günü gözləjirdi. Sülhə can atmaq jəhudilər üçün o qədər əhəmijjətli olmuşdu ki. sülh sözünün özü gündəlik salamlaşma oldu. O hallarda, biz "salam" və ja "hələlik" dejən zaman, jəhudilər sadəcə "Şalom" dejirlər. Və bu günə qədər "Şalom" sözü jəhudi danışıq dilinin ajrılmaz hissəsidir.

"Sülh" sözünün əsas mə'nası — hərb konfliktinin dajandırılmasıdır. Lakin bu sözdə daha dərin mə'nalar var. Jəhudiləri həmçinin daxili dünja dərindən həjacanlandırırdı, qəlbin sakitliji, ruhun həjacanlı vəzijjətinin dajandırılması. Bizdə düşüncəmizə ujğun səcijjələndirilmiş "ruhi dünja" frazası var.

Mən 1945-ci ilin bürkülü jaj gününü, Çikaqo küçələrinin birində kriket ojnadığım zamanı xatırlajıram. Mənim bütün dünjam bu anda bir ojuqdan digər ojuğa qədər jer parçalarından ibarət idi. Məni həjacanlandıran jeganə o idi ki, — bu nə vaxt mənim əlimə ağac almaq növbəm gəlib çatacaq.

Mən çox dilxor idim, belə ki, mənim birinci verməm qəfil xaosdan və mənim ətrafımdakı səs-küjdən kəsildi. İnsanlar öz evlərindən qaçırdılar. Onlar qışqırırdılar və qaşıqla tavaja vururdular. Hansısa sanijə mənə elə gəldi ki, dünjanın axırı gəldi. Hər halda, bu mənim kriket ojunumun sonu idi. Bütün azğın çaxnaşma arasında mən öz anamı gördüm. O mənim üstümə atıldı, onun üzündə göz jaşları şırıltı ilə axırdı. O mənim əllərimdən tutdu və özünə sıxıb, hıçqırıqlar içində dəfələrlə təkrarlıjırdı: "Bu qurtardı, qurtardı, qurtardı!"

Bu 1945-ci il Japonija üzərində Qələbə Günü idi. Mən baş verənlərin mə'nasını tamlığı ilə başa düşmürdüm, lakin bir şej ajdın idi: müharibə qurtarmışdı və atam tezliklə evə qajıdacaq. Biz artıq uzaq ölkələrə aviapoçta ilə məktub göndərməjəcəjik. Döjüş zonalarında insan ölümləri haqqındakı mə'lumatlarla gündəlik xəbərlər mə'lumatına qulaq asmajacağıq. Artıq pəncərələrdə ulduzlarla bəzədilmiş ipək bajraqlar asılmajacaq. Ərzaq mallarına kartoçkalar olmajacaq. Müharibə qurtardı və nəhajət bizə sülh gəldi.

Bu anın sevinci mənim uşaqlıq dərrakəmdə unudulmaz möhür qojdu. Mən bildim ki, sülh — bu çox əhəmijjətli şejdir, o gələndə son dərəcə güclü şənlik üçün və onu itirəndə acı təəssüblər üçün səbəbdir.

Həmin gün Çikaqo küçəsində məndə təəssürat jarandı ki. sülh həmişəlik gəlib. Mən anlamırdım ki, o nə qədər tez sınandır. Tamamilə bir az vaxt keçmişdi ki, qəzetlər Kitajda hərbi quru cəsədlərin dağılması haqqında, Rusijadan çıxan nüvə təhlükəsi haqqında və Berlinin mühasirəsi haqqında alaçalanmış təhlükəli xəbərdarlıqlar edirdilər. Sülh Amerika üçün çox qısa oldu, tezliklə onu Korejadakı müharibə və sonra daha bir dəfə — Vjetnamdakı müharibə qırdı.

Kövrək. Stabilsiz. Davamsız. Bu sifətlərlə jerdəki sülhü xarakterizə etmək olar. Görünür ki, qanunlara bənzər sülh müqavilələri onları pozmaq üçün mövcuddur. Miljon Çemberlenlilər ehtirasla jumruqlarını silkələjərək ejvanlardan qışqıra bilərlər: "Biz sülhə nail olduq!", lakin onların qışqırıqları o faktı dəjişməjəcək ki, insan tarixi — qurtarmajan müharibələrin tarixidir.

Biz olduqca tez sülhə çox da ciddi dəxli olmajanlara adət edəcəjik. Müharibə sakit həjata həddən artıq tez, həddən artıq asan girir. Lakin biz hamımız güvənə biləcək uzun sülh həsrətini çəkməklə davam edirik. Məhz belə növ sülh haqqında Həvari Pavel özünün Romalılara Müjdəsində demişdir. Bizim müqəddəs Allahla müharibəmiz qurtaranda, o vaxt biz Lüter kimi qapının arasından cənnətə girəcəjik. Biz bəraəti inam vasitəsilə alan zaman, onda müharibə həmişəlik qurtaracaq. Günahlardan təmizlənməklə birgə və ilahi bağışlanma e'lan ediləndə biz Allahla sülh müqaviləsi bağlajacağıq və bu sülh əbədi jaşajacaq. Bu sülh — müqəddəsdir, mətindir və transsendentlidir. Bu pozula biləcək sülhlərdən dejil.

Allah sülh müqaviləsi imzalajanda, onda O onu əbədi imzalajır. Müharibə qurtardı və artıq onu heç kim başlamajacaq. Əlbəttə, biz əvvəlki kimi günah işlədəcəjik. Biz əvvəllər olduğu kimi üsjan edəcəjik. Biz təkrar-təkrar Allaha münasibətdə düşmənçilik göstərəcəjik. Lakin Allah, bizdən fərqli olaraq, müharibə vəzijjətində olmajacaq. Onu bizə qarşı mübarizəjə dartmaq lazım dejil. Bizim Atamız qarşısında Himajəçimiz var. Bizim sülhün keşijində dajanan Vasitəçimiz var. O sülhü qorujur, çünki O ejni zamanda həm sülh Knjazıdır, həm də özü sülhdür.

Biz indi Allahın övladları çağırılırıq. Bu ad xejir-dua kimi sülh keşikçilərinə verilmişdir. İndi bizim günahlarımızla Ata məşğul olur, qarşı tərəfin ordu sərkərdəsi jox. Bizdə sülh var. Bu sülh — bizim mülkijjətimizdir, bu Məsihin möhürü ilə təsdiqlənmiş və Onlarla tə'minat verilmişdir.

Bizim dünja Allahla zəif dejil. O stabildir. Əgər biz günah işlətsək, onda Allah bizdən razı olmajacaq və addımlar qəbul edəcək ki, bizim səhvimizi düzəltsin və bizi günahlara görə mühakimə etsin. O bizim üstümüzə vuruşla gəlməjəcək. Onun jajı daha dartılmajacaq, və Onun qəzəb oxları bizim ürəjimizə tuşlanmajacaq. Biz müqaviləni pozan zaman, O hər dəfə silahı silkələməjəcək.

Bəraət dünjası — bu jalnız zahiri dünja dejil. Məsihdə bizim ürəjimizi qane edən ən dərin tələblər tapılmışdır — xarici dünjanın tələbləri. Müqəddəs Avqustin nə vaxtsa dua etmişdir: "Aj, Allah, Sən bizi Özün üçün jaratmısan və bizim ürəjimiz sakitlik tapmajacaq, hələ ki, Səndə sakitlijə jüjələnməjib". Biz hamımız daxili həjacanlarla iztirab çəkməjin nə olduğunu bilirik. Bizim Allaha sojuqluqdan əmələ gəlmiş boşluğun gəmirici hissələri və günahlar bizə tanışdır. Sülh tə'sis edilən zaman dəhşətli boşluqlar doldurulur və bizim ürəklərimiz sakitlikdə qala bilər.

Əhdi-cədid bu dünjanı belə adlandırır: "Hər cür ağıllardan jüksək olan Allahın dünjası". Bu ad jer dünjasından ə'la müqəddəs dünjadır. Bu elə dünjadır ki, jalnız Məsih onu verməjə bacarar. Bu Məsihin Özünün jijələndiji dünjadır.

Müjdədən biz bilirik ki, İsa bu dünjada çox şejə malik dejil. Onun nə evi, nə də bir jeri olmuşdu ki, başını əjə bilsin. Onun nə şəxsi işi, nə də səhmi olmuşdur. Onun jeganə mülkijjəti xitonu olmuşdur. Bu xitonu e'damı törətdiji tapşırılan adam Ondan oğurlamışdı. Belə təəssürat jaranır ki, O Öz varislərinə heç nə qojmadan, bir qəpijin də jijəsi olmadan ölmüşdür.

Biz — Məsihin varislərijik. İlk baxışdan görünə bilər ki, biz mirası almajan varislərik. Lakin Biblijada ajdın dejilmişdi ki, Allaha Padşahlığı Özünün sevimli Oğluna vermək lazım idi. İsa varisliji Öz Atasından aldı və bu mirası O bizə verdi. O və'd etdi biz nə vaxtsa bu sözləri eşidəcəjik: "Gəlin, Mənim Atamın xoşbəxtləri, dünjanın jaranışından sizə hazırlanmış Padşahlığa varis olun".

Lakin bizim varislijimiz təkcə Allahın Padşahlığında dejil. Özünün axırıncı qərarında və vəsijjətində İsa Öz varislərinə daha nəsə, nə isə çox xüsusi bir şej qojmuşdu:

"Aranızda sülh qojub gedirəm, sizə Öz sülhümü verirəm. Mən sizə dünjanın verdiji kimi vermirəm. Yrəjiniz narahat olmasın və qorxmasın" (Jəh. 14:27).

Bax, budur — Məsihin mirası: dünja məhz Onun dünjası bizə miras qalıb. O Öz hədijjəsini bu dünjada qəbul edilmiş hədijjə kimi vermir. Onun nə gizli motivləri, nə hansısa bir hijlələri, nə də jalanları var idi. O Öz dünjasını ona görə vermir ki, bundan hansısa mənfəəti götürsün, ancaq rifahımız naminə. Bu vergi başqa dünjada hədijjələri necə ki, verilən dünjadır. O bizim əbədimizdir.

Dünja — bəraətlərlə birlikdə gələn rifahlardan biridir. Bu müqəddəs dünjaja başqa bir şej də əlavə edilir: jol və ja giriş. Jol sözü bir zamanlar Allahla mübarizə aparan hər bir insan üçün həlledici sajılır. Dünjada bizi hər jerdə e'lanlar əhatə edir. Bir e'landa ola bilsin jazılmışdır: "Giriş joxdur", digərində "Giriş məhduddur". Tarixin cənnətinin darvazasında lövhə asılan vaxtı da olmuşdur: "Giriş qadağandır". Hətta Əhdi-ətiq mə'bədində adi insana Allahın taxt-tacına giriş qadağan idi. O jalnız ildə bir dəfə ehtijatın tamamilə xüsusi normalarına riajət etməklə ona jaxınlaşa bilərdi. Qalın örtük bütün başqa mə'bədləri müqəddəslər müqəddəsindən ajırırdı. Giriş praktiki olaraq qadağan idi. Məhdud idi. Orta imanlılar üçün ora giriş jox idi.

Həmin dəqiqə İsa öldürüləndə, o an, Ədalətli ədalətsizlijə görə ölən zaman mə'bədin örtüjü parça-parça olmuşdu. Allahın iştirakı bizim üçün giriş olmuşdur. Xristianlar üçün "Giriş joxdur" lövhəsi cənnətin dərvazasından çıxarılmışdır. İndi biz sakitçə müqəddəs jerə ajaq qoja bilərik. Biz təkcə Onun firavanlığının girişinə malik dejilik, lakin bizə daha çox nə isə verilib — Ona jol. Bəraət almış insanın Müqəddəsə deməjə artıq ehtijacı joxdur: "Çəkil məndən, çünki mən günahlı insanam". İndi biz müqəddəs Allahın iştirakında sakit ola bilərik. Biz Ona öz suallarımızla müraciət edə bilərik. O o qədər uzaqda dejil ki, bizim fərjadlarımızı eşitməsin. Biz Onun janına Məsihin zahidlijində günahları örtülmüş insanlar kimi gəlirik. Mən təkrar edirəm: biz özümüzü müqəddəs Allahın iştirakında sakit hiss edə bilərik. Qejd etmək lazımdır ki, biz əvvəlki kimi sitajişə hörmətlə və hejranlıqla gəlirik, lakin xəbərlərin son dərəcə əhəmijjətliliji ondan ibarətdir ki, biz gələ bilərik:

"Deməli, göjlərin qatından keçmiş böjük Baş Kahinə, jə'ni Allahın Oğlu İsaja malik olduğumuza görə, iqrar etdijimiz imanı möhkəm tutaq. Çünki biz elə bir baş kahinə malik dejilik ki, zəifliklərimizdə bizə acıja bilməsin; əksinə, bizim kimi imtahan edilmiş, günahdan xaric, hər şejdə bizə bənzəjən bir Baş Kahinə malikik. Beləliklə, lütfkar Allahın taxtına cəsarətlə jaxınlaşaq ki, vaxtında jardıma malik olmaq üçün mərhəmət alıb, lütf tapaq" (İbr. 4:14-16).

Biblija bizi firavanlığın taxtına cəsarətlə jaxınlaşmağa çağırır.

Bəraət almış insanlar kimi, biz də inamla Allaha jaxınlaşa bilərik. Cəsarəti jüngülxasijjətli özünə güvənmə ilə çaşdırmaq lazım dejil. Uzza Allaha inamla ox, özünəqürrələnmə ilə jaxınlaşmışdı. Nadav və Aviud inamın qurtardığına və Allahın böjüklüjünə tənqidlərin başlanmasına görə sərhədləri keçirdilər. Biz Ona cür'ətlə və inamla getməlijik. Girməzdən əvvəl Ondan uzaqlaşmağa və tərəddüd etməjə ehtijac joxdur. Lakin, gələrkən biz iki şeji jadda saxlamalıjıq. O kimdir və biz kimik.

Xristian üçün müqəddəs müharibə qurtardı və sülh gəldi. Ataja jol indi bizimdir. Lakin biz əvvəlki kimi Allahımızın qarşısında titrəməlijik. O əvvəlki kimi müqəddəsdir. Bizim həjacan-pərəstiş və məftunluq həjacanıdır, bütpərəstin və ja qorxağın həjacanı dejil ki, azacıq külək əsməsindən titrəsin. Lüter dediji kimi, biz Allahdan qul qorxusu ilə məhbusun öz əzabkeşinin qarşısındakı kimi jox, lakin Atasında narazılıq jaratmaq istəməjən uşaq qorxusu ilə qorxmalıjıq. Biz Ona inamla gedirik. Biz Ona cəsarətlə gedirik. Bizim jolumuz var. Bizim müqəddəs dünjamız var.

VIII FƏSİL

Müqəddəs olun

Appolon, nə etdijini izlə,

Çünki mən hökmranlıq jolunda dajanmışam,

Müqəddəslik jolunda.

Ona görə də öz ardınca izlə.

Con Benjan

İlk xristianları müqəddəs adlandırdılar. O vaxtdan "müqəddəs" sözünün mə'nası ciddi dəjişikliklərə dözmüşdür. İndi "müqəddəs" sözü zahidlikdən artıq insan obrazını, müstəsna dindarlıq və ruhani gücü olan insan obrazının təsvirini ojadır. Roma katolik kilsəsində bu söz o kəslərin titulu olub, kim ki, müqəddəs hesab edilib və xüsusi qəhraman ruhlar sijahısına düşüb.

Biblijada "müqəddəs" sözü adi, sıravi imanlıja münasibətdə istifadə edilir. Əhdi-cədiddə bütün Allah adamları müqəddəs adlanırlar. Qəribə görünür ki, belə adı hər cür günahlarla mübarizə aparan insanlar daşıjır. Pavelin müjdəsini oxujan zaman, onda bizi o fakt dərindən hejrətləndirir ki, o bu insanlarla müqəddəslər kimi rəftar edir və sonra onların düşüncəsiz və günahlı əxlaqlarını onlara deməjə başlajır.

Müqəddəs Jazı bu adamları ona görə müqəddəs adlandırır ki, onlar artıq təmizdilər, lakin ona görə ki, onlar ajrılmışdılar və təmizlijə də'vət edilmişdilər. "Müqəddəs" sözünün Allaha ujğunlaşmasındakı həmin iki mə'nası ujğunlaşmada insana da malikdir. Mütləq jadda saxlamaq lazımdır ki, "müqəddəs" sözü Allahın xarakterizəsi üçün istifadə ediləndə, o zaman o diqqətimizi ona cəlb edir ki, birinci növbədə Allah bizdən ajrılmışdır, ikinci növbədə isə Onun absoljut təmizlijidir. Ancaq biz Allah dejilik. Biz transsendentli dejilik. Biz, sözsüz, təmiz dejilik. Bəs nə üçün Biblija bizi "müqəddəs" adlandırır?

Bu suala cavab vermək üçün, bizə mütləq jenə Əhdi-cədidə müraciət etmək lazımdır. Allah İsraili Misirin köləlijindən çıxaran zaman, onu xüsusi xalq etdi, O bu xalqı digərlərindən ajırdı. O israilliləri Özünün seçilmiş xalqı adlandırdı və onlara xüsusi tapşırıqlar verdi. O onlara dedi: "Müqəddəs olun, necə ki, Mən müqəddəsəm".

İsrailə müraciət edilmiş xüsusi çağırış, əslində, qətijjən jeni dejildi. Birinci dəfə o nə Musanın günündə və nə də patriarx İbrahimin günündə səslənmişdi. Müqəddəslijə ən birinci dəfə Adəm və Həvva çağırılmışdılar. Müqəddəslik — bu bəşər övladının əzəldən nə isə tə'jin edilməsidir. Biz Allahın surətində jaranmışıq. Allahın surətində jaranmaq bütün sairələrdən başqa o deməkdir ki, biz onun üçün jaranmışıq ki, bizdə Allahın xasijjəti əks olunsun. Biz Allahın müqəddəslijini dünjada jajmaq üçün jaranmışıq. İnsanın baş məqsədi, bu onun mövcudluğunun mə'nası idi.

Presviterianlı kilsələrdən Vestminsterli katexizis uşaqları öjrətmək üçün istifadə edirdilər. Katexizisdə birinci sual belə idi: "İnsanın həjatının və onun tə'jinatının mə'nası nədən ibarət idi?" Daha doğrusu — hər bir insan məxluqunun əsas vəzifələri hansılardır? Bu suala cavab belə səslənir: "İnsanın həjatının mə'nası ondan ibarətdir ki, Allahı şöhrətləndirsin və Onu daima sevindirsin".

Uşaqlıqdan məndə bu suallar çətinliklər jaradıb. Mənə heç cürə cavabın birlikdə iki hissəsini birləşdirmək mümkün olmajıb. Mən başa düşə bilmirəm sevinc, həzz necə Allahın şöhrətləndirilməsi ilə ujğun gələ bilər. Mənə elə gəlir ki, Allahın şöhrətləndirilməsi Onun müqəddəs qanunlara əməl etməsində hansısa münasibətlərə malikdir. Bu həddən böjük şənliklər haqqında fikirlərlə bağlanmadı. Mən artıq mənim şəxsi zövqlərimlə Allahın qanunlarına qulaq asma arasındakı konfliktləri özümdə hiss etmişəm. Mən vicdanla əsl mə'nasında onu dərk etmədən və onu başa düşmədən tələb olunan sualları təkrar edirdim. Allah mənim üçün sevincə gedən jolda dajanan maneə idi. Onun şöhrətləndirilməsi mənim əsas məqsədim olacağı üçün jaşamaq? Bu mənim başıma jerləşmirdi. Mən belə güman edirəm ki, Adəm ilə Həvvanın da burada həmçinin ujğunsuzluğu var idi. Mənim gənclijimdə olan böjük problem ondan ibarət idi ki, mən tamamilə xoşbəxtlik və səfa arasındakı fərqi başa düşmürdüm. Mən böjük məmunijjətlə sizə mə'lumat verərdim ki, kişi olan kimi, o vaxtdan uşaq ojuncaqlarını atmışam. Xoşbəxtlikdən bu belə dejil. Mənim jaşlı həjatımda da mən əvvəlki kimi ojuncaqlara dartınmağa davam edirəm. Necə əvvəllər, mənə xoşbəxtlik və səfa arasında fərqi başa düşmək müvəffəq olmur. Daha doğrusu, əqlən mən başa düşürəm ki, bunlar ajrı-ajrı şejlərdir, lakin bu dərketmə hələ mənim bədənimə və qanıma girməjib.

Həjatımda mən çox günahlar etmişəm. Bu günahlardan heç biri məni xoşbəxt etməjib. Heç biri bir qram da olsa xoşbəxtlik əlavə etməjib. Digər tərəfdən, günah mənim həjatıma külli miqdarda bədbəxtlik anları gətirib. Məni bir neçə görkəmli adamlar təəccübləndirir ki, televizija və jurnal müsahibələri zamanı təsdiq edirlər ki, əgər ömürlərini jenidən jaşamalı olsajdılar, onlar heç nəji dəjişməzdilər. Belə ağılsızlıq mənim təsəvvürlərimi hejrətə salır. Çox şejlər var ki, mənim onları jenidən etməjə imkanım olsajdı xoşbəxt olardım. Tamamilə istisnasızdır ki, hətta bu şansım olsajdı da, mən jenə də həmin o axmağlığı edərdim, lakin jenə də belə şansa malik olmaq istərdim.

Mənim günahlarım mənə xoşbəxtlik gətirmədi. Ancaq onlar mənə ləzzət verdilər. Mənim xoşum gəlir ləzzət almaqdan. Məni əvvəlki kimi ləzzət çox cəlb edir. Ləzzət çox böjük sevinc gətirə bilər. Əsla bütün ləzzətlər jox — günahlar. Zahidlikdə də çoxlu ləzzətlər tapmaq olar. Lakin fərq var. Günah xoş ola bilər, lakin o heç vaxt xoşbəxtlik gətirməz.

Beləliklə, əgər mən bunların hamısını başa düşürəmsə, onda nə üçün günah məni joldan çıxarır? Sanki, insan tərəfindən ağılsızlıqdır xoşbəxtliklə ləzzət arasındakı fərqi bilmək, xoşbəxtliji ləzzətə dəjişməjə davam etdirmək. Sanki insanın nəjin necə bildijini, onu xoşbəxtlijindən məhrum etmək, nə isə etmək hədsiz ağılsızlıqdır. Buna baxmajaraq, biz belə hərəkət edirik. Günahın sirri ondan ibarətdir ki, o kül və dağıdandır, lakin, açıqca səfehdir.

Çox illər mən siqaret çəkirdim. Mən heç vaxt hesablamamışdım, lakin güman edirəm ki, bu illər ərzində jüzlərlə adam mənim diqqətimi ona cəlb etmişdilər ki, mənə çəkmək gərək dejil. Onlar sadəcə mənə aşkar bir şej göstərdilər ki, onu da hər bir amerikan siqaret çəkəni gözəl bilir. Xristianlığa müraciət etməmişdən xejli əvvəl də bilirdim ki, siqaret çəkmək zijandır. Mən bunu hələ ona qədər tibbi xidmət generalı, cərrahın gücü sajəsində siqaret qutularında xəbərdarlıq jazısı əmələ gələndə bilirdim. Mən bu birinci siqaretimi çəkən andan bilirdim. Təmiz ağılsızlıq. Bax, günah nədir?

Sizə elə gəlibmi ki, nə vaxtsa nə isə etmək istəmisiniz, baxmajaraq ki, idrakınız sizə dejib ki, bu pisdir və düzgün dejil? Əgər siz bu suala cavab versəniz "jox", onda siz ja jalan dejirsiniz, ja illüzijalarla jaşajırsınız, və ja da dünjanın xilaskarı roluna girirsiniz. Biz hamımız bu tələjə düşürük. Biz nəji istəjirik edirik, nə lazımdır onu jox. Təəccüblü heç nə joxdur ki, biz Pavel kimi qışqırırıq: "Mən jazıq insanam! Kim məni bütün ölüm bədənindən qurtaracaq?"

Bizim problemimiz ondan ibarətdir ki, biz müqəddəslijə çağırılmışıq, özümüz isə bunda müqəddəs dejilik. Lakin o zaman jenidən sual jaranır: əgər biz müqəddəs dejiliksə, onda nə üçün Biblija bizi "müqəddəs" adlandırır.

Biblija bizi iki səbəbdən "müqəddəs" adlandırır: əvvəla, biz müqəddəsik, ona görə ki, Allah üçün təqdis olunmuşuq. Biz ajrılmışıq. Biz "başqa" həjata çağırılmışıq. Xristian həjatı — bu nonkonformist — başqa cür düşünən həjatdır. Bu ideja Romalılara Müjdədə dejilmişdir:

"Beləliklə, ej qardaşlar, Allahın mərhəməti naminə sizə jalvarıram ki, bədənlərinizi diri, müqəddəs Allaha məqbul qurban kimi təqdim edin, mə'nəvi ibadətiniz budur. Və bu zəmanəjə ujğunlaşmajın, ancaq Allahın jaxşı, məqbul və kamil iradəsinin nə olduğunu dərk etmək üçün ağlınızın jeniləşməsi ilə kökündən dəjişin" (Rom. 12:1,2).

Əhdi-ətiq dövründə ibadət Allaha qurbanlar gətirilmiş qurbangah ətrafında jığılırdı. Bu qurbanlar daha tez-tez günahlara görə olurdu. Qurbanların özləri-özlərinin günahlarını bağışlamaq bacarığı joxdur. Onlar az sonra xalqdan gətiriləcək böjük bir qurbanı göstərən simvollar sajılırdılar. Ləkəsiz Quzu öldürüləndən sonra, bütün digər qurban kəsmələr ləğv edildi. Xristian kilsələrində indi nə qədər ki, onlara ehtijac joxdur, artıq hejvan qurbanlarına baxılmırdı. Belə qurbanların indi gətirilməsi Məsihin bitmiş qurbanını tənqid etmək deməkdir.

Hejvan qurbanları günü qurtardığına görə, çoxları nəticə çıxarırlar ki, Allaha gətirilən bütün qurbanlar Onun üçün ijrəncdir. Bu sadəcə düz dejil. Həvari Pavel bizi başqa qurban — bizim bədənimizin diri qurbanını gətirməjə çağırırdı. Biz Allaha nə məhsulumuzu, nə də hejvanlarımızı verməlijik. Biz Allaha özümüz-özümüzü verməlijik. Bizim jeni qurban günahlara görə nə bağışlama aktıdır, nə də qurban kəsmə aktıdır. Allaha bədənlərimizi qurban vermək minnətdarlıq gətirməkdir. Bu Pavelin "beləliklə" sözünü biz görəndə, o zaman bu bizim üçün xəbərdarlıq xidməti edir ki, indi nəticə çıxarmaq lazımdır. "Beləliklə" sözü dejiləni olunacaq şejlərə o vaxta qədər nəticələrlə bağlajır.

Romalılara Müjdənin 12-ci fəslində "beləliklə" sözü əvvəlki fəsillərdə bütün şərh edilmişlərə bizi qajtarır ki, orada Məsihin bizə görə törətdiji günahı jüngülləşdirmə qəhramanlıqdan danışılır. Bu Onun qəhramanlığı haqqında bizi jeganə nəticələr çıxarmağa təkan verir. Dünjada Məsih bizim üçün onu etdi ki, — Onun firavanlığında bizə bəraət olmaq imkanı verdi — jeganə düzgün nəticə olacaq ki, biz özümüzü Allaha bütöv və tam nəfəs alan, fikirləşən, diri qurban kimi təqdim edək.

Diri qurban özündə nə təsəvvür jaradır? Onun haqqında danışarkən, Pavel birinci növbədə başqa cür düşünənləri jada salır: "Əsrlərlə ujğunlaşdırmajın onları". Bunda çox xristianlar büdrəjirlər. Tamamilə ajdındır ki, biz başqa cür düşünən olmalıjıq. Lakin başa düşmək çətindir, məhz başqa cürə düşünmək bizi nəjə çağırır. Nonkonformizm — təmiz səthi təzahür etməjə asanca aparan şejtan mövzusudur.

Xristianların bu nonkonformizm məsələsinə belə səthi münasibətləri faciədir. Bu məsələjə sadə janaşma xristianları bizim mədənijjətimizdə və mühitimizdə qəbul edilmişlərin ziddinə getməjə məcbur edirdi. Əgər dəbdə qısa saçlardısa, nonkonformist uzun daşıjacaq. Əgər kinoja getmək qəbul edilibsə, onda belə xristianin "dünjavi" məşğulijjət kimi kino gəzintisindən qaçacaq. Belə janaşmalarda ekstremental hallar imtina edilmiş sektorlarda təhazür edir, nümunə üçün, düjmələrdən və elektrikdən istifadə etmək, çünki bu şejlər də həmçinin daha çox dünjavidir.

Səthi nonkonformizm — klassik fərisej tələsidir. Allahın Padşahlığının düjmələrə, filmlərə və ja rəqslərə münasibəti joxdur. Allahı bizim nə jedijimiz və nə içdijimiz narahat etmir. O bizi nonkonformizmə daha dərin səvijjədə — təmiz xarici görünüşdə çərçivə arxasında uzanmış dindarlıq səvijjəsində çağırır. Haradakı zahidlik müstəsna xarici mö'minlik dərəcəsi ilə müəjjənləşdirilir, həvari nəzərijjəsinin bütün mahijjəti itir. Hansısa surətdə biz İsanın o haqda ağızdan çıxan o şejin jox, onun ağzından çıxan şejin insanı təhqir etməsi haqqındakı sözlərini qulaqardına vura bilirik. Biz əvvəlki kimi Allahın Hömdarlığını bir nöqteji-nəzərə aparmağa cəhd edirik, harada jemək, içməli su və bu kimi başqa şejlər jalnız vacibdir.

Nəjə görə belə təhriflər xristian dairəsində qəşəng güllərlə çiçəkləjir? Bu suala jeganə cavab onu verə bilərəm — günahlara görə. Bizim xarici mö'minlik əlamətlərimiz əslində allahsızlığa şahidlik ola bilər. Biz xırdalıqlarda cəmləşən zaman və nəsə son dərəcə əhəmijjətsiz ölçüdə fikirləşirik, onda özümüzü fərisejlər kimi aparırıq. Rəqsə və kinoja münasibət ruhanilijin sınağında olan zaman, biz həqiqi mə'nəvijjatı əhəmijjətsizlijə dəjişməkdə günahkarıq. Biz bu şejləri edirik ki, daha dərin əxlaqi problemləri açaq. Kinoja getməmək və rəqs etməməji hərkəs edə bilər. Bunun üçün xüsusi sə'j və mə'nəvi iradə tələb olunmur. Ancaq, bax, nə çətindir — bu öz dilinə nəzarət etmək, namusla hərəkət etmək və insana münasib olan kimi Ruhun barını gətirmək.

Ömrüm boju heç bir təbliğdə tamahkarlıq haqqında eşitmək mənə rast gəlmədi. Mən gülli miqdarda təbliğlərdə jamanlıqlar haqda eşitmişəm, spirtli içkilərdən istifadə edilməsi ilə bağlı, lakin tamahkarlığın özü ilə daşıdığı pislik haqda heç nə. Qəribədir. Dəqiq olmaq üçün, Biblijada dejilir ki, sərxoşluq — günahdır, lakin bu günah heç vaxt on əsaslardan çıxmamışdır. Ancaq tamahkarlığa qadağan — On vəsijjətdən biridir. Həqiqi nonkonformist — o kəsdir ki, özgəsinin həsrətində olmağı, qijbət etməji, böhtan atmağı, göz götürməməzliji, qəzəblənib və ümidsizlikdən jıxılmağı tərgidir. O həjata Ruhun barını gətirməjə başlajır:

"Vaj halınıza, din alimləri və fərisejlər, ikiüzlülər! Çünki nanə, şüjüd və zirənin onda birini verirsiniz, lakin Müqəddəs Qanunun daha vacib işlərini, ədaləti, mərhəməti və imanı atırsınız. Onda bir hissəni verməji ehtimal etmədən əsas bunları tətbiq etməli idiniz. Ej ağcaqanadı süzgəcdən keçirib, dəvəni udan kor rəhbərlər!" (Mat. 22: 23-24).

İsa kitabçıları və fərisejləri ona görə məzəmmətləjirdi ki, onlar zəruri olana laqejdlik göstərirdilər və xırdalıqlara həddən güclü xüsusi əhəmijjət verirdilər. O buna ja/ja tipi məsələsi kimi dejil, həm o, həm o məsələsi kimi baxırdı. Onda birini vermək lazımdır, lakin əsasən — ədalətin, mərhəmətin və inamın hesabına jox. Fərisejlər aşkar xarici dindarlığın təzahürü haqqında narahat olurlar, lakin daha vacib ruhani məsələlərə e'tinasızlıq göstərirlər.

Hər bir adam öz nonkonformizmi naminə nonkonformist ola bilər. Mən bir daha qejd etmək istəjirəm ki, bu əhəmijjətsiz dindarlıqdır. Nəticədə biz nonkonformizmdən də artıq nəjə isə də'vət olunuruq: biz görkəminin dəjişilməsinə (transformasijaja) də'vət olunmuşuq. Biz görürük ki, bu iki söz — "nonkonformizm" və "transformasija" — "form" sözünün kökünü saxlajır. Fərq ancaq önşəkilçisindədir. "Kon" önlüjü "üstündən", "birlikdə" deməkdir. Konformist olmaq, nəticə e'tibarilə "hansısa struktura və formalarla olmaq" deməkdir. Bizim mühitdə konformist — bu "nə iləsə birlikdə" olan adamdır. Nonkonformist, əksinə, bu "bundan düşən", "bununla birlikdə olmajan" adamdır. Əgər xristianın məqsədi — birlikdə olmamaq, düşmək, onda qorxuram ki, biz bütün bunda həddən artıq irəliləjək.

"Trans" önlüjü "üzərindən" və ja "hüdudlarından" deməkdir. Bizi görkəminin dəjişilməsinə və ja transformasijaja çağıran zaman, onda bu o deməkdir ki, biz formlardan ucada durmalıjıq, bu dünjanın nümunələri və strukturları olmalıjıq. Biz dünjanın cilovunda getməməlijik, biz onun ziddinə getməlijik və ondan jüksəjə qalxmalıjıq, onlarla daha jüksək nümunələrə ujğun bizi çağıranın ardınca getməlijik. Bu jüksəklijə və transsendentlijə çağırışdır, səthlijə "düşmə" dejil. Xristian, özünü diri qurban kimi qəbul etmiş və bu surətdə Allaha sitajiş edən, intizamın jüksək normalarını saxlajan insandır. Onu zahidlijin səthi təzahürü qane etmirdi. "Müqəddəs" ona çağırışdır ki, var gücü ilə Allahın Padşahlığına can atmaqdır. Onun ruhaniliji səmimi olmalıdır.

Pavel qejd edirdi ki, transformasijaja hakim vasitə "ağlın jeniləşməsi" sajılır. Bu təhsildən başqa bir şej dejil. Ciddi təhsil. Dərin təhsil. Allaha nə xasdırsa hamısı intizamlı təhsil sahəsindədir. O Allahın Kəlamına jijələnməji tələb edir. Düşüncənin dəjişməsi sajəsində kiminki həjatı dəjişir bizə belə adamlar lazımdır.

Həqiqi şəkli dəjişmə Allaha, insana və dünjaja jeni başa düşmələrlə gəlir. Bizim son məqsədimiz — Allaha oxşamaqdır. Biz İsaja bənzəməlijik, heç olmasa o mə'nada jox ki, biz Onun ilahilijini qazana bilək. Biz Allah adamı dejilik. Lakin bizim insani sifətimizdə İsanın kamil insani tərəfi əks olunmalıdır. Jüksək çağırışdır!

İsaja oxşamaq üçün, bizə birinci növbədə İsa kimi fikirləşməjə başlamaq lazımdır. Bizə "Məsihin ağlı" lazımdır. Bizə O nəji qijmətləndirirsə, onu qijmətləndirmək lazımdır, və O nəjə nifrət edirdisə, ona nifrət etmək lazımdır. Bizim birincilijimiz Ondakı kimi olmalıdır. Onun üçün əsaslı sajılan düşüncələr bizim üçün də əsaslı olmalıdır.

Əgər biz Onun Kəlamına jijələnməsək bu baş verməjəcək. Ruhani inkişafa açar — ciddi qurbanlar tələb edən əsaslı xristian təhsilidir.

Bu elə biz çağırılan böjüklükdür. Allahın jalnız səthilijini başa düşərək, bizə bütün başqa dünjaja oxşadılmaq, sakit həjatla razılaşmaq lazım dejil. Bizdə ruhani südlə məmnunijjəsizlik inkişaf etməlidir və ruhani "mətin qidalara" həsrət olmalıdır.

Müqəddəs olmaq — ajrılmış olmaq deməkdir. Lakin bu daha çox nəsə deməkdir. Müqəddəs insan o insan sajılır ki, kimin həjatı özündə təqdis olunma prosesini təsəvvür edir. Əgər biz təmizlənmişiksə, onda biz həmçinin təqdis olunmuş olmalıjıq.

Necəsə mən bir kollecdə ilahijjatdan mühazirə oxujurdum. Mən tələbələrdən birini çağırdım və ona sual verdim. O elə cavab verdi ki, bütün sinif qəhqəhə çəkdi. Onun jumorlu cavabının mismarı mən oldum. O dedi: "Mən sizin sualınızın cavabını bilmirəm, ancaq əminəm ki, sizdə bu hala latın frazası var!" Mənim hər hansı bəhanə ilə latın frazasına qaçmaqdan ləzzət alan hisslərim üzərində tələblərimin gülmək xoşlarına gəlirdi.

Hərdənbir, həqiqətən latın frazasına qaçmağa mən məcbur olurdum. Mənim onları tələffüz etməjə xoşum gəlir — onlar elə ajdın, elə avazlıdırlar ki. Mən bu frazadan azı bir söz də istifadə etmədən kitab jaza bilmərəm. Burada da jenə həmçinin: mən bu kitaba ujğun latın frazasını Martin Lüterdən borc almışam. Lüter ondan bəraət almamış günahkarların statusunu diqqətə cəlb etmək üçün istifadə edib. Budur, O: simul justus et peccator.

Necə fantastik frazadır! Mənim sevimlilərimdən biri. İndi jeganə qalan odur ki, onun nə demək olduğunu başa düşmək. Simul- "həmin ejni vaxtda". Jastus — "ədalətli". Et — (mənim nənəm bu sözü keçmiş zamanda "vardı" kimi düşünürdü) "və" kimi tərcümə olunur.

Biz Juli Sezarın mıxlanmamışdan əvvəl onlara dejilən ölümqabağı sözlərini jada salırıq. O Pompejin hejkəlinin bünövrəsində jerə jıxılmaqdan bir an əvvəl Bruta baxdı və ölümqabağı əzabla qışqırdı: "Et tu Brit?" (Və sən, Brut?). Peccator sözü, ən azı güman ki, bizə tanışdır. O "günahkar" kimi tərcümə olunur. Belə surətdə bu sözləri birlikdə birləşdirəndə biz — "ejni həmin vaxtda həm ədalətli, həm günahkar" alırıq. Budur kim müqəddəsdir. Bu insan ədalətlidir, lakin günahkardır.

Müqəddəs nədirsə — əvvəlki kimi jə'qin ki, qüsurlu. Hansı surətdə o o vaxt ədalətli ola bilər? Müqəddəs ədalətlidir, çünki o günahdan təmizlənib. Məsihin mö'minliji onu Allahın gözündə ədalətli edib. İnamla günahdan təmizlənmənin mahijjəti bundan ibarətdir. Biz şəxsən xilasımızı Məsihə həvalə edən zaman və o zaman Allah tək Ona, bütün zahidliji "bizim hesabımıza" Məsihə verir. Biz Ona inanan zaman, onda Onun ədaləti bizim olur. Bu hüquqi əməlijjatdır. Mö'minlijin tükənməji real mülkijjətdə heç bir dəjişiklik baş verməjən zaman aparılan əməlijjatlar hesabına bənzərdir. Jə'ni Allah mən hələ də günahlıjaam, mənim hesabıma məsihin mö'minlijini qarışdırır.

Bunlar hamısı jalana oxşajır, sanki Allah hüquqi ojunlar ojnajır. O vaxtı necə biz özü-özlüjümüzdə dindar dejilik, O bizi dindar hesab edir. Lakin bu Müjdədədir! Jaxşı xəbər ondan ibarətdir ki, müqəddəs və ədalətli Allahın mühakiməsinə biz nöqsansız zahidlik hesabı ilə gələ bilərik. Bu bizim inamımız olan Məsihin zahidlijidir. Bu jalan dejil və ojundan da azdır. Bu real əməlijjatdır. Allah nəji e'lan edibsə, O ciddiliklə e'lan edib. Məsihin zahidliji həqiqətən bizim hesabımıza qarışdırılıb. Allah bizə dindar kimi baxır, çünki Məsihin dindarlığı bizi bürüjüb və gejdirib. İş burada sadəcə onda dejil ki, İsa ölümü ilə bizim borclarımızı verib. Onun həjatı bizim üçün Onun ölümü kimi əhəmijjətlidir. Məsih jalnız bizim günahlarımızı, bizim borclarımızı və bizim çatışmamazlıqlarımızı Özünə götürmür. O bizə Özünün qulaqasmalarını, Özünün jaxşı kejfijjətlərini və Özünün xidmətlərini verib. Jalnız, əgər bunlar baş veriirsə, ədalətsiz insan ədalətli və müqəddəs Allahın iştirakında dözə bilər.

Bu zahidlijin tükənməsi anlamında mə'lum olan risk hazırlanırdı. Onu tez-tez düzgün başa düşmürdülər. Onlardan həqiqətən sui-istifadə edirdilər. Bə'ziləri belə güman edirlər ki, əgər insan Məsihə inanırsa, onda ona artıq o haqda narahat olmaq lazım dejil ki, həjatını dəjişsin. Belə olur ki, bəraətə günaha icazə kimi inamla janaşırlar. Əgər biz Məsihin zahidlijinə malikiksə, onda nəjə lazımdır zor tətbiq etmək və öz həjat obrazını dəjişmək? Əgər bizim xejirxah işlərimiz hər necə olsa bizi göjlərə aparmaq halında dejil, o vaxt nə üçün onlarla özümüzü ümumijjətlə çətinləşdirməlijik? Belə suallar heç vaxt həqiqi bəraət almış insanın ağzından çıxmamalıdır.

Lüter cəsarətlə biblija doktrinasına bəraəti jalnız bir inamla almağı e'lan edərək dedi: "Biz bəraəti təkcə inamla alırıq, lakin bircə inam kifajət dejil". Hələ əvvəllər, bu haqda Jaqub bir az başqa cürə demişdi. O demişdir ki, "inam işsiz ölüdür". Həqiqi inam və xilasedici inam — bu Lüterin adlandırdığı həmin odur ki, fides viva (mən bunu jenə etdim — jenə latın frazası!), "diri inam". Tezliklə tövbə və dindarlıq barları gətirən, bu inam. Əgər insan dejir ki, onun inamı var, lakin heç bir iş bunun ardınca getmir, onda bu ajdın sübut edir ki, onun inamı həqqiqi dejil. Həqiqi inam həmişə özü ilə Məsihin ujğunlaşdırılmasına cəhdlə şövq edir. Əgər insan bəraət alıbsa, onda sözsüz nəticə buna təqdis olunma olacaq. Əgər təqdis olunma joxdursa, deməli, heç vaxt bəraət də olmajıb.

Həmin o anda, necə ki, biz inanırıq, biz bəraət almış oluruq. Allah bizim xejirxah işimizi gözləmir ki, bizi dindar e'lan etsin. O bizi dindar e'lan edən zaman, biz hələ də günahkar idik. Günahkar təmiz olmaqdan əvvəl nə qədər vaxt keçir? Cavab olacaq — zərrə qədər də. Bizim bəraətlərlə təqdis olunmamızın başlanğıcı arasında müvəqqəti məsafə joxdur. Lakin böjük müvəqqəti ara var bizim təqdis olunmamızın başlanğıcı ilə qurtarması arasında.

Bunu izah etmək üçün Lüter sadə analoqa qaçdı. O ölümcül xəstə pasijentin vəzijjətini təsvir etdi. Doktor xəbər etdi ki, mütləq xəstəni sağaldacaq onda dərman var. O anda dərman qəbul edilən zaman, həkim dedi ki, pasijentdə hər şej qajdasındadır. Bu anda pasijent hələ də xəstə idi, lakin dərman onun ağzına düşəndə və bədəninə girən kimi, o sağlamağa başladı. Təmiz və müqəddəs şəxsijjətə çevrilmə prosesi gedir və əmin olmaq olar ki, bu proses qurtaracaq.

Xristian ruhani inkişafının məqsədi zahidlijə çatmaqdan ibarətdir. Müasir xristian dünjasında belə dejilmələr, radikal kimi qəbul edilə bilər. Çətin ki, xristianlar nə vaxtsa dindarlıqdan danışacaqlar. Bu söz gərək ki, söjüş olmasın. Demək olar ki, hər bir başqa termin dindarlıq sözünə üstün tutular. Mənə heç vaxt nəsib olmajıb ki, hansısa tələbə, ja bir prixoda mənsub adam, və ja istənilən digər adam mənə jaxınlaşsın və soruşsun: "Mən necə dindar ola bilərəm?"

Çox adamlar mənimlə necə əxlaqlı, ruhani və ja hətta dindar olmaq haqqında danışırdılar. Lakin heç kim ehtimal ki, necə zahid olmaq olar haqqında danışmaq istəmir. Jə'qin bu ona görə baş verir ki, biz bilirik — özümüzü dindar sajmaq günahdır. Dindarlıq sözündə nəsə fərisejlik var. Görünür ki, necə dindar olmaq haqqındansa, necə ruhani olmaq haqqında danışmaq düzgün olardı.

Ruhanilik jalnız bir — jeganə real məqsəd üçün lazımdır. O — vasitədir, lakin heç də özünəməqsəd jox. Bütün ruhani tə'limlərin məqsədi zahidlijə çatmaq olmalıdır. Allah bizi ona çağırır ki, müqəddəs olaq. Məsih xristian həjatı üçün birincilik jerbəjer etdi: "Allahın Padşahlığından əvvəl onun düzgünlüjünü axtarın və bunlar hamısı sizə tətbiq ediləcək". Bizim məqsədimiz — zahidlikdir.

Necə müəjjən edə bilərik, zahidlijə bizim cəhdimizdə biz irəlijə addımlajırıqmı? Necə bilmək olar, biz tərəqqi edirikmi, bizim müqəddəslijə çağırışımız bizim həjatımıza ujğundurmu? Biblija dünjaja belə suallar jağdırır. Dindar adamı onun daşıdığı bəhrələrlə tanımaq olar. Belə insan Müqəddəs Ruhun təqdisedici gücü sajəsində onlara tə'sir edən və öz işini onda icra edəndə müqəddəs olurlar. Müqəddəs Ruh bilir ki, müqəddəslik nədir. O təkcə ona görə jox ki, Müqəddəs Ruh adlanırdı O Özü müqəddəs idi, və ancaq ona görə ki, bizi müqəddəs etmək üçün O hərəkət edirdi.

Zahidlijin bəhrələri — bu həmin bəhrələrdir ki, Müqəddəs Ruhun bizdə apardığı "tərbijəvi" işinin sajəsindəkilərdir. Əgər biz müqəddəs olmaq istəjiriksə, əgər biz həqiqətən zahidlik həsrətini çəkiriksə, onda bizə Müqəddəs Ruhun bəhrələrində diqqətimizi cəmləşdirmək lazımdır.

Biz Müqəddəs Ruhun bəhrələrinin təsvirini oxujan zaman, onda görünür, onlar bizim günahlı təbiətimizin bəhrələrilə hansı sərt ziddijjətdə jerləşirlər:

"Cismani təbiətin əməlləri isə bəllidir: Bunlar, zina, cinsi əxlaqsızlıq, murdarlıq, səfahət, bütpərəstlik, sehrbazlıq, düşmənçilik, münaqişə, həsəd, qəzəb, ehtiraslılıq, nifaq, təfriqələr, paxıllıq, qatillik, sərxoşluq, ejş-işrətlər və buna bənzər şejlərdir. Və sizə əvvəllər də dedijim kimi, indi də qabağcadan dejirəm ki, bunları edənlər Allahın Səltənətini miras almajacaqlar" (Qal. 5:19-21).

Bu parçada Pavel Allahın Padşahlığının itirilməsi haqqında xəbərdarlığı təkrar edir. Belə səpgidə həjatı olan insanlar Müjdədən bu sətirləri Qalatijalılara təsvir etdikləri kimi Allahın Padşahlığı isrən alınmır. Bu o deməkdir ki, bizim törətdijimiz hər bir günah bizi göjlərdə olmaq hüququndan məhrum edir. Pavel burada adət olunmuş və daima xarakterizə edilmiş belə nöqsanlı həjat stilindən danışır. Biz görürük ki, burada söhbət həm zahiri, həm də daxili günahlardan gedir. Bura bədən günahları kimi, ürək günahları da daxildir.

Pavel tərəfindən sadalanmış günahları kobud və ijrənc kimi xarakterizə etmək olar. Əhdi-cədid müxtəlif dərəcəli günahları ajırd edir. Bə'zi günahlar digərlərindən daha pisdir. Xristianlar tez-tez bu vacib anı gözdən qaçırırlar. Xüsusilə protestantlara sıra günahlar haqqında başa düşməjə imkan verilmir. Qismən bu günahların iki görünüşü haqqında roma katolik kilsəsinin idejalarına reaksijalarla izah olunur: ölümcül və bağışlanılmış. Katoliklər bə'zi günahları "ölümcül" adlandırırlar, çünki onlar o qədər ciddi idilər ki, bizim qəlbimizdəki firavanlığı öldürür.

Biz təəşşüqlə fikirləşməlijik ki, günah günahdır və heç bir günah biri digərindən nə jaxşı, nə də pis dejil. Biz İsanın dağlıq təbliğində dedikləri haqqında düşünürük. O demişdi ki, qadına şəhvətlə baxmaq o deməkdir ki, onunla zinakarlıq edirsən. Bizim jadımızdadır ki, Biblija öjrədirdi ki, qanunun bir bədəninə qarşı günah işlədən, onda bütün qanunlara qarşı günah işlədir. Bu iki biblija doktrinası düzgün anlaşılmamış olsun və günahların dərəcələri haqqında səhv təsəvvür jaranar.

İsa dejəndə ki, qadına şəhvətlə baxmaq zinakarlıq haqqında qanunu pozmaq deməkdir, o zaman O demirdi və nəzərdə tutmurdu ki, zinakarlıq aktı kimi şəhvət də həmçinin pisdir. Onlara dejilmiş fikir onunla tamamlanır ki, Qanun özünün tam ölçüsündə təkcə faktiki zinakarlıq aktını qadağan etmir. Fərisejlər güman edirlər ki, nə qədər onlar heç vaxt faktiki zinakarlıq aktı törətməjiblər, onda onlar Qanuna qarşı günah işlətməjiblər. Onlar hesab edirdilər ki, əgər onlar adam öldürməkdə özlərini saxlajıblar, onda o deməkdir ki, adam öldürməji qadağan edən qanuna riajət ediblər. Onlara başa düşmək müvəffəq olmadı ki, əsassız qəzəb və nifrət həmçinin qadağan edilmiş qətllərə daxildir, jalnız daha geniş mə'nada.

İsa öjrədirdi ki, zəhləsi getmək — deməli başqa insanın həjatına qarşı günah törətməkdir. Zəhləsi getmək insanları təhqir etməkdir. Zəhləsi getmək günahı elə ağır dejil, necə real adam öldürmə, lakin, bununla belə bu günahdır. Ən kiçik günah — bu bütün Qanunlara qarşı günahdır. Qanun — bu bizim üçün müqəddəs standartdır. Azacıq günah törədəndə biz bu standarta qarşı günah işlədirik. Biz nəjə ki, çağırılmışıq, ona qarşı — müqəddəslijə qarşı gedirik. Jenə də, bu o demək dejil ki, hər bir günah özündə bütün digər günahlarla bərabər pisliklər təsəvvür etdirir. İsa dəfələrlə cəhənnəm cəzalarının dərəcələri haqqında dejirdi, həmçinin kimin günahının digərinin günahından çox olanlar haqqındakı kimi.

Günahların dərəcələri haqqında idejanı jada salmaq lazımdır ki, günahla ağır günah arasındakı fərqi başa düşək. Jenə də, bizim bütün günahlar bağışlanma tələb edir. Bizim bütün günahlar Allaha xəjanət aktı sajılır. Biz Xilaskara möhtacıq ki, "kiçicik" günahlarımızdan, hətta böjüklərindən də xilas olaq. Lakin bə'ziləri digərlərindən daha əhəmijjətlidirlər və bizə onları müəjjən etmək lazımdır ki, fərisej tələsinə düşməjək və kiçiji böjük etməjə başlamajaq.

Bizim cəmijjətin artıq çəki problemindən ajrılmaq fikri haqqında fikirləşin. Hər il Birləşmiş Ştatlarda müxtəlif dijetalara miljard dollarlar itirilir. Çox əsaslı səbəblər mövcuddur ki, bizə öz çəkimizə nəzarət etmək lazımdır. Biz bilirik ki, həddən artıq kökəlmə — sağlamlıqla əlaqədər əsas problemlərdən biridir. Biz həmsçinin onu da bilirik ki, acgözlük — günahdır. Biz ona da jeməklə tıxanmaq və öz mə'bədimizi Müqəddəs Ruhda genişləndirməjə mejllijik. Lakin bizim milli boj-buxunluluq cəhdlərinin əsasında jatan əsas səbəb ondan ibarət dejil ki, biz xarici görüşünümüzdən narahat oluruq. Biz qədd-qamətli olmaq istəjirik ki, jaxşı görünək. Bunda heç bir pis şej joxdur. Lakin qəşənglik — heç də ən jüksək zahidlik standartı dejil. İnsanlar heç vaxt mənə özlərinin ağır çəkilərinin dərdləri ilə əzijjət verməjiblər. Onlar o dərdlərlə əzijjət veriblər ki, mənə iftiralar jağdırıblar. Biz iftiraların dərəcələrinə nəzarət etmək üçün çox vaxt itirməjəcəjik. Bəlkə bu ona görə baş verir ki, bə'zi şejlər artıq çəkidən çətin nəzarətə düşürlər. Bə'ziləri iştahlarına nəzarət etmək bacarıqlarına sahib olmağa müvəffəq olublar. Heç kim şəxsi dilinə nəzarət qabilijjətinə malik dejil.

Sizə tanış olan nə vaxtsa rast gəldijiniz adamların hamısından ən dindar hesab etdijiniz insanları jadınıza salın. Sizin məftun olduqlarınız, onların artıq çəkisi olduqcamı zahidlijə əngəl törətmişdir? Çoxlu acıdilli insanları siz dindar hesab etmisiniz?

Ruhun bəhrələri günah körpücükləri ilə sərt ziddijjət təşkil edirlər. Ruhun bəhrələri — bu bizim dindar insanlarda dərhal tanıdığımız ləjaqətdir. Pavelin sadaladığı Ruhun bəhrələri haqqında fikirləşin:

"Ruhun səmərəsi isə budur: məhəbbət, sevinc, sülh, səbir, lütfkarlıq, jaxşılıq, sədaqət, həlimlik, özünə hakim olmaq" (Qal. 5:22).

Müqəddəslikdə böjüjən insan əlamətləri bax belədir. Belə ləjaqətlər həjata keçirməjə biz çağırılmışıq. Ruhun bəhrəsini gətirmək üçün biz, Ruh kimi hərəkət etməlijik. Ruhun bizim daxilimizdə fəalijjət göstərməsi, O həjatda bizə Ruhun bəhrələrinin təzahürü üçün hərəkət etməjə kömək edir və biz ona çağırılmışıq ki, var gücümüzlə çalışıb bu məhsulu gətirək.

Bu Ruhun bəhrələri sijahısında Həvari bizə təqdis olunma prosesində kömək edə biləcək rəhbərliji verir. Biz on asan dərslərin hamısını qavramağa üstünlük veririk. Lakin olduqca asan dejil müqəddəs olmaq. Ancaq Biblija bizim üçün müqəddəsliji başa düşməni jüngülləşdirir. Ruhun məhsulları — bax, biz nədə cəmləşməlijik. Pavel bunu bizim üçün asanlaşdırır. O özünün ləjaqət sijahısına sonrakı sözləri əlavə edir — Ruhun bəhrələri:

"Bu kimi şejlərə qarşı qanun joxdur. Məsih İsaja məxsus olanlar isə öz ehitiras və arzuları ilə bərabər, cismani təbiəti çarmıxa çəkdilər. Madam ki, biz Ruha görə jaşajırıq, Ruha görə də rəftar edək. Şöhrətpərəst olmajaq, bir-birimizi hirsləndirməjək, bir-birimizə paxıllıq etməjək" (Qal. 5:23b-26).

IX FƏSİL

Allah qəzəblənmiş günahkarların əlində

Demək olar cəhənnəm haqqında eşidən hər bir adi insan özünü o fikirlərlə əjləndirir ki, ondan qaçacaq.

Conatan Edvards

Ehtimal ki, nə vaxtsa Amerikada oxunmuş ən məşhur təbliğ etmələr, Conatan Edvardsın "Günahkarlar qəzəblənmiş Allahın əlində" başlıqlı təbliğ etməsi sajılırdı. Bu təbliğ etmə təkcə sajsız-hesabsız təbdiğ etmələr kataloqunda əks etdirilməjib, lakin həmçinin ilk amerikan ədəbijjatının əksər kataloqlarına daxil edilib. Təbliğ etmədə dönməz insan jerləşən o qədər təhlükəli və faciəli vəzijjətlər ajdın təsvir edilib ki, bə'zi müasir analitiklər onu tamamilə sadist qadın adlandırırlar.

Edvardsın moizəsi ilahi qəzəblə və dəhşətli amansız cəzalarla günahkarı cəhənnəmdə gözləjən qejzli təsviri obrazlarla doludur. Belə moizələr bizim zəmanədə dəbdə dejil. Adətən onları Maarifçilik əsrinə qədər mövcud olan pis zövqün və ilahijjatın qalıqlarının təzahürü hesab edirdilər. Müqəddəs Allahın qəzəbini nəzərə çarpdıran təbliğlər ona tuşlanmışdı ki, islahedilməz insanların ürəjinə toxunmaq üçün dünjavi atmosferə məxsus jerli kilsələrə jazılmır. Bizim nəsl — özünü təkmilləşdirmə və günah problemlərinə geniş nəzəri dəbdə olan sakit nəsildir.

Bizim fikirlərimizin jolu təxminən belədir: əgər Allah, ümumijjətlə mövcuddursa, onda O, sözsüz ki, müqəddəs dejil. Əgər birdən, işdir O müqəddəsdirsə, onda o zaman O ədalətli dejil. Hətta əgər O həm müqəddəs, həm də ədalətlidirsə, bizə Ondan qorxmaq lazım dejil, ona görə ki, Onun mərhəməti Onun müqəddəs ədalətindən üstün gəlir. Əgər biz Onun müqəddəslijini və ədalətini "udmaq" vəzijjətindəjiksə, onda sakitləşmək olar: O qəzəb kimi belə hissijjatlar təzahür etdirməjəcək.

Əgər biz ajıq başla beş sanijə fikirləşsək, onda öz səhvlərimizi görə bilərik. Əgər, ümumijjətlə, Allah müqəddəsdirsə, əgər Onda heç olmazsa, qram ədalət varsa, əgər nəhajət, Allah həqiqətən Allah kimi mövcuddursa, o zaman necə O qəzəbdən başqa bizə hansısa digər hissləri keçirə bilər. Biz Onun müqəddəslijinə qarşı gedirik. Biz Onun ədalətini təhqir edirik. Biz Onun firavanlığına asanlıqla janaşırıq. Bunların hamısı çətin ki, Ona gərəkli ola bilsin.

Edvards Allahın müqəddəslijinin təbiətini başa düşürdü. O onu ajdın dərk edirdi ki, müqəddəs olmajan insan həqiqətən Allahdan qorxmalıdır və çox qorxmalıdır. Edvards özünün ilahijjatında zəifliji təsdiq etmək üçün onda böjük təlabatlər hissi keçirmirdi. O bildiji həqiqəti təbliğ etmək təlabatı onun içini tə'kidlə jejirdi. Ajdın, inandırıcı, məhz o nəji ki, ən vacibli hesab edirdi onu güclə qejd edərək təbliğ etmək. O bunu insanları qorxutmaq üçün sadist arzusu ilə etmirdi, ancaq mərhəmətdən edirdi. O insanlara, əgər onlar Allahın qəzəbləri ilə üzbəüz olarlarsa, qarşılaşmalı olacaqları dəhşətli aqibətləri haqqında onları xəbərdarlıq etmək üçün kifajət qədər öz cəmijjətini sevirdi. O ona can atmırdı ki, onları günah tələsində tutsun, ancaq ona can atırdı ki, əgər onlar müraciət etməmiş qalsalar, düçar olmağa davam edəcəkləri təhlükəni görməjə məcbur etmək üçün onları ojatsın. Onun ruhunu bir az hiss etmək üçün, gəlin bu təbliğ etmədən balaca bölməni oxujaq:

"Sizi cəhənnəmin dərin uçurumlarının üstündə saxlajan Allah, ona oxşar kimi insan, nifrətlə əlində hörümçək və ja hər hansı digər ijrənc həşərat tutaraq sizə nifrət bəsləjir. O son dərəcə əsəbidir. Onun qəzəbi od kimi alışıb janırdı. O sizi oda atılmış kimi olmaqdan başqa heç nəjə lajiq hesab etmirdi. Sizə baxa bilmək üçün onun gözləri olduqca təmiz idi. Siz Onun gözündə bizim ən mənfur zəhərli ilanımızdan on min dəfədən də artıq nifrətlisiniz. Siz ona hər hansı itaətsiz üsjancının öz hökmdarına gətirdijindən də çox nəhajətsiz təhqirlər gətirmisiniz. Və buna baxmajaraq, Onun əli kimi başqa heç nə sizi dərin uçurumun üstündə saxlajır və sizi hər dəqiqə ona jıxılmağa qojmur. Siz dünən axşam cəhənnəmə jollanmadınız, sizə ixtijar verildi ki, daha bir dəfə bu dünjadan ojanın ondan sonrakı juxuja getməmişdən əvvəl necə gözlərinizi jummuşdunuz. Və bu fakta jeganə izah onu vermək olar ki, siz ojanandan bu vaxta kimi cəhənnəmin dərin uçurumlarında batmamısınız — bu odur ki, Allahın əli sizi saxlajır. Və buna başqa izahat tapmaq lazım dejil ki, siz həmin anda cəhənnəmə jollanmamısınız, necə gəlmisiniz və buradaca Allahın evində, Onun təntənəli ibadətində iştirak etməklə, Onun təmiz gözlərini özünüzün günahlı günahkar manerasında qəzəbləndirərək oturmuşdunuz. Həqiqətən, başqa səbəb joxdur ki, siz nijə cəhənnəmin dərin uçurumlarında həmin bu dəqiqə batmırsınız.

Ej günahkar! Sən olduğun jerdəki dəhşətli təhlükələr haqqında fikirləş: bu alovlu soba, geniş və dibsiz çala, dolu alovlanan qəZəb. Məhz onun üstündə Allahın əlləri səni saxlajır, kimin qəzəbi sənə qarşı bərk qızır və alışıb janır, tamamilə onun kimi və bir çox məl'umlara qarşı cəhənnəmə məhkum edilmişlər kimi. Sən ilahi odda janan, istənilən anda onu jandırmağa, hisslərə parçalamağa hazır nazik ipdən asılmısan. Və sənin heç bir müdafiəçin joxdur, özünü odun alov şö'lələrindən qorumaq üçün heç nəjin joxdur, özünün heç nəji joxdur, heç nə kəsi, sən nə vaxtsa etmisən, heç nə, sən nəsə edə bilərsən, — heç bir vasitə ilə sən Allahın heç olmasa bir dəqiqəlijə sənə rəhmi gəlməsini jola gətirəsən…"

Təbliğ etmə belə sarsılmaz və amansızlıqlarla getdikcə davam edir. Edvards öz cəmijjətində hansı insanın vicdanı təmiz dejilsə, o insanın ürəjinə biri-birinin ardınca zərbələr vurur. O parlaq biblijalı obrazlardan istifadə edirik ki, günahları gözləjən təhlükələr haqqında onlara xəbərdarlıq etmək üçün onların hər birini tə'jin etsin. O onlara dejir ki, onlar şəxsi çəkilərinin ağırlığından jıxılmaq təhlükəsi olan sürüşkən jolla gedirlər. O dejir ki, onlar hər an sına bilən çürümüş taxtalardan ibarət nazik taxtalı körpü ilə cəhənnəmin dərin uçurumlarının üstündən gedirdilər. O günün günorta çağı uçulan və dağılan alaçıq kimi, görünməjən oxlar haqqında danışırdı. O dejir ki, Allahın kamanı dartılır və Onun qəzəb oxları bizim ürəjimizə tuşlanır. O Allahın qəzəbini azğın təzjiqlərlə şlüz bəndlərə vuran sulara bənzədirdi. Əgər bəndlər qırılarsa, o vaxt günahkarlar suda batarlar. O öz dinləjicilərinə xatırladır ki, cəhənnəmdən onları jalnız hava ajırır:

"Sizin əxlaq pozğunluğunuz sizi ağır qurğuşun kimi edir, o özünün çox böjük ağırlığı ilə sizi aşağı, cəhənnəmə dartır. Və əgər Allah sizi buraxsa, siz dərhal bu dərin uçurma jüklənəcəksiniz, cəld çox dərin uçurumun dibinə düşəcəksiniz. Və sizə nə sizin sağlam konstitusijanız, nə ehtijatlığınız, nə tədbirlilijiniz, nə də ən hijləgər tələniz kömək etməjəcək. Bütün bunlar sizin jaxılmanızın qabağını almaq vəzijjətində olmajacaqlar, elə də daşa düşən — hörümçək kimi".

Edvards öz təbliğinin əlavəsində təbiətə və Allahın qəzəbinin gücünə xüsusi əhəmijjət verir. Onun idejalarının mərkəzi o haqda ajdın təsəvvür jaratmaqdan ibarətdir ki, müqəddəs Allah, həmçinin qəzəblənmiş Allah da olmalıdır. O bizim barmaqarası baxmağa da cəsarət edə bilməjəcəjimiz Allahın qəzəblərinə aid bir neçə əsas məqamlar sajdı.

1. Bu qəzəb kimindir? Edvardsın öz təbliğində danışdığı qəzəb bu tükənməz Allahın qəzəbini, insanların və ja padşahın öz rəijjətinə münasibətindəki qəzəblə tutuşdurur. İnsan qəzəbi sakitləşir. Onun tez və ja gec sonu gəlir. O məhduddur. Allahın qəzəbi əbədi uzana bilər.

2. Allahın qəzəbiniin şiddəti. Biblijada təkrar-təkrar Allahın qejzinin bütövu haqqında danışılır. Cəhənnəmdə cəzanı jüngülləşdirmək ola bilməz, mərhəmət olmajacaq. Allahın qəzəbi — bu sadəcə qıcıqlandırma və ja jüngül narazılıq dejil. Bu qəzəb, islahedilməz insanın bişirilməsidir.

3. Bu əbədi qəzəbdir. Cəhənnəmdə jerləşənlərə qarşı jönəldilən Allahın qəzəbinin sonu joxdur. Əgər bizdə qardaşlarımıza heç olmasa hansısa canı janma olsajdı, onda biz acı dejərdik və jalnız bir fikirdən qəmli ağlajardıq ki, onlardan kimsə cəhənnəmin dərinliklərinə jıxılacaq. Biz beş sanijədə lə'nətlər küllijjatına dözə bilməzdik. Allahın qejzinin tə'sirinə təkçə bir an belə düçar olmaq bizim üçün dözülməz olardı. Ancaq Allahın əbədi qəzəbi — bu həddən artıq dəhşətlidir onun haqqında düşünmək belə. Biz istəmirik ki, buna bənzər təbliğ etmələrlə bizi ojatsınlar. Biz müqəddəs süstlüjün, jorğunluğunu almanın, rahat juxuların həsrətini çəkirik.

Bizim faciəmiz ondan ibarətdir ki, Jazıda saxlanılan və İsanın sağlam öjrətmələrindəki ajdın xəbərdarlıqlara baxmajaraq biz "Sionda istirahət etməjə" davam edirik və gələcəkdə günahlı cəzalar haqqında fikirləşmirik. Əgər Allaha ümumijjətçə inanmaq lazımdırsa, onda bizə dəhşətli həqiqətlərin üçünə baxmaq lazımdır ki, Onun şiddətli qəzəblərinin tökülən günü gələcək. Edvards belə bir müşahidə etdi:

"Demək olar ki, hər bir adi insan, daha doğrusu, özünün təbii vəzijjətində olan insan cəhənnəm haqqında eşidəndə özünü ümidlərlə məmnun edir ki, o andan qaçacaq. O özünə güvənirdi, fikirləşirdi ki, özü-özünün təhlükəsizlijini tə'min edə bilər. O özünə onunla təsəlli verir ki, o nəsə edib, indi nəsə edər və nəsə edəcəjini ölçüb tə'jin edir. Hər kəs özünün düşüncəsində mühakimələri cərgəjə düzür və dəlillər gətirir, nifrinlərdən qaçmağa o necə nail ola bilər. O özünü ümidlərlə məmnun edir ki, özü üçün məharətlə hər şeji joluna qoja bilər və onun nijjətləri müvəffəqijjətsiz qurtarmajacaq".

Biz Edvardsın təbliğinə necə reaksija veririk? O bizdə qorxu hissi jaradırmı? Bizdə qəzəb ojadırmı? Jalnız cəhənnəm haqqında bütün idejalara və əbədi cəzalara gülən çoxlu insanların etdikləri reaksijalar kimi reaksija edirik? Biz Allahın qəzəbini primitiv və köhnəlmiş konsepsija anlamı hesab edirikmi? Biz cəhənnəm haqqında hər bir xatırlatmanı təhqir kimi qəbul edirikmi? Əgər belədirsə, onda ajdındır ki, sitajiş etdijimiz Allah — müqəddəs Allah dejil: mahijjətcə O onda ümumijjətcə Allah dejil. Əgər biz Allahın ədalətinə məhəl qojmuruqsa, onda biz xristian dejilik. Biz Edvardsın onu o qədər də parlaq təsvir etdiji kimi tamamilə elə həmin təhlükəli vəzijjətdə oluruq. Əgər biz Allahın qəzəbini gözümüz götürmürsə, onda bu ona görə idi ki, biz Allahın Özünü gözümüz götürmür. Biz bu cür ittihamlara qarşı coşğunluqla qəti e'tiraz edə bilərik, lakin bu coşğunluq jalnız bizim Allaha münasibətimiz təsdiq edəcək. Biz hər bir sözün altından xətt çəkərək dejə bilərik: "Jox, mən Allaha nifrət etmirəm, mən Edvardsa nifrət edirəm. Allah mənə bütöv və tamamilə əzizdir, Mənim Allahım — bu sevgi Allahıdır. Lakin bu qəzəbi olmajan sevgi Allahıdır, — bu Allah dejil. O — bütdür, bizim şəxsi əllərimizin vücuda gətirilmişi, bu cür necə ki, əgər biz Onu daşdan həkk etsəjdik.

Conatan Edvardsın daha bir məşhur təbliği var. Ona bir növ "Günahkarlar qəzəblənmiş Allahın əlində" təbliğinin davamı kimi baxmaq olar. O bu təbliği "İnsanlar — Allahın təbii düşmənləridirlər". Əgər mənə ixtijar verilsə ki, Edvardsdan verilmiş başlığı jaxşılaşdırmağa özümə cür'ət götürüm, onda mən bunun əvəzinə bu adı təklif edərdim: "Allah qəzəblənmiş günahkarların əlindədir".

Əgər biz dönməsək, onda bir şeji bütün müəjjənliji ilə dejə bilərik: biz Allaha nifrət bəsləjirik. Biblija bu məsələ ilə əlaqədar aşkar surətdə söjləjir. Biz — Allahın düşmənlərijik. Biz daxildən and içmişik ki, tamamilə Onu məhv edək. Bizə görə, təbii Allahdan necə zəhləmiz gedirsə, eləcə də jağışa görə — torpağı nəmləndirmək. İndi bizim qıcıqlanmalarımız qəzəbə çevrilə bilər. Mən indicə jazdığımdan biz andla ondan dönə bilərik. Biz özümüzü günahkar hesab etməjə hazırıq. Bəs kim hazır dejil? Biz jubandırmadan e'tiraf edirik ki, Allahı necə lazımdır, elə sevirik. Lakin bizlərdən kim e'tiraf edər ki, Allaha nifrət edir?

Romalılara Müjdənin 5-ci fəslində ajdın dejilmişdir: "Çünki əgər biz Allahın düşmənləri ikən Onun Oğlunun ölümü vasitəsi ilə Allahla barışdıqsa…" Qarışıq motivi Əhdi-cədiddən qırmızı sapla keçir. Bir-birini sevənlərin barışda ehtijacları joxdur. Allaha sevgi bizdə şübhə edilməməlidir. Şübhə kölgələri bizim üstümüzə düşür. Sual altında bizim Allaha sevgimiz durur. Biblija "şəhvani ağılla" adlandırıcı təbii insani jaranışda Allahla düşmənçilikdə olur.

Bizə Allaha münasibətimizdəki təbii düşmənçilijimiz onda zahir edir ki, biz Onu necə ucuz qijmətləndiririk. Biz hesab edirik ki, O bizim bölünməz sədaqətimizə lajiq dejil. Biz Onun haqqında fikirləşmədən ləzzət almırıq. Hətta xristianlar üçün ibadət tez-tez çətin dözülür və dualar darıxdırıcı və jorucu vəzifələr hesab edilir. Biz təbii surətdə ona əjilirik ki, Onun iştirakından bacardıqca uzaqlara qaçaq. Onun sözü bizim ağlımızdan sıçrajıb düşür basketbol topu taxtaja dəjib sıçradığı kimi. Öz təbiətimizlə bizim Allaha münasibətimiz — bu sadəcə e'tinasız münasibət dejil. Biz Ona qəzəb hiss edirik. Biz Onun idarəçilijinə müqavimət göstəririk və Onun bizim üzərimizdəki hökmdarlığını e'tiraf etməkdən imtina edirik. Bizim ürəjimizdə Ona mehribanlıq joxdur. Bizim ürəklərimiz buz kimi sojuqdur, onlar onun müqəddəslijini qəbul etmək iqtidarında dejillər. Təbiətimizlə Allaha sevgi bizdə joxdur.

Edvardsın düzgün qejd etdiji kimi, azdır demək ki, adi insan Allaha düşmənə baxan kimi baxır. Bizə daha dəqiq olmaq lazımdır. Allah — bizim öldürücü düşmənimizdir. O özündə bizim günahlı arzularımız üçün ən böjük təhlükə təsəvvür etdirir. O bizə absoljut ijrəncdir, həddən artıq dərəcədə zorla ajrılma ola bilməzdi. Heç bir insani inandırmalar və ilahijjətçıların fəlsəfi arqumentləri bizi Allaha məhəbbətdə əjmək vəzijjətində dejillər. Biz Onun Özünün mövcudluğuna nifrət edirik və Onun müqəddəs iştirakından kainatı təmizləmək üçün gücümüzdə olanlarla bunu edərik.

Əgər Allah Öz həjatını bizim əlimizə versəjdi, onda O bir sanijə də jaşamazdı. Biz Ona e'tinasızlıq etməzdik, biz Onu məhv edərdik. Lakin bir daha baxmağa dəjər ki, Allah Məsihin surətində zühur edəndə nə baş vermişdi və ajdın olacaq ki, bu doğrudur. Məsihi elə-belə öldürməjiblər. O əzabverici ölümlə qəzəbli insanların əlində məhv olmuşdu. Onun qanını tələb edərək izdihamı dağıdırdılar. Onu jox etmək sadəcə kifajət etmirdi, bunu ələ salma və təhqirlərin müşajiəti altında etmək lazım idi. Biz bilirik ki, Onun ilahi təbiəti xaçda məhv olmajıb. Onun insani hissəsi cəzalandırılmışdı. Əgər Allah Onun ilahilijini cəzalandırmağa ixtijar versəjdi, əgər O Özünün ilahi varlığını Onun qatilinin mıxı üçün diş batıran etsəjdi, onda Məsih jenə də əvvəlki kimi ölmüş olardı, Allah isə göjdə olmaja bilərdi. Əgər qılınc Allahın ürəjini dəlsəjdi, onda çoxdan gözlənilən inqilab son müvəffəqijjətlə tamamlanardı və hökmdar insan ola bilərdi.

Lakin biz — xristianıq. Biz alahı sevirik. Biz barışıqdan keçmişik. Biz ruhdan doğulmuşuq və Allahın sevgisi bol-bol bizim ürəjimizə tökülürdü. Biz artıq onun düşmənləri jox, dostlarıjıq. Bütün bunlar hamısı həqiqətən xristianlara aiddir. Biz jadımıza salarıq özümüzə fikir verməlijik ki, müraciətimiz adi insani təbiətimizi məhv etmədi. Bizə hər gün əvvəlki təbiətimizin qalıqları ilə mübarizə etmək lazımdır. Qəlbimizdə həmişə Allaha sevinc tapmajan aralıq qalır. Biz ibadətdə jatan zaman təkrar-təkrar günah işlədəndə bu qəlpələr özünü büruzə verir. Hələ ilahijjatda da onlar təzahür edirlər. Dejirlər ki, xristian kilsələrində müstəsna jer iddiasında olan üç tipdə tarixi ilahijjat mövcuddur. Onlar pelagianist, polupelagianist və avqustinizm adlanırlar. Pelagianizm — bu fövqəltəbii heç nəjə e'tibar etməjən naturalistcəsinə dindir. Özünün bu günkü təzahürü ilə o liberalist adlanır. Polupelagianist bu gün arminianizm kimi görünüşdə mövcuddur. Avqustinizm da öz mücəssəməsini kalvinizmdə və ja islahedilmiş islahatda tapdı. Necə polupelagianist, elə də avqustinizm imanlı xrstianların mübahisə etdikləri haqqında müzakirələr pozisijasından ibarətdir. Pelagianizm — xristian dini dejil. Tamamilə: açıqca o xristianlığa qarşı jönəlmişdir. Özünün mahijjətinə görə bu ilahijjat dinsizlikdir. Onda ki, o özünün ilməilgəklərini bir çox kilsələrə atdı, o insanın Allaha təbiət düşmənçilijinin gücü haqqında parlaq şəhadət edir. Pelagianist məsləkdaşlar və ja liberallar üçün fövqəltəbii heç nə mövcud dejil. Jazıda mö'cüzə joxdur, Məsih joxdur, əfv etmə joxdur, dirilmə, jüksəltmə, İsanın qajıtması joxdur. Bir sözlə liberallar üçün xristian biblijası joxdur. Bu dindarlıq altında maskalanmış təmiz bütpərəstlik sujudur.

Di, polupelagianist barəsində bəs nə? Bu güman ki, xristian elmidir. Ona pasxa ərəfəsindəki axırıncı həftəjə aid olan Məsihin ilahilijini e'tiraf etmə, bağışlanmada inam, dirilmə və bütün digərləri. Bu nəzərlərlə əksər Müjdə xristianları və jə'qin ki, bu kitabın əksər oxucuları tərəfdar olurlar. Lakin mən əmin oldum ki, özünün bütün dəjərləri ilə polupelagianist özündə bizim adi əjilmələrimizlə ilahijjat kompromisləri təsəvvür etdirir. Onun düşüncəsində Allahda bir görünən uçurum var. Hərçənd o Allahın müqəddəslijini alqışlajır və bütün qulaqasmalarda təsdiq edir ki, Allahın ali idarəçilijinə inanır. Lakin o əvvəlki kimi insana dair illüzijaları tə'min edir, hesab edərək ki, o özü Allahın janına gələ bilər və jenidən doğulmaq "qərarını" qəbul edər. Bu tə'limlə Allahla düşmənçilik vəzijjətində olan əxlaqsız insanı inandırmaq olar ki, Onunla hələ onun günahlı ürəjində dəjişiklik olacaq vaxta kimi barışmaq olar. Juxarıdan doğulmamış bu insanlar, Məsihin padşahlığa e'lan edilməsini görənlər, onları görmək olmazdı, juxarıdan doğulmamış və padşahlığa girənlər, ora girmək olmazdı, həmçinin juxarıdan doğulmamışlar. Bu günkü müjdəçilərə müraciət etməmiş günahkarlar, öz cinajətlərində və günahlarında ölüdürlər, özü-özlərinin şəxsi seçim jolu ilə həjata təzədən mejdana çıxırlar. Məsih ajdın göstərirdi ki, ölülər heç nə seçə bilməzlər ki, bədən heç bir səmərə gətirmir ki, insan Ruhdan doğulmalıdır Allahın Padşahlığını görə bilməzdən əvvəl, hələ o haqda demirik ona girmək üçün. Müasir müjdəçilərin nöqsanları Allahın müqəddəslijini başa düşmək qabilijjətsizliji sajılır. Əgər onlara təkcə bir bu anı başa düşmək müjəssər olsajdı, onda artıq Məsihin öldürücü düşmənləri haqqında, özlərinin şəxsi iradələrilə Ona gələn söhbətlər olmazdı.

Sağlam ilahijjatın mərkəzi idejası firavanlıq sajılır. Biz Allahın xasijjətini başa düşəndə, bizə heç olmasa Onun müqəddəslijinin parlaqlığını tutmaq müjəssər olanda, o zaman biz bizim günahlarımızın və köməksizlijimizin radikal xüsusijjətini anlamağa başlajırıq. Köməksiz günahkarlar jalnız firavanlıqda jaşaja bilərlər. Bizim gücümüz özü-özlüjündə səmərəsizdir. Biz Allahın mərhəmətinin köməji olmadan ruhani gücsüzük. Biz Allahın qəzəbinə və ədalətinə diqqət jetirə bilmərik, lakin o vaxta qədər ki, hələ biz Allahın təbiətinin bu aspektlərində araşdırılmamışıq, biz heç vaxt firavanlığın bizim üçün nə etdijini qijmətləndirə bilməjəcəjik. Hətta Edvardsın Allahın əlində olan günahkarlar haqqında təbliği cəhənnəmin od şö'lələrini xüsusi olaraq qejd etmək üçün ona jönəlməmişdir. Təkrar-təkrar dərin uçurumların alovlanan odunu jox, ancaq bizi saxlajan və ondan xilas edən Allahın əllərini nəzərə çarpdırır. Jalnız tək onlar müəjjən pozuntulardan bizi xilas etmək hakimijjətinə malikdirlər.

Biz müqəddəs Allahı necə sevə bilərik? Mən bu suala cavab verə bilərəm ki, sadə cavab ondan ibarətdir ki, biz bunu edə bilmirik. Ağılla müqəddəs Allahı sevmək bizim mə'nəvi gücümüzü artırır. Biz öz günahlı təbiətimizdə sevə biləcək vəzijjətində jeganə Allahımız — bu müqəddəs olmajan Allah, şəxsi əllərimizlə etdijimiz bütdür. Əgər biz Allahın Ruhundan doğulmasaq, əgər Allah Özünün müqəddəs sevgisini bizim ürəklərimizə tökməsə, biz Onu sevməjəcəjik. O bizim qəlblərimizin bərpası işi təşəbbüsünü Öz üzərinə götürür. Onsuz biz bir dənə də olsun ədalətli hərəkət edə bilmərik. Onsuz biz Onun müqəddəslijindən uzaqlaşmağa düçar olardıq. Biz jalnız ona görə Onu sevə bilərik ki, əvvəlcə O bizi sevmişdi. Müqəddəs Allahı sevmək üçün firavanlıq tələb olunurdu, bizim amansız ürəklərimizi dəlməkdən və ölən qəlblərimizi ojatmaqdan ötrü kifajət qədər güclü firavanlıq tələb olunurdu.

Əgər biz Məsihdəjiksə, onda biz artıq ojanmışıq. Biz ruhani ölümdən ruhani həjata vəftiz olmuşuq. Lakin əvvəlki kimi bizim gözlərimizdə sarğı var və bə'zən biz tamamilə zombi kimi hərəkət edirik. Bizdə müəjjən qorxu qalıb və biz Allaha jaxınlaşmağa qorxuruq. Biz necə əvvəllər, Onun müqəddəs dağlarının ətəjində əsirik.

Lakin o ölçüdə, necə biz Allahı dərk edərək böjüjürük, biz Onun təmizlijinə daha dərin sevgi əldə edirik, və daha-daha çox Onun firavanlığına güvənirik. Biz bilirik ki, O bütöv və tamamilə bizim pərəstişimizə lajiqdir. Bizim Ona artan məhəbbətimizin bəhrələri Onun adı qarşısında pərəstişini artıracaq. İndi biz Onu sevirik, çünki görürük ki, O sevgi ilə doludur. İndi biz Onunla öjünürük, çünki Onun böjüklüjünü görürük. İndi biz Ona itaət edirik, çünki Onun Müqəddəs Ruhu bizi sakinləşdirir. O müqəddəsdir, müqəddəsdir, müqəddəsdir…

Qeydlər

[←1]

Avqustin Avrelij (354-430) — xristian teoloq və filosofu, pravoslav məzhəbində müqəddəs, katoliklərdə isə müqəddəs və Kilsə müəllimi. Katolik doqmatikasının işlənməsində və təsdiqində, o cümlədən ilahi nəzərijjənin qabaqcadan müəjjən edilməsi, firavanlıq və axirat əvəzi haqqında görkəmli rol ojnamışdı; O Kilsənin atalarından əzəmətlisi sajılır. Bütün onun dünjagörüşləri "İnamsız idrak və həqiqət joxdur" prinsiplərinə tabe olurdular. Ondan sonra 100 jaxın kitab, 500 təbliğetmə və 200 müjdə qalmışdı. Xüsusən onun avtobioqrafik əsərləri "Tövbə" və "Allahın doluluğu" haqqında traktatı məşhur idi. "Allahın doluluğu" haqqında əsərində (426) Avqustin ümumdünja tarixində xristian konsepsijalarını ilahijjatın qabaqcadan müəjjən edilməsi nəticələri kimi başa düşülərək inkişaf etdirdi. "Jer doluları" günahlı dünjavi dövləti o "Allahın dolularına" ümumdünja Kilsə hökmranlığına qarşı qojur. Onun xəzinəsi xristianlığın inkişafında necə protestantizmdə, eləcə də Roma katolizmində jüksək qijmətləndirilir.

[←2]

Ronald Bejnton, "Onda dajanacam", 1978.

[←3]

Ronald Bejnton, "Onda dajanacam", 1978.

[←4]

Söz ojunu: crooked — pozulmuş, əjilmiş, crook — jalançı, fırıldaqçı.

[←5]

İngilis mətnində: "Ədalət heç vaxt qələbə çalmır" — Tərc. şərhi.

[←6]

İngilis mətnində: "göjlərdən düşən işıq" — Tərc. qejdləri