Toni Entoni

Anžela Littliň gatnaşmagynda

GAPLAŇYŇ ELDЕKILEŞDIRILIŞI

DOWZAHYŇ DÜÝBÜNDЕN ŞÖHRADYŇ BЕÝIKLIGINЕ

Bütindünýä derejesindäki kun-fu ussadynyň iň ýokary derejedäki hakyky taryhy

Bu kitaby çöldekäm, meni çagyran, häzirem başgalary çagyrmagyny dowam etdirip ýören Maýkl Raýta bagyşlaýaryn.

Gaplaňy eldeki etseň, aždarhanam ýeňersiň.

Hytaý nakyly

Onsoň Gökden aşak inen bir perişde gördüm. Onuň elinde dowzahyň açary bilen bir uly zynjyr bardy. Perişde aždarhany, ýagny iblis ýa şeýtan diýlen ol köne ýylany tutup, müň ýyllygyna baglady. Müň ýyl dolýança, ikilenç milletleri azdyrmasyn diýip, ony dowzaha zyňdy, baglap möhür basdy.

Ylham 20:1–3

Minnеtdarlyk

Bu kitabyň ýazylyp başlan wagtyndan, çap bolup çykýança geçilen ýoly men ýekelikde geçmedim. Bu kitabyň döredilmegine köp adamlar özleriniň goşantlaryny goşdular.

Ilkinji nobatda men paýhaslylygy üçin aýalym Sara Entonä minnetdarlyk bildirmek isleýärin. Ol meniň iň gowy dostum, ýadamazak ruhlandyryjym we talapkär tankytçym boldy, şonuň ýaly bolmaklygyna hem galýar. Kanagatlanma getirýän, käwagt hem, ysgyndan düşme getirýän gullugymda ol meni ýylgyrma bilen goldady, kynçylyklary ýeňip geçmäge kömek etdi we öňe hereket etmäge ruhlandyrdy. Mundan başga-da, maňa mydama: «Kaka, biziň seni göresimiz geldi» — diýip, öýe gelenimde aýdýan we gujaklap hem ogşap, kakasynyň, hemme zatdan öňürti, oýunlaryň deň hukukly oýunçysy we gyzykly gürrüňçi hökmünde ýatladan ogullarym Etan bilen Ýakubyň öňünde men bergilidirin.

Anžela Little aýratyn minnetdar, sebäbi onuň biziň umumy işimize bolan çuň wepalylygy bolmadyk bolsa, onda bu kitap ýazylman galardy. Hakykatynda, munuň ýaly awtordaş hakda diňe arzuw etmek bolar. Biz biri-birimize ilkibaşdan düşünýärdik. Onuň tükenmezek ruhubelentligi meni diýseň ruhlandyrdy. Anžela, bu işe başlanyň üçin we işi soňuna çenli alyp çykanyň üçin köp sag bol. Maňa — meniň kim bolanyma we kime öwrülenime düşüneniň üçin sag bol.

Men özüme dostluk kömegini bermekden we goldamakdan hiç wagt boýun towlamandygy üçin Anželanyň adamsyna hem minnetdarlyk bildirmelidirin. Olaryň birazrak wagtlap ejesiniň üns bermesinden mahrum bolan ogullary Semýuele hem minnetdar. Men bu ýerde bu kitabyň üstünde işlän wagtynda, Anželany dürli tarapdan goldan köp dostlaryny we maşgala agzalaryny, aýratynam, Gordon hem Doroti Littlleri, Toni hem Lindi Smiti, Kristofer we Lindataýry ýatlaman geçip bilmerin. Olaryň uly kömegi we goldawy üçin minnetdarlyk bildirýärin.

Şeýle hem, bu proýekte gyzyklanandyklary, aýgytlylyklary hem-de bu proýekte bolan ynamlary üçin Malkolm Dauna we «Authentic Publishing» neşirýatynyň işgärleriniň hemmesine minnetdarlygymy bildirmek isleýärin.

Meni özümiň edebi gullugymda ýolbaşçysyz we öwüt-nesihatsyz galdyrmadyk doganlyk birleşmesine, has takygy, Robert Lende, Martin Edä, Sar Ýuredweýe Entonä, Deýwid Koulmana, Deýwid Dýuelle, Patrik Rassel — Motta, Tina Mee, Jeýn Kristiana we Luka Dobsana ýürekden minnetdarlyk bildirýärin.

Öz halypalarymy — Jorj Werweriň, Stiwen Himberiň, Gwin Jordanyň, Deýwid Çadwiknyň we Pol Uilkoksyň adyny tutaýmak galdy. Bular öz maslahatlary we akyldarlyklary bilen meni bu işe gönükdirdiler we meniň durmuşymy hem işimi baýlaşdyrdylar.

Toni Entoni

1-nji bap

Şeýn D’Souzy indi öz ejesem tanamazdy. Tussaglar onuň görer ýaly edilmedik bedenini kameranyň polundan göni manysynda gyryp aldylar. Ol ýenjilendi, persalady, zorlanylandy we maýyp edilendi. Gan sowuk betonyň üstünden ullakan gyzyl tegmil bolup akdy. Ony türmäniň keselhana bölümine alyp gidenlerinde, gan bütin koridoryň ugruna dökülip gitdi. Tussaglar aýaklaryny şarkyldadyşyp, ýerli-ýerlerine dargadylar. Şri-Lankanyň ýaş ýaşaýjysyny kimiň gynanyny biziň hemmämizem gördük, ýöne hijimizem ýekeje agyz gürlemedik. Ýolbaşçylaryňam perwaýyna däldi. «B» bölümde bir jenaýatçy — olaryň biriniň atlandyryşy ýaly, fylakismenos — az bolýardy, ine, bolany şudy. Onuň ýerini tizara başga biri eýeleýär. Hiç hili derňew bolmaýar, şol sebäpden hem, hiç kim jezalandyrylmaýar. Meniň dostum adalaty gözlejek bolup, azara hem galyp oturmaly däldi.

Nikosiýanyň Merkezi türmesindäki bu epizod ortaça ýagdaýdy. Biziň aramyzda ganhorlar, neşe satyjylar, kontrabandistler, gangsterler, çagalary zorlanlar, zorluk ulanyjylar, terroristler, ogrular, kezzaplar — adam zaýalygynyň görnüşlerinden toplanylan solýanka bardy. Has takygy, hiç kime gerek bolmajak paty-puty hökmünde kipr türmesiniň porsy şepbigine atylan barypýatan haramzadalar we gutaran şowsuzlardy.

Türmede köp düzgünleri kemsiz ýerine ýetirmek gerekdi, ýogsam, olar ýazylmadyk kanun bolup durýardy. Bu ýerde biziň her birimiz zorluk kadasy boýunça ýaşaýardyk. Muňa gazaply wajyplyk bardy. Aňryýany bilen seresap bolmaly bolýardy. Her kim özüni goramalydy. Gan diňe güýmenje gerek bolany üçin az dökülmeýärdi. Şeýle-de bolsa, Hudaý bar, näme üçindir, edil ylalaşyk baglaşan ýaly, Şeýn bilen aramyzda nähilidir bir baglanyşyk bardy. Öz gözlerimiň öňünde bolan zada seredenimde, men içimde zordan saklaýan gorkunç gaharyň möwç alýanyny duýdum.

Al Kapone — grekleriň atlandyryşy ýaly, «Alkaponi» ýigrenji, deýýus subýektdi. Onuň hakyky familiýasyny hiç kimem bilmeýärdi. Ol duranja däli, ruhy keseli bolan jenaýatçydy. Munuň ýalylary ýörite psihiatrik bejerişhanalara ibermegi sud guramalary asla «ýatdan çykarypdyrlar», şonuň üçin akylyndan azaşan jenaýatçylar hem, beýleki tussaglaryň arasynda möhletini geçirýärdiler. Olara hiç hili kanun täsir etmeýärdi. Alkaponi şonuň ýalylaryň iň erbedidi. Ýabany kiprli ýekedi, hiç kim bilen dostlaşmaýardy, özem, diňe öz dilinde gürleýärdi. Ol adam öldüreni we toparlaýyn zorlama üçin türmede otyrdy. Ol hakyky dälidi. Eger beýlekiler otjagazlardan we şirewodan [1], ownuk ogurlykdan (ilki biri-biriniň çilimini we şokoladyny ogurlaýardylar. Bularyň ikisem, türmede esasy walýutanyň roluny oýnaýardy) ýa-da her hili ownuk işlerden keýp alýan bolsalar, Alkaponi öz wagtyny beýleki tussaglary maýyp etmek we terrorlamak bilen geçirýärdi. Onuň özi ömürlik tussaglykda otyrdy we edil kimdir biriniň tabşyrygyny ýerine ýetirýän ýaly, adaty bolmadyk janypkeşlik bilen biziň türmedäki durmuşymyzy duranja dowzaha öwürýärdi.

Alkaponiniň Şeýni gazaply parçalan güni men dostum üçin ar almaga kasam etdim. Alkaponi menden ýarym metre golaý uzyndy. Ol myşsalaryny ösdürýärdi, şonuň üçin onuň elleri meniň aýaklarymdan inçe däldi, ýöne men ony ýeňip biljekdigime ynanýardym. Ony boş ellerim bilen ýok etjekdigimi, öldürjegimi bilýärdim, ýöne ilki bilen Şeýne degen her urgusy, oňa eden her bir ýigrenji hem haramzada işleri, Şeýniň her bir damja gany üçin ezýet çekmäge mejbur ederin.

Şondan soňky günlerde türmede nämedir bir zada garaşýan eziji hem çydam edip bolmajak atmosfera boldy. Meniň Alkaponiden ar aljakdygymy hemmeler bilýärdiler. Häzir meni eýýäm hiç zat saklap bilmeýärdi. Men diňe amatly pursatyna garaşýardym. Iki hepdä golaý wagt geçdi, men bolsa, şol akly çaşany eden zatlarynyň hemmesi üçin ezýet çekmäge mejbur etmegi arzuw edip, gün geçdigiçe ot alýardym. Ony öldürmek maňa azdy. Men ony peselip, rehim soramaga mejbur etmek, soň hem, ata-babalarynyň ýanyna dowzaha ibermek isleýärdim. Men kun-fu boýunça dünýä çempionydym, şonuň üçin ony aňsatlyk bilen tike-tike edip bilýärdim. Maňa tapawudy ýokdy, men boş ellerim bilen onuň hötdesinden gelip bilýärdim. Şol wagtlar men, edil beýleki tussaglaryň köpüsi ýaly, ýanymda tyg göterýärdim. Biz ol tyglary howpsuz päkilerden ýasaýardyk-da, dilimiziň astynda ýa-da bilinmegi aňsat bolmadyk gizlin ýerlerimizde saklaýardyk. Ýöne bu ýagdaý türmeçileri asla biynjalyk etmeýän ýaly bolup görünýärdi. Käbirleri mundan zalym keýp alýardylar. Beýlekileri bolsa, muňa gözlerini ýumýardylar. Bir tussagyň beýlekisiniň damagyny çalany bilen olaryň näme işi bar?

«Gammodi bastardos!»— Garaşylmadyk ýagdaýda garaňky, boş koridorda Alkaponiniň gyryksy sesi ýaňlandy welin, meni bar güýçleri bilen diwara ýapyşdyrdylar. Men özümi duýdansyzlyga salandyklary üçin özüme gaharlandym, ýöne eýýäm ganyma adrenalin gelip başlapdy. Ahyrsoňy, bu deýýus bilen söweşmäniň wagty geldi!

Bu haramzada burnuny ýüzüme degrip, äpet göwresiniň agramy bilen meni ýere ýazanda, onuň porsy deminden ýaňa ýüregim bulandy. Päkiniň tygy meniň boýnuma direldi — indi islendik pursatda ol meniň ýeňsämdäki damary kesip bilýärdi. Şol pursatda men boş duran çep elim bilen onuň ýalpyldawuk ýüzüne ýapyşdym, şonda uly barmagym Alkaponiniň gözüniň hanasyna direldi: men onuň gözüni oýmaga taýýardym. Biz tutluşdyk, men tiz hem takyk akyl ýetirip, ýekeje-de artykmaç hereket etmedim. Men Alkoponiniň islendik pursatda bokurdagymy kesjegini bilýärdim, ýöne munuň eýýäm hiç hili ähmiýeti ýokdy. Meniň üçin eýýäm hiç zadyňam ähmiýeti ýokdy. Hawa, meniň ölmegim mümkindi, ýöne ilki ol ölmelidi.

Men Alkaponiniň ganyna suwsapdym. Onuň gözüni çykarmak, soň hem, gulagyny dişlemek meniň üçin hiç zatdy. Mende gazap gaýnady, ýöne men birden üýtgeşik bir zat duýdum. Bir sekundyň dowamynda täsin bir duýgy meniň içime böwsüp girdi — meniň ýüregimde göreş gitdi. Onuň Alkaponä hiç hili dahyly ýokdy. Bu söweş meniň içimde turdy. Men edil özüm üçin täze gata düşen ýaly boldum. Bu gatda meniň içimde berk kök urup, özümi zalym ganhor eden dogabitdi instinktleriň duşmançylykly hereket etmesi bes edildi. Men Alkaponiniň gulagyna ýapyşjak bolanymda, birden kelläme şu gün ertir bilen okan zadymyň şekili peýda boldy. Bir adamy adalatsyz aýypladylar we tussag etdiler, onuň dosty bolsa, ony gorajak bolup, aýyplaýjynyň gulunyň gulagyny kesýär. Alkaponiniň gulagy meniň dişlerimden bäş santimetr aralykdady.

«Ýeri, bol-da, Toni, dişle. Beýle etmek seniň üçin hiç zadam däl» — diýip, instinktiň sesi maňa pyşyrdady

«Ýok, dur… gylyç alanlaryň hemmesi gylyçdan ölýändir…». Bu birden nireden peýda boldy?

«Bolsana, onuň gulagyny dişle-dä! Sen nämä garaşýarsyň?»

Mende gorky bilen ar alma teşneligi göreşýärkä, Alkaponi boş eli bilen meniň gasygyma urdy. Ol özüniň gara, döwük dişlerini görkezip, gaharly ýylgyrdy. Şu arada meniň barmaklarym onuň ýüzüne ýapyşyp, gödeksi derisini çekýärdi we goparara gelipdi. Men ýene ses eşitdim.

«Ýeri, sen nämä garaşýarsyň? Onuň özüňi kesim-kesim etmegine, soň hem, Şeýni edişi ýaly edip zorlamagyny isleýärsiňmi?». Emma nämedir bir zat meni saklap durdy. Ýöne özümi nämäniň saklaýanyna düşünmeýärdim. Özüm diwara gysylan bolsamam, men bu deýýusy berk saklap durdum, ýöne indiki ädimi ätmäge nämedir bir zat ýol bermeýärdi. Meniň içimde iki ses göreşdi. Minutlar geçdi, Alkaponiniň ýüzünden der damjalary syrykdy, ýöne şol wagt meniň üçin wagt saklanan ýaly boldy. Sesleriň jedeli tutuş durkuma degişli bolup, durmuşymyň manysyna, özüm islemesem hem, kime öwrülendigimiň düýp özenine garşy baş göterdi.

Men haýsy sesiň ýeňmelidigini bilýärdim. Hawa, soň näme? Men bu kemakyla ýan berip, dostum ýaly maýyp bolmalymy? Ýa-da men täze duýga, şeýle ýan bermezek bolan täze sese, dogrudanam, ynanmalymy? Garaşylmadyk ýagdaýda meniň agzymdan sözler çykdy. Olar asuda, düşnükli, degerli sözlerdi. Alkaponi diňe grekçä düşünýärdi, ýöne men bu sýurrealistik pursatda iňlisçe gürledim. Bu sözleri aýdyp, men nämedir bir zada garaşyp, ony birazrak goýberdim.

Şol pursatda edil iň güýçli elektrik razrýady bedeninden geçen ýaly bolup, Alkaponi silkindi. Derden ýaňa şepbeşip duran Alkaponi sandyrady we tutuş bedeni towuk derisi ýaly boldy. Onuň gorkudan dolan gara gözleri garaňkyda ýaldyrady — men hüjüme taýýarlandym. Emma Alkaponi garaşylmadyk ýagdaýda ýumrugyny açdy welin, men azatlyga çykdym. Biz biri-birimizi gözlerimiz bilen ýok etjek bolup durduk, biziň aramyzda bary-ýogy birnäçe santimetr bardy. Birdenem, Alkaponi yzyna öwrülip, ökjäni göterdi. Ol edil jyn uran ýaly bolup, küýkerip hem kellesini elleri bilen tutup ylgady.

Alkaponiniň garaňkyda ýitip barýan şekiline seredip durşuma, men onuň kalbyňy buza öwrüji, beton diwarlarda köp gezekler ýaňlanan sesini eşitdim.

Boýnumy sermeläp, men Alkaponiniň tenime ýapyşyp duran tygyny aýyrdym. Derimde tygdan hiç hili-de yz galmady.

2-nji bap

Bu nätanyş biziň öýümizde peýda bolanda, men dört ýaşymdadym. Meniň ýadyma düşüşine görä, bize hiç kim gelmeýärdi, şonuň üçin gapymyzyň zaňy jyňňyrdanda, men ýokarky otagdan ylgap çykdym-da, basgançagyň ýanynda bilesigelijilik bilen durdum. Kakam ol adamy öýe saldy-da, myhman otaga çagyrdy. Nätanyş hem, meniň ejem ýaly, hytaýly bolup çykdy. Men ýuwaşjadan aşak düşüp, çalaja açyk duran gapydan seredip başladym. Ulular gürleşdiler, ýöne şeýle ýuwaş gürleşendikleri üçin men olaryň näme hakda gürrüň edýändiklerine düşünip bilmedim. Munuň deregine men özümiň gizlin ýerimden ýat ýurtly adamyň ýüzüni görüp bildim. Onuň ýüzi dostluk söýüjilikli hem ýakymly däldi.

— Gir, Antonio — ejemiň sesi meniň synlamalarymy kesdi.

Ýat ýurtly adamyň ýüzüne seretmezlige çalşyp, men onuň deňinden burnumy çekip geçdim-de, kakamyň aýaklarynyň arasynda gizlenmäge çalyşdym. Emma ejem şobada meni özüne tarap çekdi. Men näme etjegimi bilmedim. Men kakama seretdim, ýöne ol näme üçindir peje gözlerini dikip otyrdy. Şol bir wagtyň özünde-de, ol, edil gözüne bir zat düşen ýaly, yzyny üzmän gözlerini gyrpýardy.

Ýat ýurtly adam birden meniň elimden tutdy. Men bu garaşylmadyk zatdan ýaňa titräp gitdim-de, onuň elinden sypjak boldum, ýöne ol meni berk tutup durdy. Ejem edil: «Köşeş» — diýýän ýaly, maňa ýazgaryjy nazar bilen seretdi. Men garagollyk edenimde, mydama maňa şeýle seredýärdi. Soňra men nämedir bir zada düşünip-düşünmänkäm, ol ýat ýurtly adama kiçiräk torba berdi. Mundan soň, biz gapydan daşara çykdyk. Biz bagyň ýodasy bilen daşlaşanymyzda, ejem bilen kakam meni ugratmak üçin, hatda daşarygam çykmadylar.

Mundan soňky syýahat barada köp zat ýadyma düşenok. Ýat ýurtly adam ýekeje agyz hem gürlemedi. Şol sebäpli hem, men onuň özümi nirä alyp barýanyny bilmeýärdim. Aeroporta baranymyzda, men tolgunmadan we gorkudan ýaňa sandyrap başladym. Belki, maňa adaty bolmadyk syýahatlar garaşandyr, ýöne bu ýerde nämedir bir zat gowy däldi, men, dogrudanam, gorkdum. Biz sesimizi çykarman, uçara mündük. Wagt geçýärdi, men has gorkýardym. Uçuş şeýle bir uzaga çekdi welin, ol göwnüme hiç haçan gutarmajak ýaly boldy. Ejem bilen kakam, elbetde, tizara yzymdan gelerler. Biz öýe gaýdyp geleris, soň hemme zat öňküsi ýaly bolar. Bu uçaryň özümi Hytaýa alyp gitjegini men bildimmi?

Özümiň dört ýaşymda men ene-atamyň durmuş pelsepeleriniň hemmesine düşünjegim gümanady. Men öz ejemiň meni gaty ýigrenýändigine şübhelenmedim. Uçarda otyrkam, men onuň maňa näme üçin beýle gaharlananyny diňe çak edip bilýärdim. Men bu gezek näme etdimkäm? Men ejemiň ömrüni özümiň kül edendigimi bilýärdim. Muny maňa onuň özi aýdypdy. Megerem, şonuň üçin ol maňa mydama gaharlanandyr.

Ýat ýurtly bu adamyň gelmeziniň öňüsyralarynda biziň öýümizde meniň ýadymdan çykmajak bir zat boldy. Biz ýaňyja Uest-Enddäki kiçijik jaýdan Londonyň demirgazyk-günbataryndaky Ejwerdäki uly öýe göçüpdik. Bu öý meniň üçin juda ullakandy, şonuň üçin şatlyk bilen otagdan-otaga ylganym şu wagta çenli hem ýadymda. Ejem bilen kakam ýatylýan otagda özleri üçin ýatylýan krowat satyn aldylar, soň menem, onuň üstünde böküp, ýüzümi täze ýüň ýorgana berip oýnama kararyna geldim. Birdenem, tüweleý ýaly bolup, ýatylýan otaga ejem uçup geldi.

— Bes et, derrew, akmak oglanjyk! — diýip, ol gygyrdy-da, aýaklaryma gaty urdy, soň hem, bezeg stoljygynyň ýanyna baryp, ullakan el aýnany aldy-da, özüne timar berip başlady. Ol hemişekileri ýaly, özüne uzak wagtlap seretdi, soň hem, alkymyny uzadyp, howlukman dodagyny reňkledi hem-de, ahyrsoňy, ýasama kirpik dakynyp, işini tamamlady. Şol wagt men ýere düşjek bolup, ýorgana çolaşdym-da, ýene krowadyň üstüne ýazylyp düşdüm. Bu hem meni şatlandyrdy, şonuň üçin güldüm.

Men özüme gelip-gelmänkäm, ejem eýýäm üstüme abanyp durdy. Mundan soň, kelläme güýçli urgy degdi, aýnanyň sesi eşidildi we meni ejeleriň bilmeli däl, düýbünden aýtmaly däl sözleri bilen näletleýän we käýeýän çirkin sesi ýaňlandy. Gaty güýçli agyrydan ýaňa hemme zat gözlerimiň öňünde ýüzdi.

— Nähili samsyk! Indi özüňe seret! — diýip, ejem akylyndan azaşan ýaly bolup gygyrdy.

Ol gapyny tarkyldadyp, otagdan ylgap çykyp gitdi. Men bolsa, hatda gymyldabam bilmedim. Meniň eginlerimde ullakan el aýnasynyň çarçuwasy bilen bile durdy, ululy-kiçili aýna bölekleri ýüzüme we boýnuma ýapyşyp durdy. Men gana boýalypdym. Agyrydan ýaňa ýüzümi çytyp, ýaňagymdaky ullakan aýna bölegini aljak bolanymda, gan öňküsinden-de güýçli akdy.

Men öz uçarymyz ýere gonandan soň oýandym. Ýat ýurtly adam bilen uçaryň basgançagyndan düşüp başlanymyzda, doly özüme geldim. Biz nirede? Men gözlerimi owkalajak boldum, ýöne ýat ýurtly adam elimden berk tutdy. Meniň aglasym geldi. Töweregimdäkileriň hemmesi bir zatlar diýýärdiler, emma men ýekeje sözlerine-de düşünmeýärdim. Bu adamlaryň sesleri içiňden geçip barýardy we birgeňsidi. Meni biynjalyk bilen gorky gurşap aldy. Bu adam kim? Ol meni nirä alyp geldi? Bizi sumkaly, arabaly, bukjaly adamlar gurşap aldy, emma bu öz syýahatymyzy başlan ýerimiz bolan aeroporty asla ýada salmaýardy. Bu ýeriň howasy çilimiň tüssesinden we endik edilmedik yslardan ýaňa agyrdy. Ýaňy ukudan oýanyp, aňk-taňk bolup we gorkup durşuma men möňňürmeden ýaňa demigip agladym.

— Ş-ş-ş! — diýip, ýat ýurtly adam pyşşyldady-da, elimi şeýle berk gysdy welin, dyrnaklary derimden geçdi. Ýiti agyrydan we gorkudan ýaňa meniň agym bes edildi. Ýat ýurtly adam meni ýene birazrak çekip äkitdi, soň biz arassa howa baryp ýetdik. Diňe şu ýerde men indi öýümden uzakdadygyma, örän uzakdadygyma düşündim.

Gorkan towşan ýaly bolup durşuma, men ejemi ýa-da kakamy görme umydy bilen töweregime seretdim. Hemme zat ýatdy. Bu ýeriň halky täsin geýimleri geýýärdi. Töwerek galmagaldy, itler üýrýärdiler. Birdenem, eli guş gözenekli bir adam peýda boldy. Biz saklandyk. Biziň öňümizde ýüpek gara penjekli, giň ýeňli we uzyn ýakaly bir uzyn hor adam durdy. Bu adamyň öz babamdygyna men soňrak düşündim. Ýöne şol wagt bizi biri-birimiz bilen tanyşdyrdylar. Ýylgyrma-da, salamam, gowy isleglerem ýokdy. Meni alyp, babamyň ýük arabasyna okladylar. Soň babam dilini pakgyldatdy welin, biz garaňka ýüzümizi tutup ugradyk.

Aeroportdan çykyp barşymyza, men ajaýyp şekilli agaçlaryň kölegesine we alagaraňkyda çykýan töweregimizdäki haýwanlara üns berdim. Men gorkdum, nähilidir bir ýürekbulandyryjy ysdan ýaňa başym aýlandy. (Munuň babamyň ulanýan liliýa ysly sabynydygyny bildim. Antiseptik häsiýeti bolany üçin hytaýlylar ony gowy görýärler, ýöne onuň nejis hem ýürekbulandyryjy ysy ýadyma düşende, meniň ýüregim bulanyp başlaýar). Şonