# Sarsılmaz

Coş Makdauel

Bu kitabda Coş Makdauell özü haqqında açıq və səmimi danışır. Coş hələ gənc yaşlarından, İsa Məsihin İlahiliyi barədə təlimin uydurma olduğunu sübut etməyə çalışmışdı. Bu məqsədlə də o, qədim dövrlərdə bu hadisələr barədə yazılmış bir çox tarixi sənədləri araşdırmağa başlamış və bu mövzudan başı çıxan adamlarla uzun-uzadı söhbətlər etmişdi. Nəticədə isə, İsa Məsihin sadiq ardıcılına çevrilmişdi.

# Coş Makdauel. Kristobal Kruzenin müəllifliyi ilə. SARSILMAZ. Dəhşətli xatirələrdən son dərəcə fövqəladə lütf yoluna keçən insanın həqiqi həyat hekayəsi

## Müəllifdən


> Bu kitabı böyük sevgilərlə övladlarım – Kelliyə, Şona, Kiterə və Xizerə, eləcə də onların həyat yoldaşları – Maykla, Stefaniyə, Cerriyə və Devidə ithaf edirəm. Eyni zamanda bu səhifələri nəvələrim – Skotti, Şone, Kvin, Bekket və Brennenin əziz xatirələrinə və onlardan sonra bu dünyaya gələn nəvə-nəticələrimə həsr edirəm (biz səbirsizliklə sizin gəlişinizi gözləyirik!).

> Mən dua edirəm ki, mənim həyat tarixçəm sizin hər birinizi istənilən vizyyətlərdə Rəbbimizə iman etməyə ruhlandırsın. Hər zaman Müqəddəs ayələri xatırlayın və ona əsasən yaşayın. Romalılara 1:16


Mən öz uşaqlığım və gəncliyim barədə xatirələrimi başqa insanlarla dəfələrlə bölüşmüşəm. Xüsusilə də bu barədə çıxışlarım zamanı böyük kütlələr qarşısında danışmışam. Lakin indi, pərdəni qaldırıb bütün mənzərəni hər kəsə göstərə bilmək imkanı yaranıb.

Artıq uzun illərdir ki həm müəlliflər, həm də mənim uşaqlığım və gəncliyim barədə film çəkmək istəyən rejissorlar öz təklifləri ilə mənə müraciət edirlər. Lakin filmləri bir çox mükafatlara layıq görülmüş məşhur rejissor Kristoball Kruzenlə beş il öncə tanış olana qədər bu təklifləri qəbul etməyə qərar verə bilmirdim. Məhz onunla tanışlıqdan sonra mənim hekayəmi canlandırmaq barədə çətin işi ona həvalə etdim.

Bəli, bu kitab — böyük hərflərlə yazılmış mənim hekayəmdir, mənim tarixçəmdir. Və mən bu hekayəm vasitəsilə həyat yolunun başlanğıcında olarkən keçdiyim enişləri və yoxuşları açıq şəkildə sizə göstərmək istəyirəm. Bu kitab həqiqi hadisələrə əsasən yazılıb. Lakin onun səhifələrində rastlaşacağınız bəzi personajlar, xatirəmdə qalan real insanların ümumiləşdirilmiş surətlərdir. Söhbətləri isə yaddaşım icazə verdiyi qədər dəqiqliklə yazmağa çalışmışam. «Sarsılmaz» adına gəlincə isə, kim olduğumu özüm də dərk etmədən kimliyimi bir sözdə cəmləşdirərək bu adı seçmişəm. Uşaq vaxtı çətin imtahanlarla üzləşdiyim anlar az olmamışdı və mənim buna instinktiv münasibətim nəyin bahasına olursa-olsun sağ qalmaq və heç bir şeyin qarşısında dayanmamaq olmuşdu. Mənə elə gəlirdi ki, Nitşenin dediyi: «Məni nə öldürmürsə, o məni daha da güclü edir» sözləri tamamilə mənə aid idi (yeri gəlmişkən, o vaxt bu adamın kim olduğunu bilmirdim). Çətinliklər həqiqətən də məni güclü və qərarlı insana çevirmişdi. Lakin bu səthi güc idi. Bu güc — qaranlıq dərinlikləri gizlədən maska və müdafiə mexanizmi idi. Əslində isə mən, heç bir şeyə baxmayaraq, məni olduğum kimi qəbul edən bir insanın sevgisinə (biz hamımız buna can atırıq) və əsil səmimi yaxınlığa can atırdım.

Özümü on bir yaşım olduğu vaxtlarda, Tanrı və insanlar tərəfindən unudulmuş, dünyanın ən tənha insanı hesab edirdim. Məni, ailənin — stabillik, atanın — müdafiə olduğu fikrini, insanlara etibar etmək olar və etibar etmək lazımdır düşüncəsini inkar etməyə məcbur edən səbəbləri siz bu kitabdan öyrənəcəksiniz. Mən Tanrıya da arxamı çevirmişdim. Qəzəb partlayışlarım zamanı, hətta Onu söyməyi və təhqir etməyi də bacarırdım. Öz səhvlərimi və zəifliklərimi heç vaxt boynuma almaq istəmirdim. Bədbəxtlikdən, həqiqəti bu qədər inkar etməyin nə qədər öldürücü olduğu heç ağlıma da gəlmirdi.

Həyatımda baş verən hadisələr nəticəsində yaranan dərin qorxularımın, özümə əminsizliyimin sona qədər hər kəsdən gizli qalması üçün bütün gücümlə çalışırdım. Mən öz fırıldaqçılığı ilə ətrafında olan hər kəsi yazıb-oxumağı bacardığına inandıran savadsız hiyləgərə bənzəyirdim.

Bəlkə də, mənim hekayəmdəki hansısa anlar və vəziyyətlər, sizin bəzilərinizə öz tarixçənizi xatırladacaq, bəziləriniz isə (xoşbəxtlikdən) mənim hekayəmin yalnız bir hissəsi olacaqsınız. Lakin mənim yaşadığım və keçdiyim bütün ağrılara baxmayaraq, məndən daha ağır və əzablı uşaqlıq illəri yaşamış milyonlarla insanın olduğunu da çox yaxşı bilirəm.

Müqəddəs Kitabda, Əyyubun Kitabında belə yazılır: «Sanki havaya atılan qığılcımdır, insan əzab çəkmək üçün doğulur» (5:7). Mənim həyatımda da qığılcımlar az olmayıb və onların içərisində həyatımı tamamilə dəyişərək mənə ümid gətirən qığılcımlar da var. Sizi bu kitabı oxumağa dəvət edərkən, Diri və Qüdrətli Olanın köməyi ilə sizin də bu həyat yollarında əminliklə addımla biləcəyinizi düşünməyinizi istəyirəm.

Coş Makdauell, aprel 2012

## Birinci fəsil

Yer üzündə hər şey gözəldir


Hələ yaz fəslinin yeni girməsinə baxmayaraq, həmin gün çox isti idi. Çikaqodan əlli kilometr məsafədə yerləşən İllinois ştatının Uiton şəhərində əsə biləcək azacıq bir mehin avtomobilimə daxil ola bilməsi üçün pəncərələrimi sona qədər aşağı endirmişdim. Mən Uiton kollecinin birinci kurs tələbəsi idim və günün ikinci yarısında yerli orta məktəblərə xidməti kağızlar paylayaraq pul qazanırdım. Yəni bu mənim üçün yalnız qazanc yeri deyil, həmçinin kollecdəki zəngin tədris proqramından yaranan daimi gərginliyi azaltmaq üçün yaxşı bir fasilə idi.

Mən Çeyz küçəsində yerləşən dəmir yol xəttini, Çikaqodan gələn şəhərlərarası elektrik qatarından daha sürətlə keçə biləcəyimə ümid edərək keçidə yaxınlaşdım. Lakin keçidə yaxınlaşdığım zaman şlaqbaum, sanki gözə görünməyən rejissor kimi, aşağı endi və xəbərdarlıq siqnalı çalındı. Mən əl tormozunun dəstəyini çəkərək, nəfəs almaq üçün arxaya söykəndim. Xəbərdarlıq fitinin metaldan olan cingiltisi avtomobilimin radiosunda oxunan mahnının səsini batırdı. Bu, həmin vaxtlar bir nömrəli xitə çevrilmiş «Sən sabah da məni sevəcəksənmi?» mahnısı idi.[1]

Mən maşının güzgüsündən baxarkən, məndən arxada qalan Uiton kollecinin tələbə şəhərciyi, sanki ovcumun içərisində imiş kimi görünürdü. Yoxuşun başında isə məşhur Blanşar-Holl göz oxşayırdı. Bu möhtəşəm tikili İsa Məsihin Mattanın Kitabında dediyi bu sözlərini xatırladırdı: «Dağın zirvəsində qalan şəhər gizli qala bilməz» (5:14).

Uiton kollecinin nüfuzu və məşhurluğu artıq uzun zaman idi ki, akademik dünyaya böyük səs salmışdı. Bu məşhurluğun əsas səbəblərindən biri də kolleci bitirmiş Billi Qrem və Rut Bill Qrem, yazıçı Marqaret Lendon və Elizabet Elliot, astronom Horald Olden və həmçinin Rəbb yolunda səhid olan Cim Elliot, Neyt Sena və Ela Makkalli kimi nüfuzlu məzunlar idi.

Gələcəkdə Uitonun məzunu olaraq mən də bu dünyada önəmli bir iz buraxa biləcəyəmmi? Əgər belə bir iz buraxacağamsa, bu hansı iz olacaq?

Mən bu yaxınlarda İsa Məsihə iman etmişdim və mənim ruhani həyatım hələ də «formalaşma səviyyəsində» idi. Miçiqan ştatının Yunion-siti şəhərində uğursuz bir ailədə böyümüşdüm və özümü həyatımın ağası olduğuma inandıraraq Tanrının varlığını inkar edirdim. Sonra — on doqqquz yaşım olduğu zaman Tanrı barədə bütün düşüncələrə birdəfəlik son qoya biləcək bir qərar qəbul etdim. Lakin bu zaman çox möcüzəli bir şey baş verdi. Mən Tanrının mövcudluğunu inkar edə biləcək sübutları toplayarkən, O, Özünü mənim həyatımda göstərdi və onun ayrılmaz bir hissəsinə çevrildi. Həyat yollarımın kökündən dəyişilməsi üçün bir neçə ay lazım oldu. Yaşadığım Kelloqa şəhərciyində yerləşən bələdiyyə kollecinin ikinci kursunu bitirib Uiton kollecinə getdim.

Diqqətim yenidən qarşımda şütüyən elektrik qatarına cəmləndi. Şütüyüb gedən qatarın səsində necə də rahatlıq tapmaq olurmuş! Uşaq vaxtı gecələr öz yatağımda uzanaraq, bizim fermadan bir neçə kilometr uzaqda tıqqıldayaraq keçən yük qatarlarının səsini xatırladım. Onların təkərlərinin səlis tıqqıltısı Miçiqan çöllərində dolaşırdı. Sürətlə şütüyən lokomotivlər qorxu bilmədən qatı qaranlığı yarıb keçir, onun ardınca eşidilən təkərlərin tıqqıltısı isə məni hər hər cür laylaydan daha yaxşı yuxuya aparırdı.

Birdən-birə xəyalımda canlanan xatirələrdən sonra dərindən ah çəkdim. Özüm də səbəbini bilmədən, birdən Robert Brauninqin poemasından məşhur bir sətir düşüncəmdə canlandı: «Tanrı göydədir, yer üzündə də hər şey gözəldir».

Xatirələrin təsiri altında, radioda səslənən musiqini sakitcə oxumağa başladım.

Arxa mənzərəni göstərən güzgüyə baxarkən, birdən-birə böyük bir yük maşınının düz mənim üstümə gəldiyini gördüm. Onun o tərəf-bu tərəfə yırğalanaraq, əyləci basmaq əvəzinə, əksinə daha çox sürət yığmağa başladığı çox aydın görünürdü. Mən, hətta gözlərimi möhkəm qırparaq bunun xəyal olub-olmadığını dəqiqləşdirmək istədim. Yox, bu xəyal deyildi və yük maşınının nəinki əyləci basmaq, hətta sürətini azaltmaq belə fikri yox idi. Elektrik qatarı isə hələ də önümdə şütüyürdü. Mən maşını arxaya sürmək üçün əlimi sürət dəstəyinə atsam da artıq gec idi. Mən ötürmə dəstəyini möhkəmlədərək, zərbəyə hazır olmaq üçün əyləc dəstəyinə var gücümlə basdığım zaman yük maşını demək olar ki, artıq üstümə gəlirdi.

Demək olar ki, həmişə unutmağa çalışdığım bütün həyatım, bir anlığa işıq sürəti ilə gözlərimin önündən gəlib keçdi.

## İkinci fəsil

Başlanğıcda


Uşaqlıq illərinin həyatın ən gözəl illəri olduğu söylənilir. Yəqin ki, belə də olmalıdır. Lakin mənim vəziyyətimdə bu, həqiqətdən çox uzaq idi. Bu barədə danışmaq nə qədər ağrılı olsa da, yenə də mənə elə gəlir ki, mənim dünyaya gəlişim atam üçün fermada işləyəcək daha iki əlin doğulmasından başqa bir şey deyildi. Uşaq vaxtı atamın bu barədə danışmasını dəfələrlə eşidirdim. Beləliklə, mənim uşaqlıq (çox vaxt ayaqyalın keçən) illərim Miçiqanın Yunion-siti şəhərciyindəki fermamızın işlərini görməklə keçirdi. Bu həyatda dəstək və güc aldığım varlıq anam, ev işləri və məktəb idi (məhz bu ardıcıllıqla). Lakin atamla münasibətlərim həmişəki kimi çox çətin olurdu. Sənə muzdur işçidən başqa biri kimi baxmayan insanın sevgi və hörmətini necə qazanmaq olardı?

Uilmot Makdauell 1898-ci ildə İndiana ştatında anadan olmuşdu və ailədəki on uşaqdan biri idi. Həyatının müəyyən bir vaxtında Aydaxodakı Frimont şəhərinə gəlir və 1919-cu ildə mənim gələcək anam olan Edit Coslinlə tanış olur və onlar evlənirlər. Onların ilk övladı olan kiçik-Uilmot iki ildən sonra dünyaya gəlir.

Atam xüsusi xarici görünüşü və fiziki gücü ilə digərlərindən fərqlənmirdi. Lakin onu başqalarından fərqləndirən şey, ilk gəlmələrdən qalan inadkar döyüşçü ruhu idi. Xasiyyətinin bu cəhəti, yük maşınında sürücü işlədiyi illərdə ona yaxşı hörmət qazandırmışdı. O, Montana dağının çox çətin aşırımlarından keçərək, mis və gümüş mədənlərinə ərzaq daşıyırdı. Çox ucqar və insan yaşamayan bu yollarda hər şey baş verə bilərdi və baş verirdi də. Buna görə də, hələ gənclik illərindən etibarən, atam müxtəlif çətin vəziyyətlərdən hər çür üsullarla çıxmağı öyrənmişdi.

Anam isə əksinə, çox zərif bir insan idi. O, Nyu-Cersi ştatında doğulmuş və boya-başa çatmışdı. Lakin onun ata-babaları İngiltərədən köçüb gələnlərdən idi. O, bununla fəxr edir və özünü mədəni, savadlı xanım hesab edirdi. Bacardığı qədər bu ab-havanı evimizdə qoruyub saxlamağa çalışırdı. Bəs o, mənim atamda nə tapmışdı? Düşünürəm ki, yəqin atam spirtli içki aludəçisi olmazdan öncə onlar bir-birini sevmiş və evlənmişdilər.

1920-ci illərdə Aydaxoda iş tapmaq get-gedə çətinləşdiyi üçün, bacım Şerlinin doğulmasından sonra bütün ailə şərqə doğru hərəkət edərək Detroitdə məskən salır. Lakin çox keçmədən atamın sərxoşluqla bağlı problemləri yenidən özünü biruzə verməyə başlayır. Atamın daimi sərxoşluğu, onu «Atlantik və Pasifik» pərakəndə satışı ilə məşğul olan böyük bir mağazanın nəzarətçisi vəzifəsindən məhrum edir. Və bizim ailə yenidən öz yerini tərk edərək, bir neçə kilometr cənubda yerləşən Bettl-Krik şəhərinə köçür. Və burada «Böyük depressiya»[2] başlayır. Bütün amerikalıların çox çətinlik çəkdiyi bir vaxtda, valideynlərimin Liza xala adlı bir tanışı, mənim ata və anama Yunion-siti əyalətində fermaçılığa və əkin-biçinə yararlı ola biləcək ərazi hədiyyə edir. Onun bunu etməkdə məqsədi, valideynlərimə öz həyatlarında hər şeyi yenidən başlaya bilmək şansı vermək idi. Lakin 1930-cu ildə bacım Cunun doğuluşunu nəzərə almasaq, onların həyatında yeni heç bir şey baş vermir.

Atam müəyyən müddət yerli mağazaların birində idarəçi kimi işləsə də, daimi sərxoşluğu nəticəsində bu işini də itirdi. Artıq onun bütün gücünü süd fermasına verməkdən başqa yolu qalmamışdı. Əlbəttə, burada da onun uğurlarından danışmaq olmazdı. Lakin xoşbəxtlikdən, Uilmotlar ailəsinin böyük oğlu olan kiçik — Uilmotda (biz onu öz aramızda Kiçik deyə çağırırdıq) çox kiçik yaşlarından etibarən fermerlik işinə böyük həvəs var idi. Atam işsiz qalan vaxtlarda, o, özünü ağıllı sahibkar kimi göstərməyi bacarmışdı. Kiçik Uilmot AGF-in (Amerikanın Gələcək Fermerləri) üzvi idi və hələ yeniyetmə yaşlarından fermada «elmi yanaşma» adlandırılan təcrübələr aparmağa başlamışdı. Anadangəlmə ürək qüsuru ilə doğulmasına baxmayaraq, o, əsl zəhmətkeş idi. Ümumiyyətlə, Kiçik çox bacarıqlı oğlan idi və məktəbdə də uğurları az deyildi. Bundan əlavə, anam fermanın maliyyə işlərini öz üzərinə götürdü və müəyyən bir müddətə fermamız çox gəlirli bir müəssisəyə çevrildi.

Lakin bütün bunlara baxmayaraq, görülən zəhməti boşa çıxarmaq üçün atama burada da çox vaxt lazım olmadı. O, vərdiş etdiyi kimi gündə üç şüşə şərab içərək, «mənə ağıl öyrətməyin» mövqeyini qoruyub saxlayırdı. Atamla Kiçik arasında baş verən toqquşmalar adi hala çevrilmişdi. Atamın daim fermanın idarəçilik işinə qarışması Kiçiyi özündən çıxarırdı. Lakin bu dava-dalaşa baxmayaraq, atam həmişə Kiçiyə digər uşaqlardan daha çox hörmət bəsləyirdi. Hətta Kiçiklə yola getməyən bir atayla, digər uşaqların necə çətin dil tapa biləcəyini, yəqin ki, yaxşı təsəvvür edirsiniz.

Mən doğulduğum zaman Kiçiyin artıq on səkkiz yaşı var idi. Şerli isə Kiçikdən bir yaş balaca idi. Bacım Cunun isə on yaşı vardı. Aramızdakı bu qədər böyük yaş fərqini gördüyüm zaman, nə üçün dünyaya gəldiyimi tez-tez düşünürdüm.

Deyilənə görə, 1939-cu ildə yerli kilsənin pastoru bir gün bizim ailəyə baş çəkməyə gəlir. Bizim ailə müntəzəm olaraq kilsəyə gedən ailələrdən biri olmasa da, yeni vəzifəyə qoyulmuş cavan və ruh yüksəkliyi ilə dolu olan pastor bizə baş çəkməyi qərara alır. Yəqin ki, bizim ailə barədə xoşagəlməz söz-söhbətlər onun da qulağına çatmışdı. O da bizi çobansız qalmış quzular hesab edərək, ailəmizə baş çəkməyi özünə borc bilmişdi.

Sözün qısası, anam onu qonaq otağında oturdaraq, çaya qonaq etmişdi. Həmin vaxt anamın doqquz aylıq hamilə olduğu heç onun ağlına belə gəlmirdi. Anam bir metr altmış santimetr olduğu halda yüz əlli kiloqram çəkiyə sahib idi (öd kisəsindəki xəstəliklə əlaqədar) və pastorun onun hamilə olduğunu bilməməsi heç təəccüblü deyildi. Mənim zarafat etdiyimi düşünməyin. O, qapıdan keçə bilmirdi, özünü yan tutaraq əvvəlcə bir tərəfini, sonra o biri tərəfini güclə dürtərək qapıdan çıxarırdı. Bu cür geniş bir beldə necə gözdən gizlənə biləcəyimi, yəqin ki, yaxşı təsəvvür edə bilirsiniz.

Beləliklə, bir həftədən sonra mən dünyaya gələndə, Makdauellər ailəsində yeni bir körpənin doğulduğunu eşidən pastor çox heyrətə gəlmişdi! Düşünürəm ki, anam məni vəftiz etmək üçün kilsəyə gətirəndə, o, özünü daha çox itirmişdi. Çox kiçik yaşlarımdan məni Coş çağırmalarına baxmayaraq, anamın subaylıq soyadı olan Coslin mənim ilk adım oldu. Bəzən anamı çox bərk hirsləndirdiyim zaman bu sözləri eşitməli olurdum: «Bura gəl, Coslin Devid Makdauell!» Mənim doğuluşumdan iki həftə sonra Alman qoşunları Polşaya daxil oldular. Fransa və İngiltərə isə Hitlerə müharibə elan etdi. İki ildən sonra Perl-Harbor bombalanır və mənim bacım Şerli tibb bacısı kimi kömək etmək üçün könüllü olaraq müharibəyə yollanır. Bacı və qardaşlarım arasında bizim uğursuz ailəmizi tərk edən birinci insan Şerli olur.

Mənim ən erkən uşaqlıq xatirələrim Şerli ilə bağlıdır. O, evə ezamiyyətə gəldiyi zaman, mənə müxtəlif hədiyyələr: qalaydan hazırlanmış əsgərlər və ya kiçik tank oyuncaqlar ordusu gətirirdi. Hərbi formasında olduğu zaman o, mənim gözümdə çox qamətli görünürdü. O, çox gözəl idi!

Mənim dörd və ya beş yaşım olduğu zaman, bacım evə Sten adlı hündür desant oğlanla birlikdə gəlmişdi. Bir dəfə Şerli məni bir kənara çəkib qulağıma pıçıldayaraq dedi: «Coş, mən Stenə ərə getməyə hazırlaşıram və səni bu evdən qurtarmağa çalışacağam! Orada isə kim bilir, bəlkə, sən özün bir gün buradan canını qurtarıb bizim yanımıza gələcəksən və bizim hamımız bir yerə yaşayacağıq».

Nəhayət, ayrılıq günü gəlib çatdı. Mən hönkürtü ilə ağlaya-ağlaya, Şerlidən yapışmışdım və onu buraxmaq istəmirdim. Mən bizim yerli kinoteatrlarda filmin əvvəlində göstərilən kino xronikanı artıq görmüşdüm və ona görə də onların müharibə gedən yerə yollandıqlarını... və hətta orada ölə biləcəklərini bilirdim. Lakin əlini Stenin ovucları arasında gizlədən Şerliyə baxdığım zaman, sanki onların Floridada və ya Koliforniyada qayğısız bir məzuniyyət keçirəcəyini düşünmək olardı.

Hətta onun bağladığı müqaviləyə əsasən xidmətinin bitdiyi və müharibədən evə qayıtmaq şansı olduğu zaman belə, Şerli Avropada qalaraq ön cəbhədə xidmət etməyi seçmişdi. Bir dəfə anamın yataq otağında ağladığını və nə olduğunu soruşduğumu xatırlayıram. Atamın yenə də nəsə pis bir şey etdiyini söyləyəcəyini düşünürdüm. Lakin onun ağlamağının səbəbi atam deyildi. O, Şerlidən məktub almışdı və bacım müharibə bitənə qədər Avropada qalacağını yazırdı.

Xoşbəxtlikdən, Şerli müharibədən sağ-salamat qayıtdı. Lakin bu dəfə o, artıq bizə qayıtmadı. Onlar Stenlə evlənərək Çikaqoda yaşadılar. Mən onlara kocə bilmədim və bunun səbəbini özüm də bilmirəm. Lakin buna baxmayaraq, tez-tez onlara gonaq gedərdim.

Mənim ən erkən uşaqlıq xatirələrim digər bacım olan Cunla bağlıdır. Evimizin yanında olan böyük paltaryuyan beton çənlərdə onun məni necə çimizdirdiyini indiyə kimi xatırlayıram. Anam ağır çəkili olduğu üçün mənim dalımca gəzə bilmirdi və buna görə də çox vaxt Cun mənə dayəlik edirdi. Bir dəfə dörd-beş yaşım olduğu zaman birlikdə şəhərə getməyimizi xatırlayıram. Cun yaşından böyük görsənirdi və çox vaxt insanlar məni onun oğlu hesab edirdi.

Bir dəfə şəhər gəzintilərimizin birində yaşlı bir qadının Cuna bu sözlərlə müraciət etdiyini xatırlayıram: «Sizin necə də yaraşıqlı oğlunuz var!» O, bizi Bettl-Krikdə bir səkinin yanında dayandıraraq yanaqlarıma toxunub dedi: «Siz bunun mənalı mavi gözlərinə bir baxın! Və sonra əlavə edərək dedi: “Yəqin ki, çox dəcəl uşaqdı, hə?»

Naməlum qadınla zarafat etməyi qərara alan Cun cavabında gülümsəyərək dedi: «Yox, o qədər də dəcəl deyil. Nə desəm, yerinə yetirir. Sən ağıllı oğlansan Con, düz deyil?». Mən də təsdiq əlaməti olaraq başımı var gücümlə tərpədərək dedim: «Mən anama qulaq asanda o, mənə dondurma alır!»

Tanımadığımız bu qadın bir neçə şirin söz dedikdən sonra pul kisəsindən qəpik cıxarıb bizə uzatdı və yüksək səslə: «Cavan oğlan, mən də səni dondurmaya qonaq edirəm!» — dedi. O, bizdən uzaqlaşarkən uca səslə öz-özünə deyirdi: «Sən bu ağıllıya bir bax!» Mənimlə bacıma isə yolun o biri tərəfinə keçərək Sallivana kafesindən dondurma almaq qalırdı. Cun mənə iki pors vanilli dondurma sifariş etmişdi.

Mən Cunu çox sevirdim. O, çox diqqətli və hətta artistsayağı təbiətə malik idi. Fortepianoda çox yaxşı ifa edirdi. Cunun bizim ailənin nəfəsi olduğunu söyləmək olardı. «Bizim zamanda artıq belələri yoxdur» məsəli əsl Cuna aid idi. Əgər Cunun mənim atamla eyni bezin qırağı olan Merl Louri kimi əri olmasaydı, onun çox gözəl gələcəyi ola biləcəyini dəfələrlə düşünmüşdüm.

Düzdür, Merl öz ailəsinə əl qaldırmırdı, lakin yenə də heç bir şeyə yaramayan içki düşgünü idi. O, soyuducu təmiri üzrə çox yaxşı usta idi və ümumiyyətlə, əlindən çox iş gəlirdi. Lakin müntəzəm sərxoşluq ona öz həyatını idarə etməyə imkan vermirdi. Sanki o, özünü ələ ala bilmirdi. Mənim fikrimcə, Cun da Şerli kimi ərə gedərək canını bu fermadan qurtarmaq istəmişdi. Deyildi və əməl edildi — tezliklə Cun özü də beş uşağın, hətta Merl də daxil olmaqla altı uşağın qayğısına qalmalı oldu. Bir dəfə Milad Bayramı günü hamımızın şam ağacının ətrafında toplaşaraq hədiyyələrin açılması anını gözlədiyimizi xatırlayıram. Elə bu zaman sərxoş atam ortalıqda peyda oldu. O, öz kreslosuna yıxılaraq möhkəm xoruldamağa başladı. Biz isə indi onun ardınca Merlin peyda olacağını gözləyirdik. Lakin o gəlib çıxmadı. Sonra öyrəndik ki, o, çox sərxoş olduğu üçün sürüşkən yolda ayaqları sürüşərək düz qar komasının içinə yıxılb və orada da batıb qalıb. Həddindən artıq sərxoş olduğu üçün başqalarının köməyi olmadan ayağa qalxa bilməyib. Merl indi də yenidən atamla birlikdə içmək üçün çox gec saatlarda evə qayıdırdı.

Müharibə sona çatdıqdan az sonra, Kiçik Uiton hələ yeniyetmə olan Karla adlı yerli qızlardan birinə bənd olmuşdu. Mən də daxil olmaqla ailəmizdə heç kəs bu qızı ciddi qəbul etmirdi. Anam həmişə Karladan şikayət edirdi.

Karla və Kiçik bizim malikanənin həyətində yerləşən əlavə tikilidə məskən saldılar. Tez-tez Karlanın gah bu, gah da digər şeylərdən ötrü qardaşımı necə danlayaraq zəhləsini tökdüyünü eşidirdim. Onun cingiltili səsi lap uzaqlardan eşidilirdi. Bir dəfə Kiçik həyətdəki otları biçdiyi zaman, özü də bilmədən Karlanın evin qabağında əkdiyi çiçək ləkini dağıtmışdı. Karla onu söyüş yağışına tutaraq, yumruqlarını büküb qardaşımın üstünə elə hücum çəkmişdi ki, sanki üçüncü dünya müharibəsi başlamışdı.

Kiçik və Karla böyük evdə məskən saldıqları vaxtdan etibarən, o, məni də ondan qorxmağa məcbur edirdi. Bir dəfə radioda kimin nəyə qulaq asacağını ayırd etdiyimiz zaman az qala əlbəyaxa olacağımızı xatırlayıram. Mən «Yaşıl eşşəkarısına», o isə «Berns və Allena Şouna» baxmağı tələb edirdi. O, radio dalğalarını bir-birinin ardınca fırladır və yerimdə oturub cinqırımı çıxartmayım deyə üstümə qışqırırdı. Cavabında isə mən, atamın anamın ünvanına dediyi ən nalayiq sözlərdən biri ilə onu söydüm. Sonra Karladan canımı qurtarmaq üçün özümü güclə çölə atdım. O isə məni «yeddi qat dərimi soyacağı» ilə hədələyərək ardımca qaçdı. Evimizin yaxınlığında bitən hündür söyüd ağacına çıxmaqdan başqa çarəm yox idi. Bu ağac çətin vəziyyətlərdə mənim ən etibarlı sığınacaq yerim idi. Hakim zirvədə yerimi möhkəmlədərək, hətta o, ardımca ağaca dırmanmağa cürət etsə belə, onu sapandla layiqli şəkildə qarşılayacaqdım.

Bu söyüd ağacından bəzən hava qaralanda düşməli olurdum. Halbuki, həmin vaxt mən artıq öz yatağımda olmalı idim və ona görə də yataq otağının pəncərəsindən evə daxil olurdum.

Ailə mənzərəmizin zirvəsində iki böyük sima olan atam və anam dayanırdı. Mənim onlar barədə ən erkən xatirələrim, bir dam altında yaşayan və daim bir-biri ilə didişən iki insanın xatırələridir. Heç vaxt onların bir-birinə isti münasibət göstərdiyini görməmişdim. Onların bir-birinə gülümsədiyini, qucaqlaşdığını, əl-ələ tutduğunu qətiyyən xatırlamıram. Hələ öpüşmək barədə heç söz ola bilməzdi. Atam yalnız sərxoş olana qədər içməkdən başqa heç nə bilmirdi. Anam isə atamın ailəsinə və təsərrüfata olan laqeyid münasibətinə görə onu öz söyüşləri ilə cana yığırdı. Atamı ən pis söyüşlərlə söymək üçün söz tapmaq anam üçün qətiyyən çətin deyildi. Bəlkə də, onlar ilk tanış olduqları vaxt atam bu qədər də içki düşgünü deyildi və anamın hökmran ədaları nəticəsində o, sərxoşluğun ən son həddinə çatmışdı. Bəzən atam o qədər sərxoş olurdu ki, ayaq üstə dayana bilmirdi və bu zaman anam uğursuz həyatının bütün hirsini onun üzərinə tökürdü. Yox, anam onu yumruğu və ya təpiyi ilə vurmurdu, sadəcə olaraq, iki əli ilə kürəyindən bərk itəliyərək kresloya otuzdururdu.

Əlbəttə, bu, atamın anamla necə rəftar etməsi ilə heç müqayisəyə gəlməzdi. Atam sərxoş olduğu zaman, hələ özünü idarə edə biləcəyi anlarda həddindən artıq azğınlaşaraq istənilən bədbəxt hadisəni törədə bilərdi. Dəmliyin son həddində onun həmişəki şikarı anam oludu. Bəzən atamın onu az qala ölənə qədər döydüyünün şahidi olurdum.

Nə olursa-olsun, onun bütün çatışmamazlıqlarına və zəifliklərinə baxmayaraq, uşaqlıq illərində yeganə etibarlı dayağım anam idi. Sadə dillə desək, onun məni sevdiyini bilirdim. Mən də onu sevirdim. Aramızda çox şey baş vermişdi, sevgimiz çox imtahana uğramışdı, lakin nəticədə bir-birimizə daha çox bağlanmışdıq.

Mülayim bir payız günündə, şəkil albomunu vərəqləyən anamın dizləri üstündə oturdum və onunla birlikdə şəkillərə baxmağa başladım. O zaman beş ya da altı yaşım var idi və o günü heç vaxt unutmayacağam. Ana, Milad Bayramında istədiyim hər-hansısa bir hədiyyəni özümün seçməyimi təklif etdi. Mən oyuncaq dəmir yoluna əlimi uzatdım. Milad səhəri böyük bir dəmir yol dəstini şam ağacının altında gördüyüm zaman sevincimin həddi-hüdudu yox idi. Bax, bu, əsil Milad idi! Bu anı heç vaxt unuda bilməzdim.

Anam həmçinin ailəmizdəki nizam-intizam və tərbiyə işinin başında idi. Mənim ərköyünlüyüm həddini aşdığı zaman, o, çubuq qıraraq yenidən onun yanına qayıtmaq üçün məni söyüd ağacının yanına göndərirdi. Sonra mənə bir neçə yandıran çubuq ilişdirmək üçün alt paltarımı aşağı çəkirdi. Mən, adətən, onun «cəza kötəyinə» (bizdə söyüd çubuğu idi) etiraz etmirdim. Lakin mən də öz növbəmdə strateji ehtiyat tədbirləri görməyi təxirə salmırdım.

Yadımdadır, bir bazar günü, nahar vaxtı qonaq qəbul etmək üçün anam masanı bəzəmişdi. Mən isə çox acımışdım və gözümün qurdunu öldürmək üçün gah bir yeməkdən, gah da digərindən dadmağa başladım. Anam bunu bir daha etməmək üçün mənə xəbərdarlıq etdi. Lakin mən qulaq asmırdım. Nəhayət ki, onun səbri tükəndi. O, məni qapının ağzına itələyərək, söyüd çubuğu gətirmək üçün ağacın yanına göndərdi. Mən tapa bildiyim ən nazik çubuqla onun yanına qayıtdım.

Evə qayıtdığım zaman, o, məni köynəyimi soyunmağa və stolun ətrafında firlanmağa məcbur etdi. Özü isə mən hər dəfə onun yanından keçdiyim zaman çubuqla vurmaq üçün masanın bir küncündə hazır dayandı. Əvvəlcə, asta-asta gedirdim, lakin bir neçə dövrədən sonra çubuğun məndən yan keçməsi üçün daha böyük sürətlə dövrə vurmağa başladım. Nəticədə isə, ya anamın çubuğu məndən yan keçir, ya da güclə mənə çatırdı. O, hətta mənim hiyləmi başa düşsə də, özünü bilməməzliyə vururdu. Masanın ətrafında altı və ya yeddi dövrə vurub, iki-üç çubuq zərbəsi alandan sonra o, öz tərbiyə işindən razı halda məni azad buraxırdı. O, sakit səs tonu ilə: «Qoy, bu, sənə dərs olsun!» deyərək, yırğalana-yırğalana mətbəxə gedirdi.

Əlbəttə, bizim evdə atanın tərbiyəsindən söhbət belə gedə bilməzdi. Sözlərimin çox sərt səslənməsini istəmirəm, lakin ata tərbiyəsinin nə olduğunu qətiyyən bilmirdim. Onu ayıq gördüyüm nadir zamanlar olurdu və bu vaxt spirtli içkinin təsirindən sonra kəskin süstləşdiyi üçün özünü çox sakit aparır və heç kimlə danışmamağa çalışırdı. Onun sərxoş olduğu zamanlarda isə heç birimiz ona yaxınlaşmamağa və onun gözünə görünməməyə çalışırdıq.

Yalnız anama hücum etdiyi zamanlarda onun gözünə görünməyə cürət edə bilirdim. Altı-yeddi yaşım olduğu vaxtlarda anamı ondan müdafiə etməyə çalışırdım. Lakin atamın diqqətini bir neçə dəqiqəlik özümə cəmləşdirməkdən başqa nə edə bilərdim ki? Lakin böyüdükcə daha tez-tez onların arasına girməyə çalışırdım. Atam alçaqboy, arıq bir adam idi və kefli olduğu vaxtlarda məni də anamla birlikdə əzişdirmək onun üçün heç nə idi.

Sevimli adamını müdafiə etmək üçün, hətta atanın belə başını kəsib, lazımınca yerindən qoparmaq istəyinin necə ürəkbulandırıcı və iyrənc bir hiss olduğunu ifadə edə bilmərəm. Bu hiss insanın dünyaya baxışını tamamilə təhrif edir və çox acınacaqlı nəticələrə gətirib çıxarır. Həyatın təbii axınını sıradan çıxarır. Bir çox məktəb yoldaşlarımdan fərqli olaraq, mən möhkəm ata qucağının nə olduğunu bilmirdim. Atanın öz oğlunda tapdığı dostluq münasibətləri mənə tamamilə yad idi. Fermada hər-hansısa bir iş gördüyümüz zaman bir-birimizə dəydiyimiz anlar olurdu və bu zaman mən onunla anamın arasında dayanırdım.

Bir dəfə atam şəhərə getdiyi zaman mən də heç kimin xəbəri olmadan bizim «Şevrole-pikap» avtomobilimizin brezent örtüyünün altında gizlənərək onunla birlikdə getdim. O, sevimli «Daffi» yeməkxanasının pivə satılan yerinə yollandı. Atam orada onu hansı sürprizin gözlədiyindən xəbərsiz idi. Mən Miçıqanda yeni bir qanunun olduğunu təsadüfən burada öyrəndim. Bu qanun ondan ibarət idi ki, sərxoşluq edən əri olan hər bir qadın, spirtli içkilərin satışı ilə məşğul olan istənilən müəssisəyə ərinə spirtli içki satılmaması ilə bağlı qadağa qoya bilərdi. Əlbəttə, demək olar ki, bu qanuna heç kim əhəmiyyət vermirdi və bunun mənə də dəxli yox idi.

Atam pivə masasında yenicə öz yerini rahatlamışdı ki, mən xüsusilə belə vəziyyətlər üçün saxladığım kiçik döyənəyimi özümlə götürərək maşının arxasından düşdüm və bara daxil oldum. «Sizin mənim atama spirtli içki satmağa heç bir haqqınız yoxdur», deyə qışqıraraq barmenin üstünə şığıdım və əlimdəki döyənəklə qarşıma çıxan hər şeyi dağıtmağa başladım. Güzgülər, içki şüşələri, stəkanlar çilik-çilik olmuşdu. Mən hətta pəncərəni də sındırdım. Barda həngamə qopmuşdu və bunun digər həngamələrdən və dava-dalaşdan fərqi ondan ibarət idi ki, barda məndən başqa hər kəs sakit oturmuşdu. Düzdür, mənim üsyanım çox uzun çəkmədi və barda oturan bəzi kişilər məni əlləri ilə arxadan tutaraq dəyənəyi aldılar. Bu hadisə zamanı atam nəinki yerindən tərpənmədi, hətta gözlərini qaldırıb mənim tərəfimə də baxmadı. Sərxoş dostlarının yanında atamı dünyadakı ən pis söyüşlərlə söyərək, ağır-ağır evə tərəf yönəldim.

Anam baş verənləri eşitdiyi zaman, məni əməlli-başlı danlayaraq, həmişə olduğu kimi söyüd ağacından çubuq qırmağa göndərdi. Anam hətta onu müdafiə etdiyim üçün də mənə güzəştə getmək istəmirdi! O, yalnız: «Mənim oğlum qanunsuzluq edə bilməz» — dedi.

— Axı, atama spirtli içki satmaqla qanunsuzluq edənlər onlardır! — deyərək sakitləşmək istəmirdim.

— Pis bir şey üstə gələn daha pis bir şey heç vaxt yaxşı ola bilməz, Coş! — deyərək söhbətin bitdiyini bildirdi.

Lakin buna baxmayaraq, mən yenə də öz fikrimdə qalırdım.

Həmin gecə «Daffi» barında baş verənlər bir-bir gözlərimin önündə canlandıqca heç cür yuxuya gedə bilmirdim. Əlbəttə, hansısa bir an mən barda əsl həngamə yaratmışdım və bütün bunlar mənim atamın üzündən baş versə də, onun heç nə vecinə deyildi.

Düzünü desəm, mən özüm də ağıllı bala deyildim. On bir yaşım olduğu zaman, avtomobil sürməyi öyrənməyin əsl vaxtı çatdığına qərar verdim. Kiminsə gəlib mənə vaxt ayıraraq, avtomobil sürməyi öyrədəcəyini gözləməyin heç bir mənası yox idi. Ona görə də öz şəxsi planımı işə saldım. Atamın pikapı necə sürdüyünü izlədikcə, mənim də sürücülük barədə əsas biliklərə yiyələndiyimə heç şübhəm yox idi. Buna görə də, atam şəhərə getdiyi günlərin birində, köhnə «Şevi»ni sınaqdan keçirtmək vaxtının gəlib çatdığına qərar verdim. Mənə yoldaşlıq edən isə yanımdakı oturacaqda əyləşən bizim balaca Pipsi idi.

Başlanğıcda hər şey elə də pis getmirdi. İlk on beş dəqiqədə ötürücü qutu qıcırtılı səslər çıxarırdı, lakin sonra ötürücü dəstəyi asta-asta işə salmağı öyrəndim. Tezliklə tövlənin qarşısındakı palçığın üzərində və kənd yolunda çox asanlıqla təkər izləri qoymağa başladım.

Birdən-birə gözləmədiyim halda maşının qarşısında dovşan peyda oldu. Pipsi də bunu gözləyirmiş kimi, sanki şüşədən çıxıb dovşanı tutmaq ümidi ilə gözlərimin qarşısında sıçrayıb tullanmağa başladı.

O, dizlərimin üstündə tullanaraq hürür, mən isə hara getdiyimi bilmirdim. Çəmənlikdən çıxaraq maşını böyük şam ağacına çırpdım ki, bu da sürətimi bir az azaltdı. Amma tamamilə yox. Sonra kolları biçə-biçə, inəklərin otlaq yerinə açılan darvazanı saxlayan dirəyə çırpıldım. Dovşanın isə, aydın məsələdir ki, artıq izi-tozu da qalmamışdı.

Maşından düşərək zədələnmiş yerlərə baxmağa başladım. Radiatorun şəbəkəsi bir neçə yerdən qopmuş, kapot deşilmiş, pərlər əzik-əzik olmuş, işıq şüşələri sınmış və bütün bunlardan əlavə, şam ağacına dəydiyim zaman avtomobilin gövdəsində dərin çuxur əmələ gəlmişdi. Pipsi isə, sanki günahkar baxışlarla aşağıdan yuxarı mənə baxır və cavabında zingildəyirdi. Mən dərindən ah çəkərək: «Hə, sən burada günahkar deyilsən» deyərək, bundan sonra nə edəcəyimi düşünməyə başladım.

Yerə sərilmiş dirəyə yaxınlaşaraq, onu yenidən öz yerinə salmaq istəsəm də, o, sınmış gəmi doru kimi qətiyyən yerində düz qala bilmirdi. Mən başımı qaşıyaraq, bundan sonra nə edəcəyimi düşünməyə başladım. Bəlkə, özüm maşını düzəltməyi sınaqdan keçirim. Bundan bir xeyir əldə edəcəyim üçün deyil, daha çox vicdanımı sakitləşdirmək üçün müəyyən bir müddət əyilmiş və sıyrılmış dəmiri düzəltməyə və cilalamağa çalışdım. Sonra əzik-əzik olmuş maşını tövləyə sürdüm. Onu orada qoyaraq evə qayıtdım və yorğanın altında gizləndim. Günorta saat üç idi.

Bir neçə saatdan sonra artırmada atamın addım səsləri eşidilməyə başladı və giriş qapısı cırıltı ilə açıldı. Onun gah o divara, gah bu divara dəyməsindən, büdrəməsindən sərxoş olduğu bilinirdi və o, mənim otağıma tərəf yaxınlaşırdı. Öz-özümə dedim: «Aha, gözlə. İndi hər şey başlayacaq».

— Coş, sən haradasan? — deyərək o qışqırmağa başladı

Mən isə çarpayıya daha çox qısılaraq, gözlərimi bərk-bərk yumdum. Otağımın qapısı taybatay açıldı və hətta başıma bürüdüyüm yorğanın altından, atamın qapının çərçivəsindən necə sallandığını hiss edirdim.

— Coş! — deyərək o, yenidən məni çağırdı, amma bu dəfə daha asta səslə. Mənim cavabımı gözləmədən (onsuz da ona nə cavab verəcəyimi bilmirdim) yenidən davam edərək dedi: «Bəs buzovlara kim yem verəcək, mən səndən soruşuram?»

Mən gözlərimi açdım.

— Bəsdir yatdın, ayağa qalx! İş səni gözləməyəcək.

Qulaqlarıma inanmayaraq, ehtiyatla yorğanın altından baxmağa başladım. Məni təəccübləndirən, onun mənim harada gizləndiyimi tapması deyil, pikap barədə bir kəlmə də söyləməməsi idi. Məgər o, hələ onu görməmişdi? Yorğanı üstümdən ataraq, buzovları yedizdirmək üçün bütün gücümlə tövləyə qaçdım.

Bir neçə saatdan sonra artırmadan metal cingiltilərinin səsi eşidilməyə başladı. Sonra anamın narazı səsi eşidildi. Məni görməsinlər deyə ehtiyatla artırmaya yaxınlaşdım. Tövlənin sınıq pəncərəsindən boylanaraq nə baş verdiyini izləməyə başladım. Atam əlində taxta çəkic tutaraq çaşqınlı içərisində hər tərəfi əzilmiş maşına baxırdı. Anam isə emosiyalarını saxlaya bilməyərək tufan qopararaq deyirdi:

— Bütün ağlını itirmisən! Sərxoşluğunun nə ilə nəticələndiyini görürsən? Hər şey darmadağın olub! İndi bu çəkiclə nə edəcəksən ki? Onsuz da özün heç nə edə bilməyəcəksən. Get, maşını düzəltmək üçün usta ilə danış!

Atam çəkici yerə atdı. O, üzündəki çaşqın ifadə ilə deyirdi:

— İnan ki, heç bir şey xatırlamıram... Axı, mən maşını heç bir yerə vurmamışam...

— Heç bir şey xatırlamır! Əlbəttə, o qədər sərxoş olanda xatırlamazsan da.

— Yəqin ki...

Mən isə sakitcə tövlədə öz işimə davam etdim və baş verənlər barədə heç kimə bir kəlmə demədim.


* * *

Məni düzgün başa düşün. Onsuz da, bu və ya digər şəkildə mən atamın sərxoşluğunun ən qatı düşməni idim. İçkinin onu bir heçə çevirməsi hələ az imiş kimi, o, evimizə dava-dalaş və nifaq gətirirdi.

Mən bacardığım qədər atamı alçaltmağa çalışırdım. Səhərlər təsərrüfat işləri ilə məşğul olduğumuz zaman gözlərimi ondan ayırmırdım. Malikanəmizin hər yerində gizlətdiyi şərab şüşələrindən birinə yapışmaq üçün o, gizlincə məndən uzaqlaşmağa çalışsa da, səssizcə ardınca düşərək onu izləyirdim. Atam bu şərab şüşələrini fermamızın hər yerində, ağlımıza gəlməyən yerlərdə gizlədirdi. Əgər tapsam bu şüşələri sındıracağımı bilirdi. Lakin mən həmişə onları sındırmırdım. Bəzən bu şüşələr yarımçıq olduğu zaman öz sidiyimi onların içinə tökürdüm və nə içdiyini anlamayan sərxoş atamı izləməkdən məmnun olurdum.

Bəzən isə o, çox sərxoş olduğu zaman əgər bizim evə qonaq gələcəkdisə, onda malikanəmizdə dolaşan heç kimin gözünə dəyməsin deyə atamın pikapını həyətin arxa tərəfinə sürürdüm. Sonra sərxoş atamı taparaq, itələyib dərzlər yığdığımız anbara salırdım və kəndirlə bərk-bərk dirəyə bağlayırdım. Bir kəndiri əlinə, birini boynuna, birini isə ayaqlarına bağlayırdım.

— Coş, axı, mən sənin atanam... — deyərək o xırıldayırdı.

— Sənin kimi ata olar! — deyərək cavabında dişlərimi qıcayırdım və bütün gecəni onu orada saxlayırdım.

Sonra qonaqlar gəldiyi zaman, anam məni çağırıb qonaqları qarşılamağı evə aparmağı tapşırırdı. Əgər atamı soruşan olsaydı, mən məsum bir ifadə ilə: «Harasa gedib, yəqin indilərdə gələr» və ya «Şəhərdə təcili işi çıxıb» deyirdim. Bundan sonra daha heç kim başqa sual vermirdi. Bu şəhərdə mənim atam qədər içki düşgünü olan başqa bir adam yox idi və bunu hamı bilirdi. Yəqin ki, elə buna görə də, gələn qonaqlar onun evdə olmamasının daha yaxşı olduğunu düşünürdülər.

Qonaqlar gedəndən sonra, atam hələ də tövlədə olduğu vaxt, mən öz çarpayıma uzanaraq gözlərimi qırpmadan tavana baxır və düşünürdüm: bəlkə, sakitcə tövləyə gedərək kəndiri onun boğazına keçirim və onu boğum... Yəni, onun bu qayğı dolu dünyanı tərk etməsinə kömək edim... Məni bunu etməkdən saxlayan yeganə şey — polislərdən qorxu idi. Bəlkə onlar hər şeyi bir-biri ilə tutuşduraraq onu mənim öldürdüyümü biləcək və məni həbs edəcəkdilər?

Çünki polis artıq iki dəfə bizim evimizi ziyarət etmişdi. Bir dəfə mən atamı paltaryuyan çəndə az qala boğulana qədər saxlamışdım və sonra o ayılandan sonra anamı az qala ölənə qədər döymüşdü. Bu polislərin birinci gəlişi idi. Bir dəfə də, unitazın içinə öz nəcisimi edəndən sonra atamın başını ora salmışdım və boğulsun deyə suyu dalbadal buraxmağa başlamışdım. Bu hadisədən sonra polislər ikinci dəfə bizim evə təşrif buyurmuşdu. Mən etdiklərimə görə qətiyyən vicdan əzabı çəkmirdim. Atama olan nifrətim günü-gündən daha çox artırdı. Düzdür, bəzən ümidimi kəsərək daha ona baş qoşmamaq istəyirdim. Çünki, nə qədər onunla anam arasındakı dava-dalaşın içinə girərək onlara mane olmağa çalışsam da, onun sərxoşluğuna birdəfəlik son qoymağa çalışsam da, o, öz bildiyini etməyə davam edirdi. O, sərxoş olduğu zaman, anam onu danlamağa başlayanda da, yumruqlarını və təpiklərini işə salaraq anamı döyməyə başlayırdı.

Mənim yeganə təsəllim bizim balaca atımız Dolli idi. Hər səhər başımı onun isti boynuna qoyaraq tüklərini sığallayırdım və bu zaman özümü çox yaxşı hiss edirdim. Demək olar ki, özüm də bilmədən, ev heyvanları ilə psixoterapiya seansları keçirirdim. Mən onunla vaxt keçirməyi, onu samanla, arpa ilə yedizdirməyi, onunla hər barədə söhbət etməyi çox xoşlayırdım. O da, həmişə olduğu kimi səbirlə və sakitcə mənim bütün söhbətlərimə qulaq asırdı.

Atamın söyüşlərini və inəklərin həmişəkindən daha bərk movuldadığını eşitdiyim səhər yenə də onun yanında idim.

— Gözlə görüm, orada nə olub. Məncə o, süd sağan borunu nasosa birləşdirmək istəyir və bunu heç cür edə bilmir. Belə ola bilərmi, sən nə düşünürsən? – deyərək Dolliyə səsləndim.

Dolli isə sakit qonur gözlərini qırparaq baxışları ilə mənə cavab verdi. Mən səhər anamdan gizlin oğurladığım şəkər tikəsini ona uzatdım. «Dolli, yaxşı ki, o, səni sağmağa cəhd göstərməyib» — deyərək onunla zarafat etdim.

Bu zaman anamın ət ürpədici çığırtısını eşitdim. O elə qışqırırdı ki, sanki bu çığırtıdan bu dəqiqə çiyərləri partlayacaqdı. Anam bütün gücü ilə qışqıraraq: «Sən bu südsağan maşınları bu heyvanlardan belə sallaya-sallaya bir gün onların hamısını gəbərdəcəksən» dediyi zaman, hətta bir anlıq inəklər də səslərini kəsdilər. Sonra inəklər yenidən movuldamağa başladığı an, uzun-uzadı səslənən qulaqbatırıcı fəryad sədaları eşitdim.

Bütün gücümlə tövləyə tərəf qaçdım. Anamın səsi indi daha ucadan gəlir və hətta xırıltı ilə atamın söyüş səsləri də eşidilirdi. Tövlənin içində yenə də mənə tanış olan ürəkbulandırıcı səhnəni gördüm: atam yenə də anamı döyürdü. Bu dəfə o, anama sərt rezin boru ilə bir-birinin ardınca dayanmadan zərbələr endirirdi. Mən onların yanına yetişənə qədər, atam onu artıq başdan ayağa qədər əzişdirmişdi. Anam inəklərin ayağı altında qalaraq, köməksizcəsinə inək peyinin içərisində çapalayırdı.

Bir göz qırpımında atamın üstünə cumaraq, eyni zamanda onu təpikləməyə, yumruqlamağa, dişləməyə və dünyadakı ən pis söyüşlərlə söyməyə başladım. Atam, sanki özünə gəlmək üçün başını silkələyərək səndələdi. Bir anlıq onun gözləri mənim gözlərimlə toqquşdu. Bu zaman o, söyə-söyə rezin borunu əlindən yerə ataraq, səndələyə-səndələyə tövlədən çıxdı.

Bilmirəm niyə, amma belə anlarda o, heç vaxt mənim zərbələrimə zərbə ilə cavab vermirdi. Mən çox balaca idim və ayıldıqdan sonra mənim dərimi soymaq onun əlində heç nə idi. Lakin həmin anlarda belə şeyləri düşünmək vəziyyətində olmurdum. O, tövlədən çıxandan sonra ardınca qaçıb, onu söyüb qışqırdım: "Mən bir gün səni öldürəcəm! Məni eşidirsən? Bir gün səni ölənə qədər döyəcəm, bunu bil!" Sonra çəkici ardınca ataraq yenidən qışqırdım: "Yatdığın zaman sənin işini bitirəcəm! Bıçağı düz ürəyinə saplayacam və hələ bir neçə dəfə yerində fırladacam!" Atam isə heç mənim tərəfə baxmadan sakitcə çıxıb getdi.

Sonra anamın kömək üçün səsləndiyini eşitdim. O, yerindən qalxa bilmirdi və mənim də onu qaldırmağa gücüm çatmırdı. O, mənə görə çox ağır idi. Onun üzündəki qanla qarışmış inək nəcisini təmizləmək üçün yanında yerə çökdüm və onunla birlikdə hönkür-hönkür ağlamağa başladım.

— Oğlum, o, bunu qəsdən eləmədi! — deyərək, anam yalvarıcı baxışlarla mənə baxdı.

Həmin anlarda dəhşət içərisində düşünürdüm: «O nə üçün məni buna inandırmağa çalışır?»

— O, bunu qəsdən etmədi, — deyə yenidən təkrarlayaraq göz yaşlarını udurdu. Lakin mən atamın bunu qəsdən etdiyini bilirdim. Mən də onunla eyni cür rəftar etmək istəyirdim. Mən ona necə də nifrət edirdim! Mən bütün varlığımla ona necə nifrət etdiyimi hiss edirdim. Onun anama etdiklərini onun öz başına gətirmək istəyirdim. O, bizi incitdiyi kimi mən də onu incitmək istəyirdim. Hətta məndən olsaydı, onun bizə etdiklərinin ikiqat, üçqatını onun başına gətirərdim. Anamın səsi məni bu düşüncələrdən ayırdı. O, həyəcanlı səs tonu ilə:

— Get, Ueyni çağır. Get, onu səslə, qoy bura gəlsin.

«Hə, Ueyni çağırmalıyam. Mən gedib onu çağırmalıyam», — deyə öz-özümə düşündüm. Sanki daxilimdə hər şey donmuşdu. Mən ayağa qalxaraq evə tərəf qaçdım.

## Üçüncü fəsil

Ueyn


Anam: «Mən Ueynsiz neyləyərdim», — deyə təkrarlamağı çox xoşlayırdı. Bu da səbəbsiz deyildi.

Artıq çəkisinə və məhdud hərəkət qabiliyyətinə görə anamın görə bilmədiyi bütün ev işləri Ueyn Beylin üzərində idi. Mən altı yaşımda olduğum zamanlarda o, ilk dəfə bizim evimizdə görünməyə başladı və fermer arvadının görəcəyi işlərin çox hissəsini öz üzərinə götürdü. O, yalnız ev işləri ilə məşğul olmurdu. O, gözəllik yaratmağı da çox xoşlayırdı. Bizim evimizdə divarlardan şəkillər asmaq adət deyildi. Lakin Ueyn peyda olan kimi, evimizdə yaradıcılıq və hətta müəyyən bir zövq əmələ gəlməyə başladı. O, qonaq otağının divarlarına cubuqlar vuraraq, onlardan müxtəlif əşyalar, bəzəkli fincanlar asmağa başladı. Nəticədə isə, evimiz həm rahat, həm də zövqlü məkana çevrildi. Həmçinin Ueyn özü ilə tutuquşular da gətirmişdi. Lakin anam bu quşları, ikinci mərtəbədə onun üçün ayırdığımız otağında saxlamağı tapşırmışdı.

Onunla rastlaşdığım həmin günü yaxşı xatırlayıram. Anam məni çağırdığı zaman o, artıq mətbəxdə idi.

— Bax, bu da bizim dəcəlimiz! Siz onunla yaxşı yola gedəcəksiniz, — deyə anam üzümü Ueynə tərəf çevirdi. — Bu gündən etibarən, hətta mənə qulaq asdığınızdan da çox ona itaətli olacaqsınız.

Ueyn gülümsədi. Onun xoşagəlməz xarici görünüşü var idi. O, təxminən qırx yaşlarında, arıq və çevik bədənə malik olan bir kişi idi. Onun çox qəribə uzun barmaqları var idi. Saçlarını səliqə ilə arxaya daramışdı. Əyninə səliqəli şalvar geyinmiş və köynəyinin düymələrini sona qədər bağlamışdı. O, mənə tərəf gələrək, gözlərimin içinə baxmaq üçün aşağı əyildi. O gülümsədiyi zaman nazik dodaqları yoxa çıxdı və böyük ağzında kiçik sarımtıl dişləri göründü. Sonra Ueyn əlini çiynimə qoyaraq dedi:

— Narahat olmayın, xanım Makdauell. Biz Coşla yaxşı yola gedəcəyik. Sonra isə — Düzdür balaca? — deyərək mənə göz vurdu.

Anam qəhqəhə çəkərək dedi:

— Yaxşı, qoy, belə olsun. Gəlin, işə başlayaq... Ueyn, mən artıq bir neçə aydır ki, dolabların üzərini silə bilmirəm. Yəqin ki, sənin onlara əlin çatacaq...

Beləliklə, Ueyn anamla birlikdə yır-yığışa başladı və mən, ona bir daha yaxşı-yaxşı nəzər salmaq üçün bir anlıq mətbəxin qapısında dayandım və sivişərək oradan çıxdım. Ueyn isə gülümsəyərək anamın önlüyünü öz üzərində ölçüb-biçirdi. «Eh, sən bu köməkçiyə bir bax. Tozları silmək tövlədən peyini təmizləyib çıxarmaq deyil ki!» — deyə öz-özümə düşündüm.


* * *

Həmin səhər ev işlərindən fərqli bir kömək istəmək üçün, evə qaçıb Ueyni tövləyə çağırdım. Əlbəttə, o da bu qışqırıq səslərini eşitmişdi və orada nəsə baş verdiyindən xəbərdar idi. Çünki belə hadisələr bizim evdə tez-tez baş verirdi və əlbəttə ki, sonuncu da olmayacaqdı. O, qab yuduğu yerdə başını mətbəxin pəncərəsindən çölə çıxartdı və sonra əlini mətbəx dəsmalına silə-silə arxayıncasına çölə çıxdı. Aşağı əyildi və nəfəsini düz sifətimə verərək soruşdu: «Balaca, anan məni çağırır eləmi?»

Mən bir addım arxaya çəkildim. Onun ağzından həmişə pis qoxu gəlirdi. Lakin simasında, sanki məni başa düşdüyünü göstərirmiş kimi mülayim bir ifadə var idi və məndən də onu başa düşməyimi istəyirdi. Lakin o, məni qucaqlayaraq təsəlli vermək üçün əllərini uzatdığı zaman, onun üzündəki yazıq ifadəni sanki görmürəmmiş kimi, qəsdən arxaya çəkildim.

— Ora get, anama kömək lazımdır, — dedim.

O isə, saçımı sığallamaq üçün yenidən əlini mənə tərəf uzadaraq dedi:

— Bu qədər narahat olma, Coş. Gedək, görək nə edə bilərik.

Biz evdən çıxaraq tövləyə tərəf yollandıq. Anam qoyub getdiyim kimi, hələ də inək nəcisinin içərisində çapalayır və ayağa qalxmaq ümidi ilə o tərəfə, bu tərəfə vurnuxurdu.

Bu zaman bizim Ueyndən bir neçə yaş böyük olan və Cırtdan ləqəbi qoyduğumuz digər bir işçimiz də köməyə gəldi. Üçümüz bir yerdə anamı ayağa qaldıra bildik. Onun hər iki bud oynağı öz çanağından çıxmışdı. Yalnız atamla dava-dalaşdan sonra deyil, artıq çəkisinə görə də bu hadisə onun başına tez-tez gəlirdi.

Cırtdan pikapı tövlənin qabağına sürdü və biz anamı düz qapının kəndarına qədər gətirdik və çox çətinliklə içəri saldıq. Ueyn, anamın budunu yerinə salmaq üçün həkim Bleykslinin ardınca getdi. Cırtdan məni məktəbə aparmağı təklif etdi, lakin mən Dollinin tərkində gedəcəyimi söylədim. Dolli bizim qoca iş atımız idi və o, fermanın bir kilometrindən uzağa getməməyə öyrədilmişdi. Ona görə də məktəbə gedən yol, — Dolli üçün çox uzaq bir məsafə idi.


* * *

Anamın yataqdan qalxa bilmədiyi bir neçə həftə ərzində evin bütün işləri Ueynin üzərində idi. Onun öz ailəsi olmasa da (olsaydı belə, biz ondan bu barədə heç bir söz eşitməmişdik), lakin Leonard Miller adlı çox yaxın dostu var idi. Millerlərin ferması bizim fermadan bir neçə kilometr uzaqda idi. Leonardın özü Ueyndən bir neçə yaş kiçik idi, heç vaxt evlənməmişdi və valideynləri ilə yaşamağa davam edirdi.

Ueynin sürücülük vəsiqəsi də yox idi və buna görə də istirahət günləri Leonard onun ardınca gəlir və onlar şəhərə yollanırdılar. Yay aylarında Leonard atasının «Merkuri» kabrioleti ilə onun ardınca gəlirdi. Belə vaxtlarda Ueyn özünü anasının tərbiyəli yeniyetməsi kimi apararaq deyirdi:

— Mən bu gün gec qayıdacam, ona görə də məni gözləməyin.

— Bu dəfə hara hazırlaşırsan? — deyə anam artırmada dayanaraq ondan soruşurdu.

— Bettl-Krikə. — deyərək, o, dostunun gözəlçə-kabrioletinə tullanırdı.

— Keçən dəfəki kimi yenə də kinoya gedirsiz?

— Hə, bəs necə!

— Hansı filmə baxacaqsız?

— «Arzular Tramvayı». Bu filmə baxacağımı səbirsizliklə gözləyirəm! — deyə Ueyn qışqırırdı. Bu zaman Leonard səbirsizliklə maşını işə salırdı.

— Axı, siz ikilikdə bu filmə bir neçə dəfə baxmısınız?

— Yenə də baxacağıq! — deyə Ueyn gülümsədiyi zaman Leonard maşını yerindən tərpədərək oradan uzaqlaşırdı.

— Özünüzü yaxşı aparın, — deyə anam öz-özünə danışır və yırğalana-yırğalana evə qayıdırdı.

Bir dəfə qonşuların Ueyn və Leonard barədə qeybətləşdiyini eşitdim. Həmin gün Ueynin istirahətə yollandığı bazar günü idi. Atamla bir neçə qədəh vurandan sonra, Cənab Brayen Leonard Millerlə Ueynin münasibətlərində bir qəribəliyin olduğunu söylədi.

— Ancaq mənə elə gəlir ki, onlar yalnız dostluq edirlər, — deyə xanım Brayen ehtiyatlı səs tonu ilə dilləndi.

— Sən yenə də onların havayı vəkili kimi öz tutduğunu buraxmırsan, — deyə cənab Brayen hirsləndi.

— Hə-hə, mən də onunla razıyam, — deyə anam razılaşdı.

— Əgər insanlar başqalarının işinə burun soxmağı tərgitsələr, bunun bizə yalnız xeyri ola bilər. İndi bütün evlərin divarları, sanki şüşədəndir və özünü mədəni sayan heç bir insan ora daş atmamalıdır.

Bütün bunları eşitdiyim zaman ikinci mərtəbəyə qalxan pilləkənlərin üstündə donub qalmışdım. Sonra, səssizcə Ueynin yataq otağına daxil oldum. O, evdə olmadığı zaman, onun qiymətli tutuquşularını yedizdirməyi məndən xahiş etmişdi. Mən onları yedizdirməyi xoşlayırdım. Lakin hər dəfə Ueynin otağına daxil olduğum zaman, nəsə özümü qəribə hiss edirdim. Tez quşlara yem səpərək, sürətlə otaqdan çıxdım və qapını ardımca bərk-bərk bağladım.

Mən də xanım Brayen kimi, bağlı qapılar arxasında Ueynlə Leonard arasında nə baş verdiyini dəqiqliyi ilə deyə bilməzdim. Lakin mənimlə Ueynin arasında nələr baş verdiyini dəqiq söyləyə bilərdim.


* * *

Ueyn bizim ailəyə gəldikdən bir neçə həftə sonra mənə sataşmağa başlamışdı. O, birinci dəfə mənə sataşdığı zaman mənim altı yaşım var idi və nə baş verdiyini dərk edə bilmirdim. Yalnız utancaqlıq və narahatlıq hissinı xatırlayıram. Sonra isə həyəcan və zövq, daha sonra isə bütün varlığımı dəlib keçən qəzəb və dərin günahkarlıq hissi. Ueyn tərəfindən olan cinsi və emosional təzyiq növbəti yeddi il ərzində davam etdi.

İki dəfə anama şikayət etdim. Lakin o, qətiyyən inanmadı və hətta bu barədə eşitmək belə istəmədi. Həmin vaxtlarda, nəinki tək-tük insanlar, hətta bütün Amerika cinsi zorakılıq barədə mövzuları xüsusilə müzakirə etmirdi. Çirkli bir parçanı hamının qarşısında silkələməyin lazımsız olduğunu düşünürdülər. Beləliklə də, bu cür məsələləri kökündən necə lazımdır həll etmək əvəzinə, susmağa üstünlük verilirdi.

Ueynin mənimlə necə rəftar etdiyini anama danışdığım zaman, o məni danladıqdan sonra daha bu barədə heç kimlə danışmadım. Mənə kim inanardı ki? Hətta, inansaydılar belə, heç kim artıq baş ağrısı istəməzdi. Çünki, bu problemin öz-özünə düzələcəyini düşünürdülər.

Lakin o, düzəlmək istəmirdi. Fürsət yaranan kimi Ueyn ov kimi dalımca düşürdü. Əgər məni bir-iki saatlıq evdə tək qoysaydılar o, tez özünü çatdırırdı.Tövlədə tək işlədiyim zaman, gec-tez yanımda peyda olurdu. Bəzən isə, yuxudan oyandığım zaman, Ueynin yanımda uzandığını görürdüm. O, məni sığallayaraq, çirkin dilini işə salıb deyirdi: «Bu, sənin xoşuna gəlir, düzdür?» Sonra yataqdan qaldırırdı və mən məktəbə getmək üçün düz onun gözlərinin qarşısında geyinməli olurdum.

Bəzən (inanmaq çətin olsa da) atamla anam bir yerdə, qərb tərəfdə yaşayan qohumlarımıza baş çəkmək üçün evdən gedirdilər. Həmişə olduğu kimi, məni Ueynə tapşırırdılar. Anam evdən çıxmağa hazırlaşaraq mənə bu nəsihətləri verməyi də unutmurdu: «Ueyn sənə nə tapşırsa, yerinə yetir. Yoxsa qayıtdığım zaman, sənə uzun müddət yaddan çıxara bilməyəcəyin dərs verəcəyəm».

— Məni də özünüzlə aparın! — deyə onlara yalvarmağa başlayırdım. Lakin anam gözlərində haqlı olduğunu göstərən qəzəblə qışqırırdı:

— Məktəbdən canını qurtarmaq istəyirsən, hə? Heç vaxt, cavan oğlan. Bundan əlavə, bəs evin işləri ilə kim məşğul olacaq?

Bir dəfə mənim doqquz yaşım olarkən belə səyahət ərəfələrinin birində, anam çox kədərləndiyimi hiss etdi. Sonra diqqətlə sol əlimə baxdı. «Nədir yenə də, sizin o quş ağıllı müəlliminiz əlini zədələyib?» — deyə soruşdu. Mən başımı tərpətdim. Mən anadangəlmə solaxay idim və mənim üçüncü sinif müəllimim cənab Blum, bu vərdişimi tərgidəcəyini qarşısına məqsəd qoymuşdu. Buna görə də məni sol əllə yazan gördüyü zaman xətkeşlə sol əlimdən vururdu.

Anam əlimi ovuclarının arasından buraxaraq dedi: «Eybi yox, qayıtdıqdan sonra ilk işim direktorun yanına gedərək ona bu barədə şikayət etmək olacaq. Daha bəsdir!» Sonra evə göz gəzdirdi. «Amerika fermeri» jurnalını oxumaq istəyən atam, artıq öz kreslosunda xoruldayırdı. Anam da əsnəyərək, əli ilə yatmağa getməyimə işarə edərək dedi: «Coş, artıq gecdir. Sən də get, yat».

Bir neçə gündən sonra onlar pikapa oturaraq səyahətə yollandılar. Maşının arxasında yaranan toz buluduna baxa-baxa özümü qaçılmaz hadisələrə hazırlayırdım. Anam və atam artıq bir həftə burada olmayacağı üçün, indi Ueyndən qurtuluş yox idi. O, həmişə çiyinlərimi sığallamaqdan başlayırdı (hələ indiyə qədər də mənə əziz olan insanların çiynimi qucaqlamasına və ya əlini çiynimin üstünə qoymasına dözə bilmirəm). Sonra yanaqlarımdan öpür və əlini bütün bədənimdə gəzdirirdi. Mən qışqırmaq və bacardığım qədər uzağa qaçmaq istəyirdim. Lakin hara gedə bilərdim?

O isə, şirin dilini işə salaraq: «Coş, bu qədər həyəcanlanma, rahat ol. Axı, bu sənin də xoşuna gəlir» deyirdi.

Etiraf etmək nə qədər çətin olsa da, bəzən bu, mənim həqiqətən xoşuma gəlirdi. Çünki mən bunu diqqət və nəvaziş əlaməti hesab edirdim. Axı, mən sevilməyimi istədiyim heç bir kəsdən diqqət və nəvazişin fiziki əlamətlərini görməmişdim! Uşaq vaxtı, həmişə özümü bu fikir üstündə yaxalayırdım: «Eh, kaş ki, bu, mənim atam olardı. Kaş ki, atam sərxoşluq etməzdi və mənim çiyinlərimi Ueyn deyil, atam qucaqlayardı. Kaş ki, yanaqlarımdan atam öpərdi və qəlbimi sevindirən təsəlliverici, xoş sözlər söyləyərdi!» Mən necə də ata sevgisinə susamışdım!

Valideynlərim səyahətdən qayıtdıqları zaman, ilk sualları Ueynin sözünə baxıb-baxmamağım olurdu. Mən isə, itaətli olduğumu bildirmək üçün başımı silkələyirdim. Bu zaman anam Ueynin bunu təsdiqləyib-təsdiqləməyəciyini öyrənmək üçün onun üzünə baxırdı. O isə ikimənalı şəkildə qımışırdı. O, mənim arxamda dayanaraq, uzun arıq barmaqları ilə çiyinlərimi sığallayır və barmaqlarını sarmaşıq kimi boynumun ətrafında dolaşdırırdı. «O, elə sevimlidir ki... sanki mələkdir» — deyə gurultulu səslə cavab verirdi.

1940-cı ildən 1950-ci ilə qədər Miçiqan fermasının sakit bir guşəsində, uzaq bir kənd «idillasında» belə bir uşaqlıq da olurmuş. Miçiqan dörd fəslin dördündə də yaşıl otlaqları, minlərlə təpələrdə sakit otlayan sürüləri ilə məşhur idi. Bura qonşuları və dostları öz ailə üzvlərin hesab edə biləcəyin bol və firavan bir diyar idi. Burada insanlar gecə vaxtı qapını kilidləməyin nə olduğunu bilmirdilər. Kişilər öz asudə vaxtlarını, şəhərlərinin içərisindən keçən çayda balıq tutmaqla keçirirdilər. Bura, həyəcan siqnallarının eşidilmədiyi, uşaqların öz çarpayılarında rahat yatdıqları bir diyar idi... Heç olmasa bir çox uşağın.

## Dördüncü fəsil

Kiçiyin satqınlığı


1951-ci ilin baharının son günləri idi. Şənbə günü səhər tezdən yuxudan oyandım. Tələsik geyinib, səhərin alaqaranlığında pilləkənlərdən tullana-tullana birinci mərtəbəyə endim. Evdəki səssizliyə qulaq asa-asa bu alaqaranlıqda hamıdan tez oyandığımı, digərlərinin isə hələ yatdığını düşündüm. Üzümə soyuq su vurandan sonra əlimə bir tikə çörək götürüb artırmaya çıxdım.

Mən rütübətli və ağır havanı ciyərlərimə çəkərək düşündüm: «Deyəsən, yağış yağacaq». İşlərimi tez qurtarım deyə tövləyə yollandım. Şehli torpaqda hələ də qatı duman var idi.

Deyəsən, Dolli ilə həddindən artıq çənə vurmuşdum və ona görə də saat yeddiyə qədər işlərimi güclə sona çatdırıb anamı axtarmaq üçün evə qaçdım. «İşlər gözləyə bilər» — deyərək öz-özümə danışdım.

Ueyn mətbəxdə qabları silirdi.

— Qulaq as, anam haradadır? — deyə mən soruşdum.

— Anan məşğuldur, — deyə Ueyn bir-birinə sıxılmış dodaqlarının arasından mızıldandı. O, əllərini önlüyünə siləndən sonra süpürgə və xəkəndazı götürüb qonaq otağına keçdi. — Anan tapşırıb ki, bu gün mənə kömək edəsən. Mən tozları silməklə məşğul olduğum zaman sən döşəməni silərsən.

Mən onun sözünü kəsərək dedim:

— Mənim öz işim başımdan aşır.

— Öz işin? — deyə o, gözlərini qıyaraq birdən soruşdu. — Əgər sənin işin hələ qurtarmayıbsa, bəs bütün səhəri nə ilə məşğul olmusan?

— İş görmüşəm.. Dollini yedizdirmişəm.

— Saat yarım Dollini yedizdirməklə məşğul olmusan? Deyəsən, sən məni axmaq hesab edirsən, cavan oğlan?

— Sən məni düzgün başa düşmədin, — deyə əlavə etdim. Ueyn təəccüblə qaşlarını qaldırdı. — Dolli xəstələnib. Həqiqətən, o xəstələnib.

O, yenidən şübhəli baxışlarla mənə süzdü. Sonra, deyəsən, qəzəbini nəvazişlə əvəz etməyə qərar verib əllərini çiynimin üstünə qoyaraq dedi:

— Gəl, belə edək, buradakı işimizi tez bitirək və birlikdə ananı axtarmağa gedək. Sonra isə sənin Dollinə nə olduğuna baxmağa gedək.

Mən çiynimi dartışdıraraq dedim:

— Mən dedim axı, yox! Anam mənə lazımdır. Gedim axtarım.

— Ey, anan burada yoxdur, atanla birlikdə təpəyə gediblər, — deyə Ueyn qəzəblə səsləndi.

Mən gözlərimi bərəldərək:

— Çoxdan?

Ueyn boşboğazlıq etdiyini anlayaraq, yenidən tozu təmizləməyə başladı və sözarası dedi:

— O, həm də dedi ki, sən oralara gəlməyəsən.

— Deməli, onlar evi oraya aparıblar.

— Sən necə də axmaqsan! Evi necə ora aparmaq olar! — deyərək güldü.

— Elə olar ki! Cırtdan mənə hər şeyi danışıb.

Bu sözləri deyərək qapıya doğru qaçdım.

Ueyn anlaşmazlıq içərisində gözlərini döydü:

— Anan tapşırıb ki, sən evdə qalıb ev işlərində mənə kömək edəsən!

Mən bir anlığın qonaq otağına göz gəzdirərək dedim:

— Ev onsuz da əla vəziyyətdədir, Ueyn. Sən çox yaxşı xidmətçisən!

O, ağzını açmamış mən ildırım sürəti ilə qapıdan götürüldüm.

— Coş! Bu dəqiqə geri qayıt!

Lakin mənim Ueynə tabe olmaq fikrim yox idi. O, mənim əvəzimə divarlarla və ya tutuquşuları ilə də söhbət edə bilərdi. Mən artırmadan çıxıb evi dövrə vurdum, sonra isə malikanəmizin şimalında yerləşən təpəyə doğru qaçdım. Artıq iki gün idi ki, orada böyük meydança qurulmuşdu və bu gün işin ən qızğın vaxtı idi.

Hələ uzaqdan, işçilərin çox böyük həcmli zəncirləri topladığını və əlavə cihazların qurulduğunu görmək olurdu. Həmin vaxt şəhərdən gələn avtomobillər və pikaplar təpənin yamacına doğru irəliləyirdi. Təpənin üstündə isə böyük izdiham var idi. Kiçik artıq çoxdan idi ki, malikanəmizdəki əlavə tikilini təpənin üstünə aparacağı ilə hədələyirdi. İndi bu təpənin üstünü gülüş səsləri bürümüşdü və böyük canlanma var idi. Mən bütün gücümlə qaçırdım, çünki bu cür bir hadisəni qaçıra bilməzdim. Bunu əldən buraxmamalıydım! Bu, sanki pulsuz sirk nümayışindən də əla idi. Sirk — yalnız bizim arxa həyətimizdə baş verirdi.

Biz əvvəllər bu əlavə tikilini hər il mövsüm vaxtı işləməyə gələn və bir neçə ay fermada yaşayan işçilər üçün tikmişdik. İndi Kiçik, bu tikilini öz «yeni sahəsinə» daşımaq üçün yola çıxartmışdı. O, dəfələrlə bu barədə söz salmışdı, lakin anam göz yaşları tökür, atam isə qəzəblənirdi. Sonra o, «məhkəmə tələbi» barədə söhbətlər etməyə başladı və indi Kiçik sözdən əmələ keçmişdi.

— Anacan, «məhkəmə tələbi» nə deməkdir? — deyə sonra anamdan soruşdum.

— Sən hələ bunu bilmək üçün çox balacasan, — deyə anam göz yaşlarını silə-silə cavab verdi. Lakin sonra isə mümkün qədər bacardığı kimi nə baş verdiyini izah etməyə çalışmışdı.

Kiçiyin sözlərinə görə, atam, onun fermada son yeddi- səkkiz il ərzində çəkdiyi zəhmətin əvəzini ödəyəcəyini ona söz vermişdi, lakin sözünü tutmamışdı. Atam həmçinin tarlanın bir neçə hektarını və işçilər üçün olan tikilini də ona verəcəyini söz vermişdi. Lakin atam ona belə bir söz vermədiyini iddia edirdi. Lakin Kiçik atamın belə dediyini eşidən şahidlər tapdı və atamı məhkəməyə verdi. O zaman nə baş verdiyini o qədər də dərk etmirdim. Onsuz da atam və Kiçik arasında həmişə müxtəlif səbəblərdən mübahisələr və dava-dalaşlar baş verirdi. Ona görə də nə barədə mübahisə etdiklərinin mənim üçün o qədər fərqi yox idi. Lakin məni hədsiz dərəcədə maraqlandıran başqa bir şey vardı: evi necə yerindən tərpədib başqa bir yerə aparmaq olardı? Bəlkə, onlar evi vertolyotla yerindən götürüb təpənin üstündəki yeni yerinə qoymuşdular? Yəqin vertolyot alçaqdan uçaraq əlavə tikilinin üstündə dayanıb və möhkəm zəncirlərlə evi ondan asaraq yolun kənarına çıxarıblar!

Bir sözlə, bu evi yerindən necə tərpətdiklərini anlamasam da, hadisənin gedişatını gözdən qaçırmamaq üçün var gücümlə qaçırdım! Təngnəfəs halda təpənin başına çatdım və taqətsiz halda yerə yıxılmamaq üçün özümü güclə saxladım. Həmin vaxt əlavə tikilini yavaş-yavaş yerdən qaldırırdılar və bir neçə işçi ağır taxta vəlləri evin altına itələyirdilər. Evin yanında isə, evin daha asan irəliləməsinə və onun üçün ayrılmış səkinin üstünə qoyulmasına kömək edə biləcək yük maşını işə düşmüşdü. Görünüşündən köhnə hərbi yük maşınına bənzəyən bu maşının təkərlərinin altından çıxan palçıq ətrafa səpələnirdi. Bu zaman atam peyda oldu və əlavə tikilinin bir kənarından təpiklə vuraraq, işçilərin üstünə qışqırıb, onun torpağından rədd olmağı əmr etdi. Lakin hündürboy və cüssəli kişi olan briqadir, atamı başdan-ayağa süzdükdən sonra, öz işçilərinə «boş-boş söhbətlərə görə işdən yayınmamağı» əmr etdi. Atam isə onu söyüb, palçığın içində sürüşə-sürüşə, şerif Reydin yanında dayanan anama tərəf yönəldi.

— Siz nəyə baxırsız? Qoy, indi bu adamlar mənim ərazimdən rədd olsunlar! — deyə o, şerifə səsləndi.

— Mak, heç cür kömək edə bilmərəm (şəhərimizdəki bütün yaşlı nəsil atamı yalnız Mak çağırırdı). — Sonra artıq səhər yağışından nəm çəkmiş kağız vərəqləri atamın gözləri qarşısında silkələyə-silkələyə dedi:

— Bax, buradakı məhkəmə qərarına əsasən, artıq bu ev Kiçiyin şəxsi mülkü hesab olunur və o, bu evlə istədiyi kimi rəftar edə bilər. Əgər o, bu evi başqa yerə aparmaq istəyirsə, onun buna haqqı var.

Atam ağzına gələn söyüşlərlə hamını söyüb:

— Görüm sizin hamınızı... — deyib, guya, orada yazılanları öyrənmək istəyirmiş kimi kağızlara tərəf əl atdı. Anam yenidən ağlamağa başladı.

Bu zaman Kiçik, «Amerikanın gələcək fermerləri» olan dostlarının, qonşuların və şəhərdən gələn yoldaşlarının ruhlandırıcı sədaları altında, anamın bir zamanlar əlavə tikilinin qabağında əkdiyi qızılgüllərin hamısını çıxarmağa başladı. Mən Kiçiyin yanında dayanan cənab Katsenberqi və onun xanımını tanıdım. Onlardan bir az arxada bütün Xopkinslər ailəsi dayanmışdı. Şəhərdən də, sanki «ailənin sadiq dostları kimi» təxminən otuz nəfər gəlmişdi. Onların hər biri gördükləri mənzərədən ləzzət alırmış kimi ürəkdən əylənirdilər. Mən onlardan bəziləri ilə salamlaşdım. Lakin mənə elə gəlirdi ki, nəsə düz deyil. Onların hamısı Kiçiyin başına toplaşaraq atama və anama hörmətsizlik nümayiş etdirirdilər.

— Bu gün məni dəstəkləmək üçün buraya toplaşdığınıza görə sizə minnətdaram. Sizin dəstəyiniz mənim üçün çox vacibdir! — deyə, qışqıra-qışqıra izdihama müraciət edən Kiçiyin səsini eşitdim.

— Heş olmasa bu kolları rahat burax, oğlum! — deyə atam onun sözünü ağzında qoydu. Sonra atam orada toplaşanlara əli ilə yolu göstərərək dedi: "Hamınız dağılışın! Mənim malikanəmdən rədd olun! Bu, bizim ailənin şəxsi məsələsidir və bunun heç kimə dəxli yoxdur! Sizə xoşluqla deyirəm ki, hərəniz öz evinizə gedəsiniz!

Atam beli Kiçikdən almaq üçün onun əlindən yapışdı. Lakin Kiçik atamın əlini çox bərk itələdiyi üçün atam müvazinətini saxlaya bilməyib yerə yıxıldı. İzdiham gülməkdən uğunub getdi. Anam isə, ağ əl dəsmalını yelləyərək, onu sıxışdıran izdihamı sakitləşdirməyə cəhd göstərirdi. Mən anamdan uzaqlaşmamaq üçün ondan bərk-bərk yapışmışdım. Lakin heç kim onun tərəfə baxmırdı. Bütün diqqət atamın üzərində idi. O, ayağa qalxmağa çalışdıqca, qəbahət iş üstündə tutulan yeniyetmə kimi insanlar onu söyüş atəşinə tutmuşdular. Palçıq ayaqlarının altında sürüşdüyündən və sərxoş olduğundan, ayağa qalxa bilmirdi.

— Yaramaz, qoca sərxoş! Sən nə vaxta qədər Kiçiyin evini əlindən almağa çalışacaqsan? — deyə kimsə kənardan qışqırdı.

— Bütün fermanın yükü onun çiyinləri üzərindədir. Onun haqqı olduğu şeyi ona ver. — deyən başqa bir səs eşidildi.

— Kiçik, biz sənin arxanda dayanmışıq! — kimsə onu ruhlandırırdı.

— Qızılgül kolunu və sənə məxsus olan başqa şeyləri də götür!

— Əgər ev sənindirsə, deməli, onun sahibi də sənsən!

Başımda səslər bir-birinə qarışmışdı və anam da səndələyib yerə yıxılmasın deyə ondan bərk-bərk yapışmışdım. Anam həmin vaxt, sanki batan insana bənzəyirdi... O, tamamilə taqətdən düşmüş, mübarizə aparmaqdan yorulmuş və artıq batmaq üzrə olan birinə bənzəyirdi. Sanki qanın iyini hiss edən canavar sürüsü kimi, izdiham nə söylədiyini düşünmədən, alçaldıcı ehkamlardan utanmadan atamla anamı ələ salırdılar. Mən, özünü «mədəni insanlar» hesab edən və körpəlikdən tanıdığım qonşuların, ailə dostlarının üzünə baxırdım. Onlar hansı cürətlə mənim ata və anamı bu cür pis söyüşlərlə alçalda bilərdilər? Onlar bu qədər qəddar və nalayiq sözləri haradan tapırdılar? Nəyə görə mənim qardaşım özünü bizim ailənin düşməni kimi aparırdı? Sanki bütün dünya başıma fırlanırdı.

Uzaqdan ildırım çaxdı. Onun ardınca göy gurultusu və leysan şırıltısı eşidildi. Mən, kiminsə üzündə mərhəmət və şəfqət görə bilmək ümidi ilə yenidən izdihamı nəzərdən keçirdim.

İlk yağış damcıları düşməyə başladı və hamı çətirlərini başı üzərinə qaldırdı. Kiçik son qızılgül kollarını çıxarıb qurtarana qədər Cənab Katsenberq öz çətirini onun başının üzərində tutmuşdu. Atamla anam isə artıq köməksizcəsinə kənarda dayanaraq, evi tamamilə bizim həyətdən çıxartmaq üçün son hazırlıq işlərini başa çatdıran və zəncirləri evə birləşdirən işçiləri müşahidə edirdilər. Mən birdən-birə düşünməyə başladım: «Deyəsən, bu adamların heç biri bura dostcasına toplaşmayıb. Heç bir təyyarə və vertolyot gözləməyə də ehtiyac yoxdur. Əsl həyatda hər şey başqa cür olurmuş»...

Mən öz evimdə sevginin nə olduğunu bilmirdim, lakin indi həmin bu sevginin bizim qonşuların evində də olmadığına əmin idim. Bütün dünyanı axtarsan, onu heç bir yerdə tapmazsan. Bir fikrin məni rahat buraxmadığını xatırlayıram: «Ümid etməyi unut. Sevgi də yoxdur, ümid də yoxdur». Sonra düşüncəmdəki bütün fikirlər söndü.

Sonra xatırladığım növbəti şey, fermaya qayıdıb hönkürüb qışqıraraq ağlamaqdan az qala boğulduğum gecə idi. Təpədən gələn gurultulu sevinc səsləri, sanki kürəyimə bıçaq kimi saplanırdı. Güclü mühərrikini işə salan yük maşını, palçıqlı yolla əlavə tikilini «Kiçiyin ərazisi»nə apardı. Baş verənlər bizim ailəmizə elə bir nifaq saldı ki, bundan sonra qardaşımı görüb-görməyəcəyimi bilmirdim.


* * *

Leysan başdan ayağa məni büsbütün islatmışdı və nəfəsimi dərmək üçün geniş və quru anbara qaçdım. Anbarın arxa tərəfində dən anbarı yerləşirdi. Burada buğda, arpa və qarğıdalı saxlanılırdı və sonra bunlar bir-birinə qarışdırılaraq heyvanlara yem hazırlanırdı. Mən dənlərin üstü ilə keçərək pilləkənlərə tərəf qaçdım. Açıq qapıdan içəri girərək, arxamca dəmir çəftəni bağladım. Qarşımda dəmir barmaqlıqları olan iki pəncərə var idi. Mən jalüzləri saxlayan dirəkləri yerindən qopartdım, qaranlıqda dizlərim üstə qarğıdalıların arasından keçərək boğazımadək taxıla batdım.

Mən ölmək istəyirdim. Ona görə yox ki, təpənin üstündəki «gurultulu gülüşlər» mənim heç görmək istəmədiyim şeylərdir. Saxta dostlar tərəfindən ata və anamın keçirdiyi alçalma hissinə və ya ailəsinə qarşı çıxan qardaşıma görə də deyildi. Hər şey üs-üstə gəldiyi üçün, sanki daxilimdə nəsə qırılmış və qəlbimi dərin acı ilə doldurmuşdu. Mən həyatım boyu heç vaxt hiss etmədiyim utanc hiss edirdim. Bütün dünyada bir dənə də olsun əziz adamımın olmadığını hiss edirdim. Hıçqırıqlarımın arasında Tanrını lənətləyə-lənətləyə söyürdüm. Elə bil, o günə qədər Tanrıya olan uşaq imanımı qoruyub saxladığımı düşünürdüm. Lakin indi, Onun olub-olmadığını, ümumiyyətlə, bilmirdim. Sanki O, düz qarşımda dayanıbmış kimi, yumruqlarımı bükərək Tanrını hədələyirdim. Əgər indi O, mənim qarşımda olsaydı belə, bütün nifrətimi Onun üzərinə tökməyə hazır idim. Elə bilirdim ki, bütün dünyada Tanrıya nifrət etdiyim qədər, nifrət etdiyim başqa bir kimsə yox idi.

Ancaq burası var ki, mən indi atama da eynilə o qədər, bəlkə də, ondan da çox nifrət edirdim. Mən dəfələrlə atamın ünvanına lənətlər söyləyərək, sanki özümə andlar verirdim. Hətta indi də, onun nəsə yaxşı bir şeylər etmək əvəzinə, içki şüşəsindən yapışdığına əmin idim. Yox, o, ata deyildi. Dünyaya nədən ötrü övladlar gətirdiyini bilməyən, lənətlənmiş sərxoş idi. Eybi yox, o, əvvəl-axır öz cəzasını alacaq. Mən bunun qayğısına qalacam.

Beləliklə, iki-üç saat keçdi. Aclıq özünü biruzə verməyə başladı. Lakin heç kim məni çağırmaq üçün gəlmədi, heç kim məni axtarmırdı. Vaxt keçdikcə, heç kimin məni axtarmaq fikri olmadığını anladım. Mən tək idim, tamamilə tək idim və sanki ölü və ya diri olmağım bu dünyada heç kimi maraqlandırmırdı.

Nəhayət, qapını açaraq oradan çıxıdım. Qapıdan içəri düşən işıq gözlərimi qamaşdırdı. Gözlərimi qıydım. Bu işığın şüaları altında kimisə görəcəyimi düşündüm. Məni axtaran, tapmaq üçün bura gələn birini görmək istədim. Məsələn, anamı. Mənim adımı çağırsın, mənə görə narahat olsun, başıma nə gəldiyi ilə maraqlansın istəyirdim. Lakin heç kim yox idi. Yalnız anbar divarlarının yarıqlarından içəri daxil olan sərt küləyin səsi eşidilirdi. Mən anbarın çıxışına tərəf addımladım, Dollinin və digər heyvanların yanından keçdim. Dolli, sanki mənim bir dəqiqəlik onun yanında dayanmağımı istəyərək sakitcə kişnədi. Mən ona baxdım, lakin dayanmadan yan keçdim.

O zaman bunları düşündüyümü xatırlayıram: Bəs bu dünyada haradan sevgi almaq olar? İnsanlar zahirən özlərini belə göstərirlər. Onlar ağıllı olduqlarını və öz ikiüzlülükləri ilə kimi olsa aldada biləcəklərini düşünürlər. Lakin onlar kimi aldada bilərlər? Axı, biz hamımız eyniyik. Biz bu heyvanlardan heç bir şeylə fərqlənmirik. Bir gün bizim hamımızın sonu çatacaq. Biz bununla da onlardan fərqlənmirik. Torpaqda iylənəcəyik və heç kim bizi xatırlamayacaq. Həyat mənasızdır. Tanrı yoxdur.

Tövlədən çıxaraq, cığırla evə tərəf yollandım. Məndə qalan uşaq məsumluğunun son damlası da tamamilə və həmişəlik olaraq yoxa çıxmışdı. Bəlkə də, o, çoxdan yox idi, lakin mən bunu başa düşmürdüm. Çünki ilk dəfə qəlbimdə bu qədər böyük ağırlıq hiss edirdim. Lakin mən digər bir şeyi də çox yaxşı dərk edirdim. Sanki əvvəlki məsumluğun yerini qəddarlıq və amansızlıq bürümüşdü. Qəlbimdə məskən salan bu acılığı yeni və yaxşı bir dostum kimi salamladım. Tanrının mənim qayğıma qalacağı barədə olan fikirləri tamamilə (o zaman mənə elə gəlirdi ki, əbədiyyən) və düşünülmüş şəkildə rədd edirdim. On iki yaşıma çatanda mən artıq Tanrıya «əlvida» dedim.

## Beşinci Fəsil

Məktəb


Əvvəllər mənə elə gəlirdi ki, yalnız balaca uşaqlar evdən qaçır. Lakin on üç yaşım olanda anam da evdən qaçdı. Anamın mətbəx masasının üzərində atam üçün yazıb qoyduğu məktubu ilk mən gördüm. O yazırdı: «Mən Çikaqoya gedirəm. İş tapıb yerbəyer olandan sonra, mənimlə birlikdə yaşaması üçün Coşun ardınca gələcəyəm».

İstəməsəm də bu məktubu atama göstərdim. Bütün gün o, ağzına bir tikə çörək də qoymadı. Sonra yenidən sərxoş olana qədər içdi. Lakin bir neçə həftədən sonra, bizim Bettl-Krikdə yaşayan dostlarımız anamın harada yaşadığını öyrənmiş və ondan evə qayıtmağı təkidlə xahiş etmişdilər. Onu gördüyüm zaman qucağına atılmaq istəyirdim, lakin yüngülcə toxunuşla qane olmalı oldum.

— Ana, artıq bir daha evə dönməyəcəyini düşünürdüm. Bir də belə etmə, yaxşımı? — deyə mən xahiş etdim.

Lakin o, barmaqlarını saçlarımda dolaşdırmağa davam edərək heç bir cavab vermədi. Sonra öz yataq otağına tərəf gedərək, qapının ağzında bir daha mənə tərəf çevrilib dedi:

— Coş, mən çox yorulmuşam. Bir az uzanıb istirahət edəcəm. Şam yeməyini hazırlamaq üçün Ueynə kömək et.

— Yaxşı, ana.

Mətbəxə gələn kimi, Ueyn məni sobanın yanına göndərərək, böyük qazanda bişirdiyi şorbanı qarışdırmağı tapşırdı. Çox dərin fikrə getdiyim üçün, onun mənə necə yaxınlaşdığını hiss etməmişdim. Onun uzun barmaqları kürəyimdə dolaşdığı zaman düşüncələrdən ayrıldım. Həmin an, sanki onu öldürəcəyimi hiss etdim.

— İndi mənim məktəbdən sonra nə ilə məşğul olduğumu bilirsən, Ueyn?

— Nə ilə? — deyə o, çaşqınlıqla soruşdu.

— Futbol oynayıram.

O başını boynuma tərəf əyərək, burnu ilə nəfəsini çəkib dedi:

— Bu, əsl kişilərin oyunudur...

Anı olaraq arxaya dönərək, Ueyni divara yapışdırdım. Bir əlimlə onun boğazından sıxıb, o biri əlimlə yumruğumu düz onun gözləri önündə bükərək dedim:

— Bir daha mənə toxunmağa cürət etmə! Bir daha buna cəhd etsən özünü ölmüş bil!

Ueynin gözləri qorxudan az qala hədəqəsindən çıxacaqdı. Mənim qəzəbləndiyim zaman nələrə qadir olduğumu o, bir neçə dəfə görmüşdü. Mən onun boğazını daha sərt şəkildə divara sıxaraq dedim:

— Məni başa düşdün?

O, astaca başını tərpətdi. Lakin mən hələ ondan əl çəkməmişdim. Onun rəngi qaralmayana qədər boğazını buraxmadım. «Niyə onun bu dəqiqə axırına çıxmayım?» — deyə düşünərək, boğazını daha bərk sıxmağa başladım. Fermada onun meyidini basdıra biləcəyim gizli yerlər çox idi. Bu zaman Ueyn alt paltarını islatmağa başladı. Mən nifrət hissi ilə onu kənara tulladım. Onun bütün bədəni titrəyərək yerə sərildi. Mən təpiyimlə onu bir kənara ataraq mətbəxdən çıxdım.

Bundan sonra o, bir daha mənə toxunmağa cürət etmədi. Biz bir-birimizə heç əhəmiyyət vermədən öz işimizlə məşğul olurduq. Bir neçə ildən sonra Ueyn işdən çıxaraq fermanı həmişəlik tərk etdi.


* * *

Ueynin fermadan getməsinə çox sevinmişdim. Lakin onun getməsi ilə bizim evdə heç bir şey yaxşılığa doğru dəyişmədi. İndi mən evdə əvvəlkindən daha çox işləməli olurdum. Artıq mən də, bacılarım və qardaşım kimi, bu fermanı nə vaxt tərk edib gedəcəyimi və bir daha bura dönməyəcəyimi səbirsizliklə gözləyirdim.

Məktəbin mənim uğursuz həyatıma xoş rənglər qatması inandırıcı görünmürdü. Futbolda və basketbolda qazandığım aşkar uğurlar, məni orta və yuxarı siniflər arasında ulduza çevirmişdi. Onuncu sinifdə oxuduğum zaman Şeron Talli adlı bir qızla görüşməyə başladım və bu münasibətlər məktəb illərinin sonuna qədər davam etdi. Qiymətlərim əla idi. Günün yarısını təmir emalatxanasında işlədiyim üçün artıq pul qazanmağa da başlamışdım.

İdmanda qazandığım uğurlar nəticəsində, mənim artıq doktor Bleyksli və onun arvadı kimi, belə desək, «surroqat valideynlərim» də peyda olmuşdu. Onlar mənim oyunumu seyr etmək üçün komanda oyunlarına gəlirdilər. Öz valideynlərimi isə hələ bir dəfə də olsun bu oyunlara gələn görməmişdim. Atam məlum səbəblərdən, anam isə oturacaq aralarındakı sıralardan keçmək üçün həddindən artıq çəkili olduğundan heç vaxt gözə görünmürdülər. Əslində mən buna şad idim. Çünki heç kimin məni anamın yanında görməsini istəmirdim.

Lakin Bleykslər başqa məsələ idi. Mən anladığım qədərincə, biz bir-birimizin ünsiyyətindən zövq alırdıq. Onların hər ikisi yaxşı geyinirdi və bir-birinə çox yaxşı yaraşırdı. Xanım Bleykli çox vaxt taxdığı dirsəyə qədər ağ əlcəklərlə, dəbli şlyapa və boğazına doladığı rəngarəng şərflərlə oyunlara gəlirdi. O, çox qamətli və mehribancasına gülümsəyən bir qadın idi. Bizim şəhərcikdə hər kəsin doktor Bleyksliyə çox böyük hörmətlə yanaşması təəccüblü deyildi. Mənim anama tibbi yardım göstərdiyi illərdə, bizim ailənin bir çox sirləri ona məlum idi. Mənə elə gəlirdi ki, onun mənə çox diqqətlə və şəfqətlə yanaşmasının səbəbi də məhz bu idi. Bir sözlə, o, çox etibarlı insan idi. Bleykslər ailəsi, mənim üçün ideal ailə cütlüyü və övladlarının olmamasına baxmayaraq, ideal valideyn idilər. Guya, onların övladı olduğumu təsəvvür etmək, mənim xoşuma gəlirdi. Əlbəttə, bunun boş xülya olduğunu çox yaxşı dərk edirdim. Axı, onlar mənim əsil valideynlərim necə ola bilərdi? Buna baxmayaraq, xülya da olsa, özümü onların övladı kimi təsəvvür etdiyim zaman, sanki ağrılarım azalırdı və bu, məni yeni uğurlara can atmağa ruhlandırırdı.

Lakin məsələ, yaxşı bir valideyn kimi, anamın mənə diqqət və şəfqətlə yanaşmağa cəhd göstərə bilməməsində deyildi. O, bacardığı qədər cəhd göstərirdi, lakin bundan ortalığa heç bir şey çıxmırdı.

Buraxılış ilinin sonuna çatdıqda bayramı bütün siniflə birlikdə bizim evimizdə keçirməyə qərar verdik. Anamla mən var gücümüzlə bu bayrama hazırlaşırdıq. Biz masaları söyüd ağacının altına düzərək onları bəzədik. Dostlarım anbarın arxasında futbol meydançası düzəltməyimə yardımçı oldular. Həmçinin həmin gün at çapmaq istəyənlər üçün bir neçə at icarəyə götürdük. Qarşıdan gələn buraxılış münasibəti ilə, əylənmək və dincəlmək üçün hər şeyi yaxşı təşkil etmişdik. Məni yalnız bir şey narahat edirdi və anam bu qorxunu qovmağa çalışaraq deyirdi: «Qorxma, atan bütün gün şəhərdə olacaq. Bu məsələni özüm həll edəcəm».

Bayram günü açıq havada hər kəs öz yerini tutdu. Elə yenicə nahar etməyə başlamışdıq ki, atamın pikapı evin önündəki çəmənlikdə peyda oldu. Onun əməlli-başlı sərxoş olduğunu həmin an anladım. O, yüksək sürətlə gələrək, önündəki səddi yıxdı, anamın gül ləklərinin üstündən keçdi və sonra çəmənlik tərəfdəki çəpəri aşırdı və nəhayət ki, dayandı. Asta-asta pikapdan düşərək, bir neçə saniyə ayaq üstə dayanmağa çalışdı. Lakin özünü saxlaya bilməyib otların üstünə sərildi.

Hamı gülməkdən uğunub getdi. Mən göz yaşları içində boğularaq evə qaçdım. Anam məni sakitləşdirməyə çalışaraq ardımca gəldi və: «Coş haradasan?» — deyə çağırmağa başladı. O, məni öz yataq otağımda tapdı. Mən yastığı üzümə basıb hönkür-hönkür ağlayırdım və heç kimlə danışmaq istəmirdim. Qəti surətdə evdən çölə çıxmaq istəmirdim.

— Coş, onu başa düş, axı, bu həftə onun üçün çox ağır keçib.

Mən qulaqlarıma inana bilmirdim. Anam hələ atamın davranışına bəraət qazandırmağa çalışırdı!

Bu zaman ingilis dili müəllimim xanım Filpot otağa daxil oldu. O, məni həyətdə gözləyən uşaqlara qoşulmağa dəvət etdi.

— Yox, mən bunu edə bilmərəm, — dedim.

— Narahat olma, hər şey yoluna düşəcək, — deyə o, məni inandırmağa çalışırdı.

— Yox, heç bir şey düzəlməyəcək. Anam atamın içi düşgünü olduğunu boynuna almayanadək heç bir şey düzəlməyəcək. Mənim ona verdiyim sərt cəzalar onu dəyişdirməsə də, anamın tərəfkeşliyi nəticəsində vəziyyət daha da pisləşir.

Həyətdən gülüş səsləri gəlirdi və sonra ən yaxın dostum olan Davudun məni səslədiyini eşitdim. Mən göz yaşlarımı silərək, qonaq otağına çıxdım. Ehtiyatla pərdənin arxasından boylandım və həndəsə müəllimim cənab Redmontun atamı həyətdən uzaqlaşdırmağa çalışdığını gördüm. Onlar anbara tərəf gedirdilər. «Dayan, gözlə, mən bu gün sənin əl-qolunu bağlayıb anbara ataram» — deyə burnumun altında donquldadım.

— Coş, bayıra çıx! — deyə Davud səsləndi.

Mən qapını açaraq, artırmaya çıxdım. Bütün dostlarım atamın ardınca baxaraq gülürdülər. Qəlbim ağrıdan fəryad qoparsa da, mən də onlara qoşularaq güldüm. Üzümə gülüş ifadəsi verərək, söyüd ağacının altındakı masaya yaxınlaşdım. Davud mənə yaxınlaşaraq əlimdən tutdu və yanında əyləşdirdi. Bütün bu səhnəni görməyin mənim üçün nə qədər ağrılı olduğunu ona izah etməyə ehtiyac yox idi.

— Coş, sənin burada nə günahın var ki? Ona bayramını korlamağa icazə vermə, — deyə Davud çiyinlərimi sıxdı.

Mən dostuma baxa-baxa güclə gülümsədim. Hə, o, haqlı idi. Lakin buna baxmayaraq, Kiçik əlavə tikilini fermadan götürüb öz ərazisinə apardığı gün yaranan ürəkbulanma hissi məni heç cür tərk etmirdi.

Bu, atamın dostlarımın yanında məni pərt etdiyi ilk hadisə deyildi. Bundan əlavə, fermadakı vəziyyət hər il daha da pisləşməyə başlayırdı. Güc-bəla ilə dolana bilmək üçün atam tədricən fermanı hissə-hissə satmağa başladı. Axırda, maddi vəziyyətimiz o qədər pisləşdi ki, atam mənim oxuduğum orta məktəbin binası ilə eyni binada yerləşən hazırlıq məktəbində qaravolçu və süpürgəçi işləməyə başladı.

Mən bacardığım qədər ondan uzaq gəzməyə çalışırdım. Lakin tənəffüslərdə istər-istəməz onun dəhlizin döşəmələrini necə sildiyini və tualeti necə təmizlədiyini görməyə məcbur olurdum. Mən bir dəfə də olsun ona yaxınlaşaraq onunla söhbət etmirdim. O, mənim üçün, sanki burada yox idi. Təxminən həmin vaxtlar, atam «Anonim alkoqoliklər» adlı toplantılara getməyə başlamışdı. Lakin o, burada da qərar tuta bilmədi. Mən onsuz da atamın dəyişiləcəyi barədə xəyallara qapılmırdım və bunu gözləmirdim. Onun barədə heç bir ümidim yox idi. Buna görə də, özünü şagirdlərin qarşısında «yaraşmayan tərzdə» apardığına görə, atamı işdən qovduqları zaman qətiyyən təəccüblənmədim.

Atam torpağın bir hissəsini də satdı. Bir axşam, buraxılışdan iki ay öncə görüşdən evə qayıtdığım zaman anamın ağladığını eşitdim. Narahatlıq içində otaqları gəzə-gəzə onu və atamı axtarmağa başladım. «Əgər o yenə də anamı incidibsə, öz payını alacaq» — düşünərək artıq yumruqlarımı hazırlamışdım.

Mən anamı öz çarpayısında ağlayan gördüm. Söz deməyə ehtiyac yox idi. Növbəti dava-dalaşdan sonra, onun üzü şişmiş və tamamilə qan içində idi. O, yenə də, həmişə olduğu kimi, atamı müdafiə etməyə və mən də, həmişə olduğu kimi, daha çox hirslənməyə başladım. Tez bir zamanda atamı taparaq, anama etdiklərinin daha da pisini onun öz başına gətirdim.

Anam göz yaşları ilə mənə baxdı. O, çarpayının kənarına doğru hərəkət edərək: «Otur, oğlum» dedi. Onun səsi həmişəkindən çox fərqli idi və bu, məni daha çox narahat etməyə başladı. O, gözlərini qırpmadan qarşısındakı boş divara baxırdı

— Sənin atam mənim qəlbimi sındırıb, — deyə, nəhayət, o dilləndi.

— Ana, o, bizim hamımızın qəlbini qırıb. O, sənin qəlbini uzun illər bundan qabaq sındırıb.

Anam yenidən mənə baxdı, susmuş halda başını tərpətdi və göz yaşları yanaqlarından axmağa başladı:

— Hə... artıq fərqi yoxdur. Lakin indi... başa düşürsən, artıq bunlara dözə bilmirəm. Mən yalnız sənin məktəbi bitirməyini görmək istəyirəm və sonra... sonra ölmək istəyirəm, başqa heç nə.

— Ana, belə zarafat etmə...

— Coş, qoy sözümü axıra qədər bitirim, — deyə o, məni dayandırdı. Mən susub onun nə söyləyəcəyini gözləməyə başladım. Lakin, deyəsən, daha onun sözü yox idi. Anam yenidən nəzərlərini məndən ayıraraq boş divara baxmağa başladı. Nəhayət, o, pıçıltı ilə dedi:

— Mənə üç şey söz ver.

— Bəli, ana.

— Söz ver ki, sən heç vaxt sərxoşluq etməyəcəksən.

Mən başımı tərpətdim.

— Söz ver ki, heç vaxt söyüş söyməyəcəksən.

Mən bunu yerinə yetirə biləcəyimə əmin olmasam da, başımı tərpətdim.

— Sən yetkin bir insan olduğun zaman səninlə... oğlumla fəxr edəcəyimə mənə söz ver.

Bu dəfə demək olar ki, mən onun səsini eşitmirdim. «Bu, ola bilməz, mənim anam ölə bilməz. Kim ölürsə ölsün, yalnız anam ölməsin», — deyə özümü inandırmağa çalışdım.

— Mənə söz ver, — deyə təkrarladı.

— Söz verirəm, — deyib, onun ovuclarını bərk sıxdım. O, arxası üstə çarpayıya uzanaraq gözlərini yumdu. Mən bir az da onun yanında oturandan sonra otaqdan çıxamaq üçün ayağa qalxdım. Deyəsən, o yatdı. Onun nəfəsi sakit və rahat gedib-gəlirdi. «Sabah hər şey dəyişiləcək və o, özünü başqa cür hiss edəcək. Atam da bu gecəni tövlədə keçirəndən sonra, özünü başqa cür hiss edəcək», — deyə düşünərək, atamı axtarıb etdiklərinin əvəzini çıxmaq üçün qətiyyətlə otağı tərk etdim.

## Altıncı fəsil

Hərbi-hava qüvvələri


Məktəbdəki buraxılış günü elə də xüsusi olmadı. Mən attestat alıb, onu fəxrlə anama təqdim etdim. Bir neçə həftədən sonra isə, bəzi sinif yoldaşlarımla birlikdə Milli orduya yazıldıq. Onlar orduda da bizim ayrılmaz dostlar olacağımıza söz verdilər. Lakin hər şey bizim istədiyimiz kimi getmədi. Təlim hissəsini bölüşdürdükləri zaman, bizim qrupu dərhal ayırdılar. Məndən başqa dostlarımın hamısını, Liklenddəki hərbi hava qüvvələri bazasına göndərdilər. «Yox, belə olmaz, axı, biz döyüşçülər dəstəsiyik və hamımız bir yerdə olmalıyıq!» — deyə qərar verdim. Sonra HHQ (hərbi hava qüvvələri)-nin yerli kapitanına yaxınlaşıb dedim:

— Mən də öz dostlarımla Liklendə getmək istəyirəm!

— Heç cür mümkün deyil. — deyə o, gözlərini belə qaldırmadan bir top kağız vərəqlər arasında nəsə axtarmağa davam etdi.

— Cənab, siz mənə «yox» deyə bilməzsiniz.

Kapitan gözaltı mənə baxdığı zaman, dərhal əlavə etdim:

— Sizə çox böyük hörmətlə bildirmək istəyirəm ki, mənim üçün «yox» sözü mövcud deyil.

O, baxışları ilə məni başdan-ayağa qədər süzərək gülümsədi və dedi:

— Ümumiyyətlə, bir yol var.

— Eşidirəm, cənab.

— Əgər sən HHQ-nə yazılsan, dostlarınla birlikdə ola bilərsən

— Ola... bilərəm...?

— Bilərsən, bilərsən.

— Mən yazıla bilərəm...

— Hə, düzdür, sən yazıla bilərsən.

— Hərbi hava qüvvələrinə?

— Bəli. Hərbi hava qüvvələrinə.

Dilim-dodağım bir-birinə dolaşdı, həyatımın dörd ilini hərbi kazarmada keçirməyin nə olduğunu təsəvvür etməyə çalışdım. Burada məni narahat edib həyəcanlandıracaq bir şey görmürdüm. Kapitan yenidən kağızları vərəqləməyə başladı.

— Razıyam! — deyə gözlənilmədən cavab verdim.

Kapitan gülümsədi.

Bir müddətdən sonra andiçmə mərasimi oldu. Andiçmənin sözlərini səsləndirdiyim zaman, düşüncəmdəki: «Eh, sən çox əbəs yerə buna razılaşdın»... — fikri mənə rahatlıq vermirdi.

Lakin tezliklə məlum oldu ki, HHQ-i xidməti, o qədər də çətin bir sınaq deyilmiş. Mən öz məqsədimə çataraq iki həftə dostlarımla «təlimlərdə» iştirak etdim (hərbi xidmətə getmək üçün çox yaxşı səbəbdir). Artıq hərbi hissədə yerləşdiyimiz zaman, orada öyrənə biləcəyim hər şeyə əl atırdım. Texnika ilə işləmək mənim həmişə xoşuma gəlib və ona görə də HHQ — nin Delaver ştatının Duvr şəhərində yerləşən bazasına təyinat aldım. Burada C-124 təyyarələrinin təmiri və xidməti ilə məşğul olurdular.

Beləliklə, rəhbərlik bacarıqlarımı dəyərləndirərək mənim aviamexanik işindən daha yaxşı bir işlə məşğul ola biləcəyimə qərar verdi. İdmanda qazandığım uğurları nəzərə alaraq məni öz hərbi hissəmizin basketbol komandasına qoşdular. Biz bu komanda ilə bütün şərq sahillərini dolaşa-dolaşa digər hərbi hissələrin komandaları ilə yarışlar aparmağa başladıq. Başqa bir yerdə deyil, yalnız Bermudda bizim nə qədər yarışlar keçirdiyimizi təsəvvür edin! İdman komandasında iştirak etmək böyük şərəf hesab olunurdu və buna görə də bizim vzvod serjantı Uilyams, xidmətdə mənə bəzi güzəştlər etməyə həmişə hazır idi.

Beləliklə, bəzən mexanik məsuliyyətlərini də yerinə yetirməli olurdum. Bir dəfə təyyarələrin saxlanıldığı və təmir olunduğu binanın içindən keçirdim. Bu vaxt iki mexanik C-124 təyyarəsinin təmiri ilə məşğul idi. Birdən kiminsə xəbərdarlıq qışqırığını eşitdim. Başımı yuxarı qaldıranda orada işləyən insanların əllərindən düşən ağır çıxış borusunun düz üstümə gəldiyini gördüm. Lakin çevrilmək və ya kənara çəkilmək imkanım qalmadığına görə, boru düz başıma düşdü. Gözlərim qaraldı, yerə sərildim... və sonra ayıldığım zaman Filadelfiyanın hərbi xəstəxanasında olduğumu gördüm. Saysız-hesabsız analizlər və yoxlamalar nəticəsində aldığım zədənin çox ciddi olduğu məlum oldu. Beynimin sağ hissəsinə qan yığılmışdı. Yarım ay gecə-gündüz aparılan müalicələrdən sonra, həkimlər növbəti yoxlanış üçün məni xəstəxanada saxladılar. Yəni, mən hər gün səhər saat səkkizdən axsam saat beşə qədər xəstəxanada olmalı idim. Günün qalan saatlarında isə sərbəst idim.

Bəzən qatara oturub aviabazadakı dostlarımı görmək üçün Duvra gedirdim. Çox vaxt isə hərbi hissənin qonşuluğunda olan klubda laqqırtı vururdum.

Bir gün növbələrini dəyişən bir neçə tibb bacısı başıma toplaşıb söhbət edirdik. Uzaqda, yaşlı qadınların əhatəsində olan tanımadığım bir qız gördüm. Onlar xeyriyyəçi təşkilatlardan birindən gələn ianələri yerbəyer edirdilər. «Görəsən, bu cür gözəl qız qoca qarıların arasında nə edir?» — deyə maraqla düşündüm. Üzr istəyib stuldan qalxdım və qadınlar dayanan yerə yxınlaşaraq dedim:

— Salam, mənim adım Coşdur.

Qız sakitcə başını tərpətdi.

«Hm... deyəsən, danışmaqla arası yoxdur», — deyə öz-özümə düşündüm.

— Bəs sənin adın nədir? — deyə mən soruşdum.

— Feyt.

— Gözəl addır. Əvvəllər mən səni burada görməmişəm, Feyt.

— Əvvəllər burada olmamışam. — O, konserv qutularını masanın üstünə düzməyə davam edə-edə ehtiyatla cavab verdi.

— Bəs burada nə edirsən? Sənin kimi çox gözəl bir qız daha maraqlı bir işlə məşğul ola bilərdi.

— Mən könüllü işçiyəm.

— Aydındır. Bəs bu qadınlar?

— Onlar da könüllülərdir.

Onun sözləri məndə maraq oyatdı:

— Könüllülər. Vacib işdir. Yəni, könüllü olmaq. — Feyt cavab vermədi. — Bilirsən, mən bir könüllü kimi səni bir daha burada görəcəyimə ümid edirəm. Yalnız könüllü kimi deyil..

— Doğrudan? Bu necə olur?

— Sən çox gözəl qızsan.

— Baxıram burada gözəl qızlar çoxdur. Oradakı masanın arxasında iki qızla necə söhbət edib güldüyünüzü elə indicə gördüm.

— Hə, əlbəttə. Onlar xəstəxananın tibb bacılarıdır.

— Hə, xəstəxana — deyə Feyt təkrar etdi. Baxıram, deyəsən, sən buranın adamısan.

— Hə, artıq uzun zamandır burada müalicə alıram.

Fleyt diqqətlə mənə baxıb susdu. Sanki onun mənə qarşı fikri yaxşı mənada dəyişdi. Elə bil onun zəif yerinə basmışdım: o, çox şəfqətli birinə bənzəyirdi.

— Sənə nə olub? — deyə o, şəfqətli səslə soruşdu.

— Başımdan zədə almışam. Həkimlərin dediyinə görə, ölümdən dönmüşəm. Bu hadisə, biz C-124-ə bomba yüklədiyimiz zaman baş verib. Xoşbəxtlikdən, məndən başqa heç kimə bir şey olmayıb.

O, təəssüf hissi ilə başını tərpətdi:

— Bəs indi yaxşısan?

Mən ürəkkeçməsi olan xəstələr kimi gözlərimi çevirdim və başımı o tərəf-bu tərəfə silkələyərək, daha inandırıcı görünmək üçün dilimi çölə çıxartdım. Feyt gülməkdən uğunub getdi. Biz bir az da laqqırtı vurandan sonra, onun getmək vaxtı gəlib çatdı.

— Səni bir daha nə vaxt görə bilərəm? — deyə soruşdum.

— Heç bilmirəm. Həm də, niyə ki?

— Necə yəni, niyə? Bu cür gözəllə bir daha necə görüşməmək olar? Mən hələ sənin yanında dayandığım zaman necə yaxşılaşdığımı hiss etdim!

Bu zaman yaşlı qadınlardan biri nəzakətsizcəsinə söhbətimizi kəsərək, Fleytlə mənim aramda dayandı. O, səsindəki səbirsizliklə dillənərək dedi:

— Feyt, səni nə qədər gözləmək olar! Artıq evlərimizə qayıtmalıyıq.

Feyt başını tərpətdi, getmək üçün çevrildi və gedə-gedə dedi:

— Əgər istəsən, mənimlə birlikdə məbədə gedə bilərsən.

Mən xırdalıqları soruşmadan onun ardınca gələrək:

— Mütləq gələcəm, — dedim və Feyt digər qadınların çıxması üçün qapını açdım.

Onlar yolun o biri tərəfində onları gözləyən mikroavtobusa oturdular. Feyt avtobusa oturmazdan öncə çevrilərək mənə baxdı. Mən ona əl etdim və o gülümsədi. «Deyəsən, günüm pis keçmədi» — deyə öz-özümə düşündüm.

Növbəti gün səhər yoxlamalarını keçdikdən sonra, bazar günü ibadəti keçiriləcək məbədə yollandım. Feyt də ora gəlməli idi. Bu məbədin çox kiçik binası var idi və onun hansı denominasiyaya aid olduğunu bilmirdim. İbadətdə əlli-altmiş nəfər adam iştirak edirdi. Mən həmçinin Feytin valideynləri olan Ternerlərlə və onun bacısı Houpla da tanış oldum.

— Əcəb işdir! Əgər sizin üçüncü qızınız da varsa, onda yəqin ki, onun da adı Çaritidir![3] — deyərək qəhqəhə çəkib güldüm.

Mənim zarafatım onlara çox gülməli görünməsə də, Feytlə Houpun gizlincə gülümsədiyini gördüm.

Məbəddən sonra Feytin valideynləri məni nahara dəvət etdilər. Hərbi bölmədə deyil, ev mətbəxində hazırlanmış yeməklərlə dolu olan ailə masasının ətrafında oturmaq necə də xoş idi. Mən çəngəli əlimə alıb yeməyə hücum etmək istədiyim an Feytin baxışalrı ilə qarşılaşdım. Sanki o, baxışalrı ilə, «Coş, bir az təmkinli ol» demək istəyirdi. Mən çəngəli aşağı salıb, onun atasına tərəf baxdım. Cənab Terner mənə başı ilə işarə edərək, gözlərini yumdu və içərisində «Sənə» və «Sənin» sözləri ilə zəngin olan dua etdi.

Mən özümə yemək çəkdikdən sonra, cənab Terner hansı ailədən, hansı şəhərdən olduğum barədə məni sorğu-suala çəkməyə başladı. Mən ona Miçiqandakı fermamız və Duvrdakı aviabazanın basketbol komandasında oynamağım barədə danışdım.

— Bəs sənin İsa Məsihlə münasibətlərin necədir? — deyə cənab Terner əlindəki çox iti bıçaqla boşqabındakı rostfibi kəsərək, mülayim səslə soruşdu.

Dilim tutuldu. Mənə yalnız İsa Məsihin iki min il öncə yaşadığı məlum idi. Əgər yaşamışdısa.

— Heç bir münasibətim yoxdur. Həm də axı, o, yəhudidir?

Cənab Terner əlindəki biçağı kənara qoyub diqqətlə mənə baxdı. Mülayim bir qadın olan xanım Terner mövzunu dəyişməyə tələsdi.

Mən növbəti həftə və ondan sonrakı həftə də məbədə gəldim. Lakin yalnız Feyti görmək üçün bura gəlirdim. İbadətlər çox darıxdırıcı və yorucu keçirdi. Vəzçinin əhval-ruhiyyəsi də çox cansıxıcı idi. Həmçinin, mənimlə cənab Terner arasında dinlə bağlı böyük bir fikir ayrılığı əmələ gəlmişdi.

Mən bildiyim qədərincə, İsa Məsih, Müqəddəs Kitab sayəsində məşhurlaşan adi bir insan idi. O, romalılarla və öz xalqı ilə mübahisə etmiş və bunun nəticəsində çarmıxa çəkilərək öldürülmüşdü. Ölmüş və hər şey bitmişdi. Hə, əlbəttə, İsa Məsih dinin təməlini qoymuşdu və mən bunu inkar etmirdim. Mən həmçinin, dinin cəmiyyət arasında xüsusi yerinin olduğunu da inkar etmirdim. Din cəmiyyətdə nizam-intizam hissi, qarşılıqlı hörmət yaradırdı. Kimin üçünsə dinsiz yaşamaq mümkün deyildi. Lakin mənə bu, qətiyyən lazım deyildi.

İki həftədən sonra Feyt mənə nəsihət verməyə çalışdığı zaman heç təəccüblənmədim:

—Valideynlərim səninlə az-az görüşməyimi istəyir.

— Az-az, yoxsa heç vaxt görüşməməyimizi istəyirlər?

— Coş, sən söhbətin nədən getdiyini anlamırsan?

— Söhbət nədən gedir? Mən sənin xoşuna gəlirəm, sən də mənim. Biz bir yerdə xoşbəxtik! Həm də razılaş, mən o qədər də pis insan deyiləm.

— Lakin sən məsihçi deyilsən, Coş.

— Yaxşı, bəs onda mən kiməm? Axı, mən buddist də deyiləm.

— Axı, sən məbədə getmirsən... Getsən də, yalnız məni görmək üçün gedirsən.

Mən gülümsəyərək onu öpmək üçün əyildim.

— Əgər mən bu məbədə gəlməyi unutsaydım, nə baş verərdi? — deyə eyhamsız soruşdum.

Həmin axşam görüşə bilmədik.

Beş gündən sonra (13 dekabr, cümə günü idi), xəstəxanada öz çarpayımda uzandığım zaman, qərarsızlıqdan qapımın ağzında donub qalan və içəri girməyə cürət etməyən hərbi keşişin dayandığını gördüm.

«O, niyə qapıda ilişib qalıb? Niyə palataya daxil olmur?» — deyə düşündüm.

Lakin keşiş əlində tutduğu furajkasını həyəcanla dartışdırırdı. Nəhayət, o dillənərək dedi:

— Əsgər Makdauell sizsiniz?

— Bəli.

— Mən keşiş Qardinerəm.

Mən donub qaldım. Nə istəyirsiniz edin, lakin bu adamın mənim üçün dua etməsinə izn verə bilmərəm. Keşiş gözlərini yayındırana qədər, buz kimi baxışlarımı ondan ayırmadım. Belə yaxşıdır.

Mənim sizin üçün pis xəbərim var. — deyə, nəhayət, o dilləndi.

Pis xəbər? Bu müqəddəs mənə hansı pis xəbəri gətirə bilərdi?

Bu xəbər sizin ananızla bağlıdır.

Anama nə olub? — deyə çarpayıdan qalxdım.

— O, bu səhər dünyasını dəyişib.


* * *

Pensilvaniyadan Mişiqana qədər olan yol, sanki əbədiyyətə qədər uzanırdı. Yolun yarısını poçt arabasında qət etməli oldum. Eri gölü istiqəmətindən soyuq külək əsirdi, evimizə bir neçə kilometr qalmış qar yağmağa başladı. Mən özümü həyatımda sevgisinə inanmaq istədiyim, lakin uşaqlıq illərində bu sevgini çox az gördüyüm yeganə insanın xatırələri ilə isitmək istəyirdim. Lakin düşüncələrim tez-tez, məktəb buraxılışından iki ay öncə anamla etdiyimiz söhbətə qayıdırdı:

Mən sənin məktəbi necə bitirdiyini görmək istəyirəm...
Sonra isə ölmək... vəssəlam.
Sənin atan mənim ürəyimi sındırıb.
Mənə üç şey söz ver...

Əgər anamdan başqa biri dünyasını dəyişsəydi, həkimlər mənə heç vaxt icazə verməzdi. Başımdan aldığım zədə nəticəsində, hələ də bəzən huşsuzluqdan əziyyət çəkirdim. Bəzən gecələr oyandığım zaman, harada olduğumu dəqiqləşdirə bilmirdim və ya kim olduğumu xatırlamırdım.

Nəhəyət ki, evə çatdım. Artırmanın köhnə qapısını itələyərək evə girdim. Ev çox soyuq idi. Heç kim sobanı yandırmamışdı. Adamların hara yoxa çıxdını öz-özümdən soruşaraq otaqları axtarmağa başladım. Başımı anamın otağından içəri saldım. Çarpayının örtüyü kənara qoyulmuşdu. Sanki bu çarpayıda indicə kimsə yatmışdı. Mən qulaqbatırıcı səssizlik içərisində dəhlizə boylanıb çağırdım:

— Ana?

Lakin heç kim cavab vermədi. Mən ikinci mərtəbəyə qalxdım, otaqlara baxdım. Boş idi.

Aşağıda, kiminsə qapını açdığını eşitdim. Mən nəfəsimi qısaraq yerimdə dayandım. Dəhlizin taxta döşəməsi kiminsə ayaqları altında çırıldamağa başladı. Kimsə anamın otağına daxil oldu. Mən pəncələrimin üstündə yavaş-yavaş birinci mərtəbəyə düşdüm. Atam kürəyi qapıya doğru anamın çarpayısının kənarında oturdu. Səssizlikdə, küləyin pəncərələri necə tərpətdiyini və buz kimi yağışın şüşələrdən şırıltı ilə axmasını eşitmək olurdu. Atam döşəkağının bir kənarını qaldıraraq, yanaqlarından axan göz yaşlarını sildi.

Heç bir kəlmə söyləmədən, bir müddət sakitcə ona baxdım və sonra həyətə çıxdım. Atam pikapı söndürməmişdi, açarları onun üstündə saxlamışdı. Mən maşını işə salıb, nə baş verdiyini həkimdən öyrənmək üçün şəhərə getdim. O dedi ki, anam ölməzdən bir neçə gün öncə artıq yataqdan qalxa bilmirdi. «Daxili qanaxma» deyərək, o əlavə etdi.

— O, ölməzdən əvvəl siz onun üzünü görə bilmişdiniz? — deyə soruşdum.

— Üzünü?

— Onun baxışları necə idi? Gözlərindəki ifadəni soruşuram?

Həkim nə demək istədiyimi anlamayaraq çaşqınlıq içərisində mənə baxdı.

— Ölüm qabağı onun gözləri necə idi... baxışları? — deyə təkidlə soruşdum.

— Deyə bilmərəm. Mən gəldiyim zaman o, artıq dünyasını dəyişmişdi.

— Aydındır...

— Mən artıq heç bir şey edə bilməzdim, oğlum. — deyə o, əlavə etdi.

Başımı tərpədərək getmək üçün ayağa qalxdım. Həkimi başqa xəstələr də gözləyirdi. O, mənə baş sağlığı verərək əllərimi sıxdı. Mən atamın pikapına doğru gedə-gedə düşünürdüm: «Nə istəyirsiniz deyin. Lakin mən anamın nədən öldüyünü bilirəm». Mən maşına minib bir müddət sükanın arxasında hərəkətsiz oturdum. Maşının ön şüşəsi təzə qar dənələri ilə örtülmüşdü. Mən qaranlıqda işıq saçan qəribə bir pupa dönmüşdüm. Dişlərimi bir-birinə sıxıb sükandan yapışdım və onu elə böyük sürətlə özümə tərəf dartdım ki, az qala sükan yerindən qopsun.

— Mən anamın nədən öldüyünü bilirəm, — deyə partlayırdım — O, qəlbi sındığı üçün öldü. Nə istəyirsiniz deyin... anam qəlbi qırıldığı üçün öldü.

Gözlərimi, ağ qar pərdəsi ilə örtülmüş ön şüşəyə zilləmişdim. Hönkür-hönkür ağlamaq istəyirdim. Həmin axşam anamın çarpayısının yanında ağladığım kimi, göz yaşları tökmək istəyirdim. Lakin bir damla da olsun göz yaşım yox idi. Mən mühərriki işə salıb fermaya qayıtdım.

Dəfn mərasimində az adam var idi və xatırlama mərasimi də elə qəbristanlıqda keçirildi. Axır ki, anam həmişə arzuladığı rahatlığa qovuşdu. Dəfn mərasimi bitən kimi, mən də Pensilvaniyadakı hərbi xəstəxanaya qayıtdım.


* * *

Bəzən huşsuzluq tutmalarının hələ də məni narahat etməsinə baxmayaraq, məni xəstəxanadan buraxdılar. Nəhayət ki, mən Duvrdakı hərbi hissəmə dönə bilərdim. Lakin artıq burada hər şey mənim üçün öz mənasını itirmişdi. Mən heç bir şeyə qarşı əvvəlki marağı hiss etmədən, mexaniki olaraq öz məsuliyyətlərimi yerinə yetirirdim. Hələ üç il yarım xidmətim qalmışdı və bu illərin, sadəcə olaraq, boş bir şey kimi həyatımdan silinəcəyini dərk edirdim.

Düşünürəm ki, mənim hisslərim, sanki üzümdə yazılmışdı. Bir dəfə hərbi yeməkxanada tanış bir səsin məni adımla çağırdığını eşitdim:

— Salam, Coş!

Bu, məndən altı yaş böyük olan leytenant Tim Reytincer idi. O da bizim basketbol komandamızın hücumçularından biri idi. Ümumiyyətlə, zabitlərin adi əsgərlərlə birlikdə oturub yemək yeməsi normal hesab olunmurdu. Lakin Tim belə şeylərə əhəmiyyət vermirdi.

— Sənin komandadakı yerin çox görünür. Nə vaxt qayıtmağı düşünürsən? — deyə Tim soruşdu.

— Mənə elə gəlir ki, bu mövsüm ehtiyat oyunçular sırasında oturmalı olacam, — deyə cavab verdim.

Tim məni başa düşdüyünü göstərmək üçün çiyinlərini tərpətdi:

— Onsuz da bu mövsüm başa çatır.

Bir neçə dəqiqəlik sükutdan sonra Tim dedi:

— Anan haqqında eşitdim. Başın sağ olsun. — Mən başımı tərpədərək minnətdarlığımı bildirdim.

— Nəsə axır vaxtlar başın bəladan ayrılmır! — deyə o, əlavə etdi.

Gözlənilmədən qəhərin boğazımda necə düyünləndiyini hiss etdim. Bir anlıq danışıq qabiliyyətim itdi. Tim diqqətlə mənə baxdı və sonra çiynimə vurub dedi:

— Bilirsən, Coş, nənəm həmişə mənə belə deyərdi: «Biz niyə belə olduğunu dərk etməsək də, həyatda hər şey öz axını ilə gedir. Hətta pis şeylər baş verəndə də. Əsas odur ki, sən qəlbindəki sülhü qoruyub saxlaya biləsən. Axı, həyatda gözəl şeylər də çoxdur».

— Hə, elədir. Bu il bitəcək, yeni il gələcək. — deyə ümidlə cavab verdim.

— Növbəti il? — o, təkrar soruşdu.

— Basketbol komandası üçün.

— Hə, sən bu mənada deyirsən, — Tim gülümsədi. — Mən növbəti ilin yaxşı olacağını hiss edirəm. Mənə elə gəlir ki, biz çempion olacağıq!

Üç həftədən sonra, bir aprel səhərində Tim C-133A təyyarəsini, Duvrdakı təlim bazasının səmasına qaldırdı. On yeddi dəqiqədən sonra, təyyarə avibazanın qərbində yerləşən meşə qoruğunda yerə çırpıldı. Tim və komandanın üç üzvü dünyasını dəyişdi. Səylə aparılan araşdırmalara baxmayaraq, qəzanın hansı səbəbdən baş verdiyini heç cür tapa bilmədilər.

Bu xəbər məni çox sarsıtdı. «Nə üçün bir insan yaşayır, o birisi isə ölür. Nə üçün yaxşı insanlar məhv olur, yaramazların isə heç nə vecinə deyil?» — deyə öz-özümdən dayanmadan soruşurdum. Buna cavab tapmırdım. Lakin: «Necə də Timin yerində o təyyarədə olmaq istəyərdim», — deyə tez-tez bu barədə düşündüyümü görürdüm. Onun yaşamaq üçün səbəbləri var idi. Bəlkə də, həqiqətən həyatda hər şey öz axını ilə gedir. Lakin bu, bizə fayda gətirmir. Mənim üçün bu həyat, ən yaxşı halda qəddar bir zarafatdır.

Bu məyusluq buludları hələ bir neçə gün başımın üstündən asılıb qaldı. Lakin məyusluğa qapılıb qalmaq mənim xasiyyətimə yad idi. Bu həyatın heç bir mənası olmasa da, mümkün qədər son damlasına qədər ondan öz xeyrimi sıxıb çıxarmaq mənə mane olmurdu. Bir neçə gündən sonra, mənim tağım serjantım Uilyamsın (biz onu sadəcə olaraq «Serjant» çağırırdıq) ürək tutması keçirdiyi xəbərini eşitdim.


* * *

— Mənə baş çəkməyə yalnız sən gəlmisən, Makdauell, — deyə o, xəstəxana çarpayısından xırıltılı səslə dilləndi.

— Tək mən yox, bütün uşaqlar sizin üçün çox narahatdırlar, serjant.

— Boş söhbətdi, səncə mən dünən doğulmuşam? — sonra səsini yavaşıdaraq, əlavə etdi — Gəldiyinə görə çox sağ ol.

Mən başımı tərpədərək onun yenə nəsə deyəcəyini gözlədim. Sonra o, yavaşca sinəsinə vurub, pəncərəyə baxa-baxa dedi:

— Mator artıq xarab olub. Ona rahatlıq lazımdır. Mən artıq otuz üç ildir ki, hərbidə işləyirəm. Həyatımın ən gözəl illərini ona vermişəm. Lakin bir gün vaxt gəlir.. — Onun səsi kəsildi. Bir anlıq sükütdan sonra, o, davam etdi: Vaxt gəlir...

— Bu qədər həyacanlanmayın. Sizin üçün nə gətirim?

— Lakin mən bir səhv etmişəm və mənim səhvimi sənin də təkrarlamanı istəməzdim, oğlum. Ailə qurmaq imkanını əlindən buraxma. Yalnız buna görə təəssüf edirəm.

Sonra o haradansa güc alıbmış kimi, dirsəkləri üstündə qalxdı və üzünün rəngi qızarmış halda dedi:

— Makdauell, əgər mən səhv etmirəmsə, sən mənimlə öz yerini dəyişmək istərdin, elə deyil?

— Siz nə barədə danışırsız, cənab?

— Sən məni düz başa düşmədin. Bu çarpayıda olmağını demək istəmirəm, — deyə serjant əlini havada yellədi. — Yəni, ordudan «sürüşüb» getmək istədiyini deyirəm.

— Mənim hələ üç il yarımım qalıb, serjant.

— Sən bu barədə elə danışırsan ki, oğlum, sanki həbs cəzası çəkirsən.

— Xeyr cənab. Lakin ona çox bənzəyir.

Setjant başını astaca tərpədərək dedi:

— Əgər indi ordudan azad olsaydın, hansı işlə məşğul olardın?

Özüm də gözləmədən gülə-gülə dedim:

— Mən həmişə kollecdə oxumaq istəmişəm. Heş olmasa ora qəbul olmağı sınaqdan keçirmək istəmişəm. Nə isə, indi bu barədə düşünməməyə çalışıram.

Hüquqşünas olmaq xəyallarım barədə susmağa qərar verdim. Onun məni ələ salıb gülməsini istəmirdim.

— Bilirsən, Pentaqondan yeni əmr gəlib. Kağız və sənəd işləri ilə məşğul olan hərbi işçilərin sayını azaltmaq əmri var.

— Kağız işləri? Bunun mənə nə dəxli var? Axı, mən mexaniki işlə məşğulam.

Serjant Anderson mənə göz vuraraq dedi:

— Sənə öz xidmətində güzəştlər edənin kim olduğunu unutmusan, deyəsən? Basketbol oynayasan deyə səni bölmədən azad edən kimdir?

— Siz, cənab.

— Bəli, özüdür ki var, — deyə özündən razı halda başını tərpətdi. Sonra gözünü yumub otaqdan çıxım deyə əlini tərpətdi.

Nə olursa olsun, deyərək öz-özümə danışdım. Bir həftədən sonra məni, ərzaq anbarının dəftərxana işinə köçürdülər. Mənim burada yeganə işim boş yazı maşınına nəzarət etməkdən ibarət idi. Hətta nəsə çap etmək üçün mənə kağız də vermirdilər. Hələ də xəstəxanada olan serjanta baş çəkməyin əsil vaxtı olduğunu düşündüm.

— Nə oldu, fikrini dəyişdin?- deyə o, məndən soruşdu.

— Mənim üçün etdiyiniz hər şeyə görə sizə minnətdaram, cənab. Axı, mən bütün günü boş-boşuna otura bilmərəm. İşsizlikdən başımı itirməyim deyə, heç olmasa bir məşğuliyyət verin!

— Al oxu, — deyərək, yanındakı dolabın üstündə olan qovluğu mənə verdi. İçərisində sənədlər var idi. Bu sənədlərdə, sağlamlığıma görə Hərbi Hava Qüvvələrindəki xidmətim yararsız hesab olunurdu.

— Sən başqa bir şey düşünmə, Makdauell, — deyə o, sakitcə cavab verdi. Mən vətənpərvərəm. Lakin bu ölkədə orduya xidmət etmək hər adamın işi deyil. Kiminsə səninlə fəxr etməsi üçün bu həyatda öz yolunu tap.

— Bəli, cənab.

— Və sənə söylədiyimi unutma. Ailə qurmaq imkanını əlindən buraxma, eşidirsən? Bax, Makdauell, məni məyus etmə.

— Bunu etməyə çalışacağam, cənab.

Biz bir az da söhbət etdikdən sonra, mən getmək üçün üzr istəyib ayağa qalxdım.

— Gözüm sənin üstündə olacaq, — deyə serjant mənə təzim etdi. Mən də ona təzim edərək otaqdan çıxdım. Mən sonuncu dəfə onunla sağollaşmaq üçün qapının ağzında ayaq saxladım. Serjant cəld çevrilərək gözünün yaşını sildi.

— Allergiya məni çox incidir, — deyə o, ağzına söykədiyi yastığın altından dilləndi.

— Serjant, sizə kömək etməsi üçün tibb bacısını çağırım?

— Get burdan, Makdauell.

Bir həftədən sonra mən cənuba doğru yol almışdım.

## Yeddinci fəsil

Yeni üfüqlər


Yenidən əldə etdiyim azadlıqla, hələ ki, hara gedəcəyimi və nə edəcəyimi bilmirdim. Lakin nə olursa-olsun getmək istəmədiyim yeganə yer — Miçiqandakı ferma idi. Buna görə də bacım Şerlinin yaxınlığında, Çikaqoda məskunlaşdım. Bütün ölkəyə ərzaq paylayan buzxana-treylerlərin təmiri ilə məşğul olan emalatxanada işə düzəldim.

Mənim işimdə xüsusi məqamlar var idi və elə birinci iş günümdə məni bunlarla tanış etdilər. Feliks adlı bir oğlan «kəmərlərlə» bağlı işimi izah etdi. O, öz maşınını, yenicə təmirə verilmiş treylerin yanına sürdü və onun yanacaq çənindəki yanaçağı öz maşınına süzməyə başladı. Mən əsəbi halda ətrafa boylandım.

— Narahat olma, — deyə Feliks, qımışdı, — sürücü beş-altı saatdan sonra qayıdacaq.

— Mən sürücünü deyil, müdiri fikirləşirəm.

— Müdiri? — Feliks güldü, — səncə, kəmərlər barədə bu zarafatı mənə kim öyrədib?

Beləliklə, Feliks öz «nəsihətlərinə» davam etdi. O və Cerri adlı başqa bir oğlan treylerdəki soyuducu qurğusunun vintlərini açıb onu qaldırıcı cihazın kəmərinə qoşur və yuxarı qaldırandan sonra buzxanadan ayırırdılar. Cerri bir-birindən ayrılmış arakəsmədən treylerin içərisinə daxil olur, oradakı ərzaqlardan bizə ötürürdü. Vetçina, hindquşu konservi, qablaşdırılmış tikə ətlər və s... Yəni əməlli-başlı, Klondayk idi (xəzinə mənasında). Sonra soyuducu qurğu texniki baxışdan keçirilir, əvvəlki yerinə qaytarılırdı, vintlər bağlanırdı. Hər şey öz qaydasındadır. İş sona çatdı.

Heç bir şeydən şübhələnməyən sürücü oz maşınını götürmək üçün gəldiyi zaman, Feliks və Cerri peşəkar aktyorlar kimi, Oskar mükafatına layiq ağır iş səhnəsi nümayiş etdirirdilər. Onlar maşın yağına bulaşmış əllərini köhnə-kürüş əskiyə silə-silə takelajdan tullanırdılar.

Onlar Amerikanın çiçəklənməsi və rifahı uğrunda böyük sərmayə qoymuş insanlar kimi, simalarında zəhmətkeş ifadəni qoruyub saxlamağa çalışaraq sürücü ilə birlikdə buzxananı dövrə vuraraq onu hər tərəfdən yoxlayırdılar. Aldadılaraq soyulmuş sürücü buzxananın qapısındakı kilidi, plombu diqqətlə nəzərdən keçirir və heç bir şey olmayıbmış kimi kağızlara qol çəkir, iyirmi və bəzən əlli kiloqram azalmış çəki ilə yoluna davam edirdi. Adətən, Feliks məni də çağıraraq: «Coş, bura gəl. Əlini yellədərək onunla sağollaş və uğurlu yol dilə». — söyləyirdi.

«Gülümsə, gülümsəməyi unutma!» — deyə Cerri əlavə edirdi. Və biz üç yaxın dost kimi sürücüyə əl edirdik.

Etiraf edim ki, əvvəlcə bu məşğuliyyətə rahat yanaşırdım. Lakin vaxt keçdikcə, vicdanım mənə qalib gəldi. Tez-tez anamın: «Mənim fəxr edə biləcəyim oğul ol» sözünü xatırlayırdım.

Bəzən gecələr yatağımda uzananda indi anamın harada olduğunu təsəvvür etməyə çaışırdım. Hə, mən Tanrıya çox hirsli idim (əgər O var idisə). Lakin anamın yaxşılığı üçün ölümdən sonra başqa bir həyatın olduğuna inanmaq istəyirdim. Anamın orada başqa simada və başqa cür yaşamağa davam etdiyini təsəvvür edirdim. Lakin mənim suallarıma cavab verən bir kimsə yox idi və mən yavaş-yavaş yuxuya gedirdim. Xoşbəxtlikdən, təmir emalatxanasında dayanmadan işlədiyim üçün, yuxu ilə bağlı problemim yox idi. Yorğunluqdan yatağıma uzanan kimi yuxuya gedirdim.


* * *

Lakin nəhayət ki, bu emalatxana ilə vidalaşıb Miçiqana geri qayıtdım. Mən bu payız Bettl-Krikdə yerləşən Kelloqa bələdiyyə kollecinə qəbul olmağı sınaqdan keçirmək istədim. Mən puluma qənaət etmək üçün qəbul imtahanlarına evdə hazırlaşmaq istəyirdim. Dərslərə isə elektrik qatarıyla getməyi planlaşdırırdım. Lakin atam buna qarşı çıxaraq dedi: «Sən bütün günü işıq işlədəcəksən və mən bunun hesabını ödəyə bilməyəcəyəm».

Nə, işığı çox işlədəcəm? Cəhənnəm olsun sənin işığın da... — deyə qəzəblə o evdən çıxıb getdim.

Biz dörd dost birləşərək, kollecdən beş dəqiqəlik məsafədə yerləşən böyük bir ev kirayə tutduq. Mənim ixtisasım biznes idi, lakin gələcəkdə hüquq fakültəsinə keçməyi planlaşdırırdım. Bu, mənim gələcək siyasi karyeramın başlanğıcı olacaqdı. Əvvəlcə, məni Miçiqan ştatının qubernatoru, sonra isə senatoru seçəcəklər. Mən bu gələcək mənzərəni çox aydın görürdüm və bu, heç də mümkünsüz deyildi.

İngilis dili müəllimim və birinci kurs nəzarətçim xanım Vo məni reallığa qaytararaq dedi:

— Coş, sənin məqsədyönlüyünə yalnız qibtə etmək olar. Sən bu xüsusiyyətinlə bir çox tələbələrə nümunə ola bilərsən. Sənin böyük gələcəyin olduğuna şübhə etmirəm.

Mən onun masasının digər başından gülümsəyərək dedim:

— Bilmirəm, eşitmisiniz ya yox, lakin mən birinci kurslardan prezidentliyə namizədlik vermişəm.

— Doğrudan? Ümid edirəm ki, səndə hər şey yaxşı alınacaq.

Mən əminliklə başımı tərpədib:

— Başqa cür ola da bilməz, — dedim.

Xanım Vo gülümsəyərək:

— Lakin mənim sənə bir iradım var, Coş — dedi.

Mən öz oturacağımda qamətimi düzəltdim.

— Sənin ingilis dilin çox pis vəziyyətdədir. Yəqin ki, sənin orta məktəb müəllimlərin təhsilinin bu sahəsinə o qədər də ciddi yanaşmayıblar. Əlbəttə, başa düşürəm, fermer və işçi olan biri üçün ingilis dili dərsliyinin stolüstü kitab olması bir az çətindir.

— Lakin mənim ingilis dilindən qiymətlərim o qədər də pis deyildi, — deyə bacardığım qədər özümə bəraət qazandırmağa çalışdım.

Xanım Vo, gözlərini qıyaraq dedi:

— Sənin qrammatika ilə aran yoxdur. Tələffüzün də yaxşı deyil. Məncə, bu sənin tələffüzündəki səslənmə ilə əlaqədardır.

Bu sözlərdən sonra oturduğum stulda büküldüm.

— Əgər özünü göstərmək üçün deyil, həqiqətən öz üzərində işləmək istəyirsənsə, mən sənə kömək edə bilərəm.

Mən öz üzərimdə işləməyə hazır idim. Həmçinin, əgər zirvəyə yüksəlmək istəyirsənsə (istənilən peşədə), onda qrammatikan qüsursuz olmalı idi.

— Məni siz öyrədəcəksiniz? — deyə soruşdum.

— Belə bir istəyim var, — deyə o cavab verdi.

— Onda mən də hazıram.

Mən bütün gücümü təhsilimə verməyə başladım və qiymətlərim xeyli yaxşılaşdı. Mən həmçinin günün yarısını Aleksandera aptekində işləməyə başladım. Həmçinin kiçik kursların prezidentlik vəzifəsi uğrunda seçkiqabağı kampaniyalarına qoşuldum. Şənbə və bazar axşamları şənliklərə gedirdim. Özümə gözəl bir rəfiqə tapıb, aldığım işlənmiş kabrioletdə əylənirdik. Altı aydan sonra isə qarşıma qoyduğum otuz illik planlar siyahısının qarşına böyük əminliklə «quşlar» qoya bildim. Başqa sözlə desək, hər şey yaş kimi gedirdi.


* * *

Həmin gün mən Kolduoter şəhərinə yola düşmüşdüm. Birdən qarşıdan gələn maşınlardan biri sürətlə mənə tərəf dönərək, məni yolun kənarına tərəf sıxışmağa məcbur etdi. Mən maşının nömrəsini götürərək polisə zəng vurdum. Təxminən bir həftədən sonra, iyirmi yaşlarında bir oğlan mənim işlədiyim aptekə təşrif buyurdu. O, yırğalana-yırğalana mənim dayandığım piştaxtaya yaxınlaşaraq soruşdu:

— Coş Makdauell sənsən?

Onun üzü mənə tanış gəlmirdi. Mən nəzakətlə salamlaşaraq:

— Bəli, mənəm — dedim.

Lakin o, üzündəki buz kimi gülüşlə cavab verərək dedi:

— Sənə bir sual verəcəyəm.

— De, gəlsin.

— Bu yaxınlarda maşınla yol gedərkən az qala səninlə toqquşmağa cəhd göstərən biri olubmu?

— Hə, təxminən bir həftə əvvəl baş verib. Məsələ nədir?

— Məsələ bundan ibarətdir ki, o maşının sükanının arxasında mən olmuşam, aydındır? Polislər məni həbs edib, axmaq!

O, məni başdan ayağa qədər süzüb qorxutmağa çalışırdı. Lakin mən də gözlərimi ondan çəkməyədən dedim:

— Düz ediblər. İndi sən həbsdən qaçmağa qərar vermisən?

— Dayan gözlə, mən hələ səninlə hesablaşacağam, — deyə güllə kimi aptekdən çıxdı.

Lakin onun hədə-qorxuları məni qətiyyən narahat etmədi. Onun əsib-coşmağından mənə nə? Mən elə həmin an onun gəlişi barədə unudaraq işimə davam etdim.

Həmin həftənin şənbə günü öz rəfiqəmlə Bettl-Krik yaxınlığındakı Leykvuya gələrək, avtomobilçilərin restoranına baş çəkməyi qərara aldıq. Gözlənilmədən başqa bir maşın bizimlə yanbayan dayandı. Onun sürücüsü mənim yanımda oturan rəfiqəmə söyüşlər yağdırmağa başladı. Boylananda onun yolda mənim üstümə hücum edən, sonra isə aptekə soxularaq məni qorxutmaq istəyən həmin təlxək olduğunu gördüm.

— Ağzını yum! — deyə ona qışqırdım.

Belə görünür ki, o da elə bunu gözləyirmiş. O, maşından düşərək, məni vurmaq üçün yumruğunu qaldırdı. Qəzəbdən gözlərim qaraldı. Cavabında mən də bütün gücümü işə salaraq yumruğumu onun üzünə ilişdirdim. Onun burnundan və ağzından qan açıldı. O, qorunmaq üçün maşınına tərəf qaçdı və nalayiq söyüşlər söyə-söyə maşınının şüşəsini qaldırdı. Ona yaxşıca bir dərs vermək üçün maşınına tərəf hücum etdim. Lakin o əyləci basaraq, arxaya döndü və maşını mənim üstümə sürdü. Mən yaxınlıqdakı dəmir dirəyin üstünə çıxaraq, canımı qurtardım. Lakin o, böyük sürətlə dirəyə dırmaşaraq, onu az qala yerə qədər əydi.

Mən sürücü tərəfdəki qapıya doğru qaçaraq, şüşəni sındırdım və yenidən onun sifətinə bir yumruq ilişdirdim. Sonra qapını açıb inadkarlıq edən quzu balası kimi (ya da sərxoş atam kimi) boynundan yapışaraq onu maşından yerə sürüklədim. Bir sözlə avtodayanacaq pandemoniyə[4] çevrildi. Ofisant qız polisə zəng etdi. Mənim rəfiqəm isə qışqırmaqdan boğula-boğula onu buraxım deyə yalvarırdı. Lakin mən, sanki qulaqlarım tutulubmuş kimi, onun səsini güclə eşidirdim. Onun qışqırtısından sonra bir anlıq əl saxlasam da, polis işə qarışmayana qədər, gördüyüm işi sona çatdırmağa qərarlı idim. Nəticədə isə, həmin oğlan dava-dalaşı birinci mənim başladığımı iddia edərək, məni günahkar çıxartdı!

Polislərdən biri məni kənara çəkib dedi:

— Bu dəqiqə evinə qayıt. Nə qədər uzağa getsən bir o qədər yaxşı olar.

Sən demə, mənimlə düşmənçilik edən oğlanın atası, əyalətdə böyük nüfuza malik olan bir hakim imiş.

Xoşbəxtlikdən, ofisant qızlardan biri, əvvəldən-axıra qədər bütün baş verənləri gördüyü üçün şahidlik edərək, hər şeyi polisə danışdı. Onlar da bu işi hakimə ötürdülər. Mənə tezliklə buranı tərk etmək məsləhəti verən həmin polis, iki gündən sonra mənə yaxınlaşaraq dedi:

— Əgər sən üzr istəsən, onlar iddia irəli sürməyəcəklər.

— Axı, hər şeyi birinci o başladı, — deyə qarşı çıxdım.

— Sən az qala onu öldürəcəkdin. Deyəsən, necə bir pisliyə bulaşdığını yaxşı anlamırsan? Bu oğlanın atası bizim şəhərdə «böyük adam» hesab olunur və buna görə də özün nəticə çıxart.

Mənim üzr istəmək fikrim yox idi, lakin bu xoşagəlməz hadisəyə görə öz gələcəyimi də təhlükə altına qoymaq istəmirdim. Buna görə də, baş verənlərə görə lazımi şəkildə üzr istədim və iş bitdi. Polislər məsələni elə düzüb-qoşdular ki, dosyedə mənim barəmdə bir kəlmə də xatırlanmadı. Lakin qəzəb və kin hissi məni hələ də tərk etmirdi. Bəzən bu hisslərin növbəti dəfə nə vaxt və harada qaynayıb üzə çıxacağını öz-özümdən soruşurdum. Beləliklə, çox gözləməli olmadım.


* * *

Birinci kursların prezedentliyinə namizəd kimi, mənim tapşırıqlarımdan biri də, mümkün qədər çox sayda tələbə və müəllimlər ilə görüşmək idi. Bizim kollecdə, kifayət qədər müxtəlif ictimai qruplar və təşkilatlar var idi. Mən də onların hər birinin necə yaşadığını öyrənmək üçün, işimi sürətləndirmək qərarına gəldim. Hətta düşüncəmdə, mənim irəliləməyimə bu və ya digər şəkildə yardım edə biləcək adamları, özünəməxsus şəkildə «ayırd» etməyə başladım. Hər halda, bunun əsl iş qarşısında yaxşı bir məşq olduğunu düşündüm.

Bir dəfə tələbələrlə birlikdə tələbə yeməkxanasında oturaraq kofe içdiyimiz zaman, həmişə özünü şən və sadə aparan və mənim məsihçi «dəstə» adlandırdığım qrup içəri daxil oldu.

Mən bildiyim qədərincə, onlar kollecdə olan heç bir rəsmi qrupa aid deyildilər və onların hansı baxışlara malik olduğunu hər kəs çox yaxşı bilirdi. Onlar yeddi tələbədən və iki müəllimdən ibarət qrup idi və həmişə bir yerdə idilər. Onlar öz dünya görüşlərini və baxışlarını çox aydın şəkildə ifadə etdikləri üçün, onların məsihçi olduğunu dəqiq bilirdim.

Əslində, bizim bütün tələbələr özlərini məsihçi hesab edirdilər. Lakin bu qrup çox fərqli idi. Sanki iman onların həyatında çox vacib bir yeri tuturdu. Hər dəfə onları gördüyüm zaman istehza ilə gülümsəyirdim.

Onlar öz aralarında səmimicəsinə deyib-güldükləri zaman: «Üzlərində saxta gülüşlər olan ikiüzlülər... ürəyinizdə nə cür pisliklər gizlənib?» — deyə düşünürdüm. Mən onların görünüşündən qıcıqlanırdım və dalaşmağa bəhanə axtarırdım. Onların sayı çox az idi və mənim seçkilərdəki qələbəmə əhəmiyyətli bir təsirləri olmayacağı üçün, onlarla əlaqə yaratmaqda qətiyyən maraqlı deyildim.

Onların qonşu masada oturduqlarını görəndə oturacağımdan dərhal sıçramaq istədim. Məsihçilər bizim yanımızda yerləşdikləri vaxt dostlarımdan biri, danışdığı nalayiq lətifəni yarımçıq saxladı. Mən ondan, lətifənin ən maraqlı yerində niyə dayandığını soruşanda o, başı ilə işarə edərək, qonşuluqdakı «müqəddəsləri» göstərdi.

— Heç sözdü?... qorxmağa adam tapmırsan?! Onlar heç söhbətin nədən getdiyini bilmirlər.

Onların qrupundakı ən yaraşıqlı qız olan Toninin, mənim atmacama necə diqqət etdiyini gözucu gördüm. Mən onlara ilişməyin əsl vaxtı olduğuna qərar verdim və:

— Demək istəyirəm ki, məsihçilər bütün kartları ortalığa qoymurlar, elə deyil? Maraqlıdır, görəsən, onlar bu kollecə ümimi qaydalara əsasən, yoxsa imtahansız qəbul olublar?

Dostlarım cavabında gülüşdülər və bununla hamının diqqətini cəlb etdiyimi anladım. Hamının məni eşitməsi üçün, səsimi qaldırdım və sevimli məsəllərimdən birini nəql edərək sözümə davam etdim:

> Bir dəfə bir adam meşə ilə gedirmiş. O gedir-gedir və bir vəzçiyə rast gəlir. Bu vəzçi də həmin vaxt çayda insanları vəftiz edirmiş. Vəzçi bu insandan spirtli içki iyi gəldiyini hiss edir və onun əlindən tutaraq deyir: «Qardaşım, sən İsa Məsihi tapmağa hazırsan?» Sərxoş adam cavab verir: «Bu nə sözdü! Elə bu dəqiqə!» Həmin an vəzçi onu çaya tərəf aparıb boynundan tutub suya batırır. Bir neçə saniyədən sonra onu sudan çıxarıb soruşur: «Hə necədi, İsa Məsihi tapdın?» Sərxoş tapmadığını bildirmək üçün başını silkələyir. Bu zaman vəzçi onu yenidən suya batırır, daha çox suyun altında saxlayır...

Mən danışığıma davam edə-edə stuldan qalxdım və məsihçilərin masasına yaxınlaşdım. Toninin yanındakı stul boş olduğuna görə, onunla yanaşı oturub sözümə davam edərək dedim:

> Beləliklə, o vəzçi onu sudan çıxarıb yenidən soruşur: «Nədi, İsanı heç cür tapa bilmirsən?» Sərxoş adam yenidən başını silkələyir. Bu zaman vəzçi səbri daşmış vəziyyətdə yazıq adamın başından tutur yenidən suya basıb otuz saniyəyə qədər saxlayır. Və bu zaman onun köməkçilərindən biri vəzçinin əlindən tutaraq deyir: «Bəsdir, bəsdir, bu dəqiqə o boğulacaq». Lakin faydası yox idi, vəzçi hələ də onun boynundan tutub dayanmışdı...

Mən vəzçinin müqəddəs qəzəblə gözlərini necə süzdürdüyünü göstərməyə çalışdım.

> Nəhayət ki, o, sərxoş adamı sudan çıxarır və düz qulaqlarının içinə qışqıraraq soruşur: «Qardaş, axır ki, İsanı tapa bildin?» O yazıq isə, ağzındakı suyu qusaraq, əl çəkmək istəməyən vəzçidən soruşur: «Siz İsanın məhz bu yerdə suya düşdüyünə tam əminsiniz?»

Qonşu masalardakı adamlar gülməkdən uğunub getdilər və mən də özümdən razı halda gülümsədim. Hətta Toninin masasındakı adamlardan da bir neçəsi qımışdı. Lakin Toni yox.

— Mənim lətifəm sizin xoşunuza gəlmədi? — deyə ondan soruşdum.

Lakin o, sanki məni görmürmüş kimi heç bir söz söyləmədi.

— Düşünürəm ki, sizin bundan da məşhur və ya daha gülməli məsəlləriniz var. Məsələn... Yunus və böyük balıq kimi...— deyə sakitləşmək bilmirdim.

Məni dəstəkləmələri üçün dostlarıma baxdım:

— Uşaqlar, hiylə bundan ibarətdir ki, nədənsə, hər dəfə bu əhvalat danışılanda balıq bir az da böyüyür!

Sonra Toniyə nəzər saldım. O, sankı mənim ələ salmalarımı eşitmirmiş kimi, sakitcə oturmuşdu.

— Bəlkə, Nuh və onun qayığı barəsindəki əhvalat daha çox xoşunuza gəlir? Siz bu barədə eşitmisiniz?

Bu zaman qrupda olan daha yaşlı bir kişinin səsini eşitdim. Bu, bizim tarix müəllimimiz idi.

— Cənab Makdauell, bizim masamızda oturduğunuza görə çox sağolun.

— Buyurun, — deyə istehza ilə cavab verdim. Sonra onların bütün qrupunu gözdən keçirdim. Onların simasında xoş bir ifadə, ya da maraq var idi. Özüm də bilmədən yenidən qəzəbləndim və dedim:

— Siz məsihçilər mənə nə deyə bilərsiniz ki?

— Siz nə öyrənmək istərdiniz ki? — deyə müəllim soruşdu.

— Siz nə üçün özünüzü, sanki başqa dünyada yaşayırmış kimi aparırsınız?

— Bu, sizə elə gəlir. Biz heç də sizdən fərqlənmirik. Biz də sizin yaşadığınız dünyada yaşayırıq.

— Özünüzü elə aparırsınız ki, sanki sizin vətəniniz burada deyil, başqa yerdədir.

— Xoş sözlərə görə çox sağolun. — deyə müəllim cavab verdi. Digərləri isə başını tərpətdi.

— Yalnız, bunun kompliment olduğunu düşünməyin, — deyib, daha çox qıcıqlanmış halda onlara göz gəzdirdim. Sizə demək istədiyim budur ki, siz həmişə gülürsünüz, özünüzü xeyirxah göstərirsiniz, lakin bu görünüşünüzlə özünüzü başqalarından yaxşı hesab edirsiniz.

Nəhayət ki, Toni söhbətə qarışdı:

— Bu, belə deyil.

— Belə deyil? — deyə onu danışdırmaq üçün soruşdum.

— Bəli, belə deyil. Bizim həyatımız həqiqətən çox dəyişilib, lakin bu, bizim özümüzü başqalarından yaxşı hesab etməyimizi göstərmir.

— Deməli, din sizin dəyişilməyinizə kömək edib? Məsələn, səni necə dəyişdirib? Axı, səndə onsuz da hər şey yaxşıdır — deyə Tonidən hiyləgərcəsinə soruşdum.

O, gözlərindən görünən narazılıqla dilləndi:

— Müqəddəs Kitabda yazılıb ki, kim Məsihdədirsə, yeni məxluqdur.[5]

İndi qıcıqlandığından cavab vermək mənim növbəm idi:

— Yaxşı görək! Sən kimi aldatmağa çalışırsan!

Bir anlıq süküt çökdü və boylanıb baxdığım zaman qonşu masada oturan dostlarımın, artıq çoxdan yavaşca aradan çıxdıb getdiyini gördüm. Lakin mən onlarla deyişməyə davam edə-edə dedim:

— Müqəddəs Kitab, məbəd, bunların hamısı dindir. Mənim bu dünyada dözə bilmədiyim yeganə şey dindir!

Toni birdən — birə mənə tərəf döndü və gözlərimin içinə baxıb-dedi:

— Cənab, burada dindən heç söhbət də getmədi. Mən Məsih dedim, İsa Məsih. İsa Məsih həqiqətən də həyatları dəyişir. Hətta axmaqların, özündən razıların da həyatını dəyişir, məsələn... məsələn...

— Məsələn, mənim kimi? — deyə gülümsədim. Axır ki, onu özündən çıxarmağı bacardım. — İsa... Məsih... — deyə, təkrarlaya-təkrarlaya Tonini yenidən qıcıqlandırmağa çalışdım. — Siz özünüz də nə danışdığınızı bilmirsiniz və bunu sizə sübut etmək üçün mənə vaxt lazımdır. Hətta İsa Məsih bu dünyada olubsa belə, iki min il öncə yaşamış bir insanın bu gün kiminsə həyatını dəyişdirə biləcəyi sübut olunmayıb.

Qaşlarımı qaldıraraq Toniyə baxdım və istehza ilə gülümsədim.

— Lap yaxşı. Düşünürəm ki, heç olmasa bunu araşdırmağa və bizə sübut etməyə dəyər, — deyə Toni də gülümsədi.

— Araşdırmaq? Burada araşdırılmalı nə var ki? Bu ki, elm deyil, cəfəngiyyatdır, əzizim.

Bu zaman qrupun digər üzvlərindən biri ilan Oliver söhbətə qoşuldu:

— Mənim bir təklifim var.

Mən ona tərəf baxdım. O, bəstəboy, qalın eynək taxmış və başındakı tükləri saman kimi dik dayanmış cavan oğlan idi. «Bu da müqəvvamız», — deyə düşündüm.

— Dirilmənin yalan olduğunu sübut etməyi bacarsan, onda məsihçiliyin bütün təməllərinin yalan olduğunu sübut edəcəksən, — deyə Oliver davam etdi.

— Dirilmənin yalan olduğunu sübut etmək?

— Bəli. İsa Məsihin cismən ölülərdən dirilmədiyini sübut etsən, onda təməldə qüsur aşkar edəcəksən ki, bu da məsihçiliyin aşmasına səbəb olacaq. Bu, sadəcə olaraq, təklifdən başqa bir şey deyil. Məsihçiliyin bütün dayaqlarını nüfuzdan salmağa cəhd göstərincə, daha qısa yolla gedib, imanın guşə daşının olmadığını sübut edə bilərsən. Həm də hər şeydən əlavə, bununla vaxtına və gücünə qənaət etmiş olarsan.

— Elə də pis fikir deyil, — deyə işarə barmağımı silkələyərək başımla razılığımı bildirdim.

— Məncə, bu, çox ciddi məsələdir. Həmçinin araşdırma apardığın zaman, bir çox şeylər barədə gözlərin açılacaq.

— Mənim, yoxsa sizin gözlərinizin açılacağı hələ heç kimə məlum deyil, — deyib qarşı çıxdım. Sonra masaya dirsəklənəib bütün «müqəddəsləri» gözdən keçirdim. Onlar isə mənə gülümsəyərək, sakitcə oturmuşdular. Onların bu görünüşü məni özümdən çıxarırdı.

— Sizinlə bir daha görüşəcəyimizə əminəm. — deyə tarix müəllimi məni dostcasına ruhlandıraraq dilləndi. Mən ona və sonra digərlərinə baxdığım zaman, əvvəlki düşməncəsinə münasibətimə görə narahatlıq hiss etdim. Məncə, bu mübahisənin dərinliyinə getməyə dəyməzdi, yoxsa onlar mənim kürəyimi yerə vuracaqdılar.

— Mənim adım Coşdur, — deyə mən də dostcasına gülümsədim.

— Tanışlığımıza şadam, Coş, — deyə müəllim əlini mənə tərəf uzatdı. — Mən isə professor Kellerəm.

— Qarşılıqlıdır, — deyə mən də onun əlini sıxdım.

— Ümid edirəm ki, siz gələn dəfə daha hazırlıqlı gələcəksiniz — deyə, Toni əlavə etdi.

— Hazırlıqlı? — deyə acıqla soruşdum. Yox, bu qız söz altında qalana oxşamırdı. Lakin mən buna qarşı deyildim. — Hazırlaşacağıma heç şübhə etməyin. Ümid edirəm ki, siz də mənim gətirəcəyim dəlilləri yaxşı-yaxşı dəyərləndirərək, bu dəlillər qarşısında öz xam-xəyallarınızdan əl çəkəcəksiniz.

— Bəs siz Coş, — professor Keller dilləndi. Mən ona baxdım. — Bəs siz dəlillər qarşısında öz xam-xəyallarınızdan əl çəkməyə hazırsınız?

— Mənim xam-xəyallarım yoxdur, professor, — deyə cavabında gülümsədim. — Mən hər şeyə real baxıram.

— Mən hər ehtimala qarşı, elə-belə soruşdum, — deyə professor cavab verdi.

Sağollaşarkən son söz məndə qalsın deyə, özümü saxlaya bilməyərək dedim:

— Bir də, fürsətdən istifadə edərək, gələn həftə baş tutacaq seçimlərdə məni dəstəkləmənizi sizdən xahiş etmək istərdim. Lakin siz o qədər kiçik qrupsunuz ki, bunun bir əhəmiyyəti olub-olmayacağını bilmirəm. Sizin verəcəyiniz səsin nəyisə dəyişə biləcəyinə inanmıram.

Onlar, sanki mənim sözlərimdəki istehzanı və kinayəni hiss etmirlərmiş kimi, heç bir cavab vermədən gülümsədilər. «Çox qəribə millətdir», — deyə onlardan uzaqlaşarkən öz-özümə düşündüm.

Mən, İsa Məsihin dirilməsini inkar edən dəlilləri onların qarşısına qoyduğum zaman, üzlərində hansı ifadənin yaranacağını təsəvvür edirdim. «Görüm, onda da belə gülümsəyə biləcəksiz?» — düşünərək özümə təsəlli verirdim. Mən artıq onların pərt olmuş və yazıq simalarını görürdüm. Yalnız bir çətinlik var idi. Bu dəlilləri yığmaq lazım idi.


* * *

Mən öz araşdırmalarıma Müqəddəs Kitabla başlamağı daha məntiqli hesab etdim. Kelloqa kollecindəki məsihçi qrupu, İsa Məsihin bakirə qızdan doğulmasını, yer üzündə yaşamasını, möcüzələr yaratmasını, ölməsini və sonra ölülərdən dirilməsini sübut edən etibarlı mənbə kimi, həmişə Müqəddəs Kitabla gəzirdilər.

Lakin bu «dəlillər» nəyə asaslanırdı? Əhdi-Ətiq min il bundan öncə yazılmamışdı. Öz işinə bir az da olsa ciddi yanaşan hər hansısa tədqiqatçı bu cür köhnə dəlillərə necə arxalana bilərdi?

Əhdi-Cədid (İncil) isə, eşitdiyimə görə daha gec, yəni İsa Məsihin ölümündən sonra yazılmışdı. Buna görə o da, etibara layiq görünmürdü.

Lakin yenə də, bu kitabı oxuyub, araşdırıb, ziddiyətlər tapmağım, onun məntiqsiz və cəfəngiyyat olduğunu sübut etməyim vacib idi. Oxuduğum zaman möcüzələrin və İsa Məsihin öz ilahiliyi barədə dediyi sözlərin altından xətt çəkir və özüm üçün bəzi qeydlər edirdim. Başlanğıcda, İsa Məsihin dirilməsini ifşa etmək heç də çətin görünmürdü.

Lakin sorğu ədəbiyyatlarını, şərhləri və Müqəddəs Kitabda verilmiş çarpaz ayələri oxuduqca, qarşımda necə çətin və çoxtərəfli bir mənzərənin açıldığını anlamağa başladım. Hətta imansız Tomas da (özümə oxşarlıq hiss etdiyim yeganə şagird) ən sonunda guya dirilmiş Məsihin önündə diz çökərək: «Rəbbim və Allahım!» deyir.

Hər dəfə kollecdə məsihçi qrupunun üzvləri ilə rastlaşdıqca, onların: «Cavan oğlan, araşdırmaların necə gedir?» — deyə məni ələ salacağını gözləyirdim. Lakin əgər özüm xatırlatmasaydım, heç kimin bu mövzuya toxunmaq fikri yox idi. Onlar həmişə mənə qarşı dostcasına münasibət göstərirdilər. Deyəsən, onlar mənim bu yaxınlarda baş tutacaq tədbirimin gedişatı ilə həqiqətən maraqlanırdılar. Onların özlərinə və inanclarına qarşı bu qədər əminliyi haradan idi? — deyə həmişə təəccüblə düşünürdüm.

Elə buna görə də, onların səhv olduğunu sübut etməyi çox istəyirdim. «Sizin hamınızın beynini yeyiblər, lakin bunu kim və hansı məqsədlə edib? Yəqin ki, mən ağacların arxasındakı meşəni görə bilmirəm. Axı, sizin imanınız bir nağıldan nə ilə fərqlənir ki?» — deyə öz-özümə danışırdım.

Mən bu araşdırmalarla daha ciddi məşğul olaraq, kollecin kitabxanasında tapa bildiyim bütün kitabları, ateistlərin və aqnostiklərin yazdığı əsərləri və məqalələri oxuyaraq, başı şişmiş halda oradan çıxırdım. Bertran Rasselin 1927-ci ildə yazdığı «Mən nə üçün məsihçi deyiləm» kitabı lap ürəyimdən xəbər verirdi. O nəinki, İsa Məsihin varlığını inkar edirdi, həmçinin bütün dinə qarşı çox güclü mənfi rəy bildirərək deyirdi: «İnsanların hansısa dəlillərə əsaslanaraq dini qəbul etdiyini düşünmürəm. Mənim fikrimcə, insanların dini qəbul etməsinin heç bir məntiqi əsası yoxdur. İnsanlar emosional ehtiyaclarını ödəmək üçün dini seçirlər. Çox vaxt bizi, dinə hücum etməyin yaxşı bir şey olmadığına inandırmağa çalışırlar. Çünki din insanları xeyirxah edir. Onlar məni də buna inandırmağa çalışırdılar. Lakin mən bunun belə olduğunu görməmişəm».

Mən keçmiş mütəfəkkirlərdən olan: İmmanuel Kantın, Çarlz Darvinin, Ziqmund Freydin və Fredrix Nitşenin gətirdiyi sitatları hava kimi udurdum. İndi əlimin altında o qədər sitat var idi ki, bunlarla Kelloqa kollecindəki məsihçilərin bütün dəlillərini bir-bir yox etmək çox asan görünürdü. Lakin bir uyğunsuzluq məni heç cür rahat buraxmırdı. Nə üçün məshur idealistlərin «ziyalı» fikirləri, inandırıcı və əsaslanmış dəlil kimi qəbul olunur, lakin əks tərəfin fikirləri isə nəzərə alınmir? Hər iki halda həm bu, həm də digərlərinin söylədikləri şəxsi fikirdən başqa bir şey deyildi.

Lakin mən, şəxsi fikirdən daha böyük bir şeyə ehtiyac duyurdum. Mənə, İsanın özünü təqdim etdiyi kimi birisi olmadığını və buna görə də Müqəddəs Kitabın etibarsız olduğunu sübut edən tarixi mənbələr və təcrübi məlumatlar lazım idi.

Bütün bunlar çox müəmmalı görünürdü. Mənim kitablarını oxuduğum filosofların və yazıçıların demək olar ki, çox hissəsi avropalı idi. Gözlənilmədən başımda belə bir fikir yarandı: bəlkə, özüm Avropaya gedib hər şeyi yerində həll edim? Mən əsas mənbələrdən olan Oksford və Kembricə, London və Parisə, Heydelberq və Jenevaya yollana bilərdim. Çünki oralarda manuskriptlərin və qədim əsrlərdən qalan sənədlərin saxlandığı nəhəng kitabxanalar və muzeylər var idi.

Sizcə, on doqquz yaşlı bir oğlan üçün bunlar çoxmu əlçatmaz görünür? Bəlkə də, belədir... Lakin niyə də yox? Heç olmasa, Avropada yaxşı bir vaxt keçirərəm!


* * *

Hər şeyi xırdalıqları ilə planlaşdırmağa tələsmirdim. Aydın məsələdir ki, bu səyahətin baş tutması üçün əməlli-başlı pul yığmaq lazım idi və bu pulu aptekdən aldığım maaşla yığmaq mümkün deyildi. Bizim şəhərcikdə iş tapmaq o qədər də asan deyildi və ona görə də məsələyə daha işgüzar yanaşmağa qərar verdim. Bildiyim qədərincə, bir çox tələbə iş axtarışında idi və mənim də iş yeri açmaq üçün bəzi planlarım var idi. Lakin qarşımı kəsən yeganə maneə — başlanğıc sərmayə idi.

Bu məsələni həll etmək üçün Billi Konnor adlı birinin yanına getdim. Eşitdiyimə görə, o, bu şəhərdə ən imkanlı adamlardan biri idi və öz möhtəşəm planımı onunla bölüşmək qərarına gəldim.

— Öz biznesinizi açmaq fikrinə necə baxırsınız? Mən evləri boyamaq işi ilə məşğul olacaq firmanı nəzərdə tuturam. — dedim.

Billi diqqətlə mənə baxırdı.

— Sizcə, necə fikirdir? — soruşaraq ona baxdım.

— Boyama işləri? — deyə o, təkrar soruşaraq gülümsədi. — Sənin möhtəşəm planın budur?

— Kimsə insanların evlərini boyamalıdır, ya yox?

— Hə, əlbəttə. Kimsə onlar üçün mağazalara ərzaq daşımalı, maşınlarını yanacaqla doldurmalı və ölülərini basdırmalıdır.

— Billi, bu ərazidə evləri boyamağı bacaran neçə firmanın olduğunu deyə bilərsinizmi?

Mənim kimi, onun da bundan xəbəri yox idi. Lakin bu xırdalıqlardan xəbərdar olmasına ehtiyac görmürdüm. Əksinə, bu işdən nə qədər gəlir əldə edəcəyimizi planlaşdırmağa başladım və Billi bundan sonra bir az həvəsləndi.

— Biz bu firmanı necə adlandıracağıq... yəni sən onu açsan necə adlandıracaqsan? — deyə, o soruşdu.

— Hələ bilmirəm. Lakin əgər biz yüksək səviyyəli xidmət göstərmək istəyiriksə, onda onu: «İlk rəngləmə firması» adlandırsaq necə olar? Necə addır? Gəliri də iki yerə bölərik. Nə deyirsən?

Billi özünü guya düşünürmüş kimi göstərərək, nəhayət ki, razılıq verdi. O, bir həftə ərzində pul tapdı və mən bu pula nərdivan, fırçalar, bir sözlə işə başlamaq üçün lazım olan hər şey aldım. Beləliklə, «İlk rəngləmə firması» yarandı.

Biz yerli qəzetlərin birində elan yerləşdirdik və tezliklə ilk zəngimizi qəbul etdik. Bu ilk sifarişə tək getmək qərarına gəldim. Lakin, bədbəxtçilikdən, rəngləmə işinin nə demək olduğunu qətiyyən anlamırdım və buna görə də ilk işimdə köynəyimi tamamilə korladım. Həmçinin, nəticədə, boyalara çəkdiyimiz xərcin qazancımızdan daha çox olduğu məlum oldu. İki həftədən sonra Billi fırçanı tullayaraq dedi:

— Bəsdir! Mənimki bura qədər, Makdauell — deyərək, növbəti işdən getmək üçün geri qayıtdı.

— Billi, necə yəni bəsdir? Bütün bu avadanlıqlara nə qədər vəsait xərclənib. Yaxşı dostum, belə tez təslim olma!

Lakin o, vidalaşaraq əlini havada yelləyib dedi:

— Hər şey sənə qalsın. Bu iş mənə görə deyil.

Billi aradan çıxandan sonra, mənim işlərim uğurla irəliləməyə başladı. Gözlənilmədən yaxşı pullar qazanmağa başladım və eyni zamanda on-on beş arası tələbəni müxtəlif işlərə cəlb etdim. Nə olursa-olsun, bir az da olsa pul qazanmaq xatirinə, onlar məndən xüsusi maaş tələb etmirdilər.

Yavaş-yavaş bir az pul yığmağı bacardım.

Bir dəfə mayın əvvəlində, Yuni-Sitidəki kiçik mehmanxanalardan birinin sahibi olan yaşlı bir qadın bizə zəng vurdu. Bu, üç mərtəbəli mehmanxana, viktorian üslubunda tikilmiş enli dam örtüyünə malik köhnə bir tikili idi. Binanı ilk görən kimi, Avropaya getməyi planlaşdıracağım günə qədər burada işləməli olacağımı anladım. Çox böyük iş idi.

— Bu binanı rəngləmək neçəyə başa gələr? — deyə mehmanxananın sahibəsi xanım Börns soruşdu.

Belə böyük bir sifarişdə səhv etməmək üçün, tam miqdarı söyləməyə tələsmədim və işimin saata görə qiymətləndirilməsini təklif edərək:

— Bir saat işə görə beş dollar ödəyərsiniz, — dedim.

Yaşlı dul qadın olan xanım Börns, üzünə düşən gün işiğında gözlərini qıydı. Lakin o, məni «alicənab gənc» hesab etdiyi üçün, çox fikirləşmədən mənim təklifimlə razılaşdı. Beləliklə, işə başladım.

Bir neçə gündən sonra xanım Börns, mətbəxin yerləşdiyi arxa girişin qarşısında üstüörtülü şüşəbənd tikməyi bacarıb-bacarmadığımla maraqlandı. Mən ömrümdə belə bir şey tikməmişdim, lakin fürsəti əldən verməyərək tez dedim:

— Heç şübhəniz olmasın! Sizin üçün əla bir şüşəbənd tikəcəyik!

Köməkçi olaraq özümə dostum Merli götürdüm və bir neçə gün çəkiclə, mişarla işlədikdən sonra bizdən tələb olunanı düzüb-qoşduq. Xanım Börns işi təhvil aldıqdan sonra Merllə hesablaşacağıma söz vermişdim. Növbəti gün leysan yağdı. Mən əsas girişdə öz işimlə məşğul olduğum zaman, mətbəx tərəfdəki arxa qapıdan xanım Börnsün tükürpədici qışqırığını eşitdim. Nə baş verdiyini öyrənmək üçün ora qaçdım.

O, şüşəbəndin ortasında dayanaraq, bütün yarıqlardan su fişqıran tavana baxırdı. Mən şüşəbəndin dam örtüyünün altındakı nazik taxtaların üzərinə xüsusi örtük çəkməyi unutmuşdum. Mən işi yarımçıq gördüyümə görə ondan üzr istədim. Sonra Merli çağırdım və dam örtüyünü yenidən düzəldərək işi tamamladıq.

İnşaat və rəngləmə işləri sona çatdıqdan sonra, son haqq-hesabı etmək üçün xanım Börnsün yanına yollandım. Qapını döysəm də heç kim açmadı. Ona görə də, mehmanxananı dövrə vuraraq, onu bağçada axtarmağa qərar verdim. Xanım Börns kiçik bağçada dayanaraq, diqqətlə evə baxırdı. O, yumruğunu çənəsinin altına qoyaraq, sanki müasir incəsənət muzeyindəki heykəlləri və ya rəsm əsərlərini araşdıran tədqiqatçı kimi fikrə getmişdi. Mən heç bir söz söyləməyərək ona yaxınlaşdım və onu nəyin narahat və ya valeh etdiyini anlamağa çalışaraq yanında dayandım.

— Mənim evim dağılır, — deyə o, mənə baxmadan dilləndi. Sanki dahi əsərinə ad fikirləşirmiş kimi: «Evim dağılır» — deyə yenidən təkrarladı. Onun hara baxdığını izləyərək, söhbətin nədən getdiyini anladım. Şüşəbəndin tavanı əməlli-başlı əyilməyə başlamışdı. Mən çox nazik taxta seçmişdim və yağış da onu əymişdi. Canıma üşütmə düşdü. Bu son ödəmə mənim üçün çox vacib idi. İki gündən sonra mən artıq Avropada olmalı idim.

Guya, hər şeyə diqqətlə baxdığımı göstərmək üçün gözlərimi qıydım və başımı aşağı əyərək, binaya gah o tərəfdən, gah bu tərəfdən baxmağa başladım:

— Heç də elə deyil, xanım Börns. Əsas məsələnin dam örtüyündə olmadığını görmürsüz?

— Nəyi görmürəm? — o soruşdu.

— Evin özü əyilib.

— Ev əyilib? — deyə o, şübhəli ifadəylə soruşdu.

— Əlbəttə, xanim. Köhnə evdi, artıq təməlindən yatmağa başlayıb. Özünüz yaxşı-yaxşı baxın! Sol tərəfdəki əyilməni görürsünüz?

— Solda?

— Yox, bağışlayın, sağ tərəfdə. Ev sağ tərəfə əyilib. Xanım Börns, biz az gözünüzü qıyaraq diqqətlə baxmağa çalışın. Onda daha aydın görünür.

Xanim Börns, sanki, avtomat silahdan atəş açırmış kimi, əvvəlcə bir gözünü, sonra digərini yumub nişan almağa çalışırdı. Sonra eynəyini aşağı əyərək, hər iki gözünü qıydı. Nəhayət, eynəyini gözünə taxaraq, dərindən nəfəs alıb:

— Əcəb işdir? Deməli ev əyilib? — deyərək bərkdən güldü.

Ürəklənərək mən də başımı tərpətdim. Əgər mənim bir ənamım var idisə, o da inandırmaq ənamı idi.

— Əlbəttə, xanim! Ev əməlli-başlı əyilib!

İki gündən sonra xanım Börnsdən pulumun qalığını da alıb sərhədə doğru yola düşdüm.

## Səkkizinci fəsil

Böyük Britaniya


Mən təyyarə ilə Detroitdən Nyu-Yorka, oradan isə «Pan Amerikan» şirkətinə məxsus reaktiv aviolayner vasitəsilə Şotlandiyanın Qlazqo şəhərinə gəlib çıxdım. Nahar üçün mənim sifarişimi qəbul edən stüardessanın üzünə gülümsəyə-gülümsəyə, hə, Bettl-Krikdən buraya heç də yaxın deyil deyib özüm haqqımda fikirləşdim. Ətrafıma göz gəzdirdikə sərnişinlərə xidmət edən altı stüardessa saydım. Ümumilikdə götürdükdə isə, ona yaxın stüardessa vardı, onlardan biri işgüzar geyimdə və qalstukda olsa da, digəri tənbəki çəkirdi.

Mən rahat kresloya söykənmiş halda Boinq 707-nin illüminiatorundan yumşaq ağ buludcuqların necə ötüb keçdiyinə tamaşa edirdim. Hər şey qarşıda məni bütün ömrüm boyu sürəcək macəralar gözlədiyindən xəbər verirdi.

Qlazqoya enəndə tələbə yataqxanasına yerləşdim. Yataqxana demək olar ki, şəhərin mərkəzində yerləşirdi. Nahar etdikdən və bir qədər mürgülədikdən sonra Qlazqo universitetinin kitabxanasına yollandım. Bir neçə müraciətdən sonra məni, şüşə vitrinlərində bizim eranın birinci — üçüncü əsrlərinə aid nadir papirusların nümayiş olunduğu xüsusi kolleksiyalar şöbəsinə gətirdilər. Bu kolleksiya «biri üçün lazımsız zibil yığını olan, digəri üçün əsl xəzinədir» deyiminin hərfi mənada əsl təsdiqi idi. Misirin quru torpağı iyirmi üç əlyazma fraqmentini qoruyub saxlamışdı. Əlyazmalar Misirin qədim Oksirin şəhərində qazıntıların zibilliyində aşkar edilmişdi. Burada inzibati sənədlər, şəxsi məktublar, fleytada çalmaq üçün nəğmələr toplusu, eyni zamanda Yəhyanın Müjdəsinin bir hissəsi vardı.

Gələndən sonra mən iki günümü Qlazqoda keçirdim, sonra isə Londona getdim. Burada da yenə tələbə yataqxanasında qalmalı oldum. Ertəsi günün səhəri dünyanın ən böyük kitabxanası sayılan — Britaniya kitabxanasının əzəmətli binasına daxil oldum. Mənə artıq məlum idi ki, Əhdi Ətiqin ən qədim tam mətnli əlyazması hesab edilən «Codex Sinaiticus» və ya «Sinan Kodeksi» bu kitabxanada qorunub saxlanır. «Kodeks» on doqquzuncu əsrdə Sinay yarımadasındakı monastırlardan birində aşkar edilmiş, əvvəlcə rusların əlinə keçmiş, sonradan isə 1933-cü ildə Britaniya kitabxanası tərəfindən Sovetlər birliyindən satın alınmışdır.

Və budur, mən də güllə keçirməyən şüşəli vitrin arxasında açıq şəkildə qoyulmuş tayı-bərabəri olmayan manuskripti seyr edə bildim. Daha doğrusu, 347 səhifəlik manuskriptin yunan dilində yazılmış iki səhifəsini. Vitrinin yanında yazılmış lövhədəki kimi, bu, antik dövrdən qorunub saxlanan qədim kitabların biri idi. «Tutaq ki, elə belədir — deyə düşündüm, ancaq bu, yenə də üzünü köçürmədir, üzünün köçürmədən də bir köçürmədir. Atalar məsəlində deyildiyi kimi, ağıza tikə aparanda da yerə qırıntı düşə bilər. Kim bilir, bütün bu illər ərzində orijinal mətnə hansı mətndən hansı qırıntılar düşüb? Hələ orijinal mövcud olubsa?»

Perqament kağızında yazılmış yunan məktubuna diqqətlə nəzər salmaq üçün az qala başımı şüşəyə dirəyim. Bu zaman hiss etdim ki, kürəyimdən üşütmə keçdi. Bəli, bu sətirlər insan əli ilə yazılmışdı. Ola bilsin ki, mətn üzərində, hətta bir neçə insan birlikdə işləmişdi. Açıq-aydın görünürdü ki, başdansovdu iş deyildi. Hərflər diqqətlə muncuq kimi düzülmüşdü və hər şey dəqiqliklə, özü də müntəzəm şəkildə qurulmuşdu. Yəni, söhbət Əhdi-Cədidin bütün mətnindən gedir. Əgər mətndə az da olsa, uydurma varsa, üzünü köçürən adamı (yaxud adamları) yorulmadan çalışmağa nə, ya da hansı məqsədlər vadar edirdi?

Növbəti iki günü mən dəhlizlərdə gəzişərək və muzeyin antik bölməsinin sərgi salonlarında keçirdim. Mənə elə gəlirdi ki, bu dəhlizlərin sonu yoxdur. Mən Napoleonun ordusunun 1799-cu ildə Misirdə aşkarladığı, bizim eranın ikinci əsrinə aid «Rozetta daşı»nı gördüm. Məlum olduğu kimi, o, misir heroqiflərinin oxunmasında açar rolunu oynamışdı. Mən min illər bundan öncə dünyasını dəyişmiş misir fironlarının qranit heykəllərinin və qədim misir mumiyalarının uzun sırasının yanından ötüb keçirdim. Heykəllər, divardakı naxışlar, qədim pullar, silahlar, keramikalar və bir çox əşyalar məni keçmişə — Yunanıstan və Romanın, Mesopotamiya və farsların, Orta Asiyanın və Fələstinin qədim antik dövrlərinə aparırıdı.

Muzey eksponatlarının sayı və xüsusiyyətləri öz zənginliyi və dəqiqliyi ilə məni sonda belə bir qaçılmaz və açıq-aşkar nəticəyə gəlməyə vadar etdi: tarix dərsliklərdən daha çox sirləri özündə əks etdirir. Canlı insanlar şövqlə bu keçmişin bir parçası olmuşdular. O cümlədən, iki min il bundan öncə ilk dəfə olaraq özünü məsihçi adlandıran adamlar da! Onların hamısı birlikdə hec cür ağılsız, fanat, yaxud iradəsiz, sadəlövh ola bilməzdilər. Eyni zamanda bəyan etmək ki, onların əqidələrinin banisi bakirədən doğulub, möcüzələr yaradıb, ölüb və ölülüərdən dirilib! Bu əqidəni belə inadla, hətta şəhid olanadək müdafiə etməyə onları nə vadar edirdi? Və bu hadisələrin şahidi olmayanları onların ardınca getməyə nə vadar edirdi? Onların, həqiqət deyə, bəyan etdikləri həqiqəti mən saxtadır deyə necə sübut edə bilərəm? Yolumdan azmayım deyə öz məqsədimə doğru gedən daha qısa yol tapmalıydım.

Mən kitabxanaçılardan hansısa biri ilə danışmaq ümidi ilə əsas kitabxana zalına keçdim. Amma kitabxanaçıdan ilk eşitdiyim söz, yavaş səslə danışmaq ricası oldu.

— Üzr istəyirəm — dedim.

— Sizə necə kömək edə bilərəm? — deyə kitabxanaçı qadın dodaqlarını büzərək məndən soruşdu.

— Sizdəki şərait ilk baxışdan mənə Texası xatırladır, — deyə mən qeyd etdim.

Kitabxanaçı sualedici halda qaşlarını qaldırdı. Mən çəkinmədən sözümə davam etdim:

— Aylarla bir yerdən digər yerə dəfələrlə keçmək olar, amma bir şeyi iki dəfə görə bilməzsən.

— Bilmək olar, siz məhz nəyi axtarırsız?

Mən bir anlığa öz xahişimi necə formalaşdıracağımı düşündüm:

— Mən İsa Məsihin yaşadığı dövrdə baş verən hadisələrin həqiqiliyini üzə çıxartmağa çalışıram.

— Eləmi?

— Bəli. Faktları saxtadan necə ayırd etmək olar? Qabağımı kəsən ən böyük maneə budur. «Sinai Kodeksi... Sinai...» Siz onu necə adlandırırsız?

— «Siniatikus Kodeksi».

— Özüdür ki var. Çox təlqinedici kitabçadır, sözüm yoxdur.

— Şübhəsiz ki.

— Axı, bu, orijinal deyil.

— Sözsüz ki, bu orijinal surətdir.

— Məsələ də elə bundadır! — əminliklə çırtıq çaldım. Dördüncü yüzilliyin ortalarından gəlib çıxan surətmi? Fərz edək ki, bu hadisələr baş verib və bu kitabda öz əksini tapıb, axı, onların üstündən təxminən üç yüz il ötmüşdü! Bu da, qanunauyğun bir suala gətirib çıxarır.

— Məhz hansı suala?

— Onu nə dərəcədə dəyişməyə nail olublar?

— Üzr istəyirəm, başa düşmədim?

— Mən ilk mətndən kənaraçıxmaları nəzərdə tutram... O kənaraçıxmaları ki, sonradan müəyyən nəticələrə gətirib çıxacaq. Nə üçün mən orada yazılanlara inanmalıyam? Mən haradan bilim ki, uzaq keçmişdə baş vermiş hadisələrin hamısı həqiqəti əks etdirir?

— Bizim kitabxananın keçmiş direktoru məhz bu suala həsr olunmuş bir kitab yazıb. Ola bilsin ki, kitab sizin marağınıza səbəb olsun. Kitabın adı «Bizim Müqəddəs Kitabımız və qədim manuskriptlər»dir. — Qadın bunu deyib kataloqdakı vərəqləri qurdalamağa başladı.

— Bəs mən onunla şəxsən söhbət edə bilərəm?

— Düşünmürəm! — kitabxanaçı qadın qətiyyətlə başını yellədi. — Cənab Kenion artıq neçə ildir ki, dünyasını dəyişib.

Məni bir qədər məyusluq hissi bürüdü:

— Bilirsiz, mən bura Miçiqandan durub gəlmişəm ki, vacib bir məqamı sübuta yetirim. Mən başa düşə bilmirəm ki, yer üzündə Allah var, ya yox? Mən bu və ya digər bir nəticəyə gəlmək üçün kifayət qədər fakta malik deyiləm.

— Və siz istəyiriz ki, məsələyə qərəzsiz yanaşasız, — deyə kitabxanaçı qadın sözümü yarımçıq kəsdi.

— Bəli, məhz qərəzsiz! — deyə söylədim. — Amma məni istəyirlər tikə-tikə doğrasınlar, bir dəqiqə də olsun, İsa Məsihin ilahiliyinə və Onun ölülərdən dirilməsinə inana bilmərəm. Məncə, hətta cəfəng fikri belə sübuta yetirməyə cəhd etmək, tamamilə absurddur.

Bir qədər sakitləşəndən sonra davam etdim:

— Qısası, xanım, mən bura gəlmişəm ki, məsihçiliyin mif və uydurma olduğunu, möcüzələrin mümkün olmadığını və bütün inancların saxta quraşdırmalar olduğunu sübuta yetirim.

Kitabxanaçı qadının tünd mavi gözləri heyrətdən böyümüşdü:

— Başqa bir halda mən bunu etməzdim... amma düşünmürəm ki, o, imtina eləsin, — nəhayət, qadın dilləndi. Sonra isə masasının üzərindəki telefon kitabçasına baxıb oradan kiminsə adını və telefon nömrəsini bir vərərqə yazdı.

— Buyurun, mister Kobbun koordinatları. Ona zəng edin, deyin ki, sizi missis Uizerspun məsləhət görüb.

Mən vərəqi götürüb, əlimdə fırladım.:

— Alan Kobb, — sakit səslə oxudum. Sonra isə kitabxanaçı qadına baxdım. — Düşünürsüz ki, o, mənə kömək edə biləcək?

— Şübhə etmirəm, o, sizə lazım olan məhz həmin insandır. Onun bu sahədə çox dərin bilgisi var.

— O, alimdir?

— Əslində, o, barristerdir.

— Kimdir?

— Səhv etmirəmsə, siz amerikanlarda bu, vəkil deməkdir.

Mən hörmətlə başımı tərpətdim: kim-kim, vəkillər necə müzakirə aparmağı, necə sübuta yetirməyi yaxşı bilirlər. Şübhəsiz ki, o, mənə kömək edəcək. Məsələnin ətrafında dolanmaq əvəzinə mən birbaşa məsələnin üstünə çıxacaqdım və yer üzündə həmişəlik basdırmağa çalışdığım məsihçiliyin «qəbir»inə mismar vuracaqdım. Elə bu fikirlərlə də qarşıma çıxan ilk avtomat telefondan cənab Kobba zəng elədim.


* * *

— Gəlin, nahar fasiləsində görüşək. Sizi Qreyt Rassel küçəsində yerləşən «Taver Muzeyi»-nə dəvət edirəm, — deyə cənab Kobb, onun ofisinə zəng edib Londona gəlişimin səbəbini söyləyəndən sonra mənə təklif etdi.

Tamamilə muzey təsiri bağışlayan bu restoran 1730-cı ildə tikilmiş və iki əsrlik ingilis həyatını və tarixini əks etdirən bütün mümkün tarixi əşyalarla bəzədilmişdi. Özüm haqqında ona verdiyim xarici görünüşümdən tanıyan cənab Kobb məni pəncərənin qarşısında yerləşən masaya dəvət etdi.

Xarici görünüşünə görə ona əllidən artıq yaş vermək olmazdı. O, kifayət qədər dolu bədənli, çəhrayı iri yanaqları və bir saniyə belə bir yerdə durmayan qalın qaşlara malik idi. Sifariş verdikdən və yarım dəqiqəlik tanışlıqdan sonra o, birbaşa suala keçdi:

— Əgər sizin Allaha və dinə olan baxışlarınızla maraqlansam, etiraz etməzsiniz ki? Daha dəqiq desəm, onların qısa xülasəsi ilə.

— Əlbəttə, — mən qarşımdakı boşqaba balıqla bişmiş kartof qoyan ofisiantdan baxışlarımı çəkərək cavab verdim. — Mənim fikrimcə, cənab, din dünyada baş verən bütün pisliklərə görə məsuliyyət daşıyır. Mənə qalsa, bu, yalandır. Özü də ən pis yalanlardan. Ümid bəxş edən yalan.

Cavabında Mister Kobb heyrətlənmiş halda qaşlarını qaldırdı.

— Allaha gəlincə, — deyə mən əlavə etdim, — Deyə bilərəm ki, Allah — mifdir, təbliğat məqsədilə yaradılmış mifdir.

— Xahiş edirəm, izah edin, — deyə mister Kobb sorğu-sualını davam etdirə-etdirə bu arada steykini və böyrəkli piroqunu da unutmadı.

— Mən bunu növbəti şəkildə izah edirəm: gözəl səhərlərin birində Mesopotamiyada və ya Afrika şeypurunda, ya da hər hansı bir uyğun yerdə, harada ki, homo sapiens meydana çıxa bilərdi, bizim ulu əcdadımız yuxudan gözlərini açdı, başını qaşıyıb ətrafına göz gəzdirdi və bütün bunların necə baş verdiyi haqqında düşündü. İlk insan ətraf aləm haqqında xüsusi bir informasiyaya malik deyildi. Ona görə də o, belə bir nəticəyə gəlir ki, burada kimsə ona oxşar biri iş görüb. Fərq ondadır ki, bunu edən ondan daha güclü və daha çox hər şeyə qadirdir. Bu kimdisə, həmişəlik əlçatmaz və dərkolunmaz qalacaqdır. Nəzərə alsaq ki, bizim əcdadımız üstəlik də mövhumatçı idi, onda belə bir nəticəyə gəlir ki, bu vəziyyətdə fövqəltəbii və sirli güc olmadan keçinmək mümkün deyil. Fövqəltəbii olduğu halda, demək, həm də qaranlıqla bağlıdır. Bu fövqəltəbii güc üçün ibtidai insanı bir göz qırpımında yox etmək heç nədir. Bax, buna görə də qorxu və savadsızlıq onu təlqin edir ki, gözəgörünməz yaradan qarşısında səcdə etmək onun üçün yaxşı olardı. Və budur, sevilməli və itaət olunmalı Allah!

— Allah İnsan surətində və insana bənzərdir, — deyə mister Kobb qeyd etdi.

— Başqa cürə demək də olmaz! — deyə mən bəyan etdim.

— Və siz də İngiltərəyə bu məqsədlə gəlmisiz ki... — deyə o, mənim cümləmi tamamlamağı gözlədi.

— Əslində bu, məzəli əhvalatdır, cənab. Mən qədim, xeyrixah Amerikada, Miçiqan ştatında yaşayıram.

— Böyük göllər ştatında.

— Bəli, cənab. Bu diyarda olmusuz?

— Yalnız şəkillərdə və kitabların illüstrasiyalarında, — deyə mister Kobb təbəssümlə cavab verdi.

— Deməli, belə, mən çox da böyük olmayan bir kollecdə oluram və daima məni bezdirən məsihçi qrupla rastlaşıram.

Mister Kobb diqqətlə mənə nəzər saldı

— Onlar özlərini elə aparırlar ki, sanki heç nə veclərinə deyil, — deyə mən izah etdim. Əslində, etdiraf edim ki, hamısı normal adamlardır.

— Normal?

— Hə. Ümumi desək, başqalarından heç də əskik deyillər. Mehribandırlar. Həmişə kömək etməyə hazırdırlar. Və onlarda hansısa bir daxili rahatlıq var... sanki onlar bunun fərqində deyillər. Əslində isə, onlar dəhşətli dərəcədə xoşbəxtdirlər.

— «Dəhşətli dərəcədə xoşbəxt»... əvvəllər heç vaxt belə bir ifadə eşitməmişdim, — deyə mister Kobb başını yellədi. — Və onlar... siz necə dediniz, sizi bezdiriblər?

— Bəli, öz görünüşləri ilə məni özümdən çıxardırlar. Özlərini elə aparırlar ki, sanki onların beynini yeyiblər. Mən onlardan soruşuram ki, siz nə üçün beləsiniz, onlar isə cavabında — İsa Məsihə görə deyirlər. Mənim fikrimcə, tamamilə cəfəngiyyatdır. Amma onlar həqiqətən inanırlar ki, İsa Məsih hansısa bir şəkildə yaşamağa davam edir və yaxşı adamlar olmaqda onlara kömək edir. Və etiraf etmək lazımdır ki, onlar həqiqətən yaxşı adamlardır. Hər halda, özləri haqda belə bir təəssürat yaradırlar.

— Bəs bu xüsusiyyət sizə cəlbedici görünür?

— Hə, mən bunu demək istəmirdim, — burada mən geri çəkildim. — Yəni mən hamı kimi yaxınlarımla sülhdə yaşamaq istəyirəm, amma intellektual özünü intihar sayəsində yox! Bir sözlə, mən onlara istehza etməyə, imanlarına görə onları ələ salmağa başladım. Onlar isə öz növbəsində təklif etdilər ki, mən İsa Məsihin təliminin həqiqiliyini şəxsən özüm araşdırım.

— Aha, anladım. Bəs hansı təlimi nəzərdə tutursunuz, ətraflı açıqlaya bilərsiniz?

— Məsələn, onun Allahın Oğlu olması. İnsan bədənində yaşadı, bəşəriyyətin günahına görə çarmıxda öldü, ölülərdən dirildi və yenidən bizim dünyamıza qayıdacaq...Və özlüyünüzdə təsəvvür edin ki, mən bu çağırışı qəbul etdim. Qərara aldım ki, onlar üçün bir-iki dənə əsl arqument tapacam. Amma hər şey mənim düşündüyüm kimi sadə deyilmiş. Mənim ştatlarda apardığım araşdırmalar, ümumiyyətlə, hec bir nəticə vermədi. Belə ki, özümün cavablardan daha çox suallarım yarandı. Nə qədər çox kitabların üzərində araşdırmalar aparsam da, bir o qədər anladım ki, Avropaya getmək lazımdır və burada hər şeyi olduğu kimi öyrənmək olar.

— Aydındır, — deyə mister Kobb çörək dilimi ilə boşqabındakı sousu götürərək dilləndi.

— Missis Uizerspun dedi ki, mənə kömək edə biləcək adam sizsiniz, — deyə mən sözümə davam etdim. Mən isə başqasının yardımı olmadan heç cürə bu işin öhdəsindən gələ bilmərəm. O dedi ki, siz bu sahə üzrə müstəqil araşdırmalar aparmısınız.

— Xanım Uizerspun bir qədər şişirtməyə meyillidir. İcazə verin soruşum, siz məhz nə axtarırsınız: suallara cavab, yoxsa ki, bəzi fikirlərin yanlış olduğunu təsdiqləyən sübut?

— Mən məsihçiliyin əsasında hansısa bir mifoloqiyanın olduğunu təsdiqləyən təkzibedilməz sübutlar axtarıram.

— Belə olan halda mən bilmirəm, sizə necə kömək edim?

— Necə məgər? — elə bu vaxt əlim-qolum yanıma düşdü.

— Mən alim deyiləm.

— Mən bunu bilirəm. Siz barristersiniz. — Mənim üçün yeni olan bu sözü demək fürsətini qaçırmadım. — Ola bilsin, elmi təsdiqləri deyəndə mən fikrimi düzgün ifadə etmədim.

— Düşünmürəm ki, siz düzgün ifadə etmədiniz. Sizə, sizin mövqeyinizi sübuta ehtiyac qalmadan təsdiqləyən əsaslı dəlil lazımdır. Lakin elmi dəlillərin faydası azdır, yaxud söhbət tarixi hadisələrin təsdiqlənməsindən gedəndə, ümumiyyətlə heç bir əhəmiyyəti yoxdur.

Elə bil nəsə mənə dedi ki, yaxşısı budur susum və mister Kobbun söhbətini davam etdirməsinə şərait yaradım:

— Sizin hər şeyi araşdırmaq istəyiniz, cavan oğlan, alqışa layiqdir. Kaş ki, gənc nəsildə tapmaq məqsədilə axtarış aparanların sayı daha çox olaydı. Gördüyünüz kimi, elmi sübutlar faktın reallığının nümayişini əsaslandrır. Belə ki, bu faktı təkzib edən üçün hadisə təkrarlanır. Bu, müşahidə aparmaq, məlumat toplamaq və emperik şəkildə hipotezin dəqiqliyini yoxlamaq üçün idarə oluna biləcək şəraitdə baş verir. Əldə olunan nəticələri dəfələrlə sınamaq olar. Əgər siz indi tarixi hadisəni sübut və ya təkzib etməyə can atırsınızsa, qarşınızda duran məsələnin nədən ibarət oludğunu görürsünüzmü?

— Əmin deyiləm ki, görürəm. Lakin güman edirəm ki, bunu mənə siz göstərəcəksiniz.

Mister Kobb tələsmədən boşqabını bir kənara itələyib stulunu mənə yaxınlaşdırdı. Onun qaşları şövqlə yuxarı dartıldı:

— Təsəvvür edək ki, sabah, ya da iyirmi ildən sonra kimsə Avstraliyada qərara gələcək ki, 1959-cu ilin bu günündə Londonun Qreyt-Rassel-strit küçəsindəki «Taver-Muzeyi» restoranında sizinlə mənim nahar etdiyimizi sübuta yetirsin. Başa düşürsünüz, o, elmi metodlardan istifadə etməklə bunu heç cürə sübuta yetirə bilməyəcək. Öz işini layiqli şəkildə təqdim etməsi üçün həmin adama belə desək, hüquqi-tarixi sübutlar lazım olacaq.

O, hətta barmağını yuxarı qaldırdı ki, mənim diqqətimi dediklərinin vacibliyinə yönəltsin.

Hüquqi-tarixi sübut faktiki əsassız şübhələrin nümayişinin sübutuna əsaslandırılır. Başqa sözlə desək, bu, maddi sübutlara əsasən hansısa məlumatların təsdiqlənməsinə kömək edir.

Mister Kobb birdən sözünü kəsdi.

— Sizin yeməyiniz soyuyur, — o dedi.

— Mən öz boşqabıma nəzər saldım: balıq və kartof əl vurmadan olduğu kimi qalmışdı. Çəngəli götürüb yeməyə başladım, mister Kobb sözünə davam etdi:

— Beləliklə, hüquqi-tarixi dəlillər üç növ şahid ifadəsindən asılıdır, daha doğrusu: şifahi ifadə, yazılı şəkildə ifadə və əşyayi dəlil şəklində. — Mister Kobb bunları deyib yenidən susdu.

— Bunun dadına baxın. Sirkə ilə balıq daha dadlı olur — deyib biyan sirkəsinin şüşəsini mənə uzatdı.

— Yeri var, — deyə yeməyin acı dadından zövq ala-ala dilləndim.

— Mən böyük məmnuniyyətlə zaman manışınında səyahət etməkdən vaz keçməzdim. Halbuki bu, fantastik romanlarda olur. Buna görə də bizim avstraliyalı tədqiqatçılarımızın müəyyən tarixi yeri və zamana səyahət etmək, eləcə də lazımi empirik məlumatları toplamaq və müşahidə aparmaq üçün heç bir fiziki imkanı yoxdur. Lakin o, hüquqi-tarixi metoda əl atsa və bir az ora-bura qaçsa, onda bu hadisənin həqiqliyinə əmin olmaq mümkündür. Yəqin ki, siz soruşacaqsınız, hansı şəkildə?

— Bəli, hansı şəkildə?

— Şifahi ifadədən başlayaq. Məsələn, orada bir xanım var, amma xahiş edirəm, onun tərəfə baxmayasınız. Siz bu salona girəndən o, gözlərini sizdən ayırmır. Bu qadın nəinki bizim bu restoranda nahar etdiyimizi təsdiqləyə bilər. Əgər bu qadın gündəlik yazmış olarsa belə, mən heç təəccüblənmərəm. Əgər nə vaxtsa onun gündəliyi tapılarsa və həmin gündəlikdə siz də yer alsanız, bu, yazılı ifadədir, üstəgəl onun şifahi ifadəsinin təsdiqi. Lakin misalımızı bir qadının üzərində əsaslandırmayaq. Bizim hələ ofisiantımız da var.

Mən bizdən çox da uzaqda olmayan masada əyləşmiş yaşlı centlemenlərə içki süzən ofisianta nəzər saldım.

— Onun peşəsinin nümayəndələrində bütün lazım olan və olmayan informasiyaları yadda saxlamaqda öz-özünə vərdiş yaranır, — deyə mister Kobb izah elədi. — Və o, ləhcənizi xatırlamaqla sizin amerikalı olduğunuzu, menyudan hansı yeməyi seçməkdə ondan məsləhət aldığınızı və sizə qızardılmış kartofla balıq təklif etdiyini xatırlayacaq. Yeri gəlmişkən, necə yeməkdir?

— Çox dadlıdır, — deyə ağzım açılı halda cavab verdim. Mister Kobb məmnuniyyətlə başını yırğaladı.

— Bundan başqa, mən də sizi yadda yaxşı saxlayacam və hadisənin qısa xülasəsini edə və şifahi ifadə verə biləcəm.

— Mən də öz tərəfimdən bu qəbzi mühüm dəlil kimi təqdim edə bilərəm, — deyə naharın hesabını ödəmək istədim.

Mən qəbzi götürmək istəyirdim ki, Mister Kobb onun bədən quruluşuna uyğun olmayan bir tərzdə məni qabaqladı.

— İcazə versəydiniz, əşyayi dəlili də mən öz üzərimə götürərdim, — deyə mənə göz vurdu. Sonra isə saatına baxdı. — Mənim getmək vaxtım çoxdan çatıb. Mənim ofisimə qədər birlikdə yol getmək istəməzdiniz? Yolda biz söhbətimizi davam etdirə bilərik.

Mən hesabı ödədiyinə görə minnətdarlıq əlaməti olaraq başımı tərpətdim.


* * *

Mister Kobbun hüquqi firması Londonun qərb hissəsində, dörd tarixi İnnlərin birində — Möhtərəm cəmiyyətdə, Linkolns–İnndə yerləşirdi. Londonlu barristerlər burada təhsil almış və öz ofislərini açmışdılar. Məhkəmə İnnləri[6] Oksbridj[7] kimi köhnə İngiltərənin nişanəsi olaraq Londonun nüfuzlu ərazisində bir neçə akra yer tuturdu. Bura geniş zalları, böyük kitabxanaları, gözəl bağları, həmçinin barristlərin şəxsi otaqları ilə məşhur idi.

Mən qəbul otağında yarım saata qədər gözləməli oldum, nəhayət, mister Kobb öz otağının qapısında göründü:

— Məni Old-Holla müşayət etmək istəməzdiniz? — deyə o soruşdu.

O, mənim cavabımı gözləmədən dəhliz boyunca iti addımlarla getməyə başladı. Mən ona çatmaq üçün az qala onun dalınca qaçırdım.

Göründüyü kimi, Old-Holl hündür tavanlı otuz metr uzunluğunda, on metr enində olan geniş bir zal idi. Onun taxtadan qurulmuş möhkəm döşəməsi əsrlər boyunca ənənəvi mərasimlər və bir çox məhkəmlər görmüşdü. İndi isə Old-Holl əsasən müzakirə salonu və ya sinif otağı kimi istifadə olunur. Biz salona daxil olanda bir neçə barristerin tələsmədən o baş–bu başa gedərək bir-biri ilə söhbət etdiyini gördüm. Mister Kobbs ona qoşulmağımı təklif edəndən sonra, əllərini belinə qoyub digərləri kimi salon boyunca addımlamağa başladı.

— Cavan oğlan, mən sizə bir neçə sual vermək istərdim. Və çox istərdim ki, siz bu suallara ətraflı cavab verəsiniz. Ümid edirəm ki, belə etməklə sizi araşdırmalarınıza doğru düzgün yönəltmiş olaram. Mənimlə razısız?

Mən başımı tərpətməklə razılığımı bildirdim.

— Yaxşı, deyin görüm, siz Müqəddəs Kitabı necə təsvir edərdiniz? Mənim sualım bu kitabın bəşəriyyət, məsihçilik və buna bənzər hallar üçün vəziyyətləri nəzərdə tutmur. Mən dəqiq şifahi təsviri soruşuram.

— Bu kitab. Latın dilindən olan biblia sözü öz növbəsində yunan sözündən götürülmüşdür, «tumar» mənasını verir.

— Əla. Siz onun barəsində daha nələr deyə bilərsiniz?

— Daha nə... Əslində bu, yalnız bir kitabdan ibarət deyil. Bu, uzun illlər bundan əvvəl yaşamış müxtəif müəlliflər tərəfindən yazılmış əlyazma mətnlərin toplusudur. Günlərin bir günü kilsə iyerarxiyasının «başçıları» bir yerə yığışıb öz aralarında qərara gəlmişlər ki, bütün bu çoxsaylı manuskriptləri eyni bir cild altına yığmaqda bir məqsəd var. Bu hadisə haradasa dördüncü və ya beşinci əsrdə baş vermişdi.

Mister Kobb mənim saymazyana səs tonumu nəzərə almadan dilləndi:

— Bəs sizə məlumdurmu ki, yuxarıda qeyd edilən kitabların neçə surəti və ya hissəsi bu günki əsrimizə qədər gəlib çıxmışdır?

Mən bu sualda hiylə hiss etdim:

— Xeyr, cənab, mənə məlum deyil.

— Hal-hazırda onların sayı iyirmi iki mindən çoxdur, üstəlik, daimi yeni tapıntılar da üzə çıxır. — Mister Kobb bunu deyib diqqətlə üzümə baxdı. — Məncə, bu, sizin üçün heç bir əhəmiyyət kəsb etmir.

— Düşünürsüz ki, əhəmiyyət kəsb etməlidir?

— Əslində, hə, etməlidir. Antik mətnlərin araşdırması barədə danışarkən əlimizdə surətlər çox olduqca orjinal mətnin bərpa edilməsi gümanı daha çoxdur. Mətn də — hansısa hadisənin şahididir. Əgər yalnız bir şahid varsa, onda ifadədə hansısa bir xətanın olması istisna deyil: şişirtmə, şəxsi maraq... sonda insan ola bilsin ki, nəyisə unutsun, nəticədə isə bütün təsvir təhrif olunmuş olur. Digər tərəfdən, müəyyən hadisənin bir çox şahidi varsa və onlar əsaslı məqamlarda eyni fikirdədirlərsə, onda necə ehtimal etmək olar ki, onların hamısı haqsızdır?

— Düşünürəm ki, bu, ağlabatan deyil.

— Əlbəttə.

— Lakin hal-hazırda məni baş verən hadisə ilə onun yazılma tarixi arasındakı vaxt aralığı — hadisənin tarixi sübutu narahat edir. Haradan bilək ki, şahidin ifadəsi bu gün oxuduğumuz şəhadətlə eynidir?

Mister Kobb başını yellədi:

— Tamamilə haqlı iradlardır. Buna görə də ona nəzər salaq. Hər hansı bir tarixi sənədin dəqiqliyi və həqiqiliyini ölçmək üçün siz hansı kriteriyaları götürərdiniz?

— Ölçmək?

— Bəli, ölçmək. Gəlin, açıq danışaq: məsələn, «İliada»nın, ya da Herodotun «Tarix»inin həqiqiliyini neçə ölçə bilərik? Hal-hazırda malik olduqlarımızın hamısı surtələrdir.

Elə bu vaxt biz zalın bir kənarına gəlib çatdıq. Mister Kobb döndü və müzakirənin ipini yayındırmadan geriyə doğru addımlamağa başladı:

— İcazə versəydiniz, mən sualımı belə ifadə edərdim — sizə məlumdurmu ki, Platonun yazılarının neçə nüsxəsi iyirminci əsrə qədər gəlib çatmışdır?

— Mən bunu bilmirəm, amma tamamilə əminəm ki, siz indi bunu mənə deyərsiniz.

Mən Mister Kobbun gözlərində qığılcım gördüm.

— Yalnız yeddi nüsxə.

— Yeddi nüsxə? Və bu hamısıdır?

— Və ilk nüsxə təxminən bizim eranın 900-cü ilinə aiddir. Bu isə nə az- nə çox Platonun ölümündən min iki yüz il sonraya təsadüf edir. Bu qədər vacib vaxt aralığını nəzərə alaraq — filosofun ölümü ilə yeganə qorunub saxlanmış nüsxənin kimdəsə Platonun müəllifliyinə şübhə yaratması çətin deyil. Ona qalsa, hətta onun yaşaması belə! — deyə Mister Kobb ucadan dedi və qaşlarını qaldıraraq üzümə baxdı: — Yəqin ki, əbəs yerə bu misalı çəkdim? Ola bilsin ki, siz düşünürsüz ki, Platon uydurulmuş personajdır?

— Mən? — Mister Kobbun sözü qəfildən məni yaxaladı. Mister Kobb başını tərpətdi. — Platon ... — deyə boğazımı arıtladım. — Yox, o, dəqiq bu dünyada yaşayıb. Hətta eşitməmişəm ki, kimsə bunu mübahisəyə çevirsin. Bəlkə, siz bu barədə nəsə eşitmisiz?

— Düşünürəm ki, istənilən məsələ barədə mübahisə etmək istəyən həmişə tapılar. Hər halda, cəsarətlə demək olar ki, Platon — real simadır, baxmayaraq ki, onun əsil adı Aristoteldir.

— Mən bunu bilmirdim.

— Ya da etiraz etmirisizsə, gəlin, digər antik yazıçılara nəzər salaq.

— Kimə?

— Heç özüm də bilmirəm... Yuli Sezar ola bilər?

— «Gəldim, gördüm, qələbə çaldım», — deyə mən zarafat etməyə cəhd etdim.

— Özüdür ki, var! — deyə Mister Kobb başını yırğaladı. Bu ifadəni yunan tarixçisi Plutarx Sezara aid edir. Təbii ki, tarixçinin özü bu məşhur ifadəni Sezardan eşitməyib. Çünki Sezar haqqında təxminən yüz il sonra yazıb. Yeri gəlmişkən, bunu həqiqətin təsdiqlənməsində hüquqi-tarixi dəlil hesab etmək olar.

O, barmaqları ilə çənəsini qaşıdı:

— Səhv etmirəmsə, bu ifadəni Sezar bizim eradan əvvəl 47-ci ildə Pontiya hökmüdarı II Farnakın üzərində qısa zaman ərzində çaldığı öz möhtəşəm qələbəsini roma Senatoru qarşısında təsvir edərkən işlədib.

Mən qeyri-iradi olaraq gözlərimi Mister Kobba zillədim. Bu qədər müxtəlif məlumatlara malik olmaq necə mümkündür? Bu andaca biz geriyə doğru addımlayan iki barristerlə qarşılaşdıq. «Kobb» — deyə onlardan hündür boylusu nəzakətlə başını tərpətdi. «Uitekr» — Mister Kobb da eyni nəzakətlə başını tərpətməklə ona cavab verdi.

Bir müddət ikimiz də dinməz-söyləməz durduq. Nəhayət, Mister Kobb mənə tərəf döndü:

— Hə, cavan oğlan, biz nə barədə danışırdıq?

— Siz Yuli Sezar haqqında danışmağa başlamışdınız. Onun yazıçı olması barədə. Bu, heç ağlıma gəlməzdi! Həmişə elə bilmişəm ki, o, sərkərdə olub.

— Elədir ki, var! Əslində o, sərkərdə olub, amma eyni zamanda yazıçılıq da edib. Bizim eradan əvvəl 58-ci ildən 50-ci il aralığında tarixi müəyyən edilən «Hall müharibəsinin namələri»-nin müəllifi olub. Öz aramızıdır, çox məşhur əsərdir, israrla oxumanızı məsləhət görürəm. Buna baxmayaraq, bəzi məqamlara diqqət ayırdıqda, onların həqiqiliyinə şübhə etməkdə siz haqlı ola bilərsiniz

— Məhz, hansı məqamlara?

— Manuskriptin əslinin on nüsxəsi var. Onlardan ən birincisi təxminən Sezarın ölümündən sonra aşkar edilmişdir. Eyni minillik arasındakı vaxt aralığı roma tarixçisi Tasetin əsərlərinə də aid edilir. Lakin Aristotelə və onun ən erkən yazısının nüsxəsinə gələndə isə onun ölümü ilə məşhur nüsxə arasında min dörd yüz ilədək zaman aralığı var. Amma mövzudan uzaq düşdüm. Siz axı, bu insanların keçmişdə yaşadığını ya da onların kitablarının real faktlara əsaslandığını deyil, məsihçiliyin həqiqliyini təkzib etmək istəyirsiniz.

— Hər halda, mister Kobb, xahiş edirəm, fikrinizi tamamlayın.

— Mənim fikirlərim... Hə, mənim fikirlərim! — mister Kobbun yanaqları daha da şişdi. — Əhdi-Cədidi digər qədim mətnlərlə müqayisə edəndə görürük ki, əlimizdə olan sənədlər antik manuskriptlərə nisbətən daha az cırılmış, yaxşı şəkildə qorunub saxlanmış və sayca daha çoxdur. Hələ bunu demirəm ki, onlar ilk mənbəyə daha yaxın bir dövrü əhatə edir. Bu səbəbdən onların nüsxələrinin sayı o qədər çoxdur ki, necə ki, bayaq qeyd etdiyim kimi, onların sayı iyirmi mindən çoxdur, onlar daha dəqiqdir. Xeyr, cavan oğlan. Əgər tənqidçilər Müqəddəs Kitabın və Əhdi-Cədidin həqiqiliyinə şübhə edirlərsə, onda antik dövrdən bizim dövrə gəlib çatan digər sənədlərə də şübhə ilə yanaşmalı, ya da onları etibarsız saymalıdırlar. Həmçinin onu da deyim ki, nəinki antik sənədləri... Siz buna hazırsınızmı?

Mən cavab verməyə macal tapmamış mister Kobb əlavə etdi:

— Əgər məsələyə obyektiv yanaşsaq, bütün danışıqlarımızdan çıxan məntiqli nəticə elə budur.

— Etiraf etməliyəm ki, mənim tədqiqatlarımın əsas məqsədi İsa Məsihin mövcud olub-olmadığını başa düşməkdir. — mən dedim. — Yenə də bu məqama qayıtmaq istərdim. Bəli, onun haqqında Pliniy və ya Tasit kimi tarixçilər yazmayıblar. Onları heç bir halda məsihçilərin dostları adlandırmaq olmaz. Tutaq ki, Məsih yaşayıb. Eyni zamanda etiraf etməliyəm ki, bu gün oxuduğumuz Müqəddəs Kitabın qüvvədə olmasına dair gətirdiyiniz sübutlar məntiqlidir. Amma haradan baxsan da, Müqəddəs Kitabda əgər məntiqlə düşünsək, gözə çarpan bir çox məqamlar var. Yəni bunların olması mümkündürmü?

— Belə başa düşdüm ki, siz möcüzələri nəzərdə tutursuz.

— Onları da demək olar.

— İsa Məsih suyun üzərində gəzirdi, ölülərdən dirildi...

— Bu və bir çoxları. Nə üçün mən bunlara inanmalıyam?

— Allaha inam etməkdən asılı olmayaraq, siz bunu demək istəyirsiz?

— Nə deyim, icazə verin, Mister Kob. İndi mən sizə bir sual verim. Siz heç şübhəsiz ki, savadlı adamsınız. Siz özünüz inanırsız ki, Müqəddəs Kitabda qeyd olunan bu möcüzələr həqiqətən baş verib?

— Bəli, inanıram, — deyə o, sadəcə cavab verdi.

Biz müəyyən vaxta kimi tamamilə səssiz vəziyyətdə addımlamağa davam etdik. Bu səssizliyi yalnız döşəmənin yüngülvari cırıltısı pozurdu. Mən pəncərəni döycələyən yağışın səsini və salonda söhbət edən digər barristlərin boğuq səsini eşidirdim. Qəflətən xanım Uizerspunu və onun mənə kömək etmək gücündə olan bir adam tanıması ilə bağlı dediklərini xatırladım. Mən o vaxt elə düşünmüşdüm ki, nəhayət, mən özümə özüm kimi hər şeydən şübhələnən bir həmkar tapmışam. Lakin göründüyü kimi, bunun mister Kobbla heç bir əlaqəsi ola bilməzdi. Hər halda o, dərin düşüncəli bir insan idi və çox məlumatlı idi. Və mən heç cürə bununla hesablaşmaya bilməzdim.

— Hə, əgər birdən...

— Mən sizi dinləyirəm, cavan oğlan. Açıq söyləyin, nə demək istəyirsiz?

— Düzü, heç bilmirəm bunu sözlə necə ifadə edim... Əgər erkən məbədlər Məsih ətrafında qəsdən mifologiya yaratmışlarsa, bəs onda necə olsun? Partiya yolu ilə, belə demək olar?

Görünür, mənim sözlərim Mister Kobba maraqlı gəldi:

— Davam edin!

— Əgər İsa Məsih Özü heç vaxt Allahlıq iddiasında olmayıbsa, sadə bir adam olmuşsa, bəs onda necə? O, yer üzündə sülhə inanırdı, amma məsihçilik adamlar səcdə etsin deyə İsanı Allaha çevirərək kütləni idarə etmək məqsədilə yaradılmışdır. Xüsusilə, imperator Konstantin məsihçiliyi qəbul edəndən sonra, nəticə etibarilə Roma imperiyasında hər kəsi bu yeni inanca inanmağa zorla təhrik edirdi.

— Və siz İsa Məsihin ilahi təbiətə malik olub möcüzələr yaratmasından daha çox bu nəzəriyyəyə inanmağa hazırsız?

— Düzünü desəm, bəli, cənab.

— Nə deyirəm, öz-özünə və başqasına qarşı dürüst olmaq — yaxşı əlamətdir.

Burada lap yanıb töküldüm:

— Əgər yenidən Əhdi-Cədid mətnlərinin əlyazmaları haqqında dediklərinizə qayıtmış olsaq — bunlar həqiqətdə nəyi isbat edir? İstisna deyil ki, üzünü köçürənlər məhz kilsənin qoruyub saxlamaq istədiyi rəsmi variantı qeyd etmişlər. Ola bilsin ki, hadisələri tamam başqa cür təsvir edən erkən variantlar təhrif olunmuş və ya məhv edilmiş, sonda isə unudulmuşdu.

Mister Kobb maraqla üzümə baxdı:

— Ağıllı dəlillərdir, amma heyf ki, səthidir. Əgər istəsəniz mən onların hər birinin yalan olduğunu sübut edə bilərəm.

— Sizin bacarığınıza mənim zərrə qədər şübhəm yoxdur, — deyə içimdəki qəzəbi gizlətməyə çalışdım.

— Amma əvvəlcə icazə verin, sizə şəxsi bir sual verim.

— Deyin gəlsin.

— Siz yalan xatirinə həyatınızı qurban vermək istərdinizmi?

— Nə?

Mister Kobb sualını bir də təkrarladı.

— Siz yalan xatirinə həyatınızı qurban verərdiniz?

— Xeyr, heç bu fikri ağlımın ucundan belə keçirtmirəm.

— Amma İsa Məsihin ilk ardıcılları canlarından belə keçməyə hazır idilər.

Bir anlıq əlimdəki dəlilləri itirdim:

— Mən təsəvvür edə bilmirəm ki, belə bir suala necə cavab tapmaq olar. Yenə də siz iki min il öncə baş verənləri müzakirə edirsiniz.

Mister Kobb başını aşağı salaraq addımlamağa davam etdi.

— Əvvəlcədən biz sizinlə müəyyənləşdirdiyimiz kimi, tarix öz keçmişini şəhadətlərə əsaslanaraq qurur. Hazırki vəziyyətdə isə, şəhadət həvarilərin və Məsihin ilk ardıcıllarının həyatlarının tamamilə dəyişməsində öz təsdiqini tapır. Onlar təqibləri, işgəncələri, şəhidliyi məhz ona görə qəbul edirdilər ki, İsa Məsihin ilahiliyinə və Onun dirilməsinə əmin idilər. Onlar həqiqətən əmin olduqlarını inkar etmək istəmirdilər.

— Hörmətsizlik etmək istəməzdim, cənab...

— Sizi dinləyirəm, cavan oğlan.

— Məgər inandığından ötrü canından keçənlər azmı olub? Axı, bu, nəyi sübut edir? Elə götürək ikinci dünya müharibəsində həmin beş kamikadze pilotu.

— Mən sizi başa düşdüm. — Mister Kobbun qaşları, sanki küləkdə əsirmiş kimi iki bayrağı xatırladaraq öncə yuxarı qalxdı, sonra aşağı düşdü. — İndi isə mənə cavab verin: siz dəqiq bildiyiniz halda hansısa bir saxtakarlıqdan ötrü həyatınızı qurban verərdiniz? Bildiyiniz halda ki, bu, fırıldaq, kələkbazlıqdır?

Mister Kobb mənim cavab verməyimi gözləmədən əlavə etdi:

— İsa Məsih tutulduğu və çarmıxa çəkildiyi vaxt onun şagirdləri qaçdılar və gizləndilər. Onlar öz həyatlarına görə qorxurdular. Sən demə, onların sevilmli Məsihi-xilaskar deyilmiş. Əksinə, O, çarmıxda can verərək öldüyü vaxt onların qurduğu bütün xəyallar parça-parça oldu. Və budur, bir neçə gün keçdi, gözlənilməyən bir hadisə baş verdi — üstəlik böyük hadisə: bir göz qırpımında qorxaqlar qəhrəmana çevrildilər. Onlar gizlənmədən camaat içinə çıxmağa başladılar. İsa Məsihi həbs edərək cəzalandıranların gözü qarşısında, Yerusəlimdə ölülərdən dirilmiş Rəbb barəsində bəyan edirdilər. Onlara susmaq və yerlərində dinc durmaq əmr olunmuşdu. Onlar isə əmrə məhəl qoymadılar. Belə olanda isə onları həbsxanaya saldılar və Onun adını bəyan etməyi qadağan etdilər. Lakin onlar insanlara deyil, Allaha boyun əyməyi üstün tutdular. Nəticədə döyülür, qamçılanırdılar. Bəzilərini daşlamış və asmışdılar. Bəzilərinin isə başlarını kəsmişdilər. Amma bu dünyada heç kim və heç nə onlara öz gözləri ilə gördükləri, qulaqları ilə eşitdiklərini yaymaqda və öyrətməkdə mane ola bilmədi. Bununla belə, onlar sizdən və məndən də artıq yalan olandan ötrü ölümə getməzdilər. Mənim üçün bu, yalnız bir şeyi ifadə edir.

Biz salonun ortasında durduq. Mən Mister Kobba baxdım və mənə birdən elə gəldi ki, o, indi huşunu itirəcək. Onun nəzərləri uzağa yönəlmişdi, dodaqları isə titrəyirdi. Bu vaxt o, əli ilə qaşlarını sığalladı, sonra gözlərini yumdu. Mən ehtiyatla onun əlinə toxundum. O, dərindən nəfəs aldı, sonra mənə tərəf çönüb gözlərimin içinə baxdı, mənə elə gəldi ki, onun gözləri tamamilə yaşarıb. Bir qədər keçəndən sonra o, heç nə olmamış kimi yenidən addımlamağa başladı. Mən isə onun növbəti kəlmələrini eşitmək üçün yaxına gəldim:

— İsa Məsihin ölüb diriləndən sonra — Müqəddəs Kitabda bu barədə ətraflı yazılıb — cismani şəkildə şagirdlərinə göründüyündən başqa onların cəsarətini və hərəkətlərini təsdiqləyən başqa amil yoxdur.

Bizim mister Kobbla söhbətimiz davam etdi və söhbətimizin sonunda məndə elə bir hiss yaranmişdı ki, sanki biz kilometrlərlə yol qət etmişik. Nəhayət, ayrıldığımız vaxt, artıq gecəyarı idi və salon tamamilə boşalmışdı.


* * *

Mən Londonda, mister Kobbun şirkətində daha iki gün vaxt keçirməli oldum. İsa Məsih, Müqəddəs Kitab, antik dövrlər və məsihçilik haqqında danışa-danışa Old-Holl boyunca eninə və uzununa neçə dəfə addımladığımızın artıq hesabını itirmişdim. Biz divarlarında bu qədər elmi məlumatı qoruyub saxlayan Britaniya Muzeyinə bir daha baş çəkməli olduq. Baş verən hadisələrdən əlli-altmış il sonra təsvir edilən Əhdi-Cədidin erkən mətnlərinin etibarlılığını istəmədən də olsa, yavaş-yavaş etiraf etməli oldum.

Aramızda qadağan olunmuş mövzu yox idi. Və biz daha çox İsa Məsihin dirilməsi mövzusuna köklənmişdik. Mən Kelloq kollecində məsihçi dərnəyinin üzvü olan tələbə Oliverin qarşıma qoyduğu tapşırığı xatırladım: sübut etsən ki, Məsih ölülərdən dirilməyib bununla sən bütün məsihçiliyi kökündən məhv edən çat görəcəksən.

Biz Mister Kobbla «səhv salınmış qəbir» nəzəriyyəsini müzakirə etdik: guya ki, şagirdləri İsa Məsihin qəbrini axtararkən qarşılarına çıxan ilk boş qəbirə rast gəlmiş, Onun ölülərdən dirilməsini uydurmuş və yaymağa başlamışdılar.

— Bəli, bu nəzəriyyədə biri digəri ilə uzlaşmır, — deyə mən bunu etiraf etməli oldum. — Bu uydurmanı təkzib etmək çox asandır: həqiqi cəsədi aşkar et və bütün şayələrə son qoy. Məncə, sektanın məhv olmasını istəyənlər belə edə bilərdilər.

Sonra biz «hallüsinasiya» nəzəriyyəsini araşdırdıq. Bu nəzəriyyənin ardıcılları təsdiqləyirdilər ki, Dirilmədən sonra İsa Məsihin siması hallüsinasiyadan başqa bir şey deyildir. Mister Kobbla mən bunu dərindən nəzərdən keçirdik: bəli, bu nəzəriyyənin münasib olduğunu etiraf etmək olardı, əgər hallüsinasiya təsiri altında bir-iki nəfər olsaydı. Lakin Həvari Paulun da qeyd etdiyi kimi, eyni vaxtda beş yüz adamın görməsinə nə deyirsiz? Məsihin ardıcıllarına qalsa, onlar hallüsinasiya gördüklərini təsdiqləmirdilər. Xeyr, hallüsinasiya nəzəriyyəsini etibarlı dəlil kimi hesab etmək olmaz. Çox güman ki, bu, əsassız bəhanəyə bənzəyir.

Biz həmçinin alman teoloqu Karl Fridrix Bartın irəli sürdiyi «özündən getmə» nəzəriyyəsini də müzakirə etdik. Bu nəzəriyyəyə əsasən, İsa Məsih çarmıxda ölməyərək huşunu itirmiş, qəbirdə isə özünə gəlmişdir.

Lakin Mister Kobb bu nəzəriyyəni də bir an içində boşa çıxartdı:

— Təsəvvür edək ki, İsa Məsih romalılar tərəfindən döyülərək çarmıxa çəkiləndən sonra, doğrudan da ölmədi. Belə olan halda nəzərə almaq lazımdır ki, Onun görünüşü o qədər iztirablı və yazıq olmalı idi ki, şagirdləri çətin ki, Onu gördükləri vaxt Xilaskarlarının bu görünüşünə ehtiram göstərsinlər.

Sonra növbə «oğurlanmış cəsəd» və ya «dəyişdirilmiş cəsəd»ə yaxud da «saxta» nəzəriyyəyə gəlib çatdı. Bu nəzəriyyənin əsası məsihçilik təliminin əsasından — yunan-roma misteriyasından götürülmüşdür. Biz bir-bir bu nəzəriyyələrin nöqsanlarını üzə çıxartdıq.

Təbii, bütün bunlar o demək deyildir ki, mən Məsihin dirilməsini tarixi fakt kimi qəbul edirdim. Buna inanmaq mənim üçün qeyri-mümkün kimi görünürdü.

Nəhayət, biz Dirilmə haqqındakı diskussiyaları kənara qoyub, Məsihin yer üzündə necə bir insan olması barədə danışmağa başladıq. Məsih də Budda, Konfusiya, Lao-Szı kimi böyük mənəvi müəllim olubmu? Şübhəsiz ki, onlar da Məsih kimi dərin mənəvi cəhətlərə malik idilər. Əgər bizim dövrümüzə qədər Məsihin yalnız dağdakı vəzi gəlib çatsaydı, bəlkə də, O, onlarla eyni səviyyədə olardı. Bəlkə də, bir az artıq. Lakin İsa Məsih Özü barədə mənəviyyat müəllimi kimi danışmırdı. İsa Məsih Özü haqqında Allah kimi danışırdı.

Mister Kobb məni öz dövründə çox məşhur olan K. S. Lyuisin yazıları ilə də tanış etdi. Lakin Mister Kobb «Sadəcə məsihçilik» kitabında Lyuisin öz əqidəsi barədə yazdığı xüsusi məqamları mənə göstərdi:

> Mən bunu o məqsədlə yazıram ki, başqaları da Məsih barədə bu ağılsızlıqlara yol verməsinlər: guya mən Məsihi Onun dediyi kimi Allah kimi deyil, dahi müəllim kimi qəbul edirəm. Elə bu, deyilməsi lazım olmayan sözdür. Əgər sadə bir insan da Məsihin dediyini deyərsə, onda bu, hansı dahi əxlaq müəllimidir? Bu, ya ruhi xəstə (o mənada ki, o özünü ilıq yumurta kimi qələmə verir) və ya bu, əsil iblisdir. Hansı tərəfdən baxsan, biz sizinlə seçim qarşısında qalırıq: ya bu insan həqiqətən mövcud olub və Allahın Oğludur, ya da o, ağıldankəm və ya daha betərdir.[8]

Bizim müzakirəmiz isə davam etməkdə idi. Sanki onun nə sonu, nə də sərhədi olmayacaqdı. Mən isə hər bir məlumata etirazımı bildirirdim. Mister Kobbun gətirdiyi istənilən «fakt»ı mən şübhə ilə, etirazla, suallarla qarşılayırdım. Düşünürəm ki, mənim Londonu tərk etmək vaxtım gəlib çatanda hər ikimiz rahahatlıqla nəfəs aldıq.

Mən Linkolins — İnnin gözəl, baxımlı bağları ilə vidalaşmaq üçün qayıtmışdım.

— Kembricdən sonra hara getməyi düşünürsüz? — deyə mister Kobb məndən soruşdu.

— Çox güman, Oksford tərəfə üz tutacam.

Mister Kobb başını yırğaladı:

— Hə, Oksfordda olmağa dəyər. Məsləhət görərdim ki, sonra şimala, Mançesterə gedəsiniz. Con Rayland universitetinin kitabxanasında siz Yəhyanın Müjdəsindən fraqment görə bilərsiniz.

— Elə bu cür də edərəm, cənab.

Mister Kobb əminliklə başını tərpətdi və pencəyinin cibindən bir konvert çıxartdı:

— Burada mənim iki yaxın avropalı tanışımın adları və ünvanlar var — Heydelberqdə doktor Zauer və Lenevedə professor Sender.

— Çox sağ olun, cənab!

— Mən artıq onlara zəng edib demişəm ki, siz bəlkə, onlara başa çəkmək istədiniz. Onlar arxelogiya və linqvistika sahəsi üzrə tanınmış adamlardır.

Bir müddət biz heç nə demədən dinməz–söyləməz dayandıq. Gözəl bir yay səhəri idi. Mən əlimi uzatdım:

— Köməyinizə görə sizə çox minnətdaram, mister Kobb. Bundan sonra, sizin sayənizdə düşünməli olduğum çox şey olacaq.

Mister Kobb həmən cavab vermədi:

— Düzü, heç bilmirəm, sizi nəyəsə inandıra bildim. İstəyirsiniz inanın, istəyirsiz yox, mənim əsas məqsədim bu idi ki, hər şeyi siz özünüz, qərəzsiz olaraq araşdırasınız.

Cavabında başımı tərpətdim:

— Buna heç bir şübhəm yoxdur. Siz mənə o qədər diqqət ayırdınız ki, xoşbəxtlikdən sizin iş vaxtınızın hər saatına görə ödəniş etməli olmadım.

Mister Kobb cavab olaraq qəhqəhə çəkib güldü. Nəhayət, biz bir-birimizin əlini sıxaraq vidalaşdıq. Sonuncu dəfə ona nəzər salmaq üçün başımı çevirəndə mister Kobbun gözəl bir qızılgülün qarşısında əyilərək, onun ətrindən zövq aldığını gördüm. Mən gülümsədim və tağşəkilli darvazadan keçib getdim. Bir neçə dəqiqdən sonra Holborn-sritdəki insan izdihamına qarışdım.

Hə, mister Kobbun təmin etdiyi məlumat mənə hələ bir müddət bəs edərdi. Məndə böyük təsir yaradan yalnız Mister Kobbun həvəslə bölüşdüyü biliyin dərinliyi deyildi. Məni daha çox təəccübləndirən onun özü idi. Yox, o, məni Allaha imana yönəltməmişdi. Lakin nə vaxtsa mən belə bir qərar qəbul edərəmsə, çox istərdim ki, öz ehtimallarımın əminliyində mister Kobba bənzəyim. London yeraltı keçidinə düşə-düşə özlüyümdə düşünürdüm — görəsən, qarşıda məni daha hansı macəralar gözləyir?

Saatıma nəzər saldım. Kembricə gedən qatara çatmaq üçün 9.30–da mən Liverpul-stritdə olmalıydım.

## Doqquzuncu fəsil

Səyahət davam edir


Kembric və Oksford universitetlərinin kitabxanalarında mən sonradan məsihçi olan skeptiklərin əlyazmaları ilə tanış oldum. Əlavə olaraq K. S. Lyuisin «Sadəcə məsihçilik» və «Möcüzələr» kitablarını oxuduqdan sonra, ilk dəfə 1930–cu ildə Frenk Morison təxəllüsü altında nəşr olunmuş ingilis yazıçısı Albert Henri Rossa Ferenk Morisionun «Daşı kim tərpətdi» adlı kitabını oxudum. Məni xüsusilə maraqlandıran o idi ki, bu kitab Dirilməni təkzib etmək məqsədilə yazılmış oçerkdən yaranmışdı.

«Bu necə də mənə tanışdır», — deyə Oksford universitetinin Bodlian kitabxanasında oxu zalında yerimi rahatlayaraq öz-özümə düşündüm. Kitab yaxşı yazılmışdı və oxunması da sürətlə gedirdi. Məni xüsusilə Morisonun gəldiyi nəticə təsirləndirmişdi: «Çox güman ki, müəllifin vurğuladığı kimi, Həvarilərin “Və üçüncü gün dirildi” İman Şüarında dərin tarixi əsaslanma mövcuddur. Bu şüarın ətrafında necə müzakirələrin getməsindən asılı olmayaraq».[9] Morisonun kitabı bütün diqqətimi öz təsiri altına saldı.

Mən Lord Littlton və Hilbert Uest kimi tanınmış alimlərin əlyazmalarını hərfi mənada desək su kimi bir-bir içirdim. Baxmayaraq ki, onları alim kimi qəbul etmək istəmirdim. Onların hər ikisi 1740-cı illərdə Oksford universitetinin professoru olmuş və hər ikisi məsihçilik haqqında «həddini aşan nağıl» fikrində olmuşlar. Hər ikisi bu nağıla birdəfəlik son qoymaq üçün onu dərindən araşdırmaq fikrinə gəliblər. Littlton bütün gücünü Tarslı Şaulun məsihçiliyi qəbul etmədiyi fikrini sübut etməyə yönəltmişdi. Uest isə Məsihin dirilməsinin yalan olduğunu sübut etməyə çalışmışdı.

Bir neçə vaxtdan sonra onlar öz araşdırmalarını müqayisə etmək məqsədilə görüşürlər. Onların hər ikisi də əks nəticəyə gəldiyini biləndə çox heyrətlənmişdilər! Bundan sonra onların hər ikisi Məsihin həqiqi ardıcılına çevrildi. Növbəti fikirlər Lord Littltona aiddir: «təkcə həvari Paulun sağlam düşüncə ilə Məsihi qəbul etməsi sübut edir ki, məsihçilik — Allahın Vəhyidir».[10]

Mənim diqqətimi çəkən daha bir oksfordlu professor, məşhur çoxcildli «Roma tarixi»-nin müəllifi Tomas Arnold oldu. Tarix fakultəsinin keçmiş dekanı və məsihçiliyə aid hər nə varsa ona qarşı çıxan Tomas Arnold sonda belə bir heyrətamiz nəticəyə gəlir:

> Artıq neçə illərdir ki, mən qədim tarixi araşdırır və keçmişdə baş verən hadisələrin şəhadətlərinin etibarlılığını mülahizə edirəm. Və bəşər tarixində Məsihin ölüb-dirilməsi kimi elə bir fakta rast gəlmirəm ki, bu qədər əsaslı sübut olunsun...[11]

Nəhayət, mən Harvard universitetinin mötəbər professoru və məsihçiliyin məşhur əleyhdarı kimi tanınan doktor Saymon Qrinlifin həyatını və yazılarını diqqətlə araşdırmağa başladım. On doqquzuncu əsrdə onun üçcildlik «Sübutun qanuni elmi əsəri» (A Treatise on the Law of Evidence), klassik amerika hüquqşünaslığının əsasını qoymuş və bütün tələbə-hüquqşünasların stolüstü kitabına çevrilmişdir. Tayı-bərabəri olmayan mühazirəçi, doktor Qrinlif öz mühazirələrində dəfələrlə məsihçiliyə rişxənd edirdi. Lakin bir dəfə onun tələbələrindən biri ona Məsihin dirilməsi barədə güman olunan sübutların qanunundan istifadə etməyi təklif etmişdi. Bu qanunu professorun özü icad etmişdi. Nəticədə Qrinlif bu məsələnin öhdəsindən gəlməyə çalışır və sonda «Məhkəmələrdə istifadə olunan və hüququ normaları müəyyən edən dord müjdəçinin şəhadətlərinin təhlili» adlı kitabı yazır. Onun üçün əlçatan olan bütün məlumatları yığıb dərin aparşdırma aparandan sonra, Qrinlif belə bir nəticəyə gəlir ki, əgər faktlara obyektiv yanaşsaq, onlar özləri özlərini sübuta yetirir. O yazır: «Əgər Məsih ölülərdən dirilməsəydi, həvarilərin təbliğ etdikləri həqiqətə bu qədər inadkarlıqla arxalanmaları mümkün olmazdı».[12]

«Bütün bunlar, əlbəttə ki, yaxşıdır, — deyə bloknotumda qeydlər apardıqdan sonra kitabı bir tərəfə çəkib özlüyümdə düşündüm. Heç kəs şübhə etmir ki, doktor Qrinlif böyük mütəfəkkir olub. — Amma o və ya digər insan necə əmin edə bilər ki, yalnız ən son mərhələdə həqiqət ona açılıb?»

Mən qəlyanaltı etmək üçün kitabxananın yanında olan kafeteriyaya keçdim. Və şüşəli vitrinə qoyulmuş Quttenberqin 1455-ci ilə məxsus Müqəddəs Kitabının yanından ötüb keçdim. Latın mətni mənim üçün başadüşülən olmasa da, mən gözümü onun səhifələrindən ayıra bilmirdim. Suallar ildırım kimi beynimdən ötüb keçirdi. Hər halda həqiqət varmı? Və onu necəsə tapmaq olarmı?

Oksford və Kembricdə beş gün keçirtdikdən sonra, mən qatarla şimala — Mançesterə getməklə yüz iyirmi beş mil məsafə qət etdim. Mən daha bir vədimi yerinə yetirməli idim. Mançesterə gəlmişkən ilk növbədə Con Rayland universitetinin kitabxanasının yerləşdiyi Oksford-stritin harada yerləşməsi ilə maraqlandım. Kitabxananın mühafizəçisi o qədər lütfkar idi ki, məni mister Kobbun görməyim üçün məsləhət bildiyi, Yəhyanın Müjdəsindən fraqment yerləşən güzgülü vitrinin yanına kimi ötürdü. İkinci əsrin əvvəllərinə aid olan bu fraqment özündə həvari Yəhya tərəfindən yazılan «İsanın sevdiyi şagirdlər» (Yəhya 21:7) sözlərini qoruyub saxlamışdır.

Yunan dilində mətnin yanında onun tərcüməsi var idi:

> Mən həqiqət barədə şəhadət etmək üçün doğulub dünyaya gəldim. Həqiqətdən olan hər kəs Mənim səsimə qulaq asar. Pilat Ona «Həqiqət nədir?» dedi. Bunu deyəndən sonra yenə bayıra, yəhudilərin yanına çıxıb onlara dedi: «Mən Onda heç bir təqsir görmürəm.

> Yəhya 18:37, 38

Bu tərcüməni oxumağım üçün cəmi yarım dəqiqə vaxt keçdi. Lakin bir saat artıq vaxt keçməsinə və muzeyin bağlanma vaxtının gəlib çatmasına baxmayaraq, mən hələ də bu şüşə vitrinin qarşısında dayanmışdım. Sanki ağır bir yük çiynimin üzərinə çökmüş, məni addım atmağa qoymurdu. Məni virtinin yanına gətirən həmin mühafizəçi yenidən mənə yaxınlaşdı, qolumdan tutaraq sakitcə məni çıxışa tərəf yönəltdi.

Tez-bazar qəlyanaltı edib növbəti bir neçə saatı Mançesterin küçələrində fikirləşə-fikirləşə dolaşmaqla keçirdim. Mən fikirləşirdim ki, Kelloq kollecində olan məsihçi tələbələrlə mənim aramda baş verən Məsihin dirilməsi barədə mübahisə daha ciddi məsələyə çevrilir.

«Yaxşı, sən nəyi sübut etməyə çalışırsan?» — müqəddəs Peter meydanından keçərək qaldığım tələbə yataqxanasına doğru gedən yolda öz-özümə sual verdim. Yağış damcılamağa başladı və ətrafı zəif duman bürüdü və bu, cənnəti təsvir yaratdı. Plaşımın yaxalığını qaldırararq əlimi cibimə saldım.

Düşüncələrim məni valideynlərimlə və kiçik qardaşımla münasibətdə ağrılı ayrılıqdan sonra taxıl anbarında gizləndiyim, kiçik evimizin təpənin yanına yerini dəyişdiyi vaxtlara apardı. O vaxtlar mən Allahı lənətləmiş və ömrümün sonuna kimi Onun düşməni olacağıma söz vermişdim. Bəxtimə yazılan bu fəlakətdən özüm üçün belə bir nəticə çıxartmışdım: əgər bu dünyada, hətta hansısa bir İlahi Güc varsa belə (istəsəniz onu Allah da adlandıra bilərsiz), onda O, insanların əzab-əziyyət çəkdiyini seyr edərək vəhşicəsinə zövq alır. On bir yaşımda mən Allahın mənim həyatımda hansısa bir yer tutmaq hüququndan imtina etdim. Yeniyetməlik dövrümdə isə kimsə yanımda açıqcasına Allahla münasibəti haqqında danışardısa, onu ağılsız hesab edərdim. Mən onların Allahı ilə heç bir əlaqədə olmaq istəmirdim. Onların Rəbbi və Xilaskarı qətiyyən mənə lazım deyildi. Elə həmin ana qədər. Böyüyüb boya-başa çatdığım evdən min kilometrlərlə uzaq məsafədə, özbaşına yaşadığım bir vaxtlarda hansısa bir şəkildə mənim inadkarlığıma baxmayaraq, birdən hiss etdim ki, Kelloq kollecindəki məsihçilərin Allahı mənə əvvəl göründüyündən daha realdır. Lakin məni təəccübləndirən belə fikir ağlıma gəldi ki, birdən O, mənimlə də maraqlanar. Ağlını başına yığ!

Həvarinin sözləri daxilimdəki səssizliyi pozaraq səslənirdi: «Həqiqətdən olan hər kəs Mənim səsimə qulaq asar». Bəlkə, mən də neçə yüzillərdən sonra mənə səslənən Onun səsini eşitməyə başlayıram? Öz-özümə gülərək dedim: «Hə, Coş, orduda başına dəyən borudan sonra sənin beynin birtərəfli işləyir».

Nə deyirəm, Fransaya getmək vaxtı gəlib çatdı. Ola bilsin ki, mənim sualımın cavabı məni orada gözləyirdi.


* * *

Növbəti gün mən Mançestrdən çıxıb Parisə qədər gedən beynəlxalq yatılı qatara «Gecə bərəsi»–nə bilet aldım. Bu qatarlar hər gecə Londonun Viktoriya vağzalından çıxır və düz on bir saatdan sonra Parisin mərkəzində yerləşən Qar-dyu-Nor vağzalına çatır. Səhər tezdən isə artıq Sena çayının sahilində, Eyfel qülləsinin yaxınlığında yerləşən Yelisey çəmənliyində gəzişirdim. Bəli, mən qız dostu və musiqisi olmayan «Parisdə olan amerikalı» idim.

Mən Parisin diqqətəlayiq yerlərini gözdən qaçırmamağa çalışaraq Fransada doqquz gün vaxt keçirdim — iki günümü Luvra həsr elədim, bir gün Versalda oldum və üç gün isə Lionda oldum. Sən demə, Lion özündə heyrətamiz və bundan başqa bir-birinə bənzəməyən muzeyləri cəmləyibmiş. Bu muzeylər şəhərin ən qədim mərkəzində gözəl binalarda yerləşir.

Liondan sonra dəmir yolu ilə gözəl təbiətə malik İsveçrənin fransızdilli hissəsinə səfərim oldu. Burada məni mister Kobbun dostu professor İv Sender gözləyirdi. Biz onun ilahiyyatdan dərs dediyi Jenev universitetində görüşdük. Mister Kobbla olduğu kimi, onunla da müxtəlif mövzularda söhbət etdik. Olduğumuz yeri və professorun maraq dairəsini nəzərə alsaq, bizim söhbətimiz təkcə məsihçiliyin təşəkkül tarixindən ibarət deyildi. Mən ondan protestant reformasiyası və onun baniləri olan Martin Lyuter və Jan Kalvin haqqında çox şey öyrəndim.

Professor Sender həmçinin məni Müqəddəs Kitab tekstologiyası ilə də tanış etdi. Onun sayəsində mən qədim mətnlərin analizlərinin nədən ibarət olduğunu daha yaxşı anlamağa başladım. Bu analiz etibarlı manuskriptləri üzə çıxartmağa və tərcümənin səhvlərini yox etməyə kömək edir. «Son nəticə Müqəddəs Kitabdır. Biz öz imanımızı Allahın Sözü kimi Ona əsaslandıra bilərik» deyə o bildirdi. O, məni şimala — Almaniyaya göndərdi. Etiraf etməliyəm ki, mən qarşımda fövqəltəbii möcüzələrə açıq olmaqla yanaşı, tənqidçi daha bir alim gördüm.

Heydelberqdə mən Mistr Kobbun daha bir dostu — doktor Henri Zauerxlə görüşdüm. Bu, saçları tökülmüş, içəri batıq göy gözləri olan arıq uzun bir kişi idi. O, məni Philosophenweg («Filosofların yolu») təpəsinə dırmanmağa dəvət etdi. İki saat ərzində dar cığırla Müqəddəslər dağının cənub döşünə çıxmaq olardı. Buradan bütün Heydelberq görünürdü.

Doktor Zauer elə ilk andan etibarən məni heyrətləndirməyə başladı. O, məsihçilik və ya Müqəddəs Kitab mövzuları üzərində dayanmadı. O, daha çox mənim haqqımda öyrənməyə çalışırdı: mən harada doğulmuşam, mənim həyatdakı məqsədim nədir və s.

— Bir vaxtlar elə hesab edirdim ki, hüquqşünas olacam — onun sualına cavab olaraq dedim. — Sonra isə... düşünürəm ki, siyasətlə məşğul olum.

— Mən elə bu mövzuda bir lətifə bilirəm, — deyə doktor Zauer üzündə ciddi ifadə ilə dilləndi. — Nə üçün vəkil yolun başqa tərəfinə keçdi?

— Məlumatım yoxdur.

— Onun digər tərəfindəki qəzaya düşmək üçün! — doktor Zauer ucadan gülə-gülə cavab verdi.

Mənim gülmədiyimi görəndə kürəyimə vurdu:

— Bu, zarafatdır! Siz başa düşmədiniz?

Mən gülümsəyərək başımı tərpətdim. Zarafata bir bax! Doktor Zauer kürəyimə bir daha elə vurdu ki, hətta öskürməyə başladım:

— Başa düşdüm, başa düşdüm, — əllərimi zarafatla təslim olurmuş kimi yuxarı qaldırararq qışqırdım. — Çox gülməlidir!

— Çox gülməlidir, elə deyilmi? — doktor Zauer təkrar etdi.

Biz dağın təpəsinə qalxdıqca, bu adamın sakit və diqqətli təbiəti tamamilə mənə açılmağa başladı. Sən demə Doktor Zauer yaxşı dinləyici idi. Dağa çıxdığımız müddət ərzində mən ona iztirablı keçən uşaqlıq illərimdən ətraflı danışa bildim.

— Alan mənə sizin hekayənizin bu hissəsini danışmamışdı, — doktor Zauer dedi. — O, yalnız sizin həqiqət axtarışında olduğunuzu demişdi.

— Düşünürəm ki, mən mister Kobba bu qədər şəxsi məqamları bildirmədiyimə görədir. Amma sizə danışıram, heç özüm də bilmirəm niyə.

Doktor Zauer cavabında yalnız başını tərpətdi. Elə bu vaxt dağın skamyalar qoyulan hissəsinə gəlib çatdıq. Tələsmədən Qədim şəhərə və Nekkar çayı sahilində yerləşən Heydelberq qəsrinə tamaşa etməyə başladıq. Qürub edən günəşin şüaları altında mənzərəni seyr etmək sözlə ifadə olunmurdu. Bir müddət biz dinməz-söyləməz oturub mənzərədən zövq aldıq.

— Corc, sizə bir sual vermək olar? — deyə doktor Zauer ciddi səslə məndən soruşdu.

— Eşidirəm sizi, cənab.

— Siz heç düşünmüsünüzmü ki, sizin Səmavi Atanı qəbul etməyiniz yerdəki atanızdan aldığınız iztirabların təsiri altındadır?

Mən həmən ona cavab verə bilmədim.

— Yalandan nə deyim ki, Allaha inanmıram, — deyə nəhayət dilləndim.

— Müqəddəs Kitabda O — bizim Atamızdır. Bizim səmavi Atamız. O, bizi olduğumuz kimi qəbul edir və sevir.

— Başa düşün, mən riyakarlığa qarşıyam.

Doktor Zauer təkid etmədi.

— Mənə daha çox öz axtarışlarınız barədə danışın, — deyə o, sakitcə davam elədi. — Bildiyim qədər ilə bu, həqiqət axtarışıdır, hə?

— Necə deyim, ora çatmağıma hələ çox var. — güldüm. — Düşünürəm ki, mən sadəcə Mister Kobbun silsilə araşdırmalarını izləyərək geridə qalmamağa çalışıram və mümkün qədəri ilə onun suallarına cavab tapmağa çalışıram.

— Bəs sizi narahat edən nədir? Alanın daha hansı sulları sizə çətinlik yaradır?

Mən fikrə getdim. Hansısa mənada mən tamamilə mənfi cavab verə bilərdim. Əslində isə, verməli olduğum nə bir sualım, nə də ki, almalı olduğum bir cavab qalmamışdı. Hər halda, heç cür ağlıma bir sual gətirə bilmədim. Nəyəsə görə bunu demək istədim.

— Mister Kobb məni çox şey haqqında düşünməyə vadar etdi, — deyə mən sadəcə cavab verdim.

— Allaha qarşı atılan sonuncu addım yalnız iman addımı ola bilər, — deyə doktor Zauer nəzərlərini məndən ayırmadan dedi. — İman etibar etməkdən yaranır, etibar etmək isə sevgidən irəli gəlir. Allah isə sevgidir.

— Bilirsiniz, mənim hələ də Müqəddəs Kitabla bağlı suallarım var, — mən dedim. Söhbətimizin hansı səmtə yönəlməsi məni bir qədər özümdən çıxartdı. — Xüsusilə də, Əhdi-Cədid barədə.

— Bəs bu sual nədən ibarətdir?

— Bir şey mənə rahatlıq vermir... Bizim indi oxuduğumuzla orijinal mətn eynilik təşkil edir? — düzünü desəm, mənim buna daha heç bir şübhəm qalmamışdı. Mən sadəcə söhbəti davam etdirmək istədim. — Başqa sözlə desək, bizim güvənəcəyimiz mənbə yeganə olaraq əlyazmaların nüsxəsidirmi?

Doktor Zauer səylə başını tərpətdi:

— Hm... Hesab edin ki, mən sizin tərəfinizdəyəm!

— Siz? Doğrudan?

— Mənə görə, hə. Məsələ bundadır ki, biz Xoş Müjdənin nə vaxtsa yazılan bütün nüsxələrini bir kənara qoyub Kliment, İqnatiy, Polikarp və s. kimi məbədin ilk atalarının yazılarına əsasən bütün Əhdi-Cədidi yenidən bərpa edə bilərik. Yalnız on bir ayə istisna olmaqla. Onların hər birisi orijinal yazılarında Əhdi-Cədiddən sitat gətirir.

— Və onların hamısı, — anlamağıma icazə verin, — birinci və ikinci əsrlərdə yaşayıblar.

Doktor Zauer gülümsədi:

— Səhv etmirəmsə, siz amerikalılar belə vəziyyətlərdə «Binqo!» deyirsiz!

— Elədir ki, var. — mən gülümsədim və cavabında başımı yırğaladım. Şübhəsiz ki, doktor Zauerə rəğbət bəsləməmək mümkün deyildi. — Bəli, biz belə vəziyyətlərdə «binqo» deyirik.

— Əgər dağın zirvəsinə qalxsaq, Müqəddəs Mikayıl xarabazarlığını görərik. Baxmaq istərdinizmi? — deyə doktor Zauer soruşdu.

— Bu, nədir belə? Qəsrdir?

— Bu, on birinci əsrə aid bir monastırdır. Əgər bu cığırla irəliləməyə davam etsək, düz onun üstünə gedib çıxarıq. Nə deyirsiz, yolumuza davam edək? — o, ayağa qalxaraq soruşdu.

— «Filosofların yolu» — doktor Zauerin ardınca irəliləyə-irəliləyə dedim. — Der Philo... soph... enweg.

— Ja, sehr gut! — doktor Zauer sözləri düzgün deməsəm də mənim alman dilində danışmaq cəhdimi sevinclə qarşıladı.

— Yeri gəlmişkən, onu nə üçün belə adlandırırlar?

— Əsrlər boyu bizim şairlər və filosoflar, məsələn, İohan Volfqanq Hete kimi, istirahət və müşahidə aparmaq xatirinə bu yolda gəzişməyi sevirmişlər. Deyilənlərə görə, şairlər dövrün hansısa böyük problemi, yaxud da belə deyək, həyatın mənası haqqında dərindən düşünmək üçün buraya üz tuturmuşlar. Bəlkə də, kim bilir, arvadı ilə dalaşandan-dalaşana gəlirmişlər.

Mən güldüm:

— Hete — səhv etmirəmsə, bu, «Fausta»nı yazandır?

— Özüdür ki, var, — deyə doktor Zauer başını tərpətdi. — Oxumusunuzmu?

Mən "yox" deyə başımı yırğaladım.

— Əgər məsləhət görürsünüzsə, mütləq oxuyaram.

Məsləhət nə demək! Təxirə salmadan oxuyun, — doktor Zauer dedi və alman dilində «Es irrt der Mensch solang er strebt». — deyə əlavə etdi.

Mənim başa düşmədiyimi görüb o dəqiqə üzr istədi:

— Siz allah bağışlayın... sizin doğma dilinizdə bu, yəqin ki, belə səslənərdi: «Səhv etmək insana xas xüsusiyyətdir... və bu o vaxta kimi davam edir ki, o, irəliyə doğru gedir» — deyə doktor Zauer izah elədi, — bu sözləri Rəbb nəğmələr nəğməsində deyir.

Monastırın xarabazarlığında sükut hökm sürürdü. Yalnız dağların zirvəsindən əsən küləyin vıyıltısı eşidilirdi. Doktor Zauerlə məndən başqa bir neçə turist də böyük maraqla xarabalığa tamaşa edirdi.

Mən baxışlarımı dağılmış divarlarda gəzdirərək təsəvvürümdə bu yerin hələ o vaxtlar — həqiqi monastırların olduğu vaxtda necə görünməsini canlandırırdım. Heç nəyə baxmayaraq, monastırlar sadə həyat yaşayırdılar və qəsdən bu sadəliyi qoruyub saxlayırdılar. Səhər, günorta və axşam duaları, müntəzəm olaraq tutulan oruclar, uzun müddət davam edən tənhalıqda keçən sadəlik və özünüinkar. Mən əgər onlardan biri olsaydım, mənim həyatım necə olardı deyə təsəvvürümdə canlandırmağa çalışdım. Məgər, onda da, indiki tərəddüdlərim mənə qalib gələrdi? Yəqin ki, baş keşiş məndə Allah qorxusunu yaratmaq üçün məni Müqəddəs Kitabın qədim yunan dilindən latın dilinə üzünü köçürməyə məcbur edərdi. Bəlkə də, mən heç cürə nail ola bilmədiyim o qəlb rahatlığını, nəhayət ki, əldə edərdim. Ulduzlu səmanın altında həmin açqılamanı. Yeri gəlmişkən, məhz burada Müqəddəslərin dağının başında — bu dağın ağlına belə gəlməzdi ki, öz yolçularına gələcəkdə belə fikirlər təlqin edəcəkdi.

Dörd gündən sonra mən artıq Londonda idim və qarşıma çıxan ilk avtomat-telefondan mister Kobba zəng elədim. Mən səbirsizliklə onunla görüşmək, gördüklərim və onun iki dostundan öyrəndiklərim barədə bölüşmək istəyirdim. Lakin mənim bəxtim gətirmədi — mister Kobb şəhərdə yox idi və onu növbəti həftənin əvvəlindən tez gözləmirdilər.

Dəstəyi asan kimi, məni ümidsizlik bürüdü. Londonda qalmaq üçün cəmi iki gün vaxtım var idi, sonra isə evə qayıtmalı idim. Mən isə öz səfərimin təəssüratlarını mister Kobbla bölüşməyə hazırlaşmışdım, hətta onun bütün nəticələri ilə razılaşmaq bahasına olsa belə. Amma görünür ki, bunu təxirə salmaq lazım gəlirdi.

Mən geriyə — tələbə yataqxanasına qayıtdım. Tələsmədən Temza çayının yaxınlığında gəzişirdim. Gözəl bir gün idi və mən istəyirdim ki, fikirlərimə bir az fasilə verim. Skamyada oturub məşhur çayda üzən balaca gəmiləri və barjları seyr edirdim. Mənimlə üzbəüz digər sahildə parlamentin binası və Biq-Ben qülləsi ucalırdı. Günorta çatanda isə çalınan zənglərin səsi sulara qərq oldu. Gözlərimi yumub üzümü günəş şüaları ilə istilətdim. Faustun sitatı mənim fikrimdə dolanırdı: «Səhv etmək insana xas xüsussiyyətdir». Əgər sən irəliyə döğru getməyi dayandırsan, onda nə baş verəcək? Bu, intellektual intihar olmazmı?

Mən Kelloq kollecindəki məsihçiləri xatırladım. Mən onlarla tanış olduğum vaxtlarda onların «kor-koranə» imanları məni özümdən çıxardırdı. Mən bütün bu yolu ona görə qət etmişdim ki, onların yalanını üzə çıxardım. Lakin böyük ehtimalla mən buraya ona görə gəlmişdim ki, qəti şəkildə özümü əmin edim: həyatın heç bir mənası yoxdur və ola da bilməz. İnsanlar isə dinləri tarix boyunca öz iztirablarının xəfiflətmək məqsədilə yaradıblar. Bəlkə də, mənim burada olmağımın səbəbi təkcə dünya miqyaslı faciələrin, məsələn, müharibələrin və aclığın səbəbini tapmaq üçün deyildi, həm də öz şəxsi faciəmin — əyyaş atam tərəfindən olan təzyiq və alçaltma, dağılmış ailəmin səbəbini tapmaq üçün idi. Mən əllərimə baxdıqda təəccübləndim: onları nə vaxt belə yumruq kimi sıxmışdım?

Yanımda skamyanın qırağında yaşlı bir kişi oturmuşdu və göyərçinləri yemləyirdi. O, əlindəki çörək qırıntıları ilə dolu çantasını yavaş-yavaş boşaldırdı, lakin onun görünüşü xoşbəxtlikdən tamamilə uzaq idi. Bəlkə də o, öz məşğuliyyətinə tamamilə elə alışıb ki, hər bir göyərçinə az da olsa çörək çatsın. Bəlkə də, o, dostlarının əhatəsində keçirdiyi o gözəl anlara görə həyata minnətdar idi.

Qəfildən yadıma düşdü ki, mister Kobbun mənə tövsiyə etdiyi London kitabxanasına hələ baş çəkməmişəm. Oraya ikilikdə getməyi planlaşdırmışdıq, amma buna vaxtımız çatmamışdı. Budur, mənim portmonetimdə gizlətdiyim kağız parçasında yazılan ünvan. «Beyker–strit metrosunun yaxınlığında “Evanqlist kitabxanası».

Heç iyirmi dəqiqə keçmədi ki, mən artıq orada idim. Kitabxanaçı mənə mister Kobbun sözlərinə görə artıq kitab mağazalarının piştaxtalarında tapılmayan həmin köhnə kitabları tapmaqda kömək etdi. Borcumu yerinə yetirmək üçün oxumağa başladım. Saatın əqrəbləri yavaş-yavaş irəliləyirdi.

Kitabdan ayrılıb kürəyimi stula söykəyəndə artıq axşam yeddinin yarısı idi. Tavana baxıb gözlərimi ovuşdurdum, qeyri-iradi olaraq dedim:

— Bu, həqiqətdir.

Sonra təkrar yenə söylədim:

— Bu, həqiqətdir.

Nəhayət, sonuncu üçüncü dəfə daha gur səslə dedim:

— Həqiqətdir.

Bu dəfə kitabxanaçının səbri daşdı və tərs nəzərlərlə məni süzdü. Mən kənara çəkdiyim kitablardan birini yenidən götürüb oxumaq istədim, lakin sözlər, sanki gözlərimin önündən axıb gedirdi. Bu an gözlərim qarşısında dayanmadan öncə son tüstüsünü buraxan qatar canlandı. Artıq heç bir sözüm qalmamışdı. Mən harada olduğumu unutmuşdum. Mən yalnız onu bilirdim ki, sonuncu stansiyaya gəlib çatmışdım.

Bir neçə dəqiqədən sonra mən kitabxananın pilləkənləri ilə aşağı düşürdüm. London küçələrini artıq qaranlıq bürümüşdü. Öz-özümə inanmayaraq başımı yelləyirdim: mister Kobb, K. S. Lyuis, doktor Qrinlif və digərləri, bəli, həqiqət onların tərəfində idi. Müqəddəs Kitab özlüyündə əbədi həqiqətləri qoruyub saxlayırdı. Mən o məqsədlə yola çıxmışdım ki, Məsihin Dirilməsini təkzib edərək məsihçiliyi ifşa edim. Lakin faktlardan qaçmaq mümkün deyildi. Bernard Rasselə nə qədər ehtiram etsəm də o, «insanlar məsihçiliyi emosional şəkildə qəbul edir» fikirlərini söyləməklə böyük səhvə yol vermişdir. Mənə gəldikdə isə, hər şey əksinə idi. Mən məsihçiliyi məhz emosionallıq səbəbindən inkar edirdim.

Gözlərimin açıldığı həmin yer, həmin an bu günə kimi mənim üçün bir sirr olaraq qaldaqdadır. Xeyr, mən diz çökərək bir anın içindəcə məsihçi olmadım. Bəli, gözlərim həqiqətə açılsa da, imansız Tomadan fərqli olaraq, mən hələ də qarşı çıxaraq iman etməyə tələsmirdim. Baxmayaraq ki, indi həqiqətin təkzib olunmadığını bilirdim. Yəqin bu, ona görə idi ki, öz niyyətimin boşa çıxdığını başa düşürdüm.

Mən bu və digər fikirlər barədə Miçiqana geri dönəndə bütün yol boyu düşünürdüm.

## Onuncu fəsil

Hər şey yenidən


Payızda Kelloq kollecində dərslər başlayanda mən bütün ciddi cəhdlərimi sərf etməli oldum ki, əvvəlki qayğısız Coş Makdauell obrazını — tələbə dəstəbaşısı və ikinci kursda keçirilən bütün yığıncaqların mütləq iştirakçısı obrazını qoruyub saxlayım. Bu semestrdə yazdığım ilk kurs işim belə adlanırdı: «Miçiqan ştatı borclardan necə xilas ola bilər». Mənim kurs işimdə ştatın rəhbərlərinə çağırış vardı. Bu çağırış Yuxarı Yarımadanı Viskonsin ştatına satmaq və Miçiqan ştatının paytaxtı Lansinqdə fahişəliyi leqallaşdıraraq münasib vergiyə cəlb etməkdən ibarət idi. Mənim statistikam göstərirdi ki, torpağın satılmasından gələn pul vəsaiti və fahişəliyin leqallaşmasından əldə olunan vergi mənfəəti Miçiqanu borc çuxurundan çıxara bilər. Bu işimə görə müəllim məni ən yüksək balla qiymətləndirmişdi!

Yenə də bu riyakarlığıma və ötkəmliyimə baxmayaraq, necəsə yaşamaq lazım gəlirdi. Açıq aydın görürdüm ki, ürəyim parçalanır, mən ikiüzlülük edirəm. Dostlarımın gözlərindən yayınıb məsihçi tələbələrlə onların imanı haqqında danışmağa başlayırdım. Mən o dəqiqə onların diqqətinə çatdırırdım ki, bu maraq sadəcə elə belədir. Lakin indi isə onlardan daha çox bildiyimə görə elə olurdu ki, öz suallarıma özüm cavab verirdim. Bəzən isə, hətta məsihçi qruplarla birlikdə məbədə də gedirdim. Amma buna baxmayaraq, yenə də özümü məbəddəki tövbədən və məsihçiliyi açıq-aşkar qəbul etməkdən qoruyurdum. Mən də onlar kimi iman etmək istəyirdim, amma ağlım mənə məsihçilikdən taun xəstəliyi kimi qaçıb uzaqlaşmağı təlqin edirdi. Mənə elə gəlirdi ki, uşaqlıq və yeniyetməlik dövrümdə ilahi müdaxilədən məhrum qalmışam. Bu dəfə isə ilahi müdaxilə səbəbindən öz gələcəyimi başlı-başına buraxmaq fikrində deyildim.

Bir dəfə cümə günü kollecin həyətində məni çağırdıqlarını eşitdim:

— Ey, Coş! — Bunlar mənim dostlarım Sem Kollinz və Dyu Lonqvort idi. — İşlərin necədir, ustad? Bu gün axşamkı şənliyə səni gözləyək? — deyə Sem soruşdu.

— Hansı şənliyə? — deyə mən soruşdum.

— Leyk-Xausdəki! Sənin yaddaşın tamam xarab olub nədir?

— Birinci kursdakı bütün gözəlçələr yığışacaq! — Dyu gözlərini qıyaraq əlavə etdi. — Belə ki, seçim çox olacaq!

— Yox... mən pas. Bu gün görüşüm var.

— Elə isə birlikdə gəlin! — Sem dedi. — Adam nə qədər çox olsa, bir o qədər şənlik olar.

— Bəs bu qəşəng qız kimdir? Birinci dəfədir onun haqqında eşidirəm! — deyə Dyu söz atdı. — demək, səni də xamladılar?

Mən iki dostumun üzünə baxa-baxa dedim:

— Onun adı Linndir. — Sem və Dyu sakit halda davam etməyimi gözlədilər.

— Yaxşı, mən gedim, — dedim. — Dərsə gecikirəm.

— Ey, ustad, bir dayan görüm, hara belə qaçırsan? — Sem ardımca gəldi. — De görüm, doğrudan da sən öz qızınla məbəddə tanış olmusan? Mənim qulağıma belə söhbətlər gəlib çatıb.

— Bunu sənə kim deyib?

— Sağsağan quyruğunda gətirib, dostum. Bilirsən, daha nələr danışırlar?

— Daha nə?

— Ən bərk gedən qızlar elə məbədə gedənlərdir.

— Elə isə mən də ora gedim! — Dyu əlavə etdi. — Oradakı seanslar hansı günlərdir?

Sem qəzəbli halda Dyuya tərəf döndü:

— Bu, sənin üçün kinoteatr deyil, axmaq! Sən məgər, əvvəllər heç məbədə getməmisən?

— Əslində getmişəm, — deyə Dyu incimiş halda cavab verdi. — Amma heç yadımda deyil axırıncı dəfə nə vaxt olmuşam orada.

Sem yalnız başını yırğaladı:

Yaxşı de görüm, bu məbəd haradadır? — deyə o, yenidən soruşdu. Onlar addım atmağıma imkan verməyərək məni sorğu-suala tutmuşdular.

— Faktorivilldə.

— Faktorivilldə? — Sem və Dyu anlaqsız nəzərlərə üzümə baxdılar. — Bu, haradadır belə?

— Xəritədən tapın, — deyə döndüm və onlardan uzaqlaşmaq üçün addımlarımı artırmağa başladım.

Əslində Faktorivill, Bettl-Krikdən iyirmi mil cənubda yerləşən Atenc şəhərinə gedən dolambac yolun adı idi. Ümumiyyətlə belə götürsək, şəhərin bu yerinin adını deməklə, mən Sem və Dyunu aldatmamışdım. 1800-cü illərdə bu yerlərdə, həqiqətən də, hansısa bir fabrik olmuş və ətrafında fabrik qəsəbəsi salınmışdı. Fabrik də, onunla birgə şəhər də çoxdan yoxa çıxmışdı. Onlardan sonra qalan isə küçələr və kiçik kənd kilsəsi olmuşdu.

Faktorivillidə yerləşən «Müqəddəs Kitab Kilsəsi»–nin pastorunun adı da qeyri-adi səslənirdi: Fey Loqan. Pastorun təxminən əlli yaşı olardı, xoş rəftarı ilə seçilirdi. Heç nəyə baxmayaraq, mənə qarşı səmimi münasibət göstərirdi.

Onun xidmətlərində olmaq doğrudan da mənim xoşuma gəlirdi. İndi, məsihçilik haqqında bütün biliklərə malik olduğum vaxtda tezliklə başa düşdüm ki, pastor Loqan hərtərəfli çox savadlı insandır. Mənim üçün, hətta maraqlı idi ki, nə üçün o, dünyanın ucqar bir yerində balaca bir kilsədə pastor olmağa necə qərar verib. Nəzərə alsaq ki, mən heç vaxt utancaq olmamışam, belə qərara gəldim ki, bir gün xidmət qurtardığı vaxt bu barədə elə onun özündən soruşum.

O, mənə həmin dəqiqə cavab vermədi. Kilsə bir qədər boşalmışdı, mən də adət etdiyim kimi, onu sonuncu tərk edənlərdən idim. Pastor Loqan, sanki kilsəni bağrına basırmış kimi, onun zalına nəzər saldı. Sadə bir Pəncərədən içəri düşən günəş şüaları kilsəninin bütün daxilini elə xoş və sakit bir görünüşə bürümüşdü ki. «Bilirsən, Coş, bu böyük dünyada hara gedirsən, get, hər yerdə sadə, gözə çarpmayan adamlar görəcəksən, — o dedi və onun baxışları yüngülləşdi, — bu adamlar balaca işlər görürlər, amma ki... bəzən bütün dünyanı dəyişirlər». O, kilsənin qapısını bağladı və biz pilləkənlərlə aşağı düşdük. Bu an mən pastor Loqana qarşı elə bir yaxınlıq duydum ki, bu yaxınlığı həmişə öz atama qarşı, ya da daha doğrusu, hər zaman arzusunda olduğum ataya qarşı duymaq istəmişdim. Bununla belə, Faktorivilldəki «Müqəddəs Kitab Kilsəsi»nə gəlməyimin başqa bir səbəbi də var idi.

İlk dəfə mən Linnlə Kelloq kollecindən olan məsihçi tələbələrin bir neçəsi ilə birlikdə növbəti xidmətə gəldiyim günlərin birində görüşmüşdüm. O, skamyanın digər tərəfində oturmuşdu. Mən ona diqqət yetirən kimi skamyaya ilişib yıxılmışdım. Burada isə tanış olmayan bir qız oturmuşdu. Mən başa düşdüm ki, o, tez və ya gec başını döndərəcək və məni görəcək. Və o məni gördüyü vaxt mən ona «nəzər» salmağa gecikmədim — gözlərimdə romantik-heyrət dolu nəzərlərlə, vanna otağının güzgüsündə bu baxışları bir neçə saat dalbadal məşq etmişdim. Tanışlığa davam etməyə hazırlaşırdım ki, qəflətən qızın yanında əyləşən yaşlı bir kişi gördüm. Kişi qabağa əyilərək acıqla gözlərini mənə zillədi. Qız atasına məxsus üzündəki ifadədən görünürdü ki, mənim əzilib-büzülməyim onun diqqətindən yayınmayıb.

Elə belə də oldu. Bu, Linnin atası, məbədin ağsaqqalı olan mister Merrik idi. Lakin biz Linnlə görüşməyə başlayanda, onun mənə qarşı münasibəti heyrət edəcək dərəcədə səbirli idi. Təbii ki, onun iki qardaşının daima məni izləməsi aşkar surətdə başa düşməyə imkan verirdi ki, onlar öz kiçik bacılarını sevirlər və bir kimsənin onu incitməsinə imkan verməzlər.

«Sem və Dyu, mən sizə həqiqəti söyləmədim», — deyə fikirləşə-fikirləşə tarixdən mühazirə keçəcəyimiz auditoriyaya daxil olaraq öz yerimi tutdum. Bəli, mənim Linn adlı yeni bir rəfiqəm var, amma həmin cümə günün axşamı mən onunla kilsəyə getməyə hazırlaşmırdım: Linn qonşu şəhərdə yaşayan xalasıqızıgildə qonaq qalmışdı. Mən bildim ki, bütün bazar günü onu görə bilməyəcəm. Həqiqət isə onda idi ki, artıq mənim tələbə şənliklərinə getməyə həvəsim qalmamışdı. Bu şənliklərdə tez və ya gec içki içilir və məni yalnız tayı-bərabəri olmayan tost deyən biri kimi görürdülər.

İndi isə bazar günləri mən Merriklərin evində olmağı üstün tuturdum — yalnız ona görə yox ki, Linnlə görüşüm, həm də ona görə ki, xanım Merrik tayı-bərabəri olmayan bir aşbaz idi. «Siz təsəvvür edə bilməzsiniz ki, tələbə yeməkxanasında yeməklər necə dəhşətli dərəcədə pis hazırlanır» deyə ikinci pors üçün boşqabımı ona uzadaraq həzin səslə dedim. Xanım Merrik isə birinci dəfədən də çox yemək tökərək boşqabı geri qaytardı və yalnız gülümsədi. Mən isə özümü elə göstərdim ki, mənim bu sırtıqlığımın qarşılığında mister Merrikin öz oğlanları ilə necə baxışdığını, sanki heç görmədim və tələm-tələsik yeməklə məşğul olmağa başladım. Elə bu vaxt Linnin bacılarından hansısa biri zarafat elədi və masa arxasında hamı qəhqəhə çəkdi. Bu, böyük, mehriban bir ailə idi və onlarda olanda mən həmişə sevinirdim.

Bu bazar günü isə Linn hələ də şəhərə gəlmədiyindən mən səhər xidmətinə getmədim. Və dostum — Bizim kollecdən olan riyaziyyat fakultəsinin tələbəsi Larri Maynorla axşam ibadətinə getdim. Biz xidmətə gecikdiyimizdən çıxışa yaxın yerdə oturmağı qərara aldıq. Elan olunduqdan və ilahi oxuyub qurtardıqdan sonra, pastor Loqan kafedraya yaxınlaşıb təbliğ etməyə başladı. Təbliğin mövzusu Lukanın Müjdəsindən İsa Məsihin çarmıxa çəkildiyi vaxt quldurun onu Öz Padşahlığında yad etməsindən bəhs edirdi. «Nə üçün pastor Loqan gözlərini məndən çəkmir? — deyə öz-özümə soruşdum. — Bəlkə, bu, mənə aiddir?»

«Odur ki, gəlin, birbaşa deyək, — elə bu vaxt pastor Loqan davam etdi, — Allahın xilası — intellektual tapşırıq deyil. Çünki Müqəddəs Kitabda qeyd olunur ki, “Allah isə müdrikləri utandırmaq üçün dünyanın ağılsız saydığı, güclüləri utandırmaq üçün dünyanın zəif saydığı, dünyanın dəyərli sayılanlarını heç etmək üçün dünyanın xor baxdığı əsilsiz və dəyərsiz sayılan kəsləri də seçdi ki, Allahın qarşısında heç bir insan öyünməsin.» (1 Korinfililərə 1:27). Mənə elə gəldi ki, o, düz mənə baxır və sözlərini təsdiqləmək üçün başını tərpədir: «Belə olan halda, biz necə xilas ola bilərik?» O, Müqəddəs Kitabın səhifələrini çevirdi və Romalılara məktubdan 10:9, 10-nu oxudu: «Əgər sən İsanın Rəbb olduğunu dilinlə iqrar edib Allahın Onu ölülər arasından diriltdiyinə ürəkdən inansan, xilas olacaqsan. Çünki insan ürəkdən iman etməklə saleh sayılır və dili ilə iqrar etməklə xilas olur»

Alnımı tər damcıları bürüdü. «Yaxşı, mənə deyin görüm, dostlar, — pastor Loqan sözünə davam elədi, — sizin yeriniz bu gün haradadır? İsa Məsihi Rəbb kimi qəbul etmisinizmi? Onun dirilməsinə inanırsınızmı? Və, əgər həqiqətən də, iman edirsinizsə, tövbə etməyə hazırsınızmı? Gəlin, diqqətlə baxaq, tövbə dedikdə nə nəzərdə tutulur...»

Pastor Loqanın təbliği bir qədər çəkdi, sonra o adamları Məsihi ürəklərinə qəbul etmək üçün yanına çağırdı. Mən başa düşdüm ki, bu çağırışa cavab verməliyəm, amma hec cürə yerimdən tərpənə bilmədim, skamyamda elə oturmuşdum ki, sanki məni ora yapışdırmışdılar. Mən əvvəllər də bu dəvəti eşitmişdim, lakin köhnə dostlarımı itirmək və intellektual şəkildə özünü intihar etmək qorxusu, sanki məni tutub saxlayırdı.

Qəlbimin dərinliyində çox istəyirdim ki, bu çağırışa cavab verim. Mən girişə doğru qaçmaq və hələ yayda Avropada ikən etməli olduğum kimi davranmaq istəyirdim. Orada mən həqiqəti tapmışdım, lakin bu həqiqəti bütün həyatıma qəbul etmək əvəzinə hər şeyi ləngitmişdim.

Pastor Loqan Yeremiyanın kitabından 31:3-ü «Rəbb uzaqdan mənə görünüb dedi: «Səni əbədi bir məhəbbətlə sevdim, Buna görə də sevgi ilə Səni Özümə tərəf çəkdim»» oxuyaraq öz çığırışını bir daha təkrar etdi. O, Müqəddəs Kitabdan gözlərini ayırıb ağuşunu açdı: «Müqəddəs Ruh deyir: «Gəl». O, səni necə varsansa, elə də dəvət edir. İndi Məsihin yanına gəl. Elə indi gəl».

Qəflətən heç vaxt ağlıma gəlməyən bir fikir beynimdə fırlanmağa başladı: əgər İsa Məsihin çarmıxda öldüyü gün mən yer üzündə mövcud olan yeganə insan olsaydım, O, yenə də mənim əvəzimə ölərdimi? O, yenə də əlini mənə uzadıb həyatını məndən ötrü qurban verərdi? Axı, nə üçün? Nə üçün Allah bunu etdi? Nə üçün mən Ona lazımam? Nəyə görə O, mən günahlı ikən və günahda yaşayarkən belə bir sevgi izhar etdi?

Mənim həyəcanımı hiss edən Larri mənə tərəf çöndü: «İstəyirsən, səcdəgaha birlikdə gedək?» Və onun sualı məhz mənə lazım olan həmin təkan oldu. Güllə kimi yerimdən atıldım, səcdəgaha tərəf üz tutdum. Loqanın qarşısında durduğum vaxt, onun mənə baxdığı baxışları heç vaxt unutmaram. O, mənim ovcumu öz ovcunun içinə alaraq heç bir şərt qoymadan məni qəbul elədi. Mən özümü sonda evə qayıdan itmiş oğul kimi hiss edirdim. Biz birlikdə dua etdik, sonra isə bir neçə saat ərzində məsihçi olmaq barədə danışdıq. Və bu söhbətimiz bu mürdik və həqiqi imanlı insanın uzun, eyni zamanda da xeyir-dualı şagirdliyinin əsası oldu.

Nəhayət, məbəddən çıxdığım vaxt artıq qaranlıq düşmüşdü. Maşınıma tərəf gedərək gecənin soyuq havasını ciyərlərimə cəkmək üçün bir anlığa ayaq saxladım. Mən özümü, sanki səhrada susuzluqdan yanan və sonda bərəkətli vahəyə gedib çıxan yolu tapmış səyyah kimi hiss edirdim. Mən nə deyəcəyimi, yaxud da kimə minnətdarlıq edəcəyimi bilmirdim. Mən sadəcə olaraq, bu sudan içmək, içmək istəyirdim. İsti duzlu damcılar yanaqlarımdan süzülə-süzülə mən aya baxıb gülümsədim. Allahdan daş ürəyimə görə məni bağışlamasını istədim, elə bu vaxt hansısa bir sirli və ağlasığmaz dərəcədə Onun hüzurunu, Onun istiliyini və bağışlanmasını hiss etdim.

Mənim həyatım həmişəlik dəyişdi.

Və mənim ən böyük arzum bu idi ki, bu an əbədiyyən davam etsin.


* * *

Bu qış uzun və soyuq keçdi. Lakin Məsihdəki yeni həyatımın alovu məni yandırmaqda davam edirdi. Dərslərim öz qaydası ilə gedirdi. Eyni zamanda pastor Loqan məsihçilik imanının əsasları barədə mənə nəsihət verməkdə davam edirdi. Elə ki, biz bağışlanma mövzusuna gəlib çatdıq, mənə aydın oldu ki, burada məni saysız–hesabsız işlər gözləyir .

Heç təxirə salmadan, Yeni ildən sonra mən atamla görüşmək üçün Bettl-Krikə, düz şəhərin mərkəzinə, Pitsa kafesinə yollandım. O, orada idi, pəncərənin qarşısında oturub kofe içirdi. Düşünürəm ki, birinci olaraq o, məni gördü, çünki mən onu görən kimi baxışlarını məndən yayındırdı. Görüş təyin etmək mənim təşəbüssüm idi, halbuki buna görə artıq heyfsilənməyə başlamışdım.

Lakin buna baxmayaraq, yenə də kafeyə daxil olub atamın və onun yeni rəfiqəsi Qeylin əyləşdiyi masaya yaxınlaşdım. «Bu, mənim oğlum Coşdur» — deyə atam məni təqdim elədi. O, qeyri-iradi olaraq başını tərpətdi və yavaşca əlini uatdı. Güman edirəm ki, atam mənim haqqımda ona danışmışdı.

— Nə sifarş edəcəksiniz? — sanki havadan peyda olan ofisiant soruşdu.

— Zəhmət olmasa, kofe gətirin, — deyə mən cavab verdim.

Atam əli ilə iltifat etdi:

— Yemək üçün özünə nəsə sifariş et. Mən qonaq edirəm.

Lakin mən qətiyyətlə başımı yellədim, — kofenin yeri var. Bir neçə dəqiqədən sonra atamla bir-birimizə baxdıq. Həqiqətən də, bir–birimizə oğrun-oğrun baxır, sonra isə tələm-tələsəik gözümüzü çəkirdik. Söhbət etmək üçün söz tapmadığımızdan aramızdakı uçurum daha da dərinləşirdi. «Məsələnin ətrafında nə qədər fırlanmaq olar! — deyə birdən düşündüm. — Sadəcə, hər şeyi olduğu kimi danış, sonra nə olar, olsun».

— Ata, — deyə başladım. — Atamın arıq cüssəsi, sanki it təpik gözləyirmiş kimi gərildi. — Ata, — deyə lazım olan sözləri güclə özümdən çıxarmağa cəhd edərək təkrar etdim. Və nəhayət, çiynimdəki ağır yükü ata bildim: — Ata, mən səni sevirəm.

Hətta bilmirəm ki, bizlərdən daha çox hansımız heyrətləndik — mənim sözlərimi eşidən atam, yoxsa ki, bu sözləri deyən mən. Mən atamı sevmək və ya onu bağışlamaq üçün tamamilə heç bir istək hiss etməmişdim. Mən heç şübhə etmirdim ki, mənim anam ona görə dünyasını dəyişib və ailəmiz dağılıb. Uzun illər mən onu öldürmək və polislərin əlinə düşməmək üçün xəyallar qura-qura yuxuya getmişəm. Hətta indi də, yeni imana gəlmiş məsihçi kimi də, ona nifrət etməkdə qərarlı idim.

Sükut dözülüməz həddə gəlib çatdı. Mən fincanımdan gözümü çəkməyərək ona baxırdım, sanki onun içində gələcəyin bizim üçün nələr hazırladığını görmək istəyirdim. Nəhayət, atamın xırıltılı səsi xoşəgəlməz fasiləni pozdu:

— Sən mənim kimi bir atanı necə sevə bilərsən? — deyə o soruşdu.

Mən ona cavab vermək istəmədim. Hər halda, elə bu an. Lakin pastor Loqan mənimlə boş yerə bu qədər vaxt keçirməmişdi.

— İndi mən məsihçiyəm, — deyə mən sadəcə cavab verdim.

Bunu deyib gözlərimi yayındırdım, o da belə etdi. Onun indi nə haqda düşündüyü mənə məlum deyildi. Hətta indiki vəziyyətdə belə, mən qəlbimdə dua edərdim ki, öz ailəsini dağıdan bu insana nifrət etməyimə Allah mənə izin verərdi. Lakin dua edə bilmədim. Nifrət isə bu vaxt yoxa çıxmağa davam edirdi. Onun sevməli və müdafiə etməli olduğu adamlara vurduğu zərbələri söyləmək dilimin ucunda idi. Lakin başa düşürdüm ki, ağzımı açan kimi dilimdən «Ata, mən səni sevirəm» sözləri çıxacaq.

Bax, bu andaca dərk etdim ki, məsihçilik uydurma deyil. Mən, bura gəlmə səbəbim olan həmin sözləri dedim. Sonra nə etməli olduğumu bilmədiyim üçün bir söz demədən yerimdən durub getdim.


* * *

Pastor Loqan atamla keçən görüşüm haqqındakı söhbətimi böyük məmnuniyyətlə dinlədi. Düzü, mən onlar haqqında o qədər də müsbət fikirdə deyildim.

— Allahın əmrlərinə itaət etmək, — pastor dedi, — bu, emosiya deyil, əməldir.

— Biz itaət etməyə çağırılmışıq, — deyə mən əlavə etdim. — nəticə isə, Allahın əlində olan işdir.

— Elədir ki, var, — deyə pastor təbəssümlə cavab verdi. — Və bu, mənim fikrimcə, bizi sənin həyatında vacib rol oynayan daha bir şəxsə yönəldəcək.

Mən elə bu andaca bir dəqiqə əvvəl Allaha itaət etmək haqqında danışdığıma görə təəssüfləndim. Mənə elə gəldi ki, bu adamın üfunətli nəfəsi havada hiss olunur. Yerimdən sıçrayıb pastor Loqanın kabinetində addımlamağa başladım.

— Xahiş edirəm, bunu istəməyin, — deyə nəhayət, mən dilləndim. — Yəqin ki, siz zarafat edirsiniz?

— Mən heç vaxt olmadığım qədər ciddiyəm, Coş.

— Xeyr, bu, mümkün deyil.

— Allah üçün mümkün olmayan şey yoxdur.

Mən pastor Loqana elə baxdım ki, sanki o, məni kürəyimdən itələyirdi.

— Məgər siz bilmirsiniz ki, illər boyu başıma nə oyunlar açıb! Bəlkə də, təkcə mənim deyil, başqa yeniyetmələrin və uşaqların da başına! Siz məndən belə bir insanı bağışlamağı necə istəyə bilərsiz? Qoy, elə cəhənnəmdə yansın! Özüm onu ora göndərərəm!

Pastor Loqan kamində yanan alova baxırdı:

— Sənin bağışlamağın onun əməlinə haqq qazandırmır, Coş. Lakin bağışlamağın səni keçmişin zəncirindən azad etmə prosesinə yönəldir. Bağışlamaq, sənə həyatda irəliyə doğru getməyə imkan verir, eyni zamanda itmiş canın yoluna qayıtmasına şərait yaradır.

İndi isə alova nəzər salmaq növbəsi mənə gəlib çatmışdı:

— Əgər məsihçilik budursa, onda bu qədəri kifayət edər. Başa düşürəm ki, ideal dünyada bağışlamaq — bu, düzgün seçimdir. Lakin siz məndən çox şey tələb edirsiz. Mən Ueyn Beylini bağışlaya bilmərəm.

— Coş, mən səndən Ueyn Beyli bağışalmağı xahiş etmirəm.

— Demək istəyirsiz ki, bunu Allah istəyir? — deyə birnəfəsə söylədim. — Allah bunu məndən necə istəyə bilər?

Pastor Loqan bir anlığa susdu. Mən isə gözümü çəkmədən ona baxırdım. O, xeyirxah insan olsa da, həyatımda illər boyu davam edən axının istiqamətini dəyişmək gücündə deyildi. Bu barədə düşünmək çox gec idi. Mən ondan daha çox özümə deyirmiş kimi sözümə davam elədim:

— Heç kəs məni anlamaq istəmir. Keç kəs.

Pastor Loqan, sanki nə isə demək istəyirmiş kimi üzümə baxdı. Lakin sözünü demək əvəzinə, əlini Müqəddəs Kitaba uzatdı. Boğazını arıtlayaraq Lukanın Müjdəsindən (23:33, 34) oxumağa başladı: «Kəllə adlanan yerə gələndə orada Onu və cinayətkarları — birini sağında, birini də solunda çarmıxa çəkdilər. Amma İsa deyirdi: «Ata, onları bağışla, çünki nə etdiklərini bilmirlər».

Mən onun sözünü kəsdim:

— Ueyn Beyli nə etdiyini çox gözəl bilirdi.

— Eynilə İsa Məsih kimi, — deyə pastor Loqan cavab verdi.


* * *

Bu, birdən-birə baş vermədi. Bir neçə ay və pastor Loqanla bir neçə səmimi söhbət lazım gəldi. Yadımdadır, əvvəlcə, ümid edirdim ki, Ueyn Beylinin harada yaşadığını tapa bilmərəm. Lakin ünvan tez tapıldı və mən ona telefonla zəng etdim. Söhbətimiz uzun çəkmədi. Ona bildirdim ki, məni evində gözləsin.

O, Miçiqan ştatındakı Cekson şəhərinin ucqar bir məhəlləsində yaşayırdı. Mən köhnə bir qapıya yaxınlaşıb döyməyə başladım. O, qapını açdı və mən içəri daxil oldum. Bəli, görünür ki, o, bizim evimizə öz evindən daha yaxşı baxırmış: necə deyərlər, bir həsir, bir məmmədnəsir imiş.

Mən saçları ağarmış və beli bükülmüş adama baxıb birbaşa mətləbə keçdim:

— Ueyn, başıma açdığın oyun iyrəncdir. Həqiqətən iyrəncdir. Lakin mən indi İsa Məsihi Xilaskar və Rəbb kimi tanımışam. Bura da ona görə gəldim ki... sənə deyəm ki...

Məşq etdiyim sözləri qəfildən unutdum. Mən ürəyimdə dua etdim və anladım ki, indi deməli olduğum sözlər düşüncəmdən deyil, ürəyimdən gəlməlidir.

Dərindən nəfəs alıb davam etdim:

— Ueyn, biz hamımız günahkarlarıq və heç birimiz Allahın kamilliyinə çata bilmərik. Hamımızın xilasa ehtiyacı var, odur ki... bir sözlə, bura ona görə gəlmişəm ki, eşitməli olduğun sözləri sənə söyləyim.

O, solğun gözlərini qırpmadan mənə baxmağa davam edirdi.

Bir anlıq inanmaq istəmədim ki, söylədiklərim həqiqət deyil. Lakin bu, həqiqət idi və mən onu var səsimlə deməliydim:

— Məsih həm sənin, həm də mənim uğrumda ölüb. Mən səni bağışlayıram, Ueyn. — deyə qapıya doğru addımladım, amma axırıncı dəfə ona baxmaq üçün çöndüm. — Və bir də Ueyn. Əgər eşitsəm ki, sən daha bir oğlan uşağına toxunmusan... özündən küs!

Mən dayanacağa gəlib maşınıma oturdum. Mühərriki işə salıb öz-özümə soruşdum «Hə, nə oldu ki? Keçmişindəki iblisin gözünə baxanda o, qəlb yükəskliyi haradadır?» yavaş–yavaş dayanacaqdan uzaqlaşıb yaxınlıqdakı şosseyə çıxmaq üçün döndüm. Və burada, sanki məni qəfildən ildırım vurdu. — ürəyimə sülh çökdü! Elə bir sülh ki, bunu əvvəllər heç vaxt duymamışdım. Mən Allahın əmrinə riayət edərək öz seçimimi etdim, düşmənimi bağışlamağa qərar verdim

Bettl-Krikə geri dönəndə, bir saat yola vaxt sərf etdim. Və Müqəddəs Kitabda təsvir olunan bütün insani düşüncədən yüksək olan həmin sarsılmaz və tam sülhə nail oldum. Demək olar ki, yol boyu yağış yağırdı.


* * *

— Coş, mən bu yaxınlarda düşünürdüm ki, — həftəarası pastor Loqanın növbəti dərslərindən birində o, mənə dedi.

— Doğrudan? Mənə elə gəlir ki, siz həmişə nəsə barədə düşünürsüz, — deyə mən zarafatyana cavab verdim.

Pastor Loqan gülümsəyərək masa arxasından durdu.

— Bəlkə, gəzişək? Əcəb gəzməli hava var.

Baharın son həftələri idi, ilin bu vaxtı Miçiqanda hər yer yaşıllığa və əlvan yabanı çiçəklərə bürünür.

— İlin bu vaxtında mən istər-istəməz Martin Lüterin sözlərini xatırlayıram, — deyə pastorun evinin arxasından meşəyə doğru uzanan cığırla gedərkən sözə başladı. — O deyir ki, Allah Xoş Xəbəri nəinki Müqəddəs Kitabın səhifələrində, həmçinin ağaclarda, çiçəklərdə, buludlarda və ulduzlarda da yazır.

Sakitcə başımı tərpətdim. Aydın idi ki, o, mənimlə tamamilə başqa bir mövzuda danışmaq istəyirdi. Lakin qərara gəldim ki, öz suallarımla pastoru tələsdirməyim.

— Uitondakı kollec haqqında eşitmisənmi? — o, eyni zamanda sözünə davam elədi.

— Xeyr, — deyə cavab verdim — O, haradadır ki?

— Çikaqonun yaxınlığında. Billi Qrem öz dövründə orada oxuyub.

— Billi Qrem?

— Bəli, bəli, Billi Qrem. Bu, məsihçi humanitar kolleclərin içərisində ən yaxşısıdır. Düşünürəm ki, həmin kollecə keçib təhsilini orada tamamlamaq sənin üçün yaxşı olardı.

— Axı, nə üçün?

— Çünki, Coş, sən artıq növbəti addımları atmağa hazırsan. Mən səni bacardığım qədər irəliyə apara bilmişəm.

Bu qəfil fikirdən mən, hətta yerimdə dayandım.

— Pastor Loqan, düzü, heç təsəvvür etmirəm ki, elə bir kollec və ya kollecdə müəllim tapıla bilər ki, sizin qədər mənə diqqət və vaxt ayır bilər.

— Hətta belə olan halda, Coş, mənim biliyimin və savadımın da bir həddi var — o, addımını dayandırmadan yoluna davam edərək cavab verdi. Mən isə ondan geri qalmamaq üçün addımlarımı itilədim. — Aydındır ki, Uition sənin üçün zarafat deyil. Burada oxumaq üçün bütün gücünü sərf etməlisən, amma...

O, adət etdiyim ruhlandırıcı təbəssümü ilə mənə tərəf çöndü:

— Düşünürəm ki, sən artıq bu çağırışı qəbul eməyə hazırsan.

— Hesab edirsiniz ki, bu kollecdə alacağım təhsil hüquqşünas kimi yetişməyimə kömək edəcək?

— Özün üçün hansı yolu seçsən belə, Uition kolleci həmişə yüksəklikdə qalmaqda sənə kömək edəcək. Mən orada bir nəfəri tanıyıram, odur ki, sən mənim ən yaxşı tövsiyəmlə oraya yollanacaqsan. Əgər istəsən, mən bir-iki zəng edim, sonra isə baxaq görək nə alınır.

— Bəli, cənab, şübhəsiz ki, sizin tövsiyəniz yerinə düşəcək.

Ətrafımdakı ağaclarda və çiçəklərdəki, başımın üzərindəki mavi səmada toplaşan ağ buludlarda əks olunan Allahın Xoş xəbərindən zövq alaraq, təmiz havadakı xoş ətri ciyərlərimə çəkdim. «Ya Rəbb, — ürəyimdə dua etdim, — əgər mənim Uitona getməyimi istəyirsənsə, Sənin iradəni yerinə yetirməyə hazıram».

## On birinci fəsil

Uiton və daha uzaqlara


Uitonda məni üçüncü kursa keçirtdilər. Mən dərslərə 1960-cı ilin payızında başladım. Elə bu vaxt həmin kollecin yüzilliyi qeyd olunurdu. Mənim dərs proqramıma iqtisadiyyat, tarix, hüquq və dövlət, ingilis dili, ilahiyyat daxil idi. Bir tərəfdən dərslər, digər tərəfdən isə yarımgünlük iş bütün vaxtımı aldığından, Miçiqana Linnə zəng edib danışmaq üçün çox böyük çətinliklə vaxt ayıra bilirdim. Bütün bunlara baxmayaraq, mən çox xoşbəxt idim və gələcəyə böyük ümidlərlə baxırdım.

1961-ci ilin yanvarında Con F. Kennedi Birləşmiş Ştatların otuz beşinci prezidenti seçildi. Öz inaqurasiya məktubunda o, dünyanın bütün xalqlarını insanlığın ümumi düşməni — kasıbçılıqla, vəhşiliklə, xəstəliklə və müharibənin özü ilə mübarizə etməyə çağırırdı. Bəli, mən bu xeyirxah çağırışı dəstəkləsəm də, eyni zamanda başa düşürdüm ki, Məsihin bütün dünyaya yönələn Xöş Müjdəsi olmadan bu məqsədə nail olmaq mümkün deyil.[13]

Mənim dərslərə qarşı çalışqanlığım zəifləmədi və həmişəki kimi qətiyyətlə hüquqşünas olmaq istəyirdim. Uitondakı dərslər məndə tədricən qrammatikanı və nitq mədəniyyətini, təhqiqat aparmaq və öz fikirlərini yazılı şəkildə ifadə etmək bacarığını mükəməlləşdirmişdir. Hətta kolleci bitirəndən sonra, hüquqşünaslıq üzrə təhsilimi davam etdirməyim üçün pul ödəmək təklifi ilə yanıma iki məsihçi biznesmen gəlmişdi.

Qış uzun çəkdi. Mənə elə gəlirdi ki, sanki Allah da, həyatın özü də mənim tərəfimdədir.

Elə bu vaxt ağlıma gəlməyən bir hadisə baş verdi.

Və budur, mən həmin dəmiryolu keçidində idim. Mən radionu dinlədiyim vaxt yük maşını böyük sürətlə mənə elə çırpıldı ki, avtomobilim çevrildi və dəmir relslərin üzərinə tulladı. Şübhə etmirəm ki, qatarın maşinisti baş verənləri görə bildi. Hətta görmüş olsaydı belə, çətin ki, buna reaksiya verə bilərdi.

Bu da son. İndi öləcəm.

Mənim maşınımla sürətlə gedən qatarın arasında bir anlıq məsafə var idi. Bir-iki santimetr də yaxın olsaydım, həyatımla vidalaşacaqdım. Sonra məlum oldu ki, pikapın sürücüsü sərxoş imiş.

Zərbə məni elə sürətlə arxaya atdı ki, sürücünün oturacağını saxlayan dəmir iyirmi santimetr qabağa əyilmişdi. Bizi çoxlu sayda hadisə şahidləri dövrəyə aldı. Yol polisi gəlib ifadəni aldıqdan sonra, halıma acıyan tanımadığım bir adam məni yataqxanaya apardı.

Ünvana çatanda, maşından düşdüyüm vaxt həmin adam məndən soruşdu: «Əminsən ki, sən yaxşısan?» Həmin anda mənə elə gəldi ki, hadisəni kiçik yara və şokla ötüşdürmüşəm. Lakin ertəsi gün huşumu itirdiyim vaxt təcili yardımla məni xəstəxanaya çatdırdılar. Məlum oldu ki, ciddi xəsarətlər almışam: maşınının oturacağında başaltı olmadığı üçün başım zərbə ilə arxaya itələnmışdi. Bu səbəbdən boynumdakı və belimin yuxarı hissəsindəki bağlar qırılmışdı.

Ağrı dözülməz idi.

Dörd günlük intensiv müalicədən sonra mən xəstəxanada daha on gün keçirməli oldum. Bir gün səhər həkim mənə xəbər verdi ki, məni xəstəxanadan çıxardıb evə yazıblar və müalicəmi evdə davam etdirməli olacam.

— Görünür, bu, bir qədər uzun prosesdir, — o dedi. — Odur ki, evdə sizə daha yaxşı olacaq.

İlk baxışdan bu, tamamilə ağlabatan görünürdü, amma heç əmin deyildim ki, həkim mənim evimin nə halda olduğunu görsəydi, məni evə göndərərdimi? Çox güman ki, həkim onun təklifinin məni necə təşvişə saldığını hiss elədi:

— Atanız sizin qayğınıza lazımi qaydada qalmaq üçün xəstə baxıcısı tutacağını vəd edib.

— Siz mənim atamla danışmısınız?

— Bəli, biz hər şey haqqında danışmışıq.

Düşünürdüm ki, mənə üz verən bu hadisədən sonra heç kəs onu axtarıb tapa bilməz.

Həkim çarpayımın yanında əyləşdi:

— Biz onunla bir neçə gün əvvəl danışmışıq.

Mənə yalnız nəfəs almaq qalırdı:

— Mənə deyin görüm, mən neçə gün evdə qalmalı olacağam?

— Düşünürəm ki, üç həftə, bəlkə də, dörd həftə. Baxaq görək, vəziyyət necə olacaq.

— Bəs mənim dərslərim necə olsun? Mənim imtahanlarıma az vaxt qalıb.

— Zənnimcə, artıq sizin kollecin rəhbərliyi bu məsələni həll edib. İndi isə siz yalnız tezliklə sağalıb ayağa qalxmaq barədə düşünməlisiniz. Bunun üçünsə, mütləq yataq şəraitində olmaq lazımdır.

Lakin məni inanadırmaq o qədər də asan deyildi:

— Bəs mən evə necə gedib çıxacam?

— Təcili yardım maşını aparacaq.

— Yunion-sitiyə kimi? Həkim, axı, bu, iki yüz kilometrdən çox bir yoldur!

Nahardan sonra yola düşürsüz. Sizi xərəyə uzandırıb necə lazımdır bağlayacaqlar ki, birdən yolda silkələnməyəsiniz. Həkim əli ilə çiynimə toxundu və mən elə gərildim ki, boynum ağrımağa başladı.

— Düşünmə ki, sənin vəziyyətini lazımi qədər düzgün qiymətləndirmirəm, — deyə həkim əlavə etdi, — amma sən bir sına... hətta bilmirəm bunu necə deyim... elə hesab et ki, planlaşdırmadığın bir tətilə çıxırsan. Hə, buna nə deyirsən?

— Yaxşısı budur, bu barədə heç düşünməyim.

Həkim mənim sonuncu fikrimi eşitsə də, onu heç cür inkar eləmədi. O, digər xəstələrə baş çəkməli idi və buna görə də demək olar ki, qapıdan çıxırdı. Mən gözlərimi tavana zilləmişdim. İndi ona nə isə olacaq deyə hiss edən bir epileptik xəstəsi kimi, gözəl başa düşürdüm ki, evə getmək mənim üçün nə deməkdir. Lakin nəyisə dəyişmək gücündə deyildim. Keçmişin bir-birindən ağır səhnələri yaddaşımda canlanmağa başladı. Mən anamın göz yaşlarını gördüm, döyülməyə qarşı çıxan zəif səsini eşitdim. Mən o vaxtlarda olduğu kimi atamın boynunu necə sıxdığımı, dəfələrlə unitaza necə soxduğumu, su boçkasından tökülən suyun səsini, məni atamdan ayıran polisin güclü əllərini və atamın qan qarışıq su tüpürməsini xatırladım.

Mən dua etməyə cəhd etdim. Xoşbəxtlikdən indi dərk edirdim ki, İsa Məsih sağdır və məni eşidir. Hər halda, Onunla söhbət acı və çaşdırcı deyildi. O, mənim dostum və təsəlliverənim idi. Tədricən sakitləşdim və baş verənlərə başqa bir nöqteyi-nəzərdən baxmağa çalışdım.

Hər şeydən öncə yadıma saldım ki, mən atamla ümumi bir dil tapa bilmişəm. Mən artıq ona qarşı nifrət etmirdim və hətta bəzi vəziyyətlərdə ona qarşı olan davranışıma görə vicdan əzabı çəkirdim. Hər halda, bu, mənə çətinliklə də olsa, nail olduğum barışığı xatırladırdı. Mən evə getmək istəmirdim. Ev bu dünyada olmaq istədiyim ən axırıncı-yer idi.

## On ikinci fəsil

Evə qayıdış


Həkim nahar etməyi yadıma salsa da, mənim heç iştaham yox idi. Tələbə yataqxanasında otaq yoldaşım olan Dik Pyernel xəstəxanaya gəlmişkən mənə də baş çəkmişdi. Mən ona artıq evdə sağalacağımı demişdim.

— Hə, sənin bəxtin gətirib! — o dedi.

— Nəyə əsasən deyirsən ki, bəxtim gətirib?

— Necə məgər ev yeməyi, öz çarpayın, köhnə dostlar.

— Hə, əgər bu tərəfdən baxsaq, onda demək olar ki, mənim bəxtim gətirib.

Mən nə Dikin, nə də ki, Uitiondakı başqa bir dostumun ev şəraitində mənim həyatımın necə görsəndiyini bilməsini istəmirdim. Elə bu vaxt təcili yardımdan iki sanitar əllərində xərəklə otağa daxil oldu. Onların uniforması qara rəngdə idi, ola bilsin ki, tünd rəngli geyimin təzadından idi, sanitarların üzləri mənə solğun göründü. Hətta mən gözlənilmədən səksəndim də. Onlardan biri hündürboylu, digəri isə ondan boyca bir az alçaq idi, lakin hər ikisinin üzündə kədərli ifadə oxunurdu.

— Ey, uşaqlar, siz təsadüfən dəfn şirkətindən gəlməmisiniz? — deyə onlarla zarafat etmək istədim. — Məni hara aparırsız?

Lakin görünür ki, mənim zarafatım sanitarlarda heç bir təəssürat yaratmadı, xüsusilə danışmağa təhrik etmədi. Dinməz-söyləməz məni əl arabasına otuzdurub kəməri bağladılar xəstəxananın dəhlizi ilə apardılar. Dik tələm-tələsik mənimlə sağollaşamağa başladı:

— Tezliklə görüşərik, Coş! — sağollaşarkən əlini yellədi. — Biz sənin üçün dua edəcəyik, dostum!

Mən də əlimi qaldırdım ki, cavabında ona əl yelləyim, lakin nə əlimi nə də ki, ayağımı tərpədə bilmədim. Tavanda olan lampalar əks səmtə gedirdi, iki sanitar isə məni xərək üzərində təcili yardımın qəbul otağından qapıya doğru aparırdılar. Orada bizi maşın gözləyirdi. Bu, narıncı rəngə boyanmış girşi rahat olan bir «kadillak» idi.

Boyca kiçik olan sanitar təcili yardım maşınının salonunda mənim yanımda oturdu.

— Mənim adım Qanterdir, — deyə o, özünü təqdim elədi.

Mən fikir verdim ki, o, təngnəfəs olub.

— Sizdə hər şey qaydasındadır? — deyə mən soruşdum və düşündüm ki, xərəkdə uzanmağı ona təklif edərək böyük məmnuniyyətlə onunla yerimi dəyişərdim.

— Ürəyim sözümə baxmır, — o, üzündə xüsusi bir ifadə olmadan dedi.

— Ona nə olub ki? — deyə soruşdum.

— Mənim nasosum qanı lazım olduğu kimi vurmur. Həkim demişdir ki, bu xəstəliyin, hətta öz adı da var — nəsə qəribə səslənən bir sözdür, amma mən özlüyümdə onu «nəbzi itirmə xəstəliyi» adlandırıram.

— Necə məgər, nəbz itir?

Qanter başını yelləyərək ovcunu yuxarı olmaqla əlini irəli uzatdı:

— Burada nəbz yoxdur, — dedi və ayağını bir az qaldırdı — və burada da nəbz yoxdur.

— Sən əməlli başlı nadir tapıntısan, Qanter. Yeriyən eksponatsan, — deyə mən əlavə etdim.

Qanter həmin monoton səslə öz xəstəliklərini saymaqda davam edirdi:

— Sol gözümlə heç görmürəm, sağ gözümdə isə ağ nöqtələr var. Üstəlik başgicəllənmə... huşunu itirmə... başağrısı...

— Bütün bunlarla yanaşı hələ işinizin öhdəsindən gələ də bilirsiz?

Qanter dodaqlarını büzdü:

— Az qala üç dəfə o dünyanı görüb gəlmişəm. Hər dəfəsində də kəfəni yırtmışam.

— Düşünürəm ki, sanitarın işi üçün bu, ən yaxşı tövsiyədir.

Qanter qəhqəhə çəkdi. Nə deyim ki, pis deyildi. Hələ qarşımızda gediləsi uzun yol vardı.


* * *

Lakin görünür ki, yolun böyük hissəsini yatmışdım.

— Biz demək olar ki, çatırıq, — Qanter dedi. — Yunion-Sitidən keçirik.

Qanterlə mənim olduğum təcili yardım maşınının salonunun hər iki tərəfində uzun pəncərə var idi. Mən gözlərimi qıyaraq bizim çox da böyük olmayan şəhərimizdə nəylərisə ötəri görürdüm. Budur, mərkəzi küçənin yanından keçirik: «Pecisetr Tribyun» redaksiyası, Hensli mağazası, Uitinq apteki və Fabiano dondurma kafesi. Yerli fermerlərin təhvil verdikləri süddən hazırlanan yağ istehsalı. Ərzaq mağazası. Məşhur «Daffi» pivəxanası.

Mən «Sent-Co-river» çayının sularında günəşin əks olunan şüalarını gördüm. Sonra biz Yunion Leyk gölünü keçdik. Bir neçə dəqiqə keçəndən sonra anladım ki, bizim fermamıza gedıb çıxan yoldayıq. Fermaya uzanan qrunt yola çıxanda mənə elə gəldi ki, yoldakı hər bir çala-çuxur mənimlə salamlaşmaq üçün səbirsizliklə yolumu gözləyir. Hətta elə düşündüm ki, günəşin altında yanıb qaralan həmin oğlanam, hər kəs mənim qaralmış kürəyimə dostyana vurmağa tələsir.

Bir anlıq evimizin yaxınlığında olan söyüd ağacına gözüm sataşdı. Onun yaşıllaşmış salxım budaqları, sanki biser pərdəsi kimi yellənirdi. Ən azından heç olmasa, bir dənə xoş xatirə var idi. Evin yaxınlığındakı söyüd ağacının böyüməsi fikri mənə özü ilə birlikdə gözləmədiyim rahatlıq bəxş edirdi.

Təcili yardım maşını dayandı, sonra isə evin pilləkəninə yaxınlaşmaq üçün geriyə doğru hərəkət elədi. Lakin göründüyü kimi, heç bir xəstə baxıcısı məni qarşılamaq fikrində deyildi. Aldın payını. Heç olmasa atam məni qarşılayacaqmı? Bu barədə düşünməyə macal tapmamış atamın siqaretinin tüstüsünü hiss etdim, sonra isə məni hara aparacaqları barədə sanitarlara verdiyi təlimatı eşitdim. Biz evə gələndə, mən Qaterrin yenidən təngnəfəs olduğunu eşitdim.

— Səndə hər şey qaydasındadır? — deyə ondan soruşdum.

Qanter xərəyi bir kənara qoyub dedi:

— Deyəsən, bir az hava almalıyam.

— Sizə nə olub? — atamın ona müraciət etdiyini eşitdim.

— Onun nəbzi vurmur, — deyə mən Qanterin yerinə cavab verdim.

— Nə olsun ki? Hələ ki, heç kəsi yıxmamışam, — Qanter xərəyin tutacağından yapışaraq tələsik cavab verdi.

Atam mebeli qonaq otağından çıxardı və çarpayını elə yerləşdirdi ki, hər kəs ona yaxınlaşa bilsin. Qanter və sürücü tələsik kəməri açıb məni xərəklə birlikdə çarpayıya qoyanda üz-gözümü turşutdum. Başımın üstündəki tavana baxa-baxa qapıda etdikləri köməyə görə sanitarlara təşəkkür edən atamın səsini eşidə bildim. Bir neçə vaxtdan sonra mən maşının getdiyini eşitdim, sonra isə atamın otaqda sakitcə dayandığını hiss etdim.

— Xəstə baxıcısı haradadır? — deyə soruşdum.

— O bu gün gələ bilmədi, sabah gələcək.

Mən susdum. Atamın səsi həmişəkindən fərqli idi, elə bil ona nə isə olmuşdu. O, sanki əvvəlkindən başqa cür danışırdı. Və o, yenidən danışmağa başlayanda, mən məsələnin nə yerdə olduğunu başa düşdüm, o, içki içməmişdi.

— Sənə nə isə lazımdır? — deyə soruşdu.

— Hələlik heç nə.

Mən atamın addım səslərini eşitdim, o, sakitcə qonaq otağına bitişik ümumi otaqdan keçib öz sevimli kreslosuna oturdu. Evə qəfildən qəribə, hətta bir qədər vahiməli sükut çökdü. Sonra atamın daha bir siqaret çəkmək üçün alışqan yandırdığını eşitdim. Bütün səslər qeyri-təbii olaraq yüksək səslənirdi. Mən nəzərlərimlə onun otaqdakı səliqəsiz hərəkətlərini izləməyə başladım və birdən məni evə buraxan həkimin sözlərini xatırladım: «Elə hesab et ki, bu, planlaşdırmadığın bir tətildir». Üstəlik də, təcili yardım maşını məni xəstəxanadan çıxartmazdan öncə hipnoz seansı maneçilik törətməzdi.

Deyə bilmərəm, nə qədər vaxt keçmişdi, və ümumiyyətlə, yata bildimmi? Lakin qəfildən hiss etdim ki, otaqda məndən başqa kimsə var, o, heç bir söz söyləmədən mənə baxır. Lakin ətrafa nəzər salmaq üçün başımı qaldıra bilmədim.

— Ata? — deyə çağırdım. — Bu, sənsən?

Cavab olaraq mən sakit bir hıçqırtı eşitdim. Nisəbətən yaxşı görmək üçün instinktiv olaraq oturmağa çalışdım. Lakin ağrı məni elə incitdi ki, yenidən özümü yastığa atdım. Otaqda kimin olduğunu görmək üçün bircə o qalmışdı ki, gözlərimi bərəldim. Sonra gözümün ucu ilə pəncərənin yanında duran atamı gördüm. O, ikiqat əyilmişdi, sanki mədəsindən sancı tutmuşdu. Atam.

— Sən nə üçün ağlayırsan? — deyə ondan soruşdum.

O, cavab vermədi. Cavab vermək əvəzinə otaqda o baş bu başa gəzişməyə başladı. Bəlkə o, sərxoşluqdan sonra sustlaşıb, buna görə də özünə yer tapa bilmir — deyə cavab tapa bilmirdim, əvvəlki kimi onun ayıq vəziyyətini izah edə bilmirdim. Xəbərim vardı ki, atam «Anonim alkoqoliklər» icmasının yığıncaqlarına gedir. Ola bilsin ki, proqram öz işini görmüş və özünü tanımaqda nəticələr əldə edilmişdi. Birdən ona nə isə olar? — deyə təşvişə düşdüm. – Bəs onda mən nə edərəm? Mən özüm güc bəla ilə başımı yastıqdan qaldıra bilirəm.

Gözlənilmədən atam çarpayının kənarında, mənim yanımda əyləşdi.

— Ata, nə baş verib, axı? — deyə soruşdum. Əvvəllər onu heç vaxt belə görməmişdim. Onun gözlərindən süzülən yaşlar, zarafatsız, məni qorxutmuşdu.

Nəhayət, o, qırıq-qırıq danışmağa başladı:

— Axı, necə ola bilər ki, sən... — onun səsi qırıldı və susdu. Mən nədənsə elə düşündüm ki, o, ayağa qalxacaq və gedəcək, qəfildən o, sözünü tamamladı. — Sən necə... mənim kimi... atanı sevə bilərsən?

Dilim tutuldu.

O, bir neçə dəqiqə mənə baxa-baxa səssizcə oturdu, sonra gözlərindən sel kimi axan yaşı silə-silə baxışlarını pəncərəyə zillədi.

— O vaxt... həmin gün kafedə... sən dedin ki, məni sevirsən.

— Bəli, ata.

Göz yaşları yenidən sel kimi axmağa başladı:

— Amma necə?

Mən ona necə cavab verəcəyimi bilmədim. Fikirlər ildırım kimi başımda dolanmağa başladı. Lakin lazımi sözü heç cürə tapa bilmirdim. O, ayağa qalxdı və yenidən otaqda addımlamağa başladı.

— Ata, — nəhayət, dillənə bildim. — Ata...

O, ayaq saxladı. Mən pərdələrin açıq pəncərədə necə yelləndiyini eşidirdim, sonra hiss etdim ki, o, yenidən çarpayının kənarında oturdu. Gözlərimi qaldıranda ilk əvvəl gördüklərimə inanmadım. Atamda başqalarına qarşı açıq-aşkar dostluq hissi və ya xoşu gəldiyini nümayiş etdirmək adəti yox idi. O, heç vaxt heç kəsə — xüsusilə də mənə qarşı xüsusi sevgi göstərməmişdi. Lakin indi görünür ki, atam onu bürüyən hisslərdən az qalır ki, ağlını itirsin.

— Ata, — deyə yenidən sözə başladım, sonra isə bir anlığa dayandım. — Mən elə bir şey öyrəndim ki, bütün həyatımı dəyişdi. Allah insan cildinə girdi və Onun adı İsadır. Odur ki, ata, İsa çox istəyir ki, sən Ona yaxınlaşasan və Onunla qalasan.

Atam gözlərini çəkmədən mənə baxırdı və mən onun heyrət dolu baxışlarını üzərimdə hiss edirdim. Mən bu vaxt çox şeydən vaz keçərdim ki, başqalarının fikrini oxumaq bacarığına malik olum. O indi nə barədə düşünür? Görünür ki, vaxt bu andaca dayanmışdı. Sonra o, ayağa qalxıb evdən çıxdı.

Bilmirəm, nə qədər vaxt keçdi. Otaqda hava isti idi və milçək dayanmadan vızıldayırdı. Atam yenidən otağa qayıdanda, bəlkə də, bir saat keçmişdi. O, başını mənə tərəf əydi və mən onun üzünün göz yaşlarından hələ də yaş olduğunu gördüm. Axı, ona nə olub? Axı o, nə üçün ağlamağını kəsmir?

— Coş, əgər İsa sənin həyatında etdiyi şeyləri mənim də həyatımda edə bilərsə, onda mən də Onu tanımaq istəyirəm.

İndi isə mənim ağlamaq vaxtım gəlib çatmışdı:

— Sən onu öz həyatına dəvət etməlisən, ata. Sən ürəyini Onun qarşısında açmalı və Ona dua etməlisən.

— Düzü bilmirəm. Necə dua etməli olduğumu bilmirəm.

— Ona sadəcə ürəyində olanları danış.

Atam başını yellədi və həmin sadə, adi duanı — «fermerin duası»nı söylədi: «Ay Allah, əgər Sən Allahsansa və Məsih Sənin Oğlundursa... və əgər sən məni ailəmə etdiklərimə görə bağışlaya bilirsənsə...» Onun səsi kəsildi. Amma o, özünü ələ aldı, dərindən nəfəs alıb səmimi, ürəkdən gələn dərin, iztirab dolu sözlərlə duasını davam etdirdi: «Mən gördüm ki, Sən mənim oğlumun həyatını necə dəyişmisən... və əgər Sən Onun həyatında etdiyini mənim həyatımda da edə bilərsənsə, onda... Səndən xahiş edirəm... — atam yumruqla sinəsinə vuraraq qışqırdı: — Xahiş edirəm, gəl!»

Hıçqırtı onu bürümüşdü, görünür ki, baş verənlər onu ruhdan salmışdı. Mən də hönkürtü ilə ağlayırdımn və gözlərimdən yaş axarkən hər yer bulanıq görünürdü, sanki hovuzda suyun altında harasa baxırdım. Mən hiss etdim ki, üzüm göz yaşlarımdan tamamilə islanıb, amma özüm də heç nə edə bilmirəm, çünki tərpənə bilmirdim. Atam əli ilə mənim göz yaşlarımı sildi. Lakin ürəyimin dərinliyindən gələn qeyri-adi sevinc hissi məni daha möhkəm ağladırdı.

Siz bilirsinizmi, kimsə öz həyatını Məsihə verəndə hər şey tamamilə dəyişir. Mən tövbə edəndə mənim düşüncələrim və hərəkətlərim o dəqiqə dəyişmədi, bunun üçün təxminən bir ildən çox vaxt lazım gəldi. Lakin mənim atam Məsihə gələndə, bu dəyişilmə bir anlıq və tamamilə baş verdi. O, mənim gözlərimdə doğrudan da dəyişildi. Sanki kimsə əli ilə onun gizli aləminə toxunmuş, açarı basmış və əvvəllər qaranlıq olan otaq o dəqiqə işığa qərq olmuşdu.

Günün qalan hissəsi hissolunmadan ötüb keçdi. Biz atamla söhbət etməyə davam etdik və gecə yarıyadək danışmaqdan doymadıq. Yatmaq vaxtı gəlib çatanda mən atamdan xahiş etdim ki, pəncərəni açıq saxlasın. Mən uzaqdan ötüb keçən qatarın səsini eşitmək istəyirdim.


* * *

Tibb bacısı Cebss ertəsi gün gəlib çıxdı. O, bacarıqlı və təcrübəli idi, lakin danışmaqla heç arası yox idi. Mənə ancaq o qalırdı ki, özümdən soruşum, əgər tibb bacısı bu gün deyil danışıldığı vaxt gəlsəydi, vəziyyət necə olardı? Atam öz hisslərini bu qədər açıq-aydın hiss etdirərdimi? Mənimlə bu qədər vaxt keçirməyə razılıq verərdimi? Dua edərdimi? Çox güman ki, yox. Əlbəttə, bu, yalnız Allaha məlumdur, amma Müqəddəs Kitabda yazılıb ki, biz hər bir vəziyyətə görə Allaha minnətdar olmalıyıq. Odur ki, indi — bütün baş verənləri gözümün önünə gətirərkən, Uitionda baş verən və az qala həyatımı itirəcəyim o qəzaya görə Allaha şükür etmək ehtiyacı hiss edirdim.

Mənim yataq rejimim üç həftə çəkdi. Tibb bacısı Cebss gündəlik işini qurtarıb gedəndən sonra atam demək olar ki, hər gecə mənim yanıma gəlib oturardı. Üzü yaya doğru gedirdi və günlər get-gedə uzanırdı. Atam böyük sevinclə mənim xahişlərimi yerinə yetirirdi. O, Allah üçün məqbul olan həyatı yaşamaq barədə mənə suallar verirdi. O, ititrdiyi vaxtı bərpa etmək istəyirdi.

Müqəddəs Kitab mənimlə idi və atam Müqəddəs Yazıları bilmədiyindən mən xüsusi yerləri açıb ona göstərirdim. Onun xüsusi bir təhsili yox idi, amma Müqəddəs Yazıları başa düşürdü. Və ürəyinə toxunan ayələri ucadan oxuduğu vaxt çox vaxt otaqda dərin sükut çökürdü.

Bir gecə Yəhyanın Müjdəsindən bu yerləri yavaş-yavaş oxuyurdu:

«Doğrusunu, doğrusunu sizə deyirəm: Mənim sözümə qulaq asıb Məni Göndərənə inanan şəxs əbədi həyata malikdir və ona hökm çıxarılmayacaq, əksinə ölümdən həyata keçib» (Yəhya 5:24).

— İsa Məsihə iman et, ata. Allaha iman et, — deyə atamı ruhlandırırdım. — Onun Kəlamını oxu və ona əsasən hərəkət et.

Biz gecələri beləcə ikilikdə — Müqəddəs Kitabı oxumaqla və oxuduqlarımızı müzakirə etməklə keçirirdik.

Bir gün axşam atam otağıma gəldi və onun həyacanlı üzündən başa düşdüm ki, nəsə baş verib. Belə də oldu. Nəfəsini dərib, nəhayət, baş verənləri mənə danışdı:

Oğul, mən alkoqolikəm və bu, mənə yaxşı məlumdur. Mən «Anonim alkoqoliklər» icmasına üzv yazılmışam ki, bu adətimdən əl çəkim. Amma əvvəlki vərdişimə qayıtmamaq üçün bütün həyatım boyu ehtiyatlı olmaq fikri məni heç vaxt tərk etmir. — O, nəsə demək istəyib-istəmədiyimə əmin olmaq üçün mənə baxdı. Amma mən susurdum. — Budur, bu gün səhər heyvanın altını təmizləmək üçün beli əlimə alan kimi qəfildən güclü araq içmək istəyi gəldi. Öldü var, döndü yoxdur, içmək istəyirdim. Bilmirəm, bu fikir, bu istək haradan gəldi, çünki qəfil istək o qədər güclü idi ki, özümü saxlaya bilmədim. Yadımda isə o qalmışdı ki, haradasa yarım şüşə içki gizlətmişəm. Onu tapdım, qapağını açdım və böyük bir qurtum ağzıma aldım.

Heç şübhəsiz, üzümdə elə bir məyus ifadə var idi ki, atam növbəti sözləri qəti əminliklə söylədi:

— Deyirəm də, indiyə kimi mənə nə olduğunu ayırd edə bilmirəm, amma elə bir hiss yaranmışdı ki, sanki ağzımda zəhər dadı vardı... Dilimi elə yandırırdı ki, sanki dilimin üstündə alov alışmışdı. Və çaxırın dadına belə baxa bilmədim, o dəqiqə tüpürdüm, sonra isə butulkanı son damlasına kimi yerə boşaltdım.

Bunu eşitdikdə mən, hətta çarpayıda oturmaq istədim, əgər güclü ağrı olmasaydı, mən belə də edərdim:

— Ata, çoxdandır ki, belə xoş xəbər eşitməmişdim! — deyə qışqırdım. — Görürsənmi, İsa Məsih indi sənin həyatında hər şeyi yuxarıdan aşağıya doğru necə yerə çırpır?

— Elədir ki, var, oğlum. Həqiqətən də, elədir.

«Anonim alkoqoliklər» icmasının növbəti yığıncağında atam öz hekayəsini hamıya danışdı. O, böyük səbirsizliklə adamların reaksiyasını mənə danışdı.

— Təsəvvür edirsənmi, onların hamısı məni alqışlayırdılar! — o, heyrətlənmiş halda dedi.

Bir dəfə icmaya toplaşanlardan biri atamdan soruşmuşdu ki, o, özündə necə iradə tapa bilib, atam isə ona ürəyini İsa Məsihə açdığını demişdi. Hətta Müqəddəs Kitabdan bu ayələri oxumuşdu «Ey bütün yorğunlar və yükləri ağır olanlar, Mənim yanıma gəlin, Mən sizə rahatlıq verərəm» (Matta 11:28).

— Ata, — özümü saxlaya bilmədən onun sözünü kəsdim, — əvvəllər heç vaxt ağlıma gəlməzdi ki, nə vaxtsa bu sözləri deyərəm, — mən səninlə hədsiz dərərcədə fəxr edirəm. Təəssüf ki, anamız bizimlə deyil, sənin necə dəyişildiyini görə bilmir.

Atam yalnız başını tərpətməklə kifayətləndi:

— İndi isə qrupumuz istəyir ki, mən onlarla iki həftəliyinə Ceksona, yerli həbsxanalardan birinə baş çəkməyə gedim.

— Həbsxanya? Oradakı dustaqlara öz hekayəni danışmaq üçünmü?

Atam gülümsədi və əlini çiynimə toxudnurdu:

— Hə də.

Qəflətən Ueyn Beylinin əlini çiynimə necə toxundurduğunu xatırladım. O vaxt atamın isti ağuşuna ehtiyacım vardı... Bəli, onun tərəfindən olan diqqət və qayğı jestini sevirəm. Bu, illər uzunu gözlədiyim həmin ata məhəbbəti idi.


* * *

Uitona qayıtmaq vaxtı gəlib çatanda pastor Loqan mənə baş çəkdi.

— Necə düşünürsən Uitona nə ilə gedəcəksən? — deyə o soruşdu.

— Düşünrəm ki, avtobusla gedə bilərəm.

— Yox, bu, lazım gəlməyəcək. Mən özüm səni aparacam, — deyə səsində heç bir ifadə sezdirmədən dostum və nəsihətçim dedi.

— Yol o qədər də uzaq deyil, cənab, — deyə mən bildirdim.

— Əsas odur ki, xoş kompaniya olacaq, — deyə o, inadla təkrar elədi.

Mən sadəcə olaraq, xoşbəxtlikdən özümü tanıya bilmirdim. Atam Məsihi qəbul edəndə, mən pastor Loqana zəng etmişdim, o isə bu xəbərdən heyrətlənmiş və hədsiz dərəcədə sevinmişdi. Mən elə istəyirdim ki, onları tanış eləyim, amma bunu necə təşkil edəcəyimi bilmirdim, çünki başıma gələnlərdən sonra məbədə getmək gücündə deyildim. Lakin indi Uitona getməmişdən qabaq bunu edə bilərdim. Hər şey, sanki öz-özünə yoluna düşürdü.

Bir neçə gün keçəndən sonra Larri Maynor və Bettl-Krikdən olan bir neçə dostum məni bazar gününü təbiət qoynunda Benton Xarborda, Miçiqan gölünün qırağında keçirməyə dəvət etdilər. Mənə baxan qadın ilk dəfə bayıra çıxıdığıma görə boğazıma bandaj taxmağa məni vadar etdi. Elə ki, çimərliyə gəlib çatdıq, o dəqiqə voleybol oynamağa başladıq. Lakin ilk dəqiqələrdən özümü nə qədər riskə atdığımı hiss elədim, boynumdan qopan şiddətli ağrı o dəqiqə özünü hiss etdirdi. Mənə bir kənara çəkilib otluqda istirahət etməklə bir anlığa özünü köməksiz qoca kimi hiss etməklə qənaətlənmək qalırdı. Yenə də, baxmayaraq ki, mən başqalarına və onların şən oyunlarına qarışa bilmədiyimə görə kədərlənsəm də, bu çox da uzun çəkmirdi. Çünki ətrafdakılar o qədər gözəl idi ki, minnətdarlıq hissi məni doldurub daşdırırdı. «Uşaq bağçası!» — deyə dostlarımın oyuna necə qatılaraq topu tutmaq üçün quma baş vurduqlarını izləyə-izləyə onlara qışqırdım.

Gölün mavi suları günəşin şüaları altında parıldayırdı. Gözlərimi yumub hər şeyə görə — atamın xilas olmasına, kürəyimdə hiss etdiyim günəşin istisinə görə Allaha izzət verə-verə dua etdim. Yoxlama yazıları və buraxılış imtahanları ilə dolu olan tələbə həyatının bataqlığına batmağıma hələ üç gün qalırdı. Lakin indi ötürdüyüm vaxtın yerini doldurmaq barədə düşünmək belə istəmirdim.


* * *

Mənim getmək günüm gəlib çatanda, artıq sübh tezdən qalxmışdım. Tezliklə motor səsi eşidildi. Bu, pastor Loqanın maşını idi. Evin qabağındakı çəmənlikdə diyirlənə-diyirlənə gəlirdi. Atam qapını açdı və əlində mənim əşyalarım yığılmış çanta ilə onu qarşılamağa tələsdi.

— Salam, mister Makdauell, — deyə pastor Loqan maşınından düşərək evin qarşısındakı artırma ilə qalxa-qalxa dedi. Kişilər əl verib görüşdülər. — Axır ki, sizinlə görüşə bildim, çox şadam. Mən sizin haqqınızda oğlunuzdan çox eşitmişəm.

Atam yalnız gözlərini yayındırdı:

— Qorxuram ki, bunlar heç də xoşagələn sözlər deyildi.

— Siz nə danışırsız, cənab! Heç də yox.

Mən də evin qarşısındakı artırmaya çıxdım:

— Görürəm ki, sən artıq ruhani atamla, pastor Loqanla tanış olmusan, — deyə atama tərəf dönüb dedim.

O, başını yellədi:

— Mən isə belə çıxır ki, sənin ruhani oğlunam? Elədir Coş? — mənə göz vuraraq dedi. Və pastor Loqana gülümsəyərək əlavə etdi: — Siz isə, gərək ki, indi mənim ruhani babam sayılırsız.

Pastor Loqan ancaq qəhqəhə çəkdi və hər ikimizin çiynini qucaqladı.

— Biz hamımız Allahın balalarıyıq, — o dedi və biz maşına tərəf yollandıq.

— Ümid edirəm ki, sizi öz məbədimizdə görə biləcəyik, — deyə Pastor Loqan atama tərəf döndü. — Gəlin, biz sizi gözləyəcəyik.

— Çalışaram, — deyə atam cavab verdi. — Düzü, mənim bütün boş vaxtım «Anonim alkoqoliklər» icmasının toplantısında keçir.

— Bu da vacib işdir, ata. Amma unutma ki, «Anonim Alkoqliklər» icmasında haqqında danışdığınız Allahın gücü İsa Məsihi yalnız təsvir edən başqa sözdür, — deyə mən söhbətə qarışdım. Lakin pastor Loqanın xəbərdaredici baxışlarını görüb söhbəti dəyişdim: — Yeri gəlmişkən, kilsə Faktorivill-roudda yerləşir. Sən hər dəfə bu yolla gedib gəlirsən, ona görə yolu azmarsan.

Atam qapını açdı və maşına minməyimə kömək etdi.

— Təəssüf ki, sən gedirsən, oğlum. Səninlə birlikdə mənim üçün o qədər yaxşı idi ki.

— Gör nə deyirəm, ata, mən sənin gecə masanın üstünə Müqəddəs Kitab qoymuşam. Söz verirsənmi ki, onu hər gün oxuyacaqsan?

— Söz verirəm.

— Və mənim üçün dua etməyə də?

— Söz verirəm.

— Mən də sənin üçün dua edəcəm, ata.

Pastor Loqan maşını işə salanadək mən atama baxdım, baxışlarımı ondan çəkə bilmirdim:

— Səni sevirəm, ata.

Cavabında o, mənim əlimi möhkəmdən sıxdı:

— Mən də səni sevirəm, oğlum.

— Yayda gələndə birlikdə balıq tutmağa gedərik.

— Bax, bu, əla olardı!

— Demək, danışdıq! — sağollaşarkən mən qışqırdım.

Uzaqlaşarkən mən arxa görüntünü tutan güzgünü çevirdim ki, sonuncu dəfə atama baxa bilim. Mən onun artırmada dayanaraq biz tərəfə baxdığını və əl yellədiyini gördüm. Maşın döngəyə çatana kimi o, gözdən itmədi.

İllinoysa gedən bütün yol boyu biz pastorla söhbət etməkdən doymurduq. Biz nəinki vaxtın necə gəlib keçdiyini hiss eləmədik, həm də pastor Loqan spidometri nəzərdən qaçırmışdı. Bizim arxamızca polis maşınının sirenası səslənirdi, tezliklə bizim maşını yolun kənarına sıxışdırdılar. Pastor Loqan pəncərəni aşağı salanda yol polisi dedi:

— Salam, cənab, zəhmət olmasa, sənədlərinizi göstərin.

Pastor Loqan sürücülük vəsiqəsini polisə uzatdı:

— Məsələ nədir, rəis? — deyə soruşdu.

Polis vəsiqəyə yüngülvari nəzər saldı və heç bir ifadə etmədən dedi:

— Hasara alınmamış məktəb həyəti var — ola bilsin ki, uşaqlar küçəyə çıxsın. Siz isə məktəbin yaxınlığında sürəti artırmısız. Arxada xəbərdaredici işarə qoyulub.

— Mən onu görmədim, — deyə pastor Loqan söylədi.

— Nə olsun ki? İşarə var.

— Mən təəssüf edirəm ki, onu görmədim. Orada nəyə işarə edilib ki?

— «Uşaqlar. Sürət həddi 40 km/saat», — deyə polis zabiti rəsmi tonla dedi, eyni zamanada da qəbz yazıb onu pastor Loqana verdi. — Sizin sürətiniz isə altmış idi. Odur ki, indi məhkəməyə gedin və cəriməni ödəyin.

— Ya da cəriməyə görə şikayət edin, — deyə mən qeyd etdim.

Yol polisi bir qədər əyilib pəncərəyə baxdı ki, məni yaxşı görə bilsin:

— Burada şikayət etməli heç nə yoxdur, cavan oğlan. Burada hər şey iki vur iki kimi sadədir.

— Buna biz məhkəmədə baxarıq, — deyə sakitcə dilləndim

— Sən nə deyirsən, axı? — pastor Loqan qorxmuş nəzərlərlə mənə baxıb pıçıltı ilə dedi.

Mən isə cavabında yalnız ona gülümsədim.

— Məsələ belədirsə, onda ardımca gəlin, — deyə polis öz maşınına doğru getdi.

Baş verənlərdən sarsılmış vəziyyətə düşən pastor Loqan cəriməni tez ödəyərək münaqişəni unutmağa can atırdı. Amma mənim bu baxımdan fikrim başqa idi.

Məhkəmədə mənim müdafiə nitqim qısa və sadə idi:

— Möhtərəm hakim, işarədə «Uşaqlar. Sürət həddi 40 km/saat» göstərilib, lakin həmin ərazidən keçdiyimiz vaxt yalnız bir uşaq vardı.

Hakim nəzərlərini mənə zillədi:

— Siz nə barədə danışırsız?

— İşarə barədə, möhətərm hakim... Sürəti azaltmaq üçün sürücülərə xəbərdarlıq edən işarə tamamilə aydın deyil: «Uşaqlar». Başqa sözlə desək, bir uşaqdan daha çox. Lakin bayaq qeyd etdiyim kimi, yoldan yalnız bir uşaq keçirdi. Və gördüyünüz kimi, möhtərəm hakim, cənab pastor işarədə göstərildiyi kimi heç də qanunu pozmayıb.

Hakim bir anlığa dinməz-söyləməz mənə baxdı. Sonra isə nəzərlərini pastor Loqana yönəltdi. Sonda isə bizə cərimə yazan polisə baxdı:

— Mən neçə ildir ki, burada hakiməm?

— Deyə bilmərəm, möhtərəm hakim. Amma mən polisdə xidmət etməyə başladığım vaxtdan hələ illər öncə də siz burdasınız.

— Oğlum, — deyə hakim sınayıcı nəzərlərlə mənı baxdı. — Deyə bilmərəm ki, sənin dəlillərin hüquqi nöqteyi nəzərdən nə dərəcədə etibarlıdır, amma sən məni fakt qarşısında qoydun. Bu, La-Portda hakim işlədiyim bütün illər ərzində eşitdiyim ən qeyri-adi müadifə üsuludur. İş bağlı elan olunur.

Biz məhkəmədən çıxdığımız vaxt pastor Loqan sevindiyindən çiynimi qucaqladı:

— Hüquqşünas belə olar! İndi görürəm ki, sən bu peşəni əbəs yerə seçməmisən.

Pastorun sözlərindən qürur hissi keçirdim. Maşına yaxınlaşanda qapını bağlamamışdan qabaq isə, qəsdən nəzakətlə yol polisi əməkdaşına baş yellədim. Biz Uitona gəlib çatanda pastor Loqan məni «Yeddi cırtdan» restoranında nahara qonaq etdi. Yeməyi qurtaran kimi mən desert üçün qaymaqla qarışdırılmış banan sifariş etdim. Bu vaxt mənim dostlarım Dik Pernel və Frenk Kifer məni kirayə tutduğumuz evin yanında gözləyirdilər. Bu evi tapmaqda mənə onlar kömək etmişdilər. Dərs ilinin qurtarmasına təxminən bir ay vaxt qalmışdı. Bütün vaxtımı imtahanlara hazırlaşmağa sərf etməli oldum, eyni zamanda bütün imtahanları heç bir çətinlik olmadan müvəffəqiyyətlə verdim.

İndi isə yeni dərs ilinin naliyyətləri üçün heç bir qayğı çəkmədən atama zəng edib söylədim ki, artıq balıq tutmaq vaxtı gəlib çatmışdır.

## On üçüncü fəsil

1961-ci ilin yayı


Evə qayıdışımın ilk həftəsi, özünün ev mətbəxi ilə məşhur olan Makreya restoranında səhər yeməyi yeməyimizlə başladı. Hündür təpə kimi yığılmış blinçikləri yeyib qurtarmağıma az qalmış atamı salamlayan tanış bir səs eşitdim: «Sabahın xeyir, Uilmot. Çoxdandır görüşmürük!»

Dönüb baxanda atamın dostlarından biri olan Sent-Cozep-stritdə avtotəmirin sahibi cənab Ostinin yanımızda dayandığını gördüm.

— Sizin yanınızda əyləşmək olarmı? — cənab Ostin soruşdu.

Atam əyləşdiyi balaca divanda bir tərəfə çəkilərək onun üçün yer hazırlayaraq dedi:

— Əlbəttə. Siz tanışsınız? Bu, Coşdur.

— Əlbəttə, tanışıq, — deyə cənab Ostin stolun üzərindən əlini mənə tərəf uzatdı. — Yay tətilinə gəlmisən?

— Bəli, cənab. Üçüncü kursu yenicə qurtarmışam.

— Dogru edirsən. Məncə, təhsil lazımlı məsələdir. — cənab Ostin dedi. — Uilmot, əvvəlki kimi oğlunla birlikdə işləyirsən?

— Ehtiyac yoxdur. Fermada indi elə də çox iş yoxdur. Həm də ki, Cırtdan hər şeyin öhdəsindən yaxşı gəlir.

— Hə, məlumatım var, — deyə cənab Ostin yenidən mənə müraciət etdi: — Oğlum, işləmək istəyirsən? Mənə bacarıqlı mexanik lazımdır.

— Minnətdaram, cənab Ostin, öz firmamın işini güclə çatdırıram.

— Nə firmadır o?

— «İlk rəngləmə firması», — deyə atam mənim əvəzimə cavab verdi. — İndi bütöv bir briqada ona işləyir. Çox hissəsi də ağıl dəryası olan tələbələrdən ibarət gənclərdir.

Cənab Ostinin şübhəli təbəssümü nəzərimdən qaçmadı:

— Mənə gəlincə, bu eynəkli yalançıların heç birini işə götürməzdim.

— Nəyə görə? — mən maraqlandım.

— Çox ağıllıdırlar. Onlara söz demək olmur.

— Cənab Ostin, amma siz mənə iş təklif etdiniz.

— Bax, görürsən? — cənab Ostin əlini yelləyərək atama müraciət etdi.- Bəs mən nə deyirəm, belə hazırcavabdırlar.

Biz üçümüz də onun zarafatına gülüşdük. Həmin vaxt ofisiant qız bizim stola yaxınılaşaraq menyunu təklif etdi:

— Yenə kofe istəyirsiniz, cənab Ostin?

— Əlbəttə, — o, fincanı kofe süzməsi üçün uzadaraq cavab verdi. — Sən isə pis görünmürsən, Uilmot. Heç pis görünmürsən. Bəs indi səninlə yaşayan o xanım hanı?

Atam tez mənə baxdı:

— O, indi takomdadır. İyulun birinci yarısında qayıdacaq.

— Sən kimin haqqında danışırsan, ata? O, kimdir? — deyə mən soruşdum.

— Berta. Berta Simpkins. Mən onun haqqında sənə sonra ətraflı danışacağam.

— Mütləq danışarsan, — başımı yırğalaya-yırğalaya dedim.

Həmin vaxt cənab Ostin fikirli-fikirli öz kofesini qaşıqla qarışdıraraq dedi:

— Uilmot, sən nədənsə daha «Daffi»yə baxmırsan.

— Mənim indi başqa və daha yaxşı məşğuliyyətlərim yaranıb, Frenk.

— Bəli-bəli, mən artıq xəbərdaram.

— Və bu, hələ hamısı deyil, — deyə atam davam etdi.

— Bu haqda da artıq mənə xəbər çatdırıblar, — cənab Ostin dodaqlarını büzərək cavab verdi.

— Frenk, neçə vaxtdır səninlə tanışıq?

Cənab Ostin kofedən bir qurtum içərək:

— Səhv etmirəmsə, iyirmi ildən çoxdur. Mən, hətta onun dünyaya gəldiyi günü də xatırlayıram, — cənab Ostin mənə tərəf işarə edərək dedi. — Həmin gecə sənin atan «Daffi»də hamını siqaretə qonaq etdi.

— Mənim doğum günümdə dostlarına siqaret qonaqlığı verdi? — deyə mən təkrar soruşdum.

— Özü də elə-beləsi ilə yox, əsl Havana siqareti ilə, — Cənab Ostin atama söz deməyə imkan verməyərək dedi. — Həm də hamını içkiyə, kim istəyir üç dəfə, hətta dörd dəfə qonaq etdi, bax belə!

— Hər şeyin belə olduğuna şübhə etmirəm, — atam dedi, — Amma Frenk sənə bunu demək istəyirəm: əgər indi sizlərdən hər birinizə bir şey təklif etməli olsam, bu, ancaq İsa Məsih ola bilər. O, mənim həyatımı tanınmayacaq dərəcədə dəyişib. Buna görə də bax, ona — oğluma minnətdaram.

Cənab Ostin mənə tərəf baxaraq dedi:

— Aha, deməli, bütün günahlar ondadır.

— O, heç nədə günahkar deyil, — mən ağzımı açmamış atam dilləndi. — Tanrıya şükür olsun ki, oğlum vaxtında Rəbbi tapdı. Yoxsa, mən yenə də sərxoş vəziyyətdə şəhər xəndəklərində donuz kimi eşələnirdim.

— Mən zarafat etdim, Uilmot. — cənab Ostin dedi. — Şəhərdə hamı sənin haqqında danışır. Sənin yaxşı tərəfə dəyişilməyin haqqında danışırlar.

— Sən özün necə fikirləşirsən, Frenk? Budur, mən düz sənin qarşında oturmuşam. Mənim dəyişilməyim hiss olunur?

Cənab Ostin isə susaraq kofesindən bir qurtum içdi. Kənardan hiss olunurdu ki, onun bu suala cavab vermək fikri yoxdur. Atam da ondan əl çəkmək fikrində deyildi:

— Rəbb mənimlə etdiyini sənin üçün də edə bilər, Frenk. Məlumun olsun ki, Tanrının sevimliləri yoxdur. O, bizim hamımızı eyni sevir. O, çarmıxda mənə görə öldüyü kimi, sənə görə də ölüb.

Dostların baxışları qarşılaşdı. Atam susaraq fasilə verdi və sonra dedi:

— Frenk, nə üçün sən də elə indi Onun yanına gəlməyəsən?

Cənab Ostin bu sözləri eşitdikdə, hətta qızardı:

— Sən nə danışırsan? Burada, elə bu yerdə?

— Bəs nə? Lap əla yerdir, heç bir yerdən pis deyil.

— Yeri gəlmişkən, «Onun yanına gəlmək» dedikdə, nəyi nəzərdə tutduğunu izah et.

— Öz həyatını Ona ver. Öz ürəyinin açarlarını Ona ver. Onun yanına sevgi ilə gəl.

— Aman Tanrım, Uilmot! Bu nə sözlərdir? Yaxşısı budur sən onları məbəd üçün saxla!

— Frenk mən onları məbəd üçün saxlasam, çətin ki, sənə bu barədə danışmaq üçün bir də fürsət olacaq.

Gözlənilmədən ofisiant qız sifariş qəbul etmək üçün yenə də bizim stola yaxınlaşdı:

— Cənab Ostin, siz özünüz üçün nəsə seçdiniz?

O isə gözləri ilə mənə işarə edərək:

— Mənə də onlara gətirdiyinizdən gətirin, — dedi, — və eyni zamanda üçümüzün də hesabını gətirin.

— Frenk, sən nə edirsən... — atam etiraz etdi.

— Mən belə etmək istəyirəm, — cənab Ostin cavab verdi. — Nədir, etiraz edən var?

— Mənim tərəfimdən heç bir etiraz yoxdur, — nəhayət, mən də onların söhbətində nəsə demək qərarına gəldim.

Həmin səhər cənab Ostin İsa Məsihi qəbul etmək üçün dua etmədi, lakin atam Xoş Xəbər haqqında ona danışarkən diqqətlə qulaq asdığı hiss olunurdu. Yeməyi qurtardıqdan sonra biz çıxışa tərəf yollandıqda, oradakı adamlar bizi səslədilər və onların hər biri atamla danışmaq üçün və ya sadəcə onu salamlamaq üçün tələsirdilər. Kiçik şəhərlərdə xəbərlər tez yayılır. Əsas xəbər isə Uilmot Makdauelin indi tamamilə yeni insan olduğu idi.

Atamla birlikdə adamların arasında göründüyüm üçün nə vaxtsa belə şad olmağımı xatırlamıram. Şəhər əyyaşının oğlu olmağın necə dəhşətli bir vəziyyət olduğunu təsəvvür edə bilməzsiniz! Şəhərə gedib onu tapıb evə gətirmək üçün anam bir neçə dəfə məni evdən zorla çıxartmışdı. Elə vəziyyətlər olmuşdu ki, mən atamı tamamilə huşsuz vəziyyətdə tapmışdım. Uitondan olan tələbə komandasının tərkibində könüllülərlə birlikdə evsizlər üçün olan sığınacaqlarda xidmət etməkdən ötrü şəhərə gedəndə, Çikaqo xarabalıqlarında gördüyüm səfillər kimi, atamın küçə tinlərində eşələnən vaxtları da olmuşdu. Amma indi həyatımda ilk dəfə olaraq Uilmot Makdauellin oğlu olduğumdan qürur hissi duyurdum. O, Yunion-sitinin hörmətli adamı olmuşdu. Bəs necə? Axı, başqa adamlar da ondan nümunə götürərək yaxşılığa doğru dəyişmişdilər! Hələ öyrəndiyimə görə bu hadisə atamın Məsihdə olan yeni həyatından danışaraq baş çəkdiyi həbsxanalarda da eyni təəssürat yaradırdı.

Biz restorandan şəhərimizin günəş işığına qərq olmuş əsas küçəsinə çıxanda cənab Kobbanın şəxsi şəhadətin qüvvəsi haqqında dediyi sözlər yadıma düşdü. O deyirdi ki, Məsihin ardıcıllarının dəyişilmiş həyatları İsa Məsihin rəblərin Rəbbi və şahların Şahı olduğunu sübut edən ən güclü şəhadətlərdir. Mənim atam İsa Məsihin şagirdi oldu! Buna kim inana bilərdi?

Özüm üçün də gözlənilmədən bu sözləri dedim:

— Ata, mən səni sevirəm. Heç bir şərt olmadan, bəhanəsiz.

Atam dayanaraq bir qədər susdu. Sanki mənim dediklərimi özlüyündə təkrar etdi və nəhayət, dilləndi:

— Mən də səni sevirəm, oğlum.

Biz küçə ilə tələsmədən mənim maşınıma tərəf getdik.

— Mənə Berta haqqında danış, — deyə xahiş etdim.

— Berta haqqında?

— Hə, yaşadığın qadın haqqında. Yoxsa elə başa düşülər ki, mən hər şey haqqında ən axırda xəbər tuturam.

— Onun adı Berta Simpkinsdir. — atam dedi. — Biz gələn ay evlənməyə hazırlaşırıq.

— Nə? — deyərək, təəccübümü saxlaya bilmədim.

— Burada nə var ki? — atam bu sözləri hansı tonla deməyimi hiss etmədən dilləndi.

— Sən evlənməyə hazırlaşırsan?

— Hə. Sən nə fikirləşirsən?

Mən cavab vermədim. Mənə elə gəlir ki, bu sözləri deyərkən onun üzünü nurlandıran təbəssüm məni tutub saxladı. Evlənməyə hazırlaşır? Əlbəttə, mən ona xoşbəxtlik arzulayırdım, lakin buna baxmayaraq, həmin ziddiyyətli hisslər indi mənə rahatlıq vermirdi. Hansısa inciklik ürəyimdən, sanki təslim olmaq istəməyərək torpaqdan dəlib çıxan cücərti kimi qabarıb çıxmışdı. Deyəsən, o, anam haqqında, onun həyatını necə zəhərlədiyi və onu ailə xoşbəxtliyindən məhrum etdiyini tamamilə unudub... Və bütün bunlardan sonra o buna necə cürət edir..? Lakin mən bu fikirləri özümdə susdurmaq istəyirdim.

Yolun qalan hissəsini səssiz-səmirsiz getdik. Atam da birdən-birə susmağımın səbəbini öyrənməyə cəhd etmədi. Onu düşürdükdən sonra mən briqadamın ev rəngləmə işi ilə məşğul olduğu Atens şəhərciyinə getdim. Ağlımda öz sözlərim təkrarlanaraq gedirdim: Şərtsiz məhəbbət, — mən dönə-dönə təkrar edirdim, — bəhanəsiz. Biz atamla Makreya restoranından çıxdıqdan sonra tamamilə səmimi olaraq bu sözləri deməyimdən heç bir saat da keçməyib! Və budur, mənim səmimiyyətim sınağa düşdü.

«Məsihlə birlikdə çarmıxa çəkildim. — Həvari Paul deyirdi. — Artıq mən yaşamıram, Məsih məndə yaşayır» (Qalatiyalılara 2:19-a bax). Bəli, mən yaşayıb, nəfəs alırdım, lakin İsa Məsih məndə yaşayırdımı? Bəs nə vaxt mən də çarmıxda ölərək, Öz yolları ilə məni aparması üçün Rəbbə icazə verəcəyəm? Mən bu suallara cavab verə bilmirdim.

Gələn istirahət günü mən atamı Faktorivilledəki «Müqəddəs Məbəd»ə dəvət etdim. İbadətdən sonra isə Linn və onun ailəsi ilə tanış etdim.

— Mənim oğluma ərə getməyə hazırlaşırsınız? — bir qədər düşündükdən sonra o maraqlandı.

— Ata! — mən etirazla başımı yırğaladım. «Ağlına gələni danışır» sözü eynilə mənim atam kimilər haqqında deyilib.

— Bəs necə? Belə gözəl qız, həm də məbədə gəlir! Sənə daha nə lazımdır?

— Əslində, — Linn heç nə olmamış kimi dilləndi, — məncə, sizin oğlunuz mənim tanıdığım cavanlardan ən yaxşısıdır. Və bundan əlavə, onunla dost olmağım mənim üçün böyük şərəfdir.

— Görürsən! — atam Linnin də onu dəstəkləməyindən razı qalaraq uca səslə dedi. — Bəs mən nə deyirəm? O, özü də sənə ərə gəlməyə etiraz etmir.

— İcazənizlə biz gedək? — mən tələsik atamı məbəddən aparmaq üçün Linn və onun ailəsinə müraciət etdim.

— Biz hara gedirik, oğlum? — mən atamın dirsəyindən möhkəm tutaraq onu dayanacağa tərəf apardıqda o soruşdu.

— Haradasa açıq havada nahar edək, — mən qısaca cavab verdim.

— Əla! Xüsusən belə gözəl gündə

Günümüz həqiqətən də gözəl oldu. Ağaclar artıq yaşıllıqla örtülmüşdülər, günəş isə, sanki yumşaq buludlar arasından parlaq şüaları ilə bərq vururdu. Mən radionu qoşaraq sürücü oturacağına söykəndim:

— Ata, bilirsən, coxdandır hara getmək istəyirəm?

— Danış, mən diqqətlə sənə qulaq asıram.

— Anamın qəbri üstünə getmək istəyirəm. Mənimlə gedərsən?

— Əlbəttə, niyə getməyim?

— Bəs o, harada dəfn olunub?

— Nə danışırsan? Məgər xatırlamırsan?

Mən başımı yırğaladım:

— Xatırlamıram, ata. Orduda başımdan yaralananda yaddaşıma nəsə olub. Bir müddət məndə amneziya olmuşdu.

— Mən bunu bilmirdim.

— Mən bu barədə artıq sənə danışmışam! — mən inciyərək dedim.

— Deyəsən, məndə də amneziya olub, — atam sakit səslə bildirdi. — amma başqa səbəblərdən.

— Bir sözlə, o vaxt baş verənlərdən çoxunu xatırlamıram, — mən əlavə etdim. — Anamın dəfnindən isə tamamilə heç nə xatırlamıram. Ümumiyyətlə, heç nə.

— Eybi yox, gəl gedək. Dayanacaqdan çıxan kimi sağa tərəf dön, — atam göstəriş verdi.

On beş dəqiqədən sonra biz qəbirstanlığa çatdıq və maşından düşdük. Atam məni anamın adı yazılmış sadə başdaşısı olan qəbrin yanına apardı. Qəbirdə gül yox idi və ot basmışdı. Biz quşların civiltisini, bişmulanın və zoğalın çiçəkləyən budaqlarını tərpədən isti yay küləyinin həzin vıyıltısını dinləyərək səssizcə dayanmışdıq.

— Yəqin ki, mən buraya vaxtaşırı gəlməliydim, — atam dilləndi.

— Niyə? — mən soruşdum.

Atam mənim sualıma cavab vermədi.

— Səndən bir şey xahiş etmək istəyirəm, mənim növbəm çatanda məni də burada ananın yanında dəfn edərsən. — O, əyilib alaq otlarını qopararaq dedi.

— Bəs Berta?

— O, başa düşər, — atam sadəcə cavab verdi.

Qəbiri otlardan təmizləmək üçün mən atama kömək etdim. Bir həftədən sonra biz yenə gəldik və qəbir daşının yanına gül dəstəsi qoyduq.


* * *

Gözlənildiyi kimi Berta tezliklə şəhərə qayıtdı. Bir müddət onun yanında qaldıqda, onu tamam başqa tərəfdən tanıdım. O, atama çox yaxşı münasibət bəsləyən, bir sözlə məhz mənim atama indi lazım olan səmimi və xeyirxah qadın imiş. Doğrudur, onlar evlənəndən sonra onunla bir yerdə olmaq nədənsə məni bir qədər qıcıqlandırmağa başladı. Mən özümü ələ almağa çalışsam da, onların ailə xoşbəxtliyi mənə heç rahatlıq vermirdi. «Yeni Uilmot»a və atamın xarakterində baş verən müsbət dəyişikliklərə müstəsna olaraq yalnız o sahib çıxmışdı. Anam isə köhnə, əyyaş və davakar bir insanla kifayətlənməli olmuşdu.

İsti bir avqust gecəsi doğum günümdən bir qədər əvvəl atam evdən getdikdən sonra şüşəbənddə tək oturmuşdum.

— Sənin yanında oturmağıma etiraz etməzsən?

— Bura sənin evindir, ata.

– Mənim ömrümə elə də çox qalmayıb, oğlum, — atam özünün sevimli yelləncək-kreslosuna oturaraq dedi.

— Sən nə demək istəyirsən?

— Mən olmadıqda bu ev sizə, mənim övladlarıma məxsus olacaq.

— Sənin hələ çox yaşayacağına şübhə etmirəm, ata. Sənin uşaqlarına bu ev lazım deyil.

— Bəli, sən doğru deyirsən. Artıq neçə müddətdir ki, burada heç kim olmur.

— Amma çox təəssüf, — mən atamı ruhlandıraraq dedim. — Onların da yeni səni görməyi yaxşı olardı. Yeri gəlmişkən, Kiçikdən nə xəbər var?

— Kiçik? İst-Lansinqə köçüb.

Mən buna təəccüblənmədim. Kiçik arvadı və «evi» ilə bizdən getdikdən sonra bütün ailə əlaqələri demək olar ki, kəsilmişdi. Onun haqqında eşitdiyim sonuncu xəbər Miçiqan ştatındakı universitetdə dərslərə getmək üçün İst-Lansinqə köçməsi idi. Onun bu şəhərdə kök atmağa başlamasına şübhə etmirəm. Mən Kiçiyin, hətta maddi sahədə inkişaf etməsi xəbərini də eşitmişdim.

— Ata, mən çoxdan bəri səndən bir şey haqqında soruşmaq istəyirəm.

— De, gəlsin.

— O vaxt təpədə Kiçiklə aranızda baş verən mübahisə.

— Mən demək olar ki, onu unutmuşam.

— Mübahisənin özünü xatırlayırsan?

— Bilirsən... təxmini yadımda qalıb.

— Ata, sən həqiqətən fermanın yarısını Kiçiyə vermisən?

Atam bir müddət susaraq kresloda yırğalandıqdan sonra cavab verdi:

— Sən başa düşməlisən ki, Kişik səkkiz saat işləyirdi, özü də pulsuz...

— Deməli, sən fermanın yarısını ona vermisən? — sözünü bitirməyə imkan vermədim.

— Coş, əgər Kiçik olmasaydı, çox güman ki, biz bütün fermanı itirəcəkdik. O vaxtlar nə gündə olduğumu xatırlayırsan.

— Özü də necə xatırlayıram, — hansısa hiss bu mövzunu dayandırmağımı desə də, mən özümü saxlaya bilmirdim. — Axı, sən Kiçiyin Miçiqan universitetindəki təhsil haqqını ödəyirdin, elə deyil?

Atam başını yellətdi:

— Biz ananla bacın Cunun da təhsil haqqını ödəyirdik.

— Lakin mənim kollecdə oxumaq vaxtım çatanda sən kömək etmək iqtidarında olmadın.

— Sən kollecdə oxuduğun vaxt mən demək olar ki, bankrot idim. Mənim demək olar ki, heç nəyim qalmamışdı.

— Yəni lap heç nə? — mən qatılaşan toranlığa baxaraq dedim.

— Demək olar ki, heç nə.

— Hətta elektrik enerjisini ödəməyə də imkan yox idi? — mən o zaman Kelloqada kollecdə birinci il oxuyanda qənaət etmək üçün evdə yaşamaq istədikdə atamın verdiyi cavaba işarə edərək soruşdum.

Atam yırğalanmağını saxlayaraq başını aşağı əydi:

— Mən özümə görə çox utanıram, Coş. Mən düzgün hərəkət etməmişəm. Ümid edirəm ki, sən buna görə məni bağışlayarsan.

Deyəcəyim sözə görə sonra peşmançılıq çəkməmək üçün özümü ələ alaraq cavab vermədim. Sisəklərin cırıltısı və televizorun evdən gələn zəif səsi sükutu pozurdu. Atam yenə də yellənməyə başladı.

— Bəs Kiçik indi nə ilə məşğuldur?

— Sığorta sənədləri satır. — atam dedi.

— Doğrudan? Mən elə bilirdim ki, aqronomluqda oxuyur.

— Belə idi. Lakin nə vaxtsa sığorta sənədləri satmağa başlayıb. Eşitdiyimə görə bu işdə uğur qazanıb. Kimsə demişdi ki, o, hətta bununla necə məşğul olmaq barədə kitab da yazıb. Lakin mənim bu barədə güclü anlayışım yoxdur.

Mən buna heç təəccüblənmədim. Kiçik başladığı hər bir işdə uğur qazanırdı.

— Lakin axırıncı dəfə eşitdim ki, — atam davam etdi, — guya o, Sülh Korpusuna yazılmağa hazırlaşır.

— Nə?

— Karla və Culiya ilə Afrikaya getməyə hazırlaşır.

— Buna inana bilmərəm.

— Lakin bu, doğrudur.

— Yenə də inanmıram.

— Əgər istəyin olsa, kollecdə dərslər başlamamış, get ona baş çək.

Atamın yelləncəyinin səsi güclə eşidilməyə başladı və o, yumşaq, demək olar ki, zəif səslə danışmağa başladı:

— Bilirsən, oğlum, mənim belə imkanım olsaydı, çox şeyi başqa cür edərdim. Başa düşürəm ki, artıq heç nəyi dəyişmək olmaz. Lakin belə imkan olsaydı, çox şeyi dəyişərdim. Sadəcə, bunu bilməyini istəyirəm.

Mən dərindən nəfəs alaraq səmaya baxdım. Ağır bulud dəstəsinin arxasından sürüşüb çıxan ay öz parlaqlığı ilə hər şeyə gümüşü parıltı vermişdi. Lakin əslində, öz atama qarşı inciklik saxlamağa ixtiyarım var idimi?

— De görüm, məhz nəyi dəyişərdin?

Yırğalanan kürsü yenidən saniyə ardıcıllığı kimi cırıldamağa başladı. Mən atamın necə öskürdüyünü eşitdim və yenidən dönüb ona baxdıqda nəsə demək istədiyini başa düşdüm. Ay işığı atamın gözündən axan yaşı parıldatdı. Birdən evdən səs gəldi — Berta atamı çağırırdı. Onun tezliklə bizi tapacağını bildiyimizdən susmuşduq.

— Deməli, buradasınız, — o, şirma-qapını çəkib şüşəbəndə gələrək mehribanlıqla dedi. — Mən də fikirləşirəm ki, görəsən hara getmisiniz.

— Salam, Berta, — atam öskürərək dedi.

— Əyləş, — mən yerimi ona verdim.

— Yox, Coş! Mən sizin söhbətinizə mane olmaq istəmirəm.

— Sən mane olmursan, — mən atama baxaraq dedim. — mən, hətta fikirləşirdim ki, onsuz da sabah Bettl-Krikə getməliyəm.. bəlkə, üçümüz də birlikdə gedək? Biz, məsələn, kinoya da gedə bilərik.

— Doğrudan? — Berta atamın yanında oturaraq ucadan səsləndi. — Nə yaxşı olardı! Mən razı. Bəs sən, Uilmot?

— Əlbəttə, gedərik.

Və səhəri gün biz Vest-Miçiqan-avenyudakı «Biju-teatr»a gündüz seansına çatdıq. Orada «Dənizin dibinə səyahət» filmini göstərirdilər. Filmin sonuna yaxın Coan Fonteyn özünü köpək balıqları olan hovuza ataraq öldüyü səhnədə, Berta mənim əlimdən bərk yapışdı və mən filmin sonuna kimi onun ovcunu öz ovcumla sıxaraq buraxmadım.


* * *

Mənim doğum günüm, 17 avqust, cümə axşamına düşmüşdü. Lakin biz atamla cümə günü cənab Berqerin (onun ferması yolun o biri tərəfində idi) sahəsində olan göldə balıq tutaraq qeyd etməyi planlaşdırmışdıq. Cümə günü işimi tamamladıqdan sonra biz şəhərə getdik və Sent-Co–riverdən xulbalığı tutmaq üçün kiçik bir qayığı icarəyə götürdük. Balıq tutmağımız hava qaralana qədər çəkdi. Buna səbəb tilov atmağımız və atamla tələsmədən etdiyimiz söhbət zamanı həll etməyə çalışdığımız dünyadakı problemlər deyildi. Sadəcə olaraq, mən bütün həyatım boyu onunla balıq tutmağa getməyi arzulamışdım.

Və nəhayət, bu arzum yerinə yetdi. Biz evə layiqli ovla qayıtdıq və tutduqlarımızı Bertaya verdik. O, çox ləzzətli balıq hazırladı.

Linnlə olan münasibətlərimizə gəlincə isə, burada hər şey çox ciddi idi. Nikah qapı ağzında olmasa da, üfüqdə aydın şəkildə işıq saçdığından mən onun labüd məsələ olduğunu başa düşürdüm. Etiraf edim ki, bu haqda düşünəndə özümdə olmurdum. Nə vaxtsa «Kölgə» adlı radio verilişində deyilmiş bu sözlər başımda fırlanırdı: «İnsanların ürəyində hansı pisliyin gizləndiyini kim bilir?» Doğrudan da, bunu kim bilir? Müqəddəs Kitabda Yeremya peyğəmbər də buna oxşar şey haqqında yazır: «İnsan ürəyi hər şeydən hiyləgərdir, çarəsi yoxdur. Onu kim başa düşə bilər?» (17:19).

Mən nə qədər çalışsam da, məni təngə gətirən fikirlərdən azad ola bilmirdim: «Mən öz keçmişimdən nə qədər azad olmuşam? Keçmiş yaralarımla və inciklikllərimlə dolu olan yükümü Linnlə quracağımız yeni ailəmə aparmayacağam ki? Keçmişin gələcəyimizi kədərləndirməməsi üçün nə edə bilərəm?»

Və mən pastor Loqanın yanına getdim.

— Deyəsən, bizim artıq bu barədə söhbətimiz olub, Coş, — pastor kreslosuna söykənərək dedi.

— Pastor, mən bu barədə sizinlə əvvəllər hec vaxt danışmamışam.

— Bəli, lakin mən bunu nəzərdə tutmuram. — Pastor Loqan bloknotu götürdü və iki dənə kəsişən xətt çəkdi. — Nə görürsən?

— Çarmıx.

— Bəs İsa Məsih nə haqqında danışmışdı? «...Özündən imtina etsin və hər gün çarmıxını götürüb ardımca gəlsin...» (Luka 9:23).

— Ardımca gəlsin, — mən cümləni tamamladım.

— Doğrudur. — Pastor Loqan karandaşla çarmıxın şaquli xəttinin üstü ilə apardı: — Elə təsəvvür et ki, çarmıxın bu hissəsi sənin Tanrı ilə münasibətlərini bildirir. Yuxarı və aşağı. Sən yerdəsən, həm də göydə.

— Aydındır.

Sonra pastor Loqan üfüqi xətti göstərdi:

— Bu istiqamətdə isə sənin insanla — yaxınınla münasibətlərin yerləşir. Burada bütün insanları fikirləşmək lazımdır. Hətta sənə qarşı günah edənləri də. Ueynlə görüşdükdə sən özün də bunu anladın. Deməli, bu, nə deməkdir? Çarmıx bütün istiqamətlərə gedir, başa düşürsən? Biri olmadıqda digərini əldə etmək qeyri-mümkündür.

— Üzr istəyirəm, pastor, amma sizin nəyi vurğuladığınızı anlamıram, — mən səbrsizliklə dedim. — Linn mənim dostumdur. Mənim ona qarşı heç nəyim yoxdur və ola da bilməz. Əslində, mən o cür qıza layiq deyiləm!

Pastor Loqan ah çəkdi:

— Mən heç də Linni nəzərdə tutmuram.

— Onda bəs kimi? Mənim atamı? Biz onunla ümumi dil tapmışıq, və hətta...

— Sən mənə de görüm, kimi, Coş? Mən fikirləri oxuya bilmirəm. Ən yaxşısı, Müqəddəs Ruhun sənin ürəyini araşdırmasına və səninlə danışmasına imkan ver.

Mən gözlərimi qaldırmadan döşəməyə baxırdım. Heç olmasa səthi də olsa, çətinliyimin nədən ibarət olduğu mənə aydın idi. Mən əvvəlki kimi qardaşım Kiçiyə incik idim. Lakin bu etirafı etməyə qürurum imkan vermirdi. Ürəyimin gizli guşələrində daha nələrin gizləndiyi isə yalnız Tanrıya məlum ola bilərdi. «Ey Allah, məni yoxla, qəlbimi öyrən, — mən pastor Loqanın dediyini eşitdim, — Sən məni sınaqdan keçirib bütün fikirlərimi bil» (Zəbur 139:23-ə bax.)

— Siz həmişə Müqəddəs Kitabdan sitat gətirməklə cavab verirsiniz? — mən gözlərimdən od çıxaraq kobud şəkildə soruşdum. Və sonra pastorun Müqəddəs Kitabı oxumadığını, gözlərini yumaraq dua etdiyini anladım: «Gör qəlbimdə pisliyə yol verirəmmi? — o, davam etdi, — Əbədi yolda mənə rəhbər ol! Amin.» (Zəbur 139:23-ə bax.)

— Siz doğrusunuz, pastor, — mən uzun cəkən sakitlikdən sonra dedim.

— Bizim səninlə artıq bu barədə söhbətimiz olmuşdu.

Pastor Loqan ayaga qalxaraq kabinetindəki pəncərəyə yaxınlaşdı. Yağış yağmağa başladı və ilk yüngül damcılar pəncərə şüşəsində əyri izlər qoymağa başladı.

— Coş, sənin Müqəddəs Ruha ehtiyacın var. Bizim hamımızın Ona ehtiyacımız var. — O, susdu, sonra davam etdi: — Biz öz qaçışımıza başlayan gün finiş xəttinə çatmırıq. Biz günbəgün Məsihə bənzəmək üçün mübarizə aparırıq. Biz, yəni hər birimiz. Nə olur olsun, qarşıda bizi gözləyən izzət xatirinə dözməyə çağırılmışıq.

O, mənə baxmaq üçün döndü:

— Məsihçi həyatı sprinter (qısa məsafəyə qaçış) qaçışı deyil, oğlum. Bu, marafondur. Ruhla dolu ol və nəfəsinin kəsilməsinə imkan vermə. Qarşıda səni hələ başqa şeylər gözləyir.

Pastor Loqanla söhbət etdikdən sonra qərara aldım ki, özümü daha da üzməkdənsə, yaxşı olardı ki, Kiçik ilə münasibətlərimə aydınlıq gətirim. Öz-özümə fikirləşdim ki, Kiçiyə məktub yazım. Mən hər şeyi öz yerinə qoymaq, bunun bizi barışdıra biləcək vasitə olduğunu düşünərək qəlbimdə olan hər şeyi ona demək istəyirdim. Lakin hər dəfə məktubun son sətirləri yazılmamış onu zibil qutusuna atırdım. Nəhayət, mən poçt kartoçkası olmadan da keçinməyin mümkün olduğunu qərara aldım. Dəftərxana ləvazimatları dükanına gedərək, Makinak boğazının üstündən keçən eyniadlı körpünün görüntüsü olan gözəl bir açıqca aldım.

> «Kiçik,

> ailəmizə, ata və anamıza qarşı etdiklərinə görə mən səni bağışlayıram. Lakin daha səni görmək istəmirəm».

Vəssalam, bundan böyüyünə mənim sadəcə gücüm çatmır, özümə dedim. Hər ehtimala qarşı bu, səmimi olacaq. Atamdan Kiçiyin ünvanını öyrənərək, qəlbimin dərinliyində lazım olanı etmədiyimi anlasam da, açıqcanı qutuya atdım. Sanki pastor Loqan heç mənimlə danışmamışdı, necə doğru hərəkət etmək üçün dua etməmişdi. Nəhayət, vicdanımın ləkələnməsi ilə bacara bilmədim. Uitona qayıtmaq vaxtı çatanda mən Kiçik ilə şəxsən görüşmək üçün bir neçə gün tez çıxmağı qərara aldım. Getməmişdən bir gün əvvəl axşam mən ona zəng etdim:

— Mənəm, Coş.

— Cos? — Kiçik mənim uşaqlıq ləqəbimi deyərək soruşdu. — Sən indi haradasan?

— Hələ ki, fermada atamın yanındayam. Mən gəlib səni görmək istəyərdim.

— Niyə də yox? Fikirləşirəm ki, pis olmazdı...

— Mən də kollecə qayıtmağa hazırlaşıram. Sən yəqin ki, mənim kollecdə oxuduğumdan xəbərsizsən.

— Kelloqadakı Muniçipal kollecində?

— Xeyr, mən Uitonda oxuyuram. Artıq sonuncu kursdayam.

— Çikaqonun yaxınlığındakı Uiton kolleci?

— Bəli, odur.

— Deməli, sən bizə dönsən, bu, heç də sənin yolunun üstündə olmayacaq?

— Yəqin ki. Eybi yox. Nəhayət...

Mən dəstəyi yerinə asmaq istəyəndə, Kiçiyin səsini eşitdim:

— Yaxşı, gəlməyə həvəsin varsa, gəl.

Mən bir qədər fikirlərimi cəmləməyə çalışdım:

— Sən mənim açıqcamı aldın?

— Aldım. Gözəl açıqcadır.

— Qulaq as, demək istəyirəm ki, onu sənə göndərdiyim üçün çox təəssüflənirəm. Özüm də bilmirəm mənə nə olmuşdu. Bunun axmaqlıqdan başqa adı yoxdur. Ümid edirəm ki, sən məni bağışlayacaqsan.

— Hər şey öz qaydasındadır, Cos. Nə vaxt gəlirsən?

— Etiraz etmirsənsə, sabah axşama yaxın.

— Nə etiraz ola bilər? Mən səni gözləyirəm. — Kiçik dedi. — Karlaya da xəbər verim.

Həmin gecə qəribə yuxu görsəm də, bərk yatdım. Yuxuda gördüm ki, mən böyük bir qaranlıq otaqdayam. Quşun civiltisini eşitsəm də onu tapa bilmirəm. Nəhayət, onu tapdım. Döşəmədə qəfəsdə idi. Mən qəfəsin qapısını açdım və quş pırıldayıb azadlığa uçdu...


* * *

İst-Lansinqə qədər təxminən doxsan mil olardı, lakin mən hesabladığımdan daha tez çatdım. Artıq hamı evdə idi: Kiçik, Karla və onların doqquz yaşlı qızları Culi. Kiçik onu sonuncu dəfə gördüyümdən, bir-neçə kiloqram artmasını nəzərə almasaq, demək olar ki, dəyişilməmişdi. Aradan bu qədər vaxt keçdiyindən, söhbəti nədən başlayacağımı bilmirdim. Lakin Kiçik ürəkdən gülümsəyərək, əlini uzadaraq üstümə atıldı:

— Bax belə, kiçik qardaş! Sən tezliklə məni keçəcəksən!

— Axır ki, biz yenə də görüşdük, — mən dedim. — Salam, Karla! Necə yaşayırsınız?

— Mən açıqcanı oxudum.

— Əlbəttə... sənin onu oxuyacağına heç şübhə etmirdim. Amma sizdən çox xahiş edirəm, onu cırın və tullayın, yaxşı? Mən onu göndərməklə axmaqlıq etmişəm.

— Bu, bizim qızımız Culidir, — Karla cavab əvəzinə dedi.

— Salam! Tanış olmağa şadam, — qız əlini mənə uzadaraq dedi.

— Mən də şadam, qızcığaz! — mən sevinclə cavab verdim.

— Mən qızcığaz deyiləm, — Culi tez səhvimi düzəltdi. — Mən gənc xanımam.

— Gənc xanım! — mən, sanki təəccübdən özümü ələ ala bilməyərək, onun üzünü ovuclarımla tutaraq, yüksək səslə dedim. — Buna bax, kimin ağlına gələrdi!

Mənim zarafat etmək cəhdim qəfil olan sakitlikdə donub qaldı. Deyəsən, mən nəyisə yersiz demişdim.

— Yəni demək istəyirdim ki... mənim heç ağlıma da gəlməzdi ki, siz, gənc xanım belə böyümüsünüz!

— Mənim Barbi gəlinciyim var. — o dedi.

— Doğrudan?

— Doğum günümdə isə mənə Kena gəlinciyini bağışlayacaqlar.

— Sənə görə çox şadam, — qıza dəstək olduğumu bildirərək cavab verdim.

— Sən acsan, Coş? — Karla soruşdu.

— Adam tapmadın soruşmağa? Mən tələbəyəm, deməli, həmişə acam.

— Əzizim, nahar nə vaxt hazır olacaq? — Kiçik maraqlandı.

— Sən narahat olma, Mak. Hər şey hazır olanda mən çağıracam. — Onlar Culi ilə mətbəxdə yoxa çıxdılar.

Mən maraqla qardaşıma baxdım:

— Mak?

O, ancaq çiyinlərini çəkdi:

— Daha heç kim mənə Kiçik demir. Sən fikir vermə. Yaxşısı budur evə gedək. Nə içəcəksən?

— Zəncəfil pivəsi var?

— Əlbəttə.

Biz divarlarında taxta panellər olan və döşəməsində xalça əvəzinə maral dərisi sərilmiş rahat otağa, zala daxil olduq. Yan divarın pəncərəsindən diqqətlə yonulmuş yasəmən kolları ilə olan qazon və qatı kölgə salan qollu-budaqlı ağaclar görünürdü.

— Sənin gözəl evin var, Kiçik... yəni Mak.

— Əyləş, — tünd-yaşıl divanda əyləşmək üçün mənə yer təklif etdi, özü isə içməyə nəsə gətirmək üçün küncdəki bara tərəf getdi.

— Nə maraqlı kreslodur, — mən mavi üzlüyü olan iri yellənən kreslonu görüb dedim.

— Mən ona «yellənən çarpayı» deyirəm, — Kiçik qürurla dedi.

— Çarpayı?

— Hə. Buradakı dəyişdirici açarla söykənəcəyi arxaya açaraq, eyni vaxtda yellənmək olar. Yeri gəlmişkən, mövsümün yeniliyidir.

— Hə, bu yeniliklərin dalınca qaçıb çatdırmaq olmur.

— Buyur, — Kiçik stəkanı mənə uzadaraq dedi.

— Minnətdaram.

— Sən kollecdə nə öyrənirsən?

— Hüquqşünaslığı, — mən bacardıqca təsirli səslə dedim.

— Hə, maraqlıdır. Hüquqşünas olmaq üçün sən bütün gücünlə oxumalısan. — Kiçik, yeri gəlmişkən, «yellənən çarpayının» bütün bacarıqlarını nümayiş etdirərək dedi.

— Mən onsuz da bütün gücümü oxumağa həsr edirəm.

— Uiton. Bu, məsihçi kollecidir, düzdür?

— Bəli.

— Belə olduqda, nə üçün məsihçi hüquqşünaslıq kimi dünyəvi bir sənətin dalınca getsin.

— Hər şeyi həqiqəti söyləmək üçün başlayaq.

— Bu, heç cürə vəkilin deyil, şahidlərin işidir, Coş.

— Bildiyin kimi vəkillər də and içirlər.

— Sən nə danışırsan? — Kiçiyin üzündə qəribə bir gülüş oynadı. — Amma nəyin xatirinə? Onlara yalvarıb, razı salmaq üçün: amma siz, yaxşılıq edin, çalışın... qiymətin əhəmiyyəti yoxdur?

— Onlar başlanğıc üçün təmiz olmaq və öz vəzifələrini vicdanla yerinə yetirmək üçün and içirlər.

— Amma baca, özü tapılır, düzdürmü? — Kiçik öz zarafatına güldü və kreslosunda bacardıqca dərinə söykəndi.

Artıq mənə elə gəlməyə başladı ki, bura gəlməkdə heç də düzgün qərar verməmişəm. Böyük qardaşımla, o qədər böyük ki, atam yerində idi, qəlb söhbəti etmək kim olur olsun öz düzlüyundə şübhə yarada bilərdi. O ki, qaldı belə məsələlərdə.

— Axır ki, sən nə üçün hüquqşünas olmaq istəyirsən? — Kiçik əl çəkmədi.

— İşin əsl məğzinə qədər araşdırmaqdan, təhlil etməkdən xoşum gəlir. — Bir anlıq susdum. — Və bundan əlavə, mən varlı olmaq istəyirəm.

Kiçik istehza ilə gülümsədi.

— Ciddi deyirəm. — mən baxışlarımla otağa göz gəzdirdim. — Hiss olunur ki, sənin işlərin heç də pis getmir. Mən də istəyirəm ki, məndə də pis olmasın. Hələ kim bilir, ola bilsin ki, hətta daha yaxşı olsun. Mənim də öz planlarım var və hələ ki, hər şey az-çox bu plana uyğundur, əlbəttə.

— Nə plandır o?

— Təhsil almaq, əla bir hüquq firmasında iş tapmaq və yaxşı pullar qazanmaq. Sonra isə mən siyasətə qoşulmaq istəyirəm.

— Deməzdim ki, çox orijinal plandır, — Kiçik vurğuladı. — Lakin sənə faydası varsa, bu, ən vacibidir, düz demirəm?

— Mən ata-anam kimi yaşamaq istəmirəm.

— Mən ki, səni heç nədə günahlandırmıram.

Mən zəncəfilli pivə olan stəkanı əlimdə fırlatdım.

— Atam deyir ki, sən Sülh Korpusuna daxil olmaq istəyirsən. Ciddi addımdır, heç nə deyə bilmərəm.

— Bəs necə! — Kiçik razılıqla başını yırğaladı.

— Sən necə qərara gəldin?

— Keçən il Miçiqan universitetində Con Kennedi seçkiqabağı məruzə ilə çıxış etdi. Mən də orada iştirak edirdim. Onun sözləri elə bil ki, hamını alovlandırdı — dünyamızı daha da yaxşı etmək üçün başqa ölkələrə getmək. Mən də çağırış aldım. Bu, bəlkə də, sənin məsihçi olmağına bənzəyir. Hətta bu haqda daha yaxşı necə ifadə etmək lazım olduğunu bilmirəm.

— Yeri gəlmişkən, indi atamız da məsihçidir. — mən dedim.

Sakitlik çökdü.

— Qulaq as, Kiçik... yəni Mak, bağışla, — mən hər şeyi aydınlığa çıxartmağa qərar verdim. — Fermada atamla sənin aranda baş verənlərdən mənim ardıcıllığı ilə xəbərim yoxdur. Hətta mənə elə gəlir ki, hələ mən doğulmamışdan əvvəl sizin münasibətləriniz yaxşı olmayıb. Bəlkə də, sənin buna səbəblərin olub...

— Əsaslı səbəblər, — Kiçik mənim sözümü kəsdi.

— Əsaslı səbəblər, — mən əks-səda kimi təkrar etdim. — Sadəcə, bilməyini istəyirəm: mən atamla barışmışam və indi vaxtımı boşa vermədən, fürsətdən istifadə edərək, səninlə də barışmaq istəyirəm.

— Mənimlə barışmaq? — qardaşım mən tərəfə baxmasa da, kresloda yellənməyini dayandırdı. — Mənim səndən inciməyə elə bil heç bir səbəbim yoxdur, Cos.

— Böyük ehtimalla, mənim səndən inciməyə səbəbim var, Mak. Mənə elə gəlir ki, əgər düzünü desək, atamızdan sənin payına daha çox şey düşüb. Amma məni hər şeydən çox incidən odur ki, sən bizə hər şeydən daha çox lazım olduğun bir vaxtda ailəni buraxıb getdin. Lakin atama dediyim kimi, sənə də demək istəyirəm: bu yaxınlarda başa düşdüm ki, mənim başqa Atam... məni çox sevən və mənimlə həmişə ünsiyyət qurmaq istəyən səmavi Atam var.

— Sənin inana biləcəyin nəyisə tapdığına görə mən çox şadam, — Mak dedi.

— Bu, hələ hamısı deyil, Mak. — mən davam etdim. — O səninlə də münasibətlər yaratmaq istəyir.

— Mən deyirəm də, biz səninlə çox oxşayırıq, Cos.

— Nəyi nəzərdə tutursan?

Mak kreslonun yan tərəfdəki lingi dartaraq düz oturdu.

— Hər kəs bu dünyada bir məna tapmaq istəyir, — o, dedi. — Kimsə belə nəticəyə gəlir ki, heç bir məna yoxdur və onu axtarmağa da dəyməz. Başqaları onu sənin kimi dində tapırlar. Kiməsə başqa insanlara kömək etmək imkanı rahatlıq gətirir. Mənim kimilər haqqında da artıq deyilib. Çoxlu çaylar var və onlar hamısı bir dənizə tökulür, elə deyil?

— Çaylar haqqında heç nə deyə bilmərəm, atamız isə indi tamam başqa adam olub.

Makın üzü qaraldı. Onun nə isə demək istədiyini hiss etdim. Lakin Karlanın səsi bir anlıq baş tutan sakitliyi pozdu:

— Nahar hazırdır!

Necə olsa da, biz birlikdə yaxşı vaxt keçirdik. Nahar vaxtı Mak məni Sülh Korpusu ilə bağlı planları ilə tanış etdi.

— Mən oxumuşam ki, Riçard Nikson Sülh Korpusunu orduda xidmətdən canını qurtarmaq istəyənlər üçün aradan çıxmaq bacası hesab edir.

Mak güldü:

— Hə, görürəm ki, hüquq səni boş yerə cəlb etməyib. Siyasət də. Fikirləşmək lazımdır, bu Hikson da varlıdır.

Karla masaya bıçaq və çəngəl qoydu:

— Sən hüquqda oxuyursan?

— Hə.

— Və siyasətçi olmaq istəyirsən?

— Baxarıq. Gələcək göstərər, — mən gülümsəyərək cavab verdim.

— Ümid edirəm ki, sən heç də bu Nikson kimi olmayacaqsan.

— Televizora üzünü qırxmamış çıxmağından başqa, onda pis heç nə görmürəm.

— Mənə qalsa, Coşa elə təbliğçiliq yaraşır.

— Mən elə demədim.

— Sənə heç bunu demək lazım da deyil. Bu aşkardır, elə deyilmi, qardaşım?

Nə etmək olar? Bu asan olmayan vəziyyətdən çıxmağın daha yaxşı yolu haqqında fikirləşməyə heç dəyməzdi də. Mənim böyük qardaşım öz dediyinin üstündə necə durmaq lazım olduğunu yaxşı bilirdi. Bu dəfə də elə oldu. Mən yatmağa tez getdim, səhərisi gün isə Uitona yola düşdüm.

## On dördüncü fəsil

Buraxılış kursu


Uiton kollecinin prezidenti, Birinci dünya müharibənin iştirakçısı və Ekvadorda keçua hindularının keçmiş missioneri doktor Reymond Edmen kollecdə ruhani atmosfer kimi, akademik atmosferin də yaxşı olmasının nə qədər vacib olduğunu hamıdan yaxşı bilirdi. O, bu vəzifəni tutan kimi tədris təqviminin ayrılmaz hissəsi olan «Ruhani güc həftəsi»ni təsis etmişdi. Mənim buraxılış kursum gəlib çatanda qarşıdakı həftənin əsas spikeri Uiton kollecinin məzunu və Merilend ştatının Betes şəhərindəki dördüncü presviterian məbədinin pastoru Riçard Xalverston idi.

— Siz, bu ölkənin gənclərinin ən parlaq və ən perspektivli nümayəndələrinin sıralarındasınız, — bu həftə ərzində özünün sonuncu çıxışı zamanı doktor Xalvertson bizə belə təntənəli sözlərlə müraciət etdi. — İtaətli olmaq istəyirsinizmi? Yeşaya 6-cı fəsildə oxuduğumuz kimi, Tanrının çağırışını eşitmək istəyirsinizmi?

Bu yaxınlarda açılmış «Edmen-çepel» zalına güclə yerləşmiş bütün tələbə korpusu nəfəsini içinə alaraq onun hər bir sözünü diqqətlə dinləyirdi. Mən auditoriyanın ortasında Dik Pernellə Frenk Kiferin yanında oturmuşdum. Doktor Xalverstonun bu sözü məni qorxutdu. Onun sözləri zınqırov zərbəsi kimi guruldayaraq tribunadan eşidilməyə davam edirdi.

— Bu gün bu zalda çağırışı mühəndis olanları görürəm. Sizin çağırışınız sizə məlumdur. Siz riyaziyyatı və fizikanı sevirsiniz. Hətta gecələr yuxuda da riyazi bərabərlikləri görürsünüz! Lakin siz bütün ənamlarınızı Onun ayaqları altına qoymağa hazırsınızmı? Bu gün mən burada həkimləri, ticarətçiləri, hüquqşünasları və siyasətçiləri, müəllimləri və musiqiçiləri görürəm. Dostlar, hansı sahəni seçməyiniz vacib deyil. Sizin öz ənamlarınızı qurbangaha gətirməyə hazır olmanız və razılığınız vacibdir. Yeşaya 6-cı fəsildə bizim üçün açılan Rəbbin çağırışına kim cavab verəcək? Kim öz ənamlarını qurbangahın qarşısına gətirərək: «Budur mən, məni göndər» deyəcək?

Mən kurs yoldaşlarımı gözdən keçirdim. Onlar öz həyat və bacarıqlarını Tanrıya xidmətə həsr edərək bir-birinin ardınca yerlərindən qalxıb səhnəyə çıxırdılar. Mən, hətta bir tələbənin loqarifma xətkeşini cibindən çıxararaq doktor Xalverstonun ayaqları altına qoyduğunu gördüm. Tibb fakültəsində oxuyan Dik ayağa qalxıb mənim böyrümdən sıxılaraq keçdi. Onun ardınca isə Frenk çıxdı. Getdikcə daha cox tələbələr cıxışlara çıxırdılar. Mən də ayağa qalxdım. Var gücümlə qaçmaqdan özümü bir təhər saxlayaraq çıxışa tərəf üz tutdum.

Dostlarım məni otaqda çarpayıda uzanaraq yorğanı başıma çəkmiş vəziyyətdə tapdılar.

— Məndən nə istəyirsiniz? — az qala qışqıraraq dedim.

— Hər şey qaydasındadır? — Dik soruşdu. Lakin mən cavab vermədim.

— Coş, sənə nə oldu, axı? — o, təkrar etdi.

— Məni rahat buraxın! — deyə mən qışqırdım.

Onlar məndən əl çəkdilər və mən onların uzaqlaşan addım səslərini eşitdim. Hava lap qaralanda mən çarpayıdan qalxaraq tələbə şəhərciyini gəzmək qərarına gəldim. Artıq gecəyarı idi. Mən Uitonun mərkəzindəki sutka ərzində işləyən kafeyə getdim. «Necə də yorğunam» — öz-özümə dedim. Yəqin ki, belə vəziyyətdə bir kofe azlıq edəcək. Bu, fiziki yorğunluq deyildi. Mən riyakarlıq etməkdən yorulmuşdum. Doktor Xalverstonun sözləri heç cürə başımdan çıxmırdı: «Yeşaya 6-cı fəsildə bizim üçün açılan Rəbbin çağırışına kim cavab verəcək? Kim öz ənamlarını qurbangahın qarşısına gətirərək: «Budur mən, məni göndər» deyəcək?»

İstənilən məsihçi kimi mən də hər dəfə eşidirdim ki, Tanrı mənim qabiliyyət və bacarıqlarımı Öz izzəti üçün istifadə etmək istəyir. Lakin mən Tanrıya nə təklif edə bilərəm — uğursuzluqlarımımı? Mən bu uyğunsuzluqlara görə özümə hesabat verirdim. Çoxuna elə gəlirdi ki, məni parlaq gələcək gözləyir. Mən yaxşı oxuyurdum və müəllimlərimdən kimsə məndən birinci dərəcəli hüquqşünas çıxacağını demişdi. Ola bilsin ki, elə belədir. Lakin mən birinci dərəcəli məsihçi idimmi? Mənim həyatımda düzəldilməsi mümkün olmayan çox şey var və hərdən mənə elə gəlir ki, tez-tez kəkələməklə və qrammatik səhvlər buraxmaqla özünü göstərən dərin dəyərsizlik hissindən azad ola bilməyəcəyəm. Mən həyatımın bütün sahələrinə keçən, mənim bütün yaxın münasibətlərimə təsir edən cinsi alçalma, fiziki zorakılıq, ailə dağıntılarının yara yerlərini daşımaqda davam edirdim. Mən bu qüsurları və natamamlığı başqa insanlardan gizlətməyi məharətlə bacarsam da, onları özümdən gizlətməyim mümkün idimi? Mən hələ güzgüdə öz əksimə diqqətlə baxmalı idim. Bəli, pastor Loqan, siz haqlısınız. Məsihçi həyatı, marafon yarışıdır və onu tam həsrolunma ilə qaçmaq lazımdır. Lakin mən daha qaça bilmirəm.

Mən kafedən çıxdım və heç bir məqsəd olmadan küçələrdə veyllənməyə başladım. Payızın ortalarına yaxın idi və havada təravətli sərinlik var idi. Mən hara getdiyimi düşünmədən elə hey gedirdim. Ayağımın altındakı xışıldayan quru, yarpaqlar sanki xatirələrimi canlandırırdı. Bu da, Məsih demək olar ki, fiziki gücdən istifadə edərək mənə yaxınlaşanda, vəftiz zamanı basdırıldığını zənn etdiyim hər şeyi, sınaq və günahları xatirə yaddaşımda canlandırırdı. Mən indi özümü əbədi olaraq lənətlənmiş hiss edirdim və bu hiss güc çatmaz ağırlıqla çiyinlərimdən basırdı. Bir dənə ümidim o idi ki, atam Rəbbin çağırışına cavab vermədiyimi bilməyəcəkdi. Kaş ki, Pastor Loqan indi mənim yanımda olaydı. Belə vəziyyətlərdə nə etmək lazım olduğunu o, yaxşı yaxşı bilirdi. O, mənə lazımlı məsləhət verərdi. Amma o, yanımda deyildi. Onun xeyirxah gözlərini, hər şeyi bilmək istəyən və bu dəfə mənə sonsuz kədər və mərhəmət hissi ilə dolu görünən baxışlarını xatırlamaya bilərəmmi?

Yunion-stritdə küçə fənərinin yanında dayananda saat təxminən səhərə yaxın dörd idi. Yadıma Müqəddəs Kitabda, aclıqdan əziyyət çəkən insanları doydurmaq üçün bir neçə balıq və çörəyini təklif edən uşaq haqqındakı hadisə düşdü (Mark 6:1-13-ə bax). Mən indi özümü həmin oğlan kimi hiss edirdim. Bir fərq var idi. Bu da mənim əlimdə olan az şeyi daha əhəmiyyətli bir şeyə çevirən möcüzənin həyatımda olmaması idi.

— Tanrı, — özüm üçün də gözlənilmədən mən dedim, — mənim qəlbimdə Sənə xidmət etmək üçün böyük arzu var. Lakin mən Sənin ayaqların altına nə qoya bilərəm? Səmimi olaq, utanmadan Sənə təklif edəcək bir şeyim yoxdur. Mən xüsusi bacarıqlarımla fərqlənmirəm, keçmişim isə özündə dərin yaralar daşıyır. Lakin əgər Sən istəyirsənsə, qoy indi bu yer bu səhər vaxtı mənim malik olmadığım hər şeyi qoyacağım qurbangah olsun. Əldə etmədiyim hər şeyi mən Sənə verirəm, Rəbb. Sən mənim gücümü götürə bilməzsən, çünki mənim Sənə təklif edə biləcəyim gücüm də yoxdur. Sən mənim bacarıqlarımı da götürə bilməzsən, çünki mən özümdə xüsusi bacarıq və ənamlar da görmürəm. Amma bütün bunlara baxmayaraq... əgər Sən istəyirsənsə Rəbb... əgər Sən mənim zəifliklərimi və məğlubiyyətlərimi götürüb onlar vasitəsilə izzətlənmək istəyirsənsə, ey Tanrım, son nəfəsimə qədər, bütün ömrüm boyu sənə xidmət edəcəyimə söz verirəm.

Mən orada nə qədər dayandığımı və daha nələr üçün dua etdiyimi bilmirəm. Yalnız tələbə şəhərciyinə qayıdarkən səhərin açıldığını bildirən, səmada şərq tərəfdən çıxan aydın işıq zolağını xatırlayıram. Günahın və lənətin dəhşətli neştəri üzərimdən götürülmüşdü və mən yeni günü salamlamağa hazır idim. Mən yenə də, qaçışda iştirak etməyə hazır idim. Təxminən üç həftədən sonra qarşıda olan ruhani marafon üçün vacib olan hazırlığı mənə verən insanla görüşdüm.


* * *

Bill Brayt İsa Məsihin ikinci gəlişindən əvvəl ümumdünya miqyasında möhtəşəm müjdə missiyasını icra etmək üçün güc və enerji ilə dolu olan əsl xarizmatik şəxsiyyət idi. O, ölkəyə səyahət zamanı Uiton tələbə məbədində ibadət vaxtı çıxış edərək, tələbələri on il əvvəl onun tərəfindən yaradılmış «Campus Crusade for Christ»[14] təşkilatı ilə tanış emiş və ora könüllülər seçmişdi. İndi biz, təxminən on nəfər tələbə kafeteriyasında onun ətrafında əyləşərək onun özü və təşkilatı haqqında daha çox şey bilmək arzusu ilə alışıb yanırdıq.

— Yalnız sizin həyatınızı deyil, yolunuz üstünə çıxacaq hər bir adamın həyatını dəyişə biləcək konsepsiya haqqında sizinlə bölüşmək istəyirəm. — O, bizə dedi. Biz daha sıx oturduq. Billi Brayt isə kağız salfeti götürdü və qələm çıxartmaq üçün əlini pencəyinin iç cibinə saldı. — Dünyada üç cür insanlar var. Bu həm qadınlara, həm də kişilərə aiddir. Lakin asan izah etmək xatirinə sadəcə «insan» deyək. Beləliklə, bu, fiziki insan, cismani insan, ruhani insandır.

O, salfet üzərində bir-birinin ardınca üç dairə çəkdi və bu üç dairənin hər birinin ortasında stula bənzər bir şey çəkdi.

— Fiziki insandan başlayaq. — O, dairələrdən birincini göstərərək dedi və stulun soykənəcəyinə «mən» yazdı. — Fiziki insan öz «mən»ini taxta yerləşdirib.

Cənab Brayt dairədən kənarda, yanında «üstəgəl» işarəsi qoydu. Və o, danışmağa başlayanda mən başa düşdüm ki, bu, üstəgəl deyil, məhz Məsihin çarmıxını təsvir edən çarmıx işarəsidir.

— İsa Məsih bu insanın dünyasından kənarda qalır, — o, çarmıxı göstərərək dedi, — ola bilsin ki, bu adamı heç vaxt Rəbbə gətirməyiblər, ya da o, özü Məsihi öz Xilaskarı kimi inkar edib. Bu insanın həyatında Məsih yoxdur.

Cənab Braytın barmağı ikinci dairəni göstərdi:

— Bu isə cismani insandır. — O, yenə də stulun söykənəcəyinə «mən» yazdı, lakin üstəgəli bu dəfə dairənin içində, stulun ayaq tərəfində idi.

— Fiziki insan kimi, — o, davam etdi, — cismani insan da özü özünü taxta qaldırıb. O, məsihçidir, lakin heç bir bəhrə gətirmir. O, məsihçi həyatı yaşamaq üçün öz şəxsi gücünə güvənir. Və Məsih kənara itələndiyi üçün belə insan dolğun həyat yaşamır.

Cənab Brayt kofesindən bir qurtum içərək üçüncü dairənin içindəki stulun söykənəcəyində çarmıx çəkdi.

— Qalan ikisindən fərqli olaraq, ruhani insan Məsihi öz həyatının taxtına ucaldır, özünü isə, öz «eqo»sunu... — cənab Brayt yenə də qələmi götürərək taxtın ayaq tərəfində «mən» yazdı. — mərkəzdən götürür. O, Müqəddəs Ruhun bütün dolğunluğuna bürünür və Məsihdə qələbə dolu həyat yaşayır. Lakin bir məsələ qalır. Əgər mən sizdən Müqəddəs Ruhun gücünü necə əldə etmək lazım olduğu barədə sual versəm, siz nə etmək lazım olduğunu biləcəksinizmi?

— Düşünürəm ki, birinci məsələ, Məsihin həqiqətən mənim həyatımın taxtında əyləşdiyinə əmin olmağımdır, — Frenk dedi.

— Çox yaxşı, — cənab Brayt dedi. — Aranızda basketbol oynayanlar bunu əsas mövqeyin tutulmasına bənzədə bilərlər.

O, baxışlarını stol ətrafında əyləşənlərin üzərində gəzdirdi:

— Sizlərdən kim Müqəddəs Ruhun bəhrələrini sadalaya bilər?

Dik Pernel kiməsə ağzını açmağa imkan vermədən onları bir-birinin ardınca sadaladı: məhəbbət, sevinc, sülh, səbir, xeyirxahlıq, yaxşılıq, sədaqət, həlimlik, nəfsə hakim olmaq (Qalatiyalılara 5:22, 23-ə bax).

«Dostum, deyəsən sən özünü gözə soxmaq üzrə ustasan», — deyə mən fikirləşdim.

Cənab Brayt sevinclə başını yellədərək dedi:

— Biz Məsihi öz həyat taxtımıza qaldıraraq, Müqəddəs Ruhdan bizi doldurmasını və doldurmağa davam etməsini xahiş edəndə, məhz, bu keyfiyyətlər ön plana çıxır.

— Doldurmağa davam etsin? — mən soruşdum.

— Oğlum, Müqəddəs Ruh səni, hətta qıraqlarından dolub daşana qədər doldurmaq istəyir. Axı, Müqəddəs Ruhla birlikdə sizi qarşıda ciddi işlər gözləyir! — cənab Brayt qrupumuza göz gəzdirdi. Biz onun sonra nə deyəcəyini gözləyərək nəfəsimizi içimizə çəkmişdik.

— Oğlanlar, mən özüm Oklaxomadanam. O yerlərdə həmişə quyular qaynayır, neft axtarırlar. Texasın ucqarlarında bir kovboy yaşayırdı. Qocaldıqda heyvanları otarmağı buraxdı və özünün heç kəsə lazım olmayan baxımsız fermasında yaşamağa başladı. O, öləndə onun sahəsinə axtarış şirkətindən gəldilər, quyunu qazdılar, oradan isə neft çıxdı. Elə-belə neft yox, o qədər neft çıxdı ki, qoca kavboy qızıla bürünə bilərdi. Neft, sanki bir xəzinə kimi onun torpağında gizlənmişdi, o isə həmişə yuxarıda oturaraq nəyin üstündə oturduğunu heç ağlına belə gətirməmişdi. Cibində bir qəpik də olmadan ölmüşdü. Bax, Müqəddəs Ruhun da gücü o neft kimidir. Əgər siz Məsihə maliksinizsə, Ruh artıq sizin üzərinizdədir və sizdən püskürmək üçün fürsət axtarır... quyudan püskürən neft kimi! Siz Onun gücünə bağlanmalısınız. Bunu isə, dua vasitəsilə etmək olar.

Cənab Brayt düz mənə baxdı:

— Nə deyirsən? Müqəddəs Ruhun gücünü almaq istəyirsən?

— İndi?

— Elə indi.

— Bəli, cənab, bu, əla olardı.

Cənab Brayt stolun ətrafında gəzərək hər birimizə həmin sualı verdi. Hər kəs «hə» cavabını verdi, sonra isə cənab Brayt dua edərkən biz gözlərimizi yumduq:

— Əziz Atamız, bizim Sənə ehtiyacımız var. Biz etiraf edirik ki, bütün bu vaxtlar ərzində həyatımızı özümüz idarə etmişik və nəticədə Sənə qarşı günah etmişik. Məsih vasitəsilə günahlarımızın bağışlanmasını əldə etdiyimizə görə həlimliklə Sənə minnətdarlığımızı bildiririk. İndi iman vasitəsilə hər birimiz Məsihi, Ona layiq olan yeri, həyatımızın taxtını tutmağa dəvət edirik. Biz yenə də iman vasitəsilə Səndən xahiş edirik ki, Öz Kəlamında vəd etdiyin kimi, bizi Müqəddəs Ruhla doldurasan. Sənə minnətdarıq və Səni izzətləndiririk. Məsihin adı ilə, amin.

— Amin! — biz birlikdə dedik.

— İndi isə dərindən nəfəs alın, — cənab Brayt özü də dərindən nəfəs alaraq dedi. Hər birimiz dərindən nəfəs aldıq. — İndi isə nəfəsinizi buraxın.

Biz birlikdə nəfəsimizi buraxdıq. O, tapşırığı təkrar etdi:

— Nəfəsinizi cəkməklə Müqəddəs Ruhu qəbul edin, nəfəsinizi buraxmaqla isə günahlarınızı çıxarın. — o, dedi. — Ondan tamamilə azad olun. Və yenə də Tanrının bağışlamasını qəbul edin. Mərhəmətli Müqəddəs Ruhu qəbul edin.

Bu zaman o, susdu və bizə göz gəzdirdi:

— Müqəddəs Ruh Şəxsiyyətdir. Bunu heç zaman unutmayın. O, gəldi ki, bizə təsəlli versin, öyrətsin və dünyanın ucqarlarına qədər Onun şahidləri olmağımız üçün bizə güc versin. İndi isə, cənablar, mən Nyu-York qatarına tələsməliyəm. Sizinlə görüşüm mənə nə qədər xoş hisslər bəxş etdiyini sözlə ifadə edə bilmirəm və sizlərdən bəziləri ilə yenə də görüşəcəyimizdən əminəm.

— Bizim üçün düa etdiyiniz üçün təşəkkür edirik, — mən ayağa qalxıb onun əllərini sıxaraq dedim.

— Məmnuniyyətlə... — o, adımı deyəcəyimi gözləyərək susdu.

— Coş. Coş Makdauell.

Cənab Brayt mehribanlıqla başını yellədərək cavab verdi:

— Nəfəs almağı unutma, Coş.

— Ooo, bunu heç zaman unutmayacağıma əminəm!

— Sən adi vaxtlarda nəfəs aldığın kimi nəfəs almalısan. Belə yox ki, bir dəfə nəfəs aldım və vəssalam, unutdum. Bu, fasiləsiz olaraq, bu gün, sabah və beləliklə, günbəgün davam etməlidir. Bunu həmişə, ömrünün sonuna qədər etmək lazımdır, başa düşürsən?

— Başa düşürəm, cənab. Marafon kimi.

Cənab Brayt maraqla mənə baxdı və öz çantasını götürüb iri addımlarla kafeteriyadan çıxaraq dəmir yol vağzalına yollandı.

## On beşinci fəsil

Nişan və təhsilin sonu


Avtomat-telefonla yalnız beş dəqiqə danışmaq üçün mən xırda qəpiklər götürdüm. Bunu xəsislikdən etmədim, sadəcə, cənab Merriklə daha çox danışmaq üçün mənim cəsarətim çatmazdı. Dəstəyi xanım Merrik götürdü və həmin an ərini çağırdı.

— Allo?

— Cənab Merrik?

— Bəli.

— Salam, cənab. Bu, Coş Makdauelldir.

— Salam, Coş. Səni eşitdiyim üçün şadam. Uitonda vəziyyət necədir?

— Yaxşıdır, cənab, hətta çox yaxşıdır.

— Sənə görə şadam. Qiymətlərin necədir, qaydasındadır?

— Qiymətlərim... bəli cənab. Mənim qiymətlərim yaxşıdır.

— Çox yaxşı. Hüquq məktəbinə qəbul olmaqla bağlı planların necədir, yəqin ki, artıq öz yoluna düşür?

— Bəli, cənab! Planlarla bağlı hər şey qaydasındadır. Mən də elə indi müxtəlif hüquq məktəblərini nəzərdən keçirirəm.

— Nə yaxşı, bunu eşitdiyim üçün həddən artıq şad oldum, Coş. Mən belə başa düşdüm ki, sən Linn ilə danışmaq istəyirsən?

— Bəli, cənab. Əlbəttə... amma mən sizinlə də danışmaq istəyirdim.

— Əlbəttə, mən səni dinləyirəm.

— Cənab Merik... mən sizin qızınızla evlənmək istəyirəm.

Xəttin o başındakı sükutdan ürəyim az qala partlamaq istəyirdi. Mən həyəcanla ovcumda qızıb sürüşkən olmuş iyirmi beş qəpikliyi seçib ayırdım.

— Yaxşı, Coş, — nəhayət, cənab Merrik danışdı, — mən bilirəm ki, qızım səni sevir. Mən ona başa salmağa çalışdım ki, nikah oyun-oyuncaq, cavanlıq ehtirası deyil, daha vacib şeydir.

— Mən razıyam, cənab.

— Bu, hələ hamısı deyil, mən səni birinci dəfə görəndə Linnin səninlə görüşməyinə razı deyildim.

— Bəli, cənab, mən bilirəm.

— Lakin demək istəyirəm ki, bu il yarım ərzində mənim sənə münasibətim tamamilə dəytişib. Və mən qızımla evlənməyinə sevinərək razılıq verirəm.

— Minnətdaram, cənab.

— Yəqin ki, indi isə gənc xanımın özü ilə də danışmaq istəyirsən?

— Bəli, cənab, əlbəttə. Cox sağ olun, cənab.

Səni eşitdiyimə çox şad oldum, — cənab Merrik dəstəyi yerə qoydu.

Linn onu götürəndə xırdam demək olar ki, sona çatmaq üzrə idi.

— Salam! — o, dedi.

— Linn, mənimlə evlənərsən?

— Əlbəttə, evlənərəm! — o, dedi.

Və bundan sonra telefon birdəfəlik susdu.

İki həftədən sonra Linn bacısı Enci ilə Uitona gəldi və gecəni yerli mehmanxanalardan birində qaldılar. Növbəti gün şənbə idi və may ayının ilk həftəsonu idi. Mən elə bil ki, iynə üstündə oturmuşdum. Uiton kollecində köhnə bir ənənə var idi. Gənclər öz nişan və toylarını Blançard-Holldakı «qülləyə çıxmaq»la qeyd edirdilər. Sonra onlar zəngi vururdular ki, tələbə şəhərciyində bu barədə hamı bilsin. Həftənin əvvəlində tələbə komitəsindən qüllədəki təntənənə üçün icazə aldım. Şənbə səhəri bütünlüklə vacib işlərə həsr olundu. Dik, Frenk və başqa dostlarım mənə kömək etdilər. Hələ qüllənin başına tort, bir-neçə üzümdən hazırlanmış «limpard» şüşələri, stəkanlar, boşqablar, çəngəllər və salfetlər aparmaq lazım idi.

Saat ona hələ bir neçə dəqiqə qaldığını göstərirdi. Biz isə artıq hər şeyi yerbəyer etmişdik. Linndən başqa hamı gəlmişdi. Biz gözləməyə başladıq.

Lakin intizar uzun çəkdi. Saatlar on biri göstərəndə Frenk dözə bilmədi:

— Sən ona saat neçədə burada olsun demişdin? — o, soruşdu

— Saat onda, — deyə mən cavab verdim.

— Bir nömrəli dərs, — Diki qəzəbli səslə dedi, — qadınlar və dəqiqlik bir araya sığışmaz.

— «Onun yaxşı cəhətlərinə diqqətli, çatışmamazlıqlarına isə mərhəmətli ol».

— Sən bunu elə indi qoşdun?

— Əlbəttə, yox, — Dik istehza ilə dedi. — Bu, bir fransız şairinin şerindəndir... görəsən, onun adı nə idi?

— Metyu Prayor, axmaq! Özü də o, fransız deyil, ingilisdir, — Frenk dedi.

— Ey, siz, sakit olun! — mən təpindim və hamı sakitləşdi. Həqiqətən də, kiminsə pilləkənlərlə qülləyə çıxdığını eşitdik. Bir an keçməmiş mənim evlənməyə hazırlaşdığım qız bizim qarşımızda dayandı. Linnin ardınca bacısı Enci və onların rəfiqəsi, Uitonda ikinci kurs tələbəsi olan qız gəldi.

— Yaxşı, dərhal məsələyə keçməyi təklif edirəm, — Dik üzüm şirəsini açıb, plasmas stəkanları bir-birinin ardınca dolduraraq dedi. — Mən sağlıq demək istəyirəm.

O, hər kəsin öz yeməyini götürüb sağlığa qulaq asmağa hazır olduğunu gözləyərək, səbirsizliklə hamını gözdən keçirdi.

— Coş və Linn, sizin sağlığınıza. Qoy qarşıda sizi ailə xoşbəxtliyi ilə dolu olan uzun illər gözləsin. Və unutmayın ki, xoşbəxt nikahın yeganə sirri...

— Bəs sən özün onu bilirsən? — deyə Fren burnunda mızıldandı.

— Nikahda arvadını bir işarədən başa düşən kişi əsl xoşbəxt kişidir.

— Və bundan nə nəticə əldə etmək olar? — Frenk soruşdu, sonra isə oskürərək öz sağlığını təklif etdi: — Coş! Linn! Bu xüsusi gündə biz hamımız sizə görə xoşbəxtik. Ən vacibi unutmayın ki, siz bir-birinizlə yaşamağı bacardığınız üçün deyil, bir-biriniz olmadan yaşamağın mümkün olmadığı üçün evlənirsiniz!

— Bax, bu, doğrudur! — deyə dostum Cim Qrin stəkanını qaldıraraq uca səslə dilləndi. Qonaqlarımız da razılıqla başlarını yellədilər.

Ruhlandırıcı nida səsləri altında mən Linnin əllərindən tutdum və dərindən bir-birimizin gözlərinə baxdıq. Və həmin an mənə aydın oldu ki... heç bir şübhəsiz... mən səhv qərar qəbul etmişəm.

Özlərini ölüm ayağında hiss etmiş insanlardan hərdən eşitmişəm ki, belə vaxtda bütün ömür şimşək kimi göz önündən keçir. O yük maşınının sərxoş sürücüsü mənim maşınıma çırpılanda mən bunu hiss etmişdim. Mən yenə də buna bənzər bir hiss yaşadım, lakin bu dəfə həyatımın gələcək kadrları sürətlə mənim gözlərim qarşısından keçməyə başladı. Bəli, Linn çox yaxşı qızdır. Lakin mən onu lazım olan kimi sevmirdim. Necə sevmək lazım idi? Bu, nə deməkdir? Mən bilmirdim bu, nə deməkdir. Mən ancaq onu bilirdim ki, qəlbimin dərinliyində, həyatımın sonuna qədər təəssüflənəcəyim bir hərəkəti etmək üzrə olduğumu bildirən saf və şübhəsiz bir hiss var idi. İndi elə burada nişan mərasimi etməmək üçün məndən güc tələb olunurdu. Lakin biz çox uzağa getmişdik və mən başa düşürdüm ki, indi kiminsə ürəyini qırmadan geriyə çəkilmək mümkün deyil. Bettl-Krikdən aldığım nişan üzüyünü Linnin barmağına taxdım. Onun gözlərindən yaş axdı. Mənim başımda indi hansı fikirlərin dolaşdığı digərləri kimi onun da heç ağlının ucundan keçmirdi.

Zəngi çalmağın əsl vaxtıdır, Coş, — Dik ruhlandırıcı səslə xatırlatdı. Mən başımı yırğaladım və qəflətən mənə dar ağacı təsiri bağışlayan qüllə zənginin dilindən sallanan kəndirə baxdım. Bir dəfə bir toyda sağdışın huşunu itirib ölümcül yerə yıxıldığının şahidi olmuşdum. Bütün xalqın gözü qarşısında. Mən sadəcə belə bir şeyin mənimlə baş verməsinə yol verə bilməzdim. Buna tab gətirə bilməzdim. Özümü gülümsəməyə məcbur edərək kəndirdən yapışdım və hisslərimi cilovlamağa çalışdım. Sonra isə tələsmədən yeddi dəfə zəngi vurdum. Daha sonra mənim yerimi Linn tutdu və yeddi gurultulu zəng səsi yer üzərinə yayıldı. Aradakı fasilə vaxtı Blançard-holl qülləsinin aşağısındakı gənclərin zarafat şəklində olan Uiton ənənəsinə uyğun olaraq çalınan bu zəng səslərinə verdikləri reaksiyaları eşitmək olardı. Aşağıdan səslər gəlirdi:

— Dostum, bunu etmə! — uzaqdan bir səs eşidildi.

— Əlvida, azadlıq! — ikinci səs artıq yaxınlıqdan gəldi.

— Qandallara öyrəş!

Biz Linnlə cavabında gülə-gülə indi isə ikimiz birlikdə kəndirdən yapışaraq yeddi dəfə vurduq. Yeddi. Kamillik rəmzi.

— Alın, götürün, — Enci flomasteri bizə uzatdı ki, zəng qülləsinə yazılmış yüzlərlə adların yanına biz də öz adımızı əlavə edək. Coş və Linn. 5 mayda nişanlandılar. Evləndilər...

— Hansı tarixi yazaq, əzizim? — Linn parıldayan gözlərini məndən çəkməyərək və markeri əlində hazır tutaraq soruşdu.

— Toyumuz nə vaxtdır?

«Heç vaxt, — deyə qışqırmaq istədim. — sən çox yaxşı qızsan, Linn, mənim tanıdığım qızlardan ən yaxşısı. Lakin bundan heç nə çıxmayacaq. Sən evdarsan, mən isə bütün dünyanı gəzmək istəyirəm.»

— Fevralın 29-u necədir? — mən zarafat etməyə çalışdım.

Linn «təxirə salınmadan» yazdı və biz bir-birimizi öpdük. Mən həyatımın qar topası kimi dağdan sürüşdüyünü hiss etdim.


* * *

Mənə təsəlli verən yeganə şey Linnin sonuncu kursdakı təhsilimi başa vurmaq üçün məni tərk edərək dərhal Miçiqana evlərinə qayıtması oldu. O, mənə heç birinə də cavab yazmadığım saysız-hesabsız məktublar göndərirdi. Və biz bir neçə dəfə telefonla danışdıq. Ola bilsin ki, o, hər şeyin qaydasında olmadığını hiss etmişdi. Lakin onun bütün suallarına mən yayınaraq cavab verirdim. Öz şübhəli sirlərim haqqında ona deməyə cəsarət etmirdim. Bütün bunlardan bir qədər sonra telefon danışıqlarımızdan birində onu həqiqətən sevdiyimə əmin olmadığımı bildirdim. Lakin Linnin cavabı mənim lap müqavimətimi qırdı: «Başa düşürəm, əzizim. Lakin sən narahat olma. Hisslər qeyri-sabit və aldadıcıdır. Vaxt keçdikcə hər şey qaydasına düşəcək, görəcəksən.»

Xoşbəxtlikdən, dərslərə, yaxınlaşan imtahanlara və işlədiyimə görə münasibətlərimizin daha sonra necə davam edəcəyi haqqında çox narahatlıq keçirmirdim. Bəlkə də, o, haqlıdır. Ola bilsin zamanla hər şey düzələcək. Bir şey mənə aydın idi — sevgi əvvəlki kimi mənim anlayışım üçün əlçatmaz qalmışdı. Qadınlar da. Bəlkə də, hər ikisi.

Diplomlarımızın verilmə mərasiminə Billi Qrem özü gəlmişdi. On doqquz il əvvəl o da Uitonu bitirmişdi. Indi isə Çikaqoda müjdə toplantıları keçirirdi. Lakin həmin iyun səhəri o bizə məhz bu sözləri deməyə gəlmişdi:

— Sizinlə bizim ətrafımızda — əvvəlki kimi özünü Tanrıya bütünlüklə həsr edən insanı gözləməkdə olan bütün dünya var, — o, özünün giriş sözünü tamamladı. — Bu nəhəng dünyada yenə də xəstəxanalar tikilməli, gənclərə savad verilməli və Müjdə xəbəri çatdırılmalıdır. Öz İlyas peyğəmbərini və Vəftizçi Yəhyasını gözləyən dünya. Bəli, qarşıda sizi əla iş gözləyir — sərhədləri fəth etmək. Və bu işdə Tanrı bizimlə olacaq.

Hündür və qədd-qamətli, iri açılmış gözləri, öz sözləri və imanının doğruluğuna əminliklə alışıb yanan bu insan mənim üçün, sanki cənub ləhcəsi ilə danışan mələk idi. Bu dəfə mən keçən payızda olduğu kimi çaşqınlığımı başqalarından gizlətmək üçün qaçdığım kimi auditoriyadan qaçmadım.

Yaşıdlarıma göz gəzdirərək bir bədən olduğumuz və Xoş Xəbəri dünyanın ucqarlarına çatdırmaq üçün birlikdə çalışmağımız haqqında düşünərək, uğurlarımıza görə qürur hissi duydum. Lakin məni digər məzunlardan fəqləndirən bir şey də vardı. Boynum əvvəlki kimi məni narahat edirdi və iri ağ bandajı, hətta buraxılış mərasiminə də geyinməli olmuşdum.

## On altıncı fəsil

Son yay


Mən bu yayı fermada keçirdim. Rəngləmə biznesimə yaxın olmaq üçün isə Bettl-Krikdə balaca bir otaq kirayələdim. Mənə elə gəlirdi ki, bu doğru qərardır, çünki işlərimiz pis getmirdi və mən həmişə hər şeydən xəbər tutmalı idim. Lakin doğma divarlardan qaçmağımın başqa səbəbləri də var idi.

Doğrusunu desəm, evdə qaldıqda, müxtəlif fikirlər məni izləyirdi. Xüsusən də, daha evdə olmayan anam haqqında fikirlər. Əvvəlki kimi mən özümü bu sualla üzürdüm — o, indi haradadır, onun aqibəti necədir və necə ola bilərdi. «Ölümdən sonra həyat var, — mən əmin idim. — Cənnət və cəhənnəm var. Əgər insan sağlığında Məsihi inkar edirsə, o, cənnətə getmir». Bəli, mənim nəsihətçilərim mənimlə yaxşı işləmişdilər.

Fikirlərim yenə də anama qayıdırdı. O, Müqəddəs Kitaba hörmətlə yanaşaraq, onu müqəddəs hesab edirdi. Lakin bizim ailəmiz nadir hallarda məbəddə olurdu. Əminəm ki, atam sərxoşluq etməsəydi, anam məbədə tez-tez gedərdi. Bəlkə, bu, necəsə ona haqq qazandırar, Tanrı? Təəssüf ki, mən bu sualın cavabını çox yaxşı bilirdim: biz yaxşı əməllərə və niyyətlərə görə xilas olmayacağıq. Xilas yeganə olaraq, Məsihə etibar və iman etmək vasitəsilədir.

Bəs bunların anam üçün nə mənası var? İndi onun əbədiyyətdəki yeri hara olacaqdır? O getdi. Amma Məsihin qucağına gəlməsi üçün ona hamıdan çox mane olan insan indi təkcə yeni ruhani həyatdan deyil, həm də yeni arvaddan zövq alır. Bu, ədalətsiz görünürdü. Sanki mənim anam kiminsə Məsihə gəlməsi üçün özünü qurban verdi, sonra isə kənara atıldı. Nə üçün belə olur? Əzab çəkməyə ən az layiq olanlar elə bil bu dünyada hamıdan çox əzab çəkirlər.

Mən həm də Linnə görə Faktorivilla əyalətində çox «işıqlanmaq» istəmirdim. Etiraf etmək nə qədər çətin olsa da, heç zaman onunla evlənməyəcəyimə indi heç şübhəm yox idi. Lakin bu xəbəri ona necə verəcəyimi fikirləşə bilmirdim. Gizlində bu problemin üzücü izahlarsız öz-özünə həll olunacağına ümid edirdim.

Bir sözlə, mənim tərəfimdən belə aydınlaşdırma gözləmək real deyil, həm də Linnə qarşı düzgün münasibət olmaz.

Lakin mən onunla üzbəüz danışmağa heç cür cəsarət tapmırdım. Buna görə də işdə uzun saatlar ərzində özüm üçün rahatlıq axtarırdım və eyni zamanda Kaliforniya universitetində hüquq fakültəsinə qəbul olmaq üçün vacib olanları hazırlayırdım. Bu arzunu reallaşdırmaq üçün hələ Kelloqa kollecindən dostum olan Bob Xemmond mənə təkan verdi. O, məsihçi olmuşdu və mənim rəngləmə şirkətimdə işləyirdi. Bir dəfə söhbət zamanı mən bildim ki, o, yayın axırı Kaliforniyaya getməyə hazırlaşır.

— Arzun varsa, qoşul mənə, birlikdə gedək. — Bob dedi.

— Nə vaxt getməyə hazırlaşırsan? — deyə mən soruşdum.

— İstəsən, lap sabah.

— Belə tez yox, dostum. Sən unutmusan ki, mən öz ticarətimin də qayğısına qalmalıyam?

— Yaxşı, sənə nə qədər vaxt lazımdır?

— Üç həftə necədir?

— Üç həftə, deməli, üç həftə. Biz sənin maşınınla gedə bilərik, mənimkinisə yedəyə qoşarıq.

— Doğrudan?

— Əlbəttə, niyə də yox? Yol xərclərini yarı-yarı ödəyək. Belə plan sənin üçün necədir? Mənim Kaliforniyada dostlarım var. Özümüzə uyğun yer tapana qədər xəbərdarlıqsız onlara getsək etiraz etməzlər.

— Hə, cəlbedici səslənir.

— De görüm, mənə yoldaşlıq etmək istəyirsən?

— Yaxşı, bir yerdə gedək.

Bob, özündən razı halda yumruğu ilə çiynimə vurdu:

— Biz qərbə gedirik, dostum, qərbə gedirik! — o, xoşbəxtcəsinə gülümsəyərək oxudu.

— Hə, hə, mən başa düşdüm. Qərbə, bu divar rənglənib qurtardıqdan sonra. Unutma ki, sən hələ «İlk rəngləmə şirkəti»ndə işləyirsən və bu ev sənin öhdəndədir.

Bob zarafatla məni salamladı və yenə də işə başladı. Həftələr keçdi və nəhayət, mən cəsarətimi toplayaraq işdən sonra Linnlə göruşməyə getdim. Mən qapını döyən kimi o açdı.

— Salam, Linn.

— Salam, Coş. Gəl içəri. Yaxşısı budur, burada söhbət edək. Mən demək istəyirəm ki... bu günki gecə necə də gözəldir.

— Əlbəttə. — Linn yanında mənə də yer saxlayaraq, yellənən divanda əyləşdi. Mən isə eyvanın mühəccərinə söykənməyi üstün tutdum.

— Linn mən gəldim sənə deyim ki... e-e-e... gələn həftə...

— Gələn həftə nə olacaq?

— Bir həftədən... sonra... — mən yenə kəkələməyimi hiss etdim.

— Axır ki, de görüm, gələn həftə nə olcaq?

— Mən... sənə necə deyim?... Kaliforniyaya gedirəm. — nəhayət, dedim.

— Hüquq fakültəsinə qəbul olmaq üçün? Bəs tez deyil?

Mən dərindən nəfəs alaraq özümü ələ almağa çalışdım:

— Özün bilirsən, axı, yol uzaqdır... Həm də ki, Bob... Bob Xemmond və mən fikirləşdik ki... bir sözlə, turist səfəri kimi bir səfər təşkil edək özümüzə.

— Bob Xemmond kimdir?

— O, bizdə rəngləmə şirkətində işləyir.

— Mənə açıqca göndərərsən?

— Linn... — O, susaraq mənə baxdı və mən toranlıqda onun gözlərinin necə parıldadığını gördüm. — Linn... sən məni bağışla...

O danışmağıma imkan verməyərək, barmağını mənim dodaqlarıma qoydu. Lakin sözləri dayandırmaq artıq mümkün deyildi:

— Linn, mən səninlə evlənə bilmərəm. Sadəcə bacarmaram.

Nəhayət ki, biz ağlımızda olanları bir-birimizə deyə bildik.

— Axı, sən nə vaxtsa məni sevirdin, elə deyil?

— Bəli, belə idi.

— Axı, nə dəyişdi? Mən səni əvvəlki kimi sevirəm.

— Linn, — mən onun yanında oturaraq dedim, — biz hər ikimiz imanlıyıq. Biz inanırıq ki, Məsih bizim addımlarımızı istiqamətləndirir. Biz dua edirik ki, Onun iradəsi bizim həyatımızda da icra olsun.

— Lakin hansısa səbəb olmalıdır, — o, sözümü kəsərək qətiyyətlə dedi.

— Sənin valideynlərinin bizim nikahımıza necə münasibət bəslədiklərini bilirəm.

— Mənim valideynlərimin buraya heç bir dəxli yoxdur.

— Bu, müvəqqətidir. Onlar sənin evdən uzaqda yaşamağını istəməyəcəklər. Mən isə buradan bacardıqca uzaqlara getmək istəyirəm. Və kim bilir, yol məni haraya aparacaq? Bəlkə də, bu, dünyanın o biri ucu olacaq. Həm də, təkcə bu, deyil. Hüquqşünaslığı oxumaq məndən bir neçə il tam həsrolunma tələb edir.

— Belə olsa, mən gözləyəcəm.

— Mən evlənmək istəmirəm, Linn. Əgər bu, sənə rahatlıq verəcəksə, bil ki, mən başqasını sevmirəm.

Linn qətiyyətlə qabağa baxırdı:

— Daha heç nə demək istəmirsən?

— Səni belə incitdiyim üçün çox təəssüf hissi yaşadığımdan başqa heç nə. İnan mənə, belə olmasını istəməzdim.

— Məncə sən getməlisən, Coş.

— Linn... bir də... üzüyü demək istəyirdim...

— Üzüyün bura nə dəxli var?

— Əgər bizim evlənməyimiz alınmırsa... bəlkə, onu mənə qaytarasan?


* * *

Lakin Linn üzüyü mənə qaytarmadı.

Mən isə şəhərdə və ya məbəddə onunla təsadüfi görüşdən qaçmağı qərara alaraq, Boba zəng etdim və planlaşdırdığımızdan bir neçə gün əvvəl getməyi təklif etdim. Biz cümə günü sübhdən yolda görüşməyi planlaşdırdıq. Mən isə getmək ərəfəsində axşam atamı görməyi qərara aldım. Həmin vaxt Berta mətbəxdə nahar hazırlayırdı.

— O, Berqerin fermasına balıq tutmağa gedib, — Berta dedi.

— Gözlənildiyi kimi, atamı gölün yanında tapdım. Onun yanında tilovları və soyuducu-çantası vardı.

— Ey, salam! Ov necədir, ata? — deyə mən onu çağırdım.

— Elə-belə. Səninlə sonuncu dəfə burada olduğumuz kimi deyil. Sən də balıq tutmaq istəyirsən? Təəssüf ki, mənim ancaq bir dənə tilovum var.

— Eybi yox, ata. Mən sənin yanına balıq tutmaq üçün gəlmədim.

— Necə məgər?

— Sabah Kaliforniyaya gedirəm.

— Mən elə bilirdim bu, gələn həftədən tez olmayacaq.

— Planlar dəyişib.

— Bu, elə həmişə belə olur, — atam başını yellətdi, — bəs nə vaxt geri qayıtmağı düşünürsən?

— Mənə elə gəlir ki, Minnətdarlıq Günü evə qayıtmağın mənası yoxdur. Bəlkə, Miladda?

Atam heç nə demədən mən tərəfə baxdı. Onun dodaqlarında gülüş hiss olundu.

— Nəsə lazım olsa, xəbər et.

— Nəyi nəzərdə tutursan?

— Hər şey ola bilər... birdən orada sənin maddi çətinliyin ola bilər.

— Amma sənin pulun yoxdur axı, ata.

— Qara gün üçün bir az ehtiyat saxlamışam. Əgər lazım olarsa, fermadan da nəsə sata bilərəm.

Mən başımı yırğaladım:

— Xeyr, ferma sənin evindir. Narahat olma, hər şey qaydasında olacaq. Yaxşısı budur, öz qayğına qalasan, oldumu?

— Və yaxud, sənə yaxşı bir məsləhət lazım olar...

— O zaman mən — dərhal sənin yanına!

— Özü də gecikmədən. Amma dediklərimi ikiyə bölməyi unutma.

Mən başımla razılığımı bildirdim. Və birdən tilov, sanki canlı imiş kimi az qala atamın əlindən tullanacaqdı. Atamın başı söhbətimizə qarışdığından balığın qarmağa keçməsindən xəbər tutmamışdı. Bir anın içində onun soyuducu-çantası daha bir çox yaxşı ölçülü kütümlə doldu. O, yenə də qarmağa yem qoydu, tilovu atdı və part! Yenə də tilova düşdü. «Dayandığın yerdə dur, oğlum! — o, sevinclə qışqırdı. — Yerindən tərpənmə! Sən mənə uğur gətirirsən!»

Biz atamla hava qaralana qədər bəndin yanında oturduq, sonra isə fermaya qayıtdıq. Ay yolumuza işıq saçırdı. Berta məni məcburi stola əyləşdirdi. Hər şey çoxdan soyusa da, mən şam yeməyindən imtina etmədim. Mən acgözlüklə yeməyin üstünə atıldım. Atam isə həmin vaxt üzr istəyib qonaq otağından çıxdı. O, tezliklə içərisində alətlər olan köhnə yeşiyi əlində tutaraq geri qayıtdı.

— Sən nəyisə təmir etmək istəyirsən, ata? — deyə mən soruşdum.

— Xeyr, buna lüzum yoxdur. Sadəcə istəyirəm ki, Kaliforniyaya gedəndə bunu da özünlə götürəsən. Yol yaxın deyil, gərəyin olar.

Atama mənim və Bobun maşınında alətlər dəstimiz olduğunu demək istədim, lakin fikrimdən daşındım. Atam yeşiyi düz mənim qarşımda stolun üstünə qoydu.

— Uilmot! Sən nə edirsən? — Berta həyəcanlandı. — Yer tapdı qoymağa. Təmiz süfrənin üstünə! Axı, bu, yemək stoludur!

Mən yeşiyi götürərək yerə, ayaqlarımın yanına qoydum.

— Ah, bu kişilər, — Berta yeşikdən stolun üstünə səpələnmiş paslı və tozlu qırıntıları təmizlədi.

— Çox sağ ol, ata. — Mən dedim. — Evə qayıdanda qaytararam.

— Yox, oğlum. Heç nəyi qaytarmaq lazım deyil. O, daha sənindir.

— Atadan oğula hədiyyə, elədir? — mən dedim.

— Atadan oğula, — o, təkrar etdi.

Biz bir qədər də əyləşdik və nəhayət, sağollaşmaq vaxtı gəlib çatdı.

— Onu sənə tapşırıram, Berta, — mən qapıda dedim.

— Narahat olma, Coş. Sən ki, bilirsən, hər şey yaxşı olacaq, — Berta üzümdən öpdü və mən həqiqətən doğulub, boya-başa çatdığım evdən çıxdım.

Geri dönərək, dünyagörmüş divarlara, dəfələrlə ardımca çırpılan şirma-qapıya, köhnə şüşəbəndə və artırmaya bir daha baxdım. Özümdən asılı olmadan Müqəddəs Kitabdan bu ayə yadıma düşdü: «Mən körpə olanda körpə kimi danışır, körpə kimi dərk edir, körpə kimi düşünürdüm. Boya-başa çatdıqda isə körpə fikirlərimi tərk etdim» (1 Korinflilərə 13:11). Artıq maşına əyləşdikdə hər şeyin ay işığında necə sülh içində və rahat göründüyünü öz-özümə heyranlıqla qeyd etdim. Haradasa ürəyimin dərinliyində pıçıldadım: «Bağışla... və əlvida».

Atam alətlər olan yeşiyi mənə verdi. O, özü onu götürərək mənim ardımca evdən çıxdı. Yəqin onu həqiqətən zal otaqda unutduğumdan, yaxud da qəsdən orada qoyduğumdan əmin deyildi.

— Şəhərdəki adamlarla öz şəhadətini bölüşməyə davam et, — biz maşına tərəf gedəndə mən dedim. — Hətta həbsxanalarda da.

— Narahat olma, oğlum.

— Səndə insanlarla danışmaq yaxşı alınır. Gör, nə qədər insanın səninlə ünsiyyətdə olduqdan sonra həyatları əməlli-başlı dəyişib.

Atam susaraq başını tərpətdi. Onun qəribə şəkildə dodaqlarını sıxdığı nəzərimdən qaçmadı.

— Ata, sən yaxşısan? Bir-təhər görünürsən.

— Yox, hər şey yaxşıdır, — o, cavab verdi. — axır vaxtlar mədəm ağrımağa başlayıb. Yəqin ki, uzun illər spirtli içki istifadə etdiyimdəndir.

— Həkimə gedib yoxladardın. — Mən yeşiyi arxa oturacağa qoyub, maşına əyləşərək dedim. Atam isə açıq qapıya söykənərək, məni daha yaxşı görmək üçün aşağı əyildi:

— Milada gəldikdə, buz altında balıq ovu təşkil edərik.

— Razılaşdıq!

— Əgər razılaşdıqsa, heç bir bəhanə qəbul olunmur.

— Heç bir bəhanə olmayacaq, ata.

O, başı ilə razılığını bildirdi.

İndi biz güzgüdəki kimi tutqun görürük, o zaman isə üzbəüz görəcəyik. İndi biliyim məhduddur, o zaman isə haqqımda hər şey bilindiyi kimi mən də hər şeyi biləcəyəm (1 Korinflilərə 13:12).

— Yaxşı, gəl görüşək. — atam dedi. — Yerləşən kimi mənə dərhal yaz ki, sənin ünvanını bilim. Mən də sənə yazacağam.

«Bax, bu, əla! — deyə mən fikirləşdim. — Doğma atandan məktub. Axır ki!»

— Narahat olma, mütləq yazacam.

Mən maşını işə saldım və geri hərəkət etdim. Arxa işıqlar bir anlıq qaranlıqdan atamın fiqurunu çıxararaq arxa güzgüdə xəyal və cisimsiz kimi mənə gostərdi və sonuncu dəfə mənə əl edərək qaranlıqda itdi.

İndi isə üç şey qalır: iman, ümid, məhəbbət. Amma bunların arasında məhəbbət üstündür (1 Korinflilərə 13:13).

## On yeddinci fəsil

Qərbə doğru


Obiri gün səhər Bobla birlikdə Bettl-Krikdən çıxdıq.

Havanın günəşli və aydın olacağı haqqında məlumat verilmişdi. Biz İndiana və İllinoys istiqamətində yola düşdük. Bir neçə gündən sonra biz Ayovaya, daha sonra Nebraska və Koloradoya çatdıq. Yutada sərhəddi keçərək, Arizonaya çıxmaq üçün səkkiz, doqquz gün lazım oldu və bizim gözlərimiz qarşısında Qrand-Kanyon açıldı. Biz onun cənub hissəsində dayandıq. Turist qruppası və bələdçi ilə birlikdə ekskursiyaya getməyi qərara aldıq. Bütün yol boyu cəlbedici gorünüş var idi, xüsusən cığırın lap kənarında açılan sıldırım! Piyada turistlərdən başqa o qədər də qoçaq və davamlı olmayan ekskursantları aparan qatırlar da vardı. Buna görə də heyvanlara yol vermək üçün bəzən bütün bədənlə qayaya sıxılmaq lazım gəlirdi. Əzəmətli təbiət mənzərəsi olan Qrand-Kanyon, Tanrının Öz görünməz keyfiyyətlərini bizi əhatə edən yaratdıqları vasitəsilə açdığının təkzibedilməz sübutu idi.

Biz burada yol yoldaşlarımızla tanış olduq. Onlar tələbə mübadiləsilə gələn əcnəbi tələbələr idi. Paskul Mozambikdən, Marvan Misirdən, İnqvar İsveçdən, Cina isə İtaliyadan gəlmişdi. Mən dərhal onlarla ünsiyyət qurmaq istədim.

Biz nahar etmək üçün turist cığırından təxminən on kilometr aşağıda, «Hind bağı»nda düşərgə saldıqda, mən öz imanım haqqında şəhadət etmək üçün güclü arzu hiss etdim. Ətrafımızdakı yer çox gözəl idi. Nə vaxtsa havasupay[15] qəbiləsinin hindularının doğma diyarı olan «Hind bağı», ətrafda sallanan kanyon qayalarının arasında əsl vahəni xatırladırdı. Əzəmətli deltaşəkilli qovaq ağaclarının arası ilə dolanıb keçən çayın kənarında dincəlməmək mümkün deyildi. Hamı dincəlmək üçün yerbəyer olduqda, biz birlikdə cığırla gəldiyimiz zaman müxtəlif dinlərimiz və inanclarımız haqqında başlanan söhbəti davam etdim.

— Sizə Tanrı və Müqəddəs Kitab haqqında danışsam olar? — Heç kim etiraz etmədi və mən yol yoldaşlarımın diqqətini bizi əhatə edənlərə cəlb etdim: — Biz hər yedə Tanrının yaratdıqlarının gözəlliklərini görə bilərik. Biz görürük ki, O, güc Tanrısı, gözəllik və yaradıcılıq Tanrısıdır. Bizi əhatə edən bu əzəmətli qayalar kimi, bizim də Onun icadı olduğumuz barədə heç düşünmüsünüzmü? Müqəddəs Kitabda deyilir ki, O, bizim hamımızı: Paskualı, Marvanı, İnqvarı, Cinanı yaradıb... məncə, sən sadəcə beləcə səmadan enmisən... ancaq...

Hamı mehribanlıqla güldü.

— Bəs mən? Mən Miçiqanda fermanın dərinliklərindən olan irland və ingilis əsilli bir oğlanam. Lakin biz hamımız Tanrı üçün çox yaxşıyıq. O, bizim hər birimizi Öz surətində yaradıb. Bizimlə olmaq Ona xoşdur və Onunla birlikdə olmaq da bizim üçün xoş olmalıdır! O — sevən və müqəddəs Atadır. Lakin günahlarımız bizi ondan ayırır. Bizimlə Tanrı arasında uçurum var. Belə vəziyyətdə biz Ona necə yaxınlaşaq? Onunla necə barışaq? Cavab — bizim hamımızın azadlıq əldə etməyimiz üçün çarmıxda ölən, Xilaskar İsa Məsihdir. Mən bilirəm ki, Tanrı hər yerdə insanları tövbəyə və Onun Oğlu İsa Məsihə iman etməyə çağıraraq dünyada və tarixdə Öz işini dayandırmır. Nəyə görə? Çünki gələcəkdə Məsihin bütün dünyanı mühakimə edəcəyi gün gələcək. — Mən heç kəs hiss etmədən Boba baxdım. Məndən belə cəsarət gözləmədiyi üçün deyil, həm də ətrafdakıların hamısının mənim dediklərimi, sanki tutduqlarını hiss etdiyindən onun demək olar ki, təəccübdən ağzı açıq qalmışdı. Mən təxminən beş dəqiqə də belə danışdıqdan sonra yeni dostlarımın yanında əyləşdim. Bob mənə sendviç verdi. Lakin mən həyəcandan yeyə bilmədim. Tələbələrdən kimsə mənə suallar verməyə başladı və mən həvəslə onunla danışmağa başladım. Biz vaxtın necə keçdiyini hiss etmədik və yenidən yuxarıya qalxmaq vaxtı gəlib çatdı.

— Yəqin ki, sənin yaxşı natiqlik sənətində böyük təcrübən var.

— O, natiq deyil, təbliğçidir, — Yeni Zellandiyadan olan Uollas adlı tələbə dedi.

— Əslində mən nə ondan, nə bundanam. Mən də, sadəcə sizin kimi tələbəyəm.

— İlahiyyatla məşğul olursan? — Paskual maraqlandı.

— Xeyr, Kaliforniyada hüquq fakültəsinə qəbul olmağa hazırlaşıram.

— İsveçdə mənim dayım var, Lyuteran məbədinin pastorudur, — İnqvar dedi. — O və arvadı, İsa Məsih haqqında lap sənin kimi danışırlar.

— Yəqin ki, onlar da İsa Məsihi tanıyırlar, İnqvar. Məsihin iman vasitəsilə onların ürəklərində yaşadığına və Onu sevdiklərinə heç şübhəm yoxdur. İsa Məsihi Xilaskarın və Rəbbin kimi tanıdıqda Onu sevməmək mümkün deyil.

— Mən özümü imanlı adlandıra bilmərəm. — Mənə uyğun gələn aqnostikdir.

— Mənim də bu kluba üzvlük biletim var idi. — Mən yüksək səslə dedim və mənim qarşımda qoyduqları tapşırıq və Özünün Avropa səyahəti zamanı Məsihin həyatının mövcudluğuna əmin olduğum haqqında şövqlə danışmağa başladım. Kanyonun üstünə çatanda hamı tamamilə taqətdən düşmüşdü. Yorğunluğa baxmayaraq, biz birlikdə Qrand-Kanyonun çətin sahəsini keçdik və indi isə zarafatlaşaraq təəssüratlarımızı bölüşürdük. Hər iki pəncəm suluqlamışdı, günəş isə əməllicə məni yandırmışdı. Lakin ən əsası mən yeni dostlarım tərəfindən yeddi ölkəyə dəvət edilmişdim.

— Hə, sən söz altda qalan deyilsən, — Biz yenidən maşına əyləşib yola düşərkən Bob dedi. Mən cavabında gülümsədim. Lakin elə həmin an bizi hər tərəfdən əhatə edən silsilə dağların əzəməti və gözəlliyi, qeyri-adi mənzərə ağlımı başımdan aldı. Günəş elə bizim qarşımızdaca qüruba endi və isti külək mənim saçlarımı tərpətdi. Bizi qarşıda bütöv bir dünya — böyük ümidlər və vədlər dünyası gözləyirdi.

«Məgər dünyada bundan yaxşı nəsə ola bilərmi, — deyə mən düşündüm — Məni Özününkü etdiyinə və əvvəlki inamsızlıqdan və məyusluqdan çıxartdığına görə Sənə minnətdaram, Tanrı. Qrand-Kanyonda rastlaşdığımız bu tələbələrdən heç nədə fərqlənmədiyim vaxtlar var idi. Xahiş edirəm, bunu unutmağıma imkan vermə. Lakin onlarla danışmaq nə qədər xoş idi! Ümid edirəm ki, bu gün dediklərimdən nəsə onların yaddaşlarında qalacaq. Rəbb, mən Sənə məxsusam. Budur, mən Sənin iradəni yerinə yetirməyə gedirəm».

Bu, hətta təbliğçi xidməti olsa da?

Haradansa ağlıma gələn bu fikir o qədər dəqiq səsləndi ki, sanki qulaqlarımla eşitdim. Mən sarsılaraq bir an içərisində oturacağımda dikəldim.

Bob mənə tərəf baxaraq:

— Nə olub? Sən yaxşısan?

— Hə, hər şey yaxşıdır.

— Dəqiq? Qəribə görünürsən.

— Elə-belə... bir fikir gəldi başıma.

Biz iki günə Kosta-Mesə çatdıq və Bobun məsihçi dostunun evinə getdik. Orada bizi çox böyük sevinclə qəbul etdilər. Çatdığımız günün axşamı otaqda gördüyüm jurnalı götürüb vərəqləməyə başladım. Burada, Kaliforniyada, qonşu şəhər olan La-Miradada Talbot ilahiyyat məktəbinə tələbə qəbulu haqqında verilmiş elan gözümə sataşdı. Elana baxarkən hissiyyata bənzər bir şey hiss etdim. Bəlkə, Tanrı mənim oraya getməyimi istəyir? Dayan... Ümumiyyətlə, mən nə üçün bu barədə düşünürəm? Axı, mən hüquq fakültəsinə qəbul olmaq üçün gəlmişəm... və mənə məhz bu, lazımdır.

Bu «hadisə» təxminən axşam saat səkkizdə baş verdi. Səhər oyandıqda jurnaldakı elan mənə rahatlıq vermədi. Məncə, La-Miradaya gedib sadəcə bu məktəbin nə olduğunu öyrənməyimdə elə bir şey yoxdur. Oraya qırx beş dəqiqəlik yol idi və mən yolda Tanrı ilə özünəməxsus müqavilə bağladım: əgər onlar bu gün məni tamamilə ağlagəlməz səbəblə tələbə siyahısına alsalar, biləcəyəm ki, Sənin mənim üçün olan iradən — təbligçi xidmətidir. Əks təqdirdə, mən planlaşdırdığım kimi hüquq fakültəsinə qəbul olacağam.

Elə buradaca dayanaq, mən öz-özümə dedim, heç nəyi çətinləşdirməyək.

Hava günəşli və mülayim idi. Mən La-Mirada gözəl əhval-ruhiyyədə çatdım. Maşınımı adminstrator korpusunun yanındakı dayanacaqda saxlayaraq qeydiyyat şöbəsinə keçdim. Seminariyaya daxil olmaq istəyimi katibə bildirdim.

— Adınız nədir?

— Makdauell. Coş Makdauell.

O, kağızları diqqətlə vərəqləyərəq başını yırğaladı.

— Mən təəssüf edirəm. Sizin adınız siyahıda yoxdur.

— Bəli, mən bilirəm. Əslində, mən ancaq dünən sizin tədris müəssisəniz haqqında bilmişəm.

Katib mənə təəccüblə baxdı:

— Və siz qərara aldınız ki... mən sizi düzgün başa düşdüm?

— Bəli, mən sənədlərimi verib, sizin məktəbə qəbul olmaq istəyirəm. Lakin, deyəsən, bu, artıq mümkün deyil, elədir?

— Əlbəttə, xeyr. Hələ ən yaxşı vəziyyətdə namizədlərin seçilməsi prosesi bir neçə ay çəkir.

Mən rahatlıqla nəfəs aldım:

— Çox yaxşı!

— Nə dediniz?

— Salamat qalın, xanım, — mən çıxışa tərəf üz tutdum.

«Vəssalam, — mən çıxışa tərəf gedərək, öz-özümə dedim. — Mən öz öhdəçiliyimi yerinə yetirdim. İndi ki, belədir, hər baxımdan Kaliforniya universitetləri».

Birdən özüm də səbəbini bilmədən dayandım və yenə də katibin stoluna yaxınlaşdım. O, təəccüblü baxışlarını məndən ayırmayaraq yerindəcə dayanmışdı. Bəlkə də, polis çağırmaq barədə düşünürdü.

— Hər ehtimala qarşı, tələbə qəbuluna görə son qərarın kimdən asılı olduğunu mənə deyin. Bu məsələyə görə kimə müraciət edə bilərəm?

— Buna görə doktor Faynberqə yaxınlaşa bilərsiniz.

— Doktor Faynberq dediniz?

— Bəli. Lakin siz onunla danışa bilməzsiniz.

— Nə üçün bilmərəm?

— Çünki, o, rektordur.

— O, yerindədir?

— Adətən, yayda o, burada olmur, lakin...

— Nə?

— Bu gün o, yerindədir. Təsadüfən qayıdıb.

— Əgər belədirsə, nə üçün ona müraciət edə bilmərəm?

— Mən sizə dedim, axı. O, seminariyanın rektorudur və çox məşğuldur.

— Amma siz ona heç olmasa mənim haqqımda deyə bilərsiniz, elə deyil?

Katib geri çəkilməyəcəyimi görüb, qəzəbli baxışları ilə məni başdan-ayağa süzdü və qəsdən quru səslə cavab verdi:

— Burada gözləyin.

— Yaxşı gözləyərəm, — mən kresloda əyləşərək dedim, o isə həmin an zalın dərinliyində gözdən itdi. Bir dəqiqə keçməmiş o qayıtdı. Mən ayağa qalxaraq, zəhmət verdiyim üçün minnətdarlıq etmək istəyirdim ki, o dedi:

— Bəli, o, sizi qəbul edə bilər. Soldan birinci qapı.

Cəsarətsizliyin məni daha cox bürüməyə başladığını hiss edərək, onun qayıtdığı istiqamətdə yavaş-yavaş getməyə başladım. Nəhayət, mən «D-r Çarlz Faynberq» lövhəsi vurulmuş qapının yanına çatdım. Qapı yarı açılı vəziyyətdə idi və mən böyük yazı masasının üzərinə əyilərək nəsə yazan adamı gördüm. Qapını döyərək, gəldiyimi bildirmək məqsədilə yavaşca öskürdüm.

«Gəlin» — rektor gözlərini mənə tərəf qaldıraraq dedi. Ciddi kostyum və qalstuk, eləcə qısa qırxılmış bığı və qalın qara çərçivəli eynək ona tələbkar görkəm verirdi. Mən düz stola yaxınlaşaraq hazırlıqsız halda söyləməyə başladım:

— Mənim seminariyaya daxil olmaq istəyim yox idi. Mən hüquqşünaslığı oxumaq istəyirəm. Bütün ömrüm boyu bu arzu ilə yaşamışam. Bura da Kaliforniya universitetinin hüquq fakültəsinə qəbul olunmaq üçün gəlmişəm. Dünən isə sizin universitetə qəbul haqqında elanı oxudum və mənə elə gəldi ki, Tanrı bununla mənə nə isə demək istəyir.

— Bəli, bəzən O, elə hərəkət edir ki, heyrətdə qalırsan, razısan? — doktor Faynberq özünün fırlanan kreslosunda dönüb, eyni zamanda pəncərəyə tərəf baxaraq dedi: — Dayanacaqdakı maşın sizindir?

— Bəli, mənimdir — deyə mən çəkinmədən dedim. — O yuyulsa, maşın yox, bəzəkli gəlincik olar.

— Doğrudan?

— Heç şübhəniz olmasın. Elə qaz verir ki, çınqıllar təkərin altından uçur. Maşın deyil, vəhşidir.

Doktor Faynberq yənə də kresloda fırlandı və eynəyinin üstündən diqqətlə mənə baxdı:

«Lazım olan nəticə, — mən fikirləşdim, — deyəsən, mənim haqqımda çox da yaxşı təəssürat yaranmadı».

— Siz hansı kollecdə təhsil almısınız, cənab...

— Makdauell. Mən Uitonu bitirmişəm cənab.

— Bəs qiymətləriniz? Sizin müvəffəqiyyətiniz necə olub?

— Mənim qiymətlərim yaxşıdır.

Doktor Faynberq ovuclarını «ev» kimi çarpazladı və barmaqlarının uclarını bir-birinə döyəcləyərək fikirləşməyə başladı:

— Və siz Kaliforniya universitetinin hüquq fakültəsinə qəbul olunmaq istədiyiniz üçün, bura, seminariyaya gəlmisiniz?

— Xeyr, cənab. Yəni, bəli, cənab. Bilirsiniz, iş ondadır ki, biz müqavilə bağladıq...

— Bu, artıq maraqlı olmağa başlayır. — rektor güclə hiss olunan istehza ilə dedi.

— Mən Rəbbə dedim ki, əgər Sən məni təbliğçi etmək istəyirsənsə, mən razıyam! Sadəcə, bunu məhz Onun istədiyinə çox inanmıram. — Əllərimi çarpazlayaraq, d-r Faynberqin məni elə indi otaqdan qovacağını gözləyirdim. Uzun sürən sükut məni narahat edirdi. O, yenə də mənim maşınıma, sonra isə mənə baxdı. — Onda elə bu gün Uitona zəng edin. Qoy sizin sənədlərinizi aviapoçtla buraya, Talbot məktəbinə göndərsinlər. — O dedi. — Bazar ertəsindən dərslərə başlaya bilərsiniz. Bir neçə həftə ərzində sizin qəbul olunmağınız barədə detalları yoluna qoyarıq.

Yəqin ki, məndən cavab gözləmədiyi üçün yenə soruşdu:

— Cənab Makdauell, bu variant sizi qane edir?

Mən nəinki ağzımı açıb bir söz dedim, hətta başımı da tərpədə bilmədim. Mənə elə gəlir ki, heç gözümü də qırpmaq imkanım yox idi. Mən doktor Faynberqin otağından səntərləyərək çıxdım. Bütün günü mən Tanrının qarşısında vicdanlı olduğum və nəticə mənim istədiyim kimi alındığı üçün razı halda özümü tərifləyirdim. Lakin Tanrı məni yerimə otuzdurdu və buna görə özümdə deyildim.

Bazar ertəsi mən artıq dərsə başladım və iki həftə səylə dərslərimlə məşğul oldum. Lakin bütün bu müddət ərzində sıxıntıdan özümə yer tapa bilmirdim. Başımı qatmağa çalışaraq kampusda olan istənilən ictimai tapşırıqdan yapışırdım və hər dəfə tədbirə yeni rəfiqəmlə gəlirdim. Lakin heç nə mənim qəlbimə rahatlıq gətirmirdi. Düzünü desəm, Tanrı hər şeyi elə qurdu ki, mən özüm üçün çox tələsik qurduğum tələyə düşünmədən düşmüşdüm. Lakin mən Ona verdiyim sözü tutmuşdum. Nəhayət, üçüncü dərs həftəsi də gəlib çatdı. Mən adətim üzrə məbəd tarixi dərsində mürgülədiyim vaxt müəllimimiz d-r Ceyms Krisçen qəflətən mənim adımı çəkdi, özü də bütün sinfin qarşısında. Onun cümləsinin əvvəlini eşitməsəm də, sonra eşitdiklərim məni qəzəbdən qıpqırmızı olmağa vadar etdi. «Məsələn, cənab Makdauelli götürək, — d-r Krisçen mən tərəfi göstərərək dedi. — Əgər məbəd dünya miqyasında müjdələməyə, kolleqamızın ətrafda olan bütün tələbə qızlarla görüşə getdiyi kimi cəhd göstərsə, onda bütün dünya hələ bizim sağlığımızda xilas olacaq». Bütün sinif gülməkdən uğunmuşdu. Mən isə kitab-dəftərlərimi qucağıma alaraq gurultu ilə müəllimin stoluna tərəf tulladım.

— Bəsdir, dözdüm! — mən qışqırdım. — Nəyə görə buna dözməliyəm? Bəsdir, mən gedirəm.

Və güllə kimi binadan çıxdım.

Hara gedəcəyimi bilmirdim, yalnız onu bilirdim ki, bacardıqca tez kampusdan uzaqlaşmalıyam. Bir neçə məhəllə keçdikdikdən sonra orta məktəb binasına çatdım. Mən məktəbin yanından keçən an zəng vuruldu və məktəblilər küçəyə səpələndilər. Mən saata baxdım. Günortaya bir neçə dəqiqə qalmışdı. Telefon köşkünə söykənib, dinməz-söyləməz yeniyetmələrin mənim ətrafımda necə həyəcanla ora-bura qaçdıqlarına baxırdım. Bəlkə də, məktəb binası bir dəqiqə çəkməmiş boşaldı. Və mənə elə gəldi ki, bu insan axını mənim yanımdan əbədiyyətə axın edir. Sanki mən torpağın dərinliklərinə kök atmışdım və iflic olmuş adam kimi, bir addım belə ata bilmirdim. Hər bir yeniyetmənin simasını dəqiq aydınlıqla seçirdim, özüm isə onlar üçün, sanki görünməz idim.

Sonra mən səs eşitdim. Eşitdiyimdən o qədər təsirləndim ki, səsi həqiqətdə eşitdiyimi fikirləşdim. İstənilən halda o səs çox aydın idi. Tanrının səsi ürəyimə sancıldı: «Mən səni gənclərə müraciət etmək üçün çağırmışam. Üz çevirmə». Sadə və aydın. Nə az, nə də çox. Mən başa düşdüm ki, danmağın mənası yoxdur.

Qəflətən Billi Braytın «ruhani insan» haqqında dedikləri yadıma düşdü. Mənim həyatımda Məsihə hansı yer ayrılıb? Mən öz iradəmi Ona tabe etdirmişəmmi? Həyatımın taxtında Onu lazım olan kimi yüksəltmişəmmi? Həmin vaxt ərzində şagirdlər məktəb binasından çıxdıqları sürətlə də məktəbə qayıtdılar. Mənim müvəqqəti iflic vəziyyətim keçib getdi və mən seminariyaya qayıtdım. Tarix kabinetinə daxil olaraq hamının qarşısında doktor Krisçendən üzr istədim və kitablarımı götürərək keçib yerimdə əyləşdim. 12.30 idi. Bu andan sonra mən, «əzab təhsilə çevrildi» deməyi çox xoşlayırdım.

## On səkkizinci fəsil

Çağırış


Siz məni çağırmısınız? — seminariyanın inzibati korpusunun katibindən soruşdum.

— Təcili məlumat gəlib: siz mümkün qədər tez evə zəng etməlisiniz. — O dedi. — Həm də ki, burada sizin üçün məktub da var.

Mən zərfin üzərindəki iri xətti dərhal tanıdım.

— Bax ha! — mən yüksək səslə dedim. — Atam mənə məktub yazıb.

Yaxınlıqda avtomat-telefon taparaq, məni birbaşa dərsdən çağırmağa səbəb ola biləcək təcili nəyin baş verə biləcəyini ağlıma gətirmədən evə zəng etdim.

Dəstəyi Berta götürdü:

— Coş... — onun səsi tutuldu.

— Berta? Orada nə baş verib?

— Sənin atan...

— Nə olub ona?

— O öldü!

— Nə?

— O, dünən öldü.

— Necə yəni öldü? — mən ancaq təkrar edirdim. Daxilimdə hər şey donmuşdu. — Nə... bu, necə baş verdi? — nəhayət, mən güc-bəla ilə deyə bildim.

— O, tövlədə işləyəndə, yıxılıb.

Tövlədə yıxılıb. Lap mənim sevimli atım Dolli kimi. Bir neçə il əvvəl mən sübh tezdən onu ölmüş vəziyyətdə tapmışdım.

— Həkim dedi ki, onun ciyərinin fəaliyyəti daynıb, — Berta danışmağa başladı. — Yəqin ki, spirtli içkinin...

Mən Bertadan dəfn hazırlıqları barədə də öyrəndim:

— Cenkinsa dəfn bürosunda cümə axşamı dəfn olacaq. Bütün ailə xahiş edib ki, dəfndə son sözü məhz sən deyəsən.

— Niyə mən? — mən fikirlərimi cəmləməyə çalışdım.

— Sən ailədə yeganə imanlısan... yəqin ki, buna görə. — Mən hiss etdim ki, göz yaşları ona danışmağa mane olur.

Deməli, onlar məni belə görürlər. Mən hələ də əlimdə sıxdığım atamın açılmamış məktubuna nəzər saldım və yavaş-yavaş dəstəyi asdım. Sonra yaxınlıqdakı agentliyə getdim və Detroyta qədər ən erkən aviareysə bilet aldım. Öz otağıma qayıdaraq hava qaralana qədər pəncərənin qarşısında oturdum.

Özümü qalxmağa məcbur edərək çantamı topladım və çarpayıda uzanıb tavana baxmağa başladım. Pəncərədən bayquşların qəmgin səsləri eşidilirdi. Bir dəfə kimsə demişdi ki, «cənubi Kaliforniyanın aydın səması altında» heç vaxt yağış olmur. Yəqin ki, bu yerlərdə o, payızda və ya qışda heç zaman olmayıb. Mən uzun aylar ərzində ilk dəfə olaraq pəncərənin önündə havanın soyuduğunu və yağış iyinin gəldiyini hiss etdim. Və bu, elə qüvvətli şəkildə mənə evimizi xatırlatdı ki, göz yaşlarım öz-özünə axmağa başladı.

Səhərisi gün təyyarədə mən atamın məktubunu oxumağa başladım:

> Salam, Coş,

> Səndən xəbər tutduğuma görə şadam, — indi məndə sənin ünvanın var. Ümid edirəm ki, seminariyada hər şey qaydasındadır. Axı, biz hər ikimiz bilirik ki, Tanrı Öz iradəsini yerinə yetirmək üçün ecazkar və böyük işlər görür. Buna görə də mən artıq suallar verməyəcəyəm. Sadəcə, nə qədər fürsət var, indi etdiyinin daha yaxşı alınması üçün çalış. İsa Məsihin dediyi kimi, «tezliklə gecə gəlir, o zaman heç kim işləyə bilməz. Dünyada olduğum müddətdə dünyanın nuru Mənəm». Bu, Yəhyanın Müjdəsi doqquzuncu fəsildə yazılıb.

> Fermada sakitlikdir. Gələn həftə hələ satılmamış donuzları da satmağa hazırlaşıram. Ola bilsin ki, hətta Hernsini də satdım.

> Məhbusların qarşısında çıxış etmək üçün yenə də Ceksona dəvət etmişdilər. Bu dəfə artıq məni eşidənlərdən əlavə bir neçə yeni oğlanlar da var idi. Bu yenilərdən beşi İsa Məsihi öz Rəbləri və Xilaskarları kimi qəbul etmək üçün dua etdilər. Onlardan biri qatildir (mən sonradan bildim). O, İsa Məsihə ürəyini açanda mənim əllərimdən tutaraq körpə kimi hıçqıra-hıçqıra ağlayırdı. Mən kiməm ki, başqasını mühakimə edim? Rəbb o qorxunc çarmıxda ölümə gedəndə, Onun hər iki tərəfindəkilər cinayətkarlar deyildimi?

> Mən şəhərdə də hamıya İsa Məsih haqqında danışıram. Sən Miladda evə qayıdanda birlikdə Frenk Ostinin sexinə getməyimizi və onunla bir də söhbət etməyimizi istəyirəm. Mən inanıram ki, o, yaxşı insandır, amma hər zaman Rəbdən qaçır. Tanrının lütfünün nə olduğunun az da olsa, dadına baxması üçün kaş ki, nəsə edə biləydim! Onda o, özü Rəbbimizin nə qədər yaxşı olduğuna əmin olardı! Amma belə, məni haradasa görəndə üzünü çevirərək özünü görməməzliyə vurur. Bəlkə, heç olmasa sənə qulaq asar. Axı, belə düşünəndə, sən həmin gün kafedə bu barədə danışaraq məni sevdiyini deyəndə mən sənə qulaq asdım.

> Bu şəhərdə ondan başqa da adamlar var ki, onlarla da danışmaq pis olmazdı. Onlar da pis adamlar deyillər, sadəcə azmış və yaxud, hətta demək olar ki, dar düşüncəli insanlardır. Götürək qoca O’Brayeni. Kaş ki, sən dünən Rəbbi öz Xilaskarı kimi qəbul etmək üçün onun mənimlə etdiyi duanı görəydin! Hələ bundan bir həftə əvvəl — Çarli və Enni Katçenberqlər qəlblərini açdılar. Lakin Donna O’Brayenin tərs ürəyi var. Və əlbəttə ki, bankir Ceff Berqerlə əməlli-başlı danışmaq lazımdır. Yəqin ki, onun kasıb insan olmadığı sənə məlumdur. Bəlkə də, elə fikirləşir ki, Tanrı ona heç də lazım deyil. Amma canının xilasını heç bir pulla satın ala bilməzsən! Heç bir qızıl və gümüş buna bəs etməz. Daha bəsdir. Artıq gecdir, həm də yazmaqdan əlim ağrıdı. Təəssüf ki, Minntədarlıq Günü sən burada bizimlə olmayacaqsan. Biz sənin üçün darıxacağıq. Amma Miladda mütləq gəl. Biz səninlə buzaltı balıq ovuna gedəcəyik, unutmamısan? Mən səni möhkəm-möhkəm qucaqlayıram.

> Sənin atan


* * *

İki gün sonra mən atamın məktubunu dəfn mərasiminə gələnlərin hamısına oxudum. Onların sayı əlli-altmış nəfərdən az olmazdı. Qəlbimin dərinliyində hiss edirdim ki, atam özü də bunu istəyərdi. Atamın məktubda adlarını çəkdiyi insanlardan çoxu dəfn mərasimində idi. Onların eşidilənlərə münasibətləri müxtəlif cür, atamın məktubunda deyildiyi kimi oldu. Mən məktubu onları pərt etmək və yaxud ovqatlarını təlx etmək üçün oxumadım. Sözün əsil mənasında, atamın son istəyini onlarla bölüşmək məqsədilə oxudum.

Sonra mən həvari Pulun Filimona məktubunu oxudum. Bu, pastor Loqanın ideyası idi. O, təklif etdi ki, atamı əvvəllər Filimonun qulu olan Onisim ilə müqayisə edim. Onisim məsihçi olduqdan sonra Paula işlərində kömək edərək, sədaqətlə ona xidmət etməyə başladı. Paul Filimondan öz qulunu azad etməyi xahiş etdi. «Onisimin bir müddət səndən ayrılması bəlkə də, bundan ötrü oldu ki, sən onu həmişəlik, artıq qul kimi deyil, quldan üstün, sevimli bir qardaş kimi qəbul edəsən. — mən Filimona məktubu yüksək səslə oxumağa başladım. — O, xüsusilə, mənim üçün çox sevimlidir. Lakin həm cismən, həm də Rəbdə olaraq sənin üçün daha artıq sevimli qardaşdır. İndi məni özünə şərik sayırsansa, onu da məni qəbul edəcəyin kimi qəbul et. Əgər sənə hər hansı bir haqsızlıq etmişsə yaxud borcludursa, bunu mənim hesabıma yaz. Mən Paul bunu öz əlimlə yazıram ki, əvəzini mən ödəyəcəyəm» (1:15-19-a bax.)

Mən baxışlarımı ailəmin və dostlarımın üzərində gəzdirdim.

— Bunu mənim hesabıma yaz, həvari Paul dedi, — mən davam etdim, — icazə ver ki, bütün hesabları mən ödəyim. Dostlar, İsa Məsih də bizim hər birimizə bunu təklif edir. O, bizim günahlarımızı Öz üzərinə götürdüyünü deyir. O, məhz bunu mənim atama da təklif etmişdi. Və atam bu təklifi qəbul etmişdi. O, Məsihə özünün heç vaxt edə bilməyəcəyini etməyə imkan verdi. Bəs siz, cənab Berqer? İsa Məsihə sizin günahlarınızın əvəzini ödəməsinə icazə verərsinizmi? Bütün dünyada insan canını xilas edə biləcək qədər pul tapılmaz. Xanım O’Brayen? Xanım Ostin? Atamın məktubunda nə dediyini eşitdiniz. Siz çox yaxşı bilirsiniz ki, o, bütün bunları sizi pərt etmək üçün yazmayıb. O, sizi sevdiyi üçün bu məktubu yazıb. Mən atamın sözləri ilə, sizin canlarınız üçün olan onun göz yaşları ilə müraciət edirəm. Bu zalda atamın məktubda adlarını çəkmədiyi insanlar da əyləşiblər. Özünüz özünüzdən soruşun: İsa Məsihə sizi günahdan və ölümdən azad etməsinə icazə verəcəksinizmi? Məsihsiz biz də Onisim kimi məhduduq. Lakin biz Məsihdə azad olanda əsl həyat başlayır.

Atamı onun arzusuna əsasən, Riversayd qəbirstanlığında anamın yanında dəfn etdik. Mən ailə kağızlarını yerbəyer edib, Şerli və Cunla (Mak dəfn mərasimində bizimlə birlikdə olmaq üçün Afrikadan dərhal gələ bilməmişdi) hüquqi sənədləri qaydasına salaraq bir-neçə gün də fermada qaldım.

Bütün sənədləri qaydaya salındıqdan sonra Minnətdarlıq Gününə cəmi bir neçə gün qalmışdı. Mən dostlarıma və yaxınlarıma baş çəkmək üçün Miçiqanda bir neçə gün də qalmağı qərarlaşdırdım. Bu vaxt ərzində cənab Ostin də mənim yanıma gəldi. O, sanki bir neçə gün yatmamış kimi görünürdü. Qısa söhbətdən sonra o, mənə dedi ki, o da özü üçün Uilmotun əldə etdiyini istəyir. Biz nə vaxtsa atam öz həyatını İsa Məsihə verdiyi otaqda dua etdik. Səhəri gün mən geriyə, seminariyada dərslərimi davam etdirmək üçün Los-Ancelesə uçdum.

## On doqquzuncu fəsil

Okean maviliyi


Seminariyaya qayıtdıqdan sonra mən bütün gücümü dərslərimə ayırdım. Buraxdığım dərslərin əvəzini ödəməliydim. Yalnız bircə şey mənim diqqətimi yayındırırdı — mən durmadan anamın taleyi haqqında düşünürdüm. Yəqin ki, bu yaxınlarda atamın qəbrinin yanında onun da qəbrini ziyarət etdiyim üçün mənim hisslərim təzələnmişdi. O, artıq beş il idi ki, bu həyatda yox idi. Lakin onun əbədiyyəti harada keçirəcəyinə mən yenə də əminliklə cavab verə bilmirdim. Mən atamı yenicə sevinc hissilə dəfn etmişdim. Çünki bilirdim ki, nə vaxtsa göylərdə birləşəcəyik. Bəs mənim anam? Əgər anam orada olmasa, cənnət mənim üçün xoşbəxt yer olacaqmı? Mən bilirdim ki, ölümdən sonra həyat var və bu, mənim imanımın təməli idi. Görəsən, mənim anam xilas olubmu? Onun adı Quzunun Həyat kitabına yazılıbmı? Mənim bildiyimə görə o, öz xilasını Məsihə etibar etmək qərarına gəlməmişdi. Lakin buna baxmayaraq, tanıdığım insanlardan məhz o, məni əsil məhəbbətlə sevmişdi. O, çox şeylərdə məsihçi həyatı yaşamışdı.

Bu, onun xeyrinə hesablanacaqmı? Həvari Paulun Efes məbədinə yazdığı məktub mənə cavab verirdi: Biz əməllərlə deyil, imanla xilas olmuşuq (Efeslilərə 2:8,9–a bax.) Lakin bu, düzgün görünmürdü. Bu dünyada nə vaxtsa nəsə doğru olubmu? Vaiz kitabının müəllifinin düşündüyü kimi, «yarışı həmişə bərk qaçanlar udmur, müharibədə həmişə igidlər qalib gəlmir... ancaq zaman və fürsətdir ki, hər kəsin qabağına çıxır» (9:11).

Bəli, soyuq qış yağışları mənim əhvalıma daha uyğun gəlirdi. Milad tətili başlayanda tələbə şəhərciyi, sanki boş qalmışdı. Məndən başqa hamı dağılışmışdı. Yetim olduğumu, özümün öhdəmdə qaldığımı və doğma evimdən çox uzaqda qaldığımı düşünmək məni kədərləndirirdi. Mən özümü toplamalı, diqqətimi cəmləməli, özümü ələ almalı, ətrafdakı sakit və rahat şəraitdən istifadə edərək yeni il bayramından dərhal sonra başlayacaq sessiyaya hazırlaşmalı idim. İstirahət əvəzinə olan yuxu bəzən daha ağır yuxu gətirdiyi kimi, mən də anam haqqında olan qorxu və şübhələrlə bacara bilmirdim.

Bir dəfə səhər boşalmış tələbə şəhərciyindən keçərkən mən yalvardım: «Tanrım, bu sözlərə necə cavab verəcəyin barədə mənim heç təsəvvürüm yoxdur. Lakin mən mütləq Sənə müraciət etməliyəm. Xahiş edirəm, mənə anamın imanlı olub-olmadığını bildir. Mənim ürəyim çox iztirab çəkir və rahatlıq istəyirəm».

Haradansa ağlıma gələn istəyin təsiri ilə qərb istiqamətində otuz kilometr məsafədə yerləşən çimərliyə getdim. Maşınımı yerləşdirdikdən sonra təxminən yarım kilometr okeana uzanmış beton körpü ilə tələsmədən irəlilədim. Duzlu kimi dadını hiss edərək, yüngül okean havasını dərindən nəfəs alaraq içimə çəkdim. Körpüyə çırpılan dalğaların və başımın üstündə hündürlükdə uçuşan qağayıların səsindən başqa səs eşitmirdim. Uzaqda dalğaların üzərilə sürətlə gedən surferlərdən ibarət qrupu gördüm. Ola bilsin ki, mən də nə vaxtsa buna bənzər nəyisə yoxlamaq istəyərəm. Mən tək əyləşən balıqçının yanından keçib, bir qədər də irəliyə getdim. Körpünün sonuna çatdıqda uzanıb dincəlmək üçün xüsusi kürsü, kürsünün üstündə isə gözlərinə gün eynəyi və başına köhnə şlyapa qoymuş yaşlı bir qadın gördüm. Onun tilovu dəmir hasara dəyir, qadın isə, sanki yuxudan oyanıb soyuqdan büzüşərək göy qalın paltosuna bürünmüşdü.

— Ov necədir? — deyə mən soruşdum.

— Bol deyil... amma nəsə var, — o, yanındakı vedrəni açaraq cavab verdi. — Bir cüt kütüm və kefal var.

Cavabında başımı yelləyərək, yerli gənclərin baş çəkməyi xoşladıqları, balıqçı ləvazimatları və qəlyanaltı dükanı olan səkkizgüşəli «Rubk»aya tərəf getdim. «Rubk»anın həmişə küləyin qabağında olmasından onun damının bəzi yerləri əyilmişdi. Əslində bura bütün görünüşü ilə mənim əhvali-ruhiyyəmə uyğun gəlirdi.

Körpünün lap sonuna çatdıqda mən hasara söykəndim və aşağıya, yaşılımtıl-boz suya baxmağa başladım. Mən bir-birinin ardınca sonsuz olaraq çırpılan dalğalara baxırdım və qəflətən qəlbimə sakitlik çökdüyünü hiss etdim. Gözlənilmədən qadın səsi eşidildi:

— Mən sizin yerinizdə olsaydım, bunu etməzdim.

Geri çevrilərkən bayaq kürsüdə oturan qadının diqqətlə mənə baxdığını gördüm.

— Siz yəqin ki, oraya, suya tullanmaq istəmirsiniz?

— Nə danışırsınız! Elə-belə fikrə dalmışdım.

— Siz, deyəsən, həddən artıq düşünürsünüz. Yaxşısı budur bura gəlin, mənə yoldaşlıq edin. Sendviç istəyirsiniz? Mənim haradasa biri də qalmalıdır...

O, öz çantasını eşməyə başladı.

— Minnətdaram, narahat olmayın, — mən ona yaxınlaşaraq dedim.

— Bəs kofe necə?

— Xeyr, mən yaxşıyam, narahat olmayın.

— Onda çay? — o, çay paketini götürərək gülümsədi.

— Yaxşı, əgər sizə zəhmət deyilsə. Çaydan imtina etmirəm.

Onun üzünə gülüş yayıldı və o, tünd eynəyini çıxardı:

— Heç də zəhmət deyil, cavan oğlan. Böyük məmnuniyyətlə.

O, sanki sehrbaz kimi bir göz qırpımında çantasından qaynar su ilə dolu termos və bir neçə balaca qənd bağlaması çıxartdı.

— Plastik stəkanlarımı haraya qoymuşam? — deyə o, kürsünün o biri tərəfindəki daha bir iri çantanı eşələməyə başladı.

Bir anlıq surferlər diqqətimi özlərinə cəlb etdilər. Balıqqulağı ilə örtülmüş dalğasındıranların arasında manevr edərək, onlar, sanki ölümlə üz-üzə gəlirdilər.

— Siz, deyəsən, buralı deyilsiniz? — onun sualı yenidən mənim diqqətimi özünə cəlb etdi.

— Xeyr, xanım. Mən bu diyardan deyiləm.

— Bəs haradansan?

— Miçiqandanam.

— Miçiqan... nə olar, pis yer deyil. Bunu götürün. — o, tüstülənən stəkanı mənə uzatdı. — ehtiyatlı olun, qaynardır. Bəs nə üçün Miladda evə getməmisiniz?

Mən başımı yellədim:

— Əslində, mən evdən yeni qayıtmışam. Mən burada La-Miradada oxuyuram.

— Doğrudan? Onda siz yəqin ki, Talbot seminariyasında oxuyursunuz.

— Doğrudur, mən seminariyada oxuyuram. Siz onun haqqında bilirsiniz?

— Əlbəttə, oğlum, onun haqqında kim bilmir? Axı, mən də məsihçiyəm. Siz özünüz üçün ən yaxşı məktəbi seçmisiniz.

— Lakin bir şey var ki, hələ də öyrəşə bilmirəm, — onun mənə zillənmiş baxışlarını hiss edərək dedim.

— Siz məni əl çəkmədiyimə görə bağışlayın... amma, yenə də, nə üçün Miladda evə getməmisiniz? Pulla bağlı çətinliklər var?

Mən güldüm:

— Hal-hazırda mənim yenicə yol gəldiyimi nəzərə alsaq, hə. Amma ümumiyyətlə isə, xeyr... — mən onun daha dəqiq izahat gözlədiyini gördüm. — Mənim atam bu yaxınlarda vəfat edib.

— Başınız sağ olsun.

— Hər ehtimala qarşı, o, Rəbbi tanıyaraq getdi. Və mən buna görə Rəbbə minnətdaram.

— Amin. — o dedi. — Bəs ananız?

— Anam beş il bundan əvvəl vəfat edib.

— Bəs kiminiz qalıb? Qardaşınız? Bacınız?

— Bəli, var. Lakin biz çox da yaxın deyilik. Deməzdim ki, bizim çox xoşbəxt ailəmiz olub.

— Bəli, belə də olur, — o, başını yellədi.

Bu an onun tilov ağacı möhkəm qatlandı. O, qısa bir müddət balıqla mübarizə etdi, sonra isə tilovu mənim əlimə dürtdü.

— Siz çəkin! — o qışqırdı.

— Bir dəqiqə! — mən cavabında güldüm.

— Əgər çıxarda bilsəniz, özünüzə saxlayarsınız.

Mən bu balığı harada saxlamaq və hazırlamaq haqqında heç bir anlayışım olmadan gülümsədim. Əsir inadla mübarizə aparırdı, lakin mən axır ki, onu sudan çıxartdım.

— Bu, əla iş oldu! — qadın sevincdən cuşa gələrək mənim kürəyimə də döyəclədi. — Bu, sibasdır. Çox dadlı balıqdır, oğlum! İndi isə mənə kömək edin, qarmağa yem qoyun.

Mən ona kömək etməyə çox şad idim. O, balığı vedrəyə buraxdı və balıq bir müddət orada çabaladı. Qadın qarmağa taxmaq üçün yemi, xırda ançousu mənə verdi.

— Miçiqanda mənim xalam qızı yaşayırdı, — o dedi. — Hansısa kiçik şəhərdə.

— Bəli, orada kiçik şəhərlər çoxdur.

— Onun adı necə idi? Onun oraya getməsindən o qədər çox illər keçib ki... Yunion-siti! Hə belə idi adı.

Mən gözlərimi ona zillədim:

— Necə dediniz? — mən soruşdum.

— Yunion-siti. Xalam qızı Yunion-sitidə yaşayırdı. Eşitmisiniz?

— Mən orada doğulmuşam.

— Bax ha! Kimin ağlına gələrdi?

— Sizin xalanız qızının adı nə idi?

— Edit Coslin. O, Uilmot Makdauell adlı adama ərə getmişdi.

— Oy! — mən tilovla əlimi deşdim. — Onlar mənim valideynlərimdir!

— Ola bilməz! — onun üzü işıqlandı. — Sən yəqin ki, Coşsan!

O, yerindən qalxaraq mənim çiyinlərimdən tutdu və düz gözlərimə baxdı. Mən onun gözlərində anamın gözlərindəki kimi bozumtul-mavi rəngdə çillər gördüm. Bizi əhatə edən okean kimi.

— Biz səninlə heç vaxt görüşməsək də, anan sənin haqqında mənə danışıb. Mən isə Emmayam, sənin ananın xalası qızı! Mənə sadəcə Emma xala de.

Mən danışıq qabiliyyətimi itirmişdim.

— Bir işə bax! Axırıncı dəfə sənin ananı 1952-ci ildə görmüşdüm.

Mən isə hələ də ağzımı açıb bir söz deyə bilmirdim. Elə bil dilim ağzıma yapışmışdı.

— Mən Emma xalayam, oğlum.

— Emma xala, — mən ancaq təkrar edə bildim.

— Mən sənin ananla Aydaxoda böyümüşəm.

— Aydaxo...

— Burax bu qarmağı! İndi evə gedib nahar edəcəyik. Milad bayramı üçün hər iki oğlum mənim yanıma gəlib və mən çox istəyirəm ki, onlar səninlə tanış olsunlar. Beləliklə, yaxşısı budur yığışmağıma komək et.

Lakin mən hələ də sarsıntıdan özümə gələ bilmirdim. Nəhayət, dərhal olmasa da, danışıq qabiliyyətim özümə qayıtdı:

— Emma xala, mən sizdən mütləq bir şey soruşmalıyam. Ola bilsin ki, yalnız siz mənə cavab verə bilərsiniz.

— Soruş, oğlum.

— Siz təsadüfən bilmirsiniz, mənim anam öz həyatını Rəbb və Xilaskarı kimi Məsihə etibar etmişdimi?

Emma öz çantalarını yerə qoydu. Bəlkə də, mənim gözlərimdə elə böyük əzab və səbirsizlik var idi ki, mən onun baxışlarındakı cavab şəfqətini görməyə bilməzdim. Onun verəcəyi cavabın mənim üçün nə qədər vacib olduğunu başa düşərək, o, mənim əllərimi öz əlləri ilə tutdu:

— Təbliğçilər dirçəliş çadır xidməti ilə bizim şəhərimizə gələndə sənin ananla mən yeniyetmə idik, — o, yumşaqcasına cavab verdi. — Biz mütləq hər gecə toplantılara gedirdik. Bizim üçün həmin günlər xüsusi hadisə idi. Orada o qədər maraqlı idi ki! — o, mənim əllərimi sıxdı. — Dördüncü gün isə... hə, yadıma düşdü, bu, toplantının dördüncü günü idi. Biz onunla qəti qərara gəldik. Əl-ələ tutaraq, Məsihi qəbul etməyə getdik!

— Doğrudan?

— Bəli, hər şey məhz belə oldu.

— Şükür Rəbbə! — mən Emma xalanı qucaqlayıb, onun hər iki yanağından öpərək qışqırdım. — Emma xala, siz duaların ən imkansızının cavabısınız!

Deyəsən, biz elə möhkəm səs salmışdıq ki, yaxınlıqda oturan balıqçılar da bizə tərəf baxırdılar.

— Rəbbə şükür olsun! — mən yenə də qışqırdım, — Bütün xeyir-duaların mənbəyi olan Tanrıya şükür olsun!

Mən hasara tərəf qaçıb, üzümü surferlər tərəfə tutaraq var gücümlə qışqırdım:

— Minnətdaram Sənə, İsa Məsih!

Mən Emma xalaya təxminən yarım saat bundan əvvəl Tanrıya anamın imanlı olub-olmaması, göylərdə onunla görüşə biləcəyimi mənə bildirməsi üçün dua etdiyim haqqında danışdım.Və budur, mən burada heç bir insanı tanımadığım cənubi Kaliforniyada olmalı və heç kəsi tanımadığım halda, mənim anamı tanıyan kiminləsə rastlaşmalı idim! Mən bu duaya cavab alacağımı heç ağlıma gətirmirdim, amma bax, üstündən doxsan dəqiqə keçməmiş Rəbb mənə açdı ki, mənim ata-anam təkcə torpaqda bir-birinin yanında uzanmayıblar, həm də Səmavi Şəhərə daxil olaraq, indi böyük izdihamla birlikdə Quzunun taxtı önündə səcdə edirlər. Mənim ağrılarım keçdi və daha göz yaşı tökməyə ehtiyac yox idi. Emma xala ilə mən dayanacağa tərəf getdik və mən əşyalarını maşına yığmaq üçün ona kömək etdim. Sonra öz maşınımla onun ardınca evlərinə getdik və mən onun oğulları ilə tanış oldum. Biz birlikdə əla nahar etdik. Nəhayət, Miladı birlikdə qarşılamaq üçün mənim də ailəm vardı! Biz görüşüb ayrıldıq və mən geri qayıtdıqda sahil yolunda daha çox olmaq üçün ən mənzərəli yolu seçməyi qərara aldım. Mən sadəcə, okeanın yanında daha çox olmaq istəyirdim. O, Tanrının əbədi və hüdudsuz lütfünü xatırladaraq göz işlədikcə uzanırdı. Nə vaxtsa mənim həyatım məyusluğun biri qurtarmamış digəri başlayan, ardı-arası kəsilməyən bədbəxtliklər və uğursuzluqlardan ibarət idi. Lakin indi mən ecazkar və təsvirolunmaz qəlb rahatlığı yaşayırdım. Tanrının sülhü hər cür düşüncədən üstündür! (Filipililərə 4-7-yə bax.) Mənim üçün nə hazırlamağından asılı olmayaraq, gələcəklə qarşılaşmağa hazır idim.

## Epiloq

Mənim hüquqşünas olmaq arzum həyata keçmədi. Bunun əvəzinə, mən Billi Brayt tərəfindən yaradılmış «Kampus Kruseyd» təşkilatına qoşularaq, əlli ildən də artıq vaxtdır ki, xidmət çağırışımı həyata keçirirəm. İl ərzində min mildən daha çox məsafə qət edib (bəzən düşünürəm ki, vaxta qənaət etmək üçün niyə Tanrı mənə qanad vermir), minlərlə gənc insanlara müraciət edərkən, Tanrının mənim üçün etdikləri qarşısında ötüb keçməyən ehtiramda qalıram. İsa Məsihin Xoş Xəbərini çatdırmaq vəzifəsi mənim üçün köhnəlmiş və yaxud məcburiyyət qarşısında edilən iş olmadığı üçün, «sənətim» heç vaxt lazımsız olmur. Mənim arzum bu işi Tanrının icazə verəcəyi qədər daha çox görməkdir. Əvvəlki bütün məhdudiyyətləri geridə qoyub yaşamaq üçün O, məni gücləndirir və ruhlandırır. Mənim üçün hər gün bayramdır. Hər dəfə mikrafona yaxınlaşdıqda, Tanrımızın necə yaxşı olduğunu xatırlayıram.

Məsih haqqında bu qədər danışmaq imkanı məndə haradandır? Tanrının sadə və təmiz lütfü sayəsində. Bu gün də başa düşə bilmədiyim səbəblərə görə. Uşaq vaxtı başıma gələnləri — uşaqlıqda seksual zorakılıqdan aldığım yaraları, alkoqoldan və qəzəbdən dağılmış ailəni, kəkələdiyimdən yaranan dəyərsizlik hissindən azad olmaq üçün göstərdiyim əzabverici cəhdləri Tanrı məndən götürdü və yuxarıdan, Tanrının Ruhundan doğulmuş insanı, öz keçmişinə rahatlıqla baxan, tamamilə yeni Coş Makdauelli yaratdı. Mənim zəifliklərim, Onun gücünün ən yaxşı nümunəsidir.

Mən həvari Paulun 1-ci Korinflilərə (1:27,28) məktubunda yazdıqlarının canlı nümunəsiyəm: «Allah isə müdrikləri utandırmaq üçün dünyanın ağılsız saydıqları, güclüləri utandırmaq üçün dünyanın zəif saydıqları, dünyanın dəyərli sayılanlarını heç etmək üçün dünyanın xor baxdıqları, əsilsiz və dəyərsiz sayılan kəsləri də seçdi». Həvarinin bu sözləri yüz faiz mənə aiddir.

Mən onun gücünə bürünub cəsarətlə irəli gedirəm və bütün dünyanı gəzərək tələbə şəhərciklərində gənclərə birbaşa və açıq Müjdə Xəbərini çatdırıram. Bəlkə də, bu, kiməsə ağılsızlıq kimi görünə bilər, lakin məhz mənim çağırışım mənə mənəvi güc verir və çalışqanlıqla doldurur. «Mən Müjdədən utanmıram, çünki o, iman edən hər kəsin — əvvəlcə Yəhudinin, sonra da Yunanın xilası üçün Allahın qüdrətidir» (Romalılara 1:16). Və artıq ağıllı olub, olmadığın, radikal və yaxud mülayim baxışlara malik olduğun, kasıb və ya imtiyazlı ailədən olmağın vacib deyil, Müjdə istənilən insanın həyatını yeniləmək gücünə malikdir. Tanrı mənim həyatımı yenilədi və əgər icazə versəniz sizin də həyatınızı yeniləyəcək. İsa Məsihi həyatınızın Rəbbi kimi qəbul etməyinizə mane olan həyati şəraitlərə təslim olmayın. O, sizi həddən artıq çox sevir və sizinlə ünsiyyətdə olmaq istəyir. İsa Məsih deyir: «Budur, Mən hər şeyi yenidən qururam... Mən susayana həyat suyunun qaynağından müftə su verəcəyəm» (Vəhy 21:5,6). O, sizin ürəyinizin qapısı qarşısında dayanıb, döyür. Siz öz ürəyinizin qapısını Ona açaraq, həyatınızın hər tərəfini, hər sahəsini Onun əllərinə verə biləcəksinizmi? Siz Onu Rəbb və Xilakarınız kimi qəbul etməyə razısınızmı? Əgər razısınızsa, bu sadə duanı etməklə bunu elə indi edə bilərsiniz:

> Rəbb İsa, mənim Sənə ehtiyacım var. Mən bilirəm ki, günahkaram. Mənim günahlarıma görə çarmıxda öldüyün üçün Sənə minnətdaram. Mən günahlarıma görə tövbə edirəm. Məni bağışla və təmizlə. Mən inanıram ki, Sən yeganə yol, həqiqət və həyatsan. Mən elə indi öz həyatımı Rəbb və Xilaskar kimi Sənə etibar edirəm. Mənim həyatıma daxil ol və məni dəyişdir. Sənə iman edə bildiyim üçün Sənə minnətdaram. Məsihin adı ilə dua etdim, amin.

Əgər siz İsa Məsihi Öz Xilaskarınız və Rəbbiniz kimi qəbul etdinizsə, bilin ki, O, sizin daha da böyüməyinizi istəyir. Bunu mən də istəyirəm. Məsihin sizin həyatınızı tamamilə və sona qədər həqiqətən dəyişdiyini görmək üçün sizə kömək etmək istəyirəm. Bizim www.josh.org/undaunted adlı İnternet-səhifəmizə daxil olun və mən orada sizə dəstək ola biləcək, əldə etdiyiniz iman yolunda böyüməyinizə kömək edə biləcək və həyatınızın yeni ecazkar istiqamətində möhkəmlədə biləcək çox şey barədə bölüşə bilərəm. Tanrı indi və əbədiyyən sizi xeyir-dualandırsın.

# Qeyd

1

Will You Still Me Tomorrow? / Cerri Qoffin və Kerol Kinq, bu mahnı ilk dəfə «Şirell» qrupu tərəfindən 1960-cı ildə ifa edilib.

2

Böyük depressiya (İng. Great Depression) — 1929-cu ildən başlayaraq 1939-cu ilə qədər davam edən ümumdünya iqtisadi böhranına verilən addır. Böyük depressiya digər ölkələrdə də hiss olunmasına baxmayaraq, onun ən çox təsir etdiyi ölkələr ABŞ, Kanada, Böyük Britaniya, Almaniya və Fransa idi. Ən çox sənaye şəhərləri əziyyət çəkdi və bir çox ölkələr tikintini dayandırdı. Alıcılıq qabiliyyətinin aşağı düşməsi nəticəsində kənd təsərrüfatı mallarının qiyməti də 40-60% ucuzlaşdı. Rus dilində «Великая депрессия» termini, ABŞ-da baş verən iqtisadi böhranla əlaqədardır — Redaktor qeydi.

3

Feyt, Houp, Çariti — (ingilis dilində Faith, Hope, Charity) — İman, Ümid və Məhəbbət deməkdir.

4

Pandemoni (mifologiya) — yunan mifologiyasında pis ruhların toplaşdığı yer. — Redaktor qeydi.

5

2 Korinflilərə 5:17-yə bax.

6

İnn məhkəməmələri — bu, ingilis vəkillərinin yaşadığı, təhsil aldığı və məhkəmə apardığı dörd inzibati — Qreys İnn, Linkolns İnn, Middl-Templ və İnner-Templ bina kompleksidir. Londonda Vəkillərin birləşməsi XIII əsrdə baş vermişdir. Bu birliyə hər bir hüquqşünas daxil olmalı idi. Beləcə, şəhərdə məhkəmə məhəlləsi yaranmışdı. Linkolns–İnn — bu, eyni zamanda həm vəkillərin möhtərəm icması, həm də onların məskunlaşdığı məhəllə idi. Burada qırmızı kərpicdən tikilmiş tarixi binalar qorunub saxlanırdı. Binalar arasında yaşıl və gözəl bağlar salınmışdı. — Redaktor qeydi.

7

Oksbridj — bu, dünyanın yüksək nüfuzlu Kembric və Oksford universitetlərini işarə etmək məqsədilə, Böyük Britaniyada tez-tez istifadə olunan ümumi anlayışdır. — Redaktor qeydi.

8

Klayv Lyuis, «Sadəcə məsihçilik».

9

Frenk Morison, «Daşı kim tərpətdi»/ Frank Morison? Who Moved the Stone? (Grand Rapids? MI:Zondervan? 1987) 193.

10

«Müq. Pavelin həvariliyi və söhbətləri». Sitat: Xana Mor/An Essay on the Character and Writings of Saint Paul? Volume 2 (London: T. Cadell and W. Davies? 1815) 286-287.

11

Sitat: Con Filips / Yohn Phillips? Explring 1 Corinthians? “An Expository Commentary (Grand Rapids, MI: Kreqel, 2002), 343.

12

Sitat: Saymon Qrinlif / Simon Greenleaf, «An Examination of the Testimony of the Four Evangelists by the Rules of Evidence Administered in the Courts of Yustice» (Grand Rapids, MI: Baker, 1965), 29.

13

Bax: http://www.jfklibrary.org/JFK/LifeofJohnFKennedy.aspx?p=4.

14

Campus Crusade for Christ (ingil.) — «Kampus Kruseyd» və ya «Məsih uğrunda tələbə hərəkatı», 1951-ci ildə Bill Brayt tərəfindən yaradılıb. — Redaktorun qeydi.

15

Havasupay, havasuplar, əsil adı havasubaya (Havasu Baaja — «firuzə rəngli su adamları») — 800 ildən cox müddət ərzində Arizona Ştatının şimal-qərbində yaşayan hind qəbiləsi. Digər hind qəbilələri kimi, ABŞ ərazisi ilk Amerika mühacirləri tərəfindən mənimsənildikdə havasupaylar da rezervasiyaya uğradılar. 1975-ci ildə ABŞ qəbiləyə 750 km torpaq qaytardı. — Redaktorun qeydi.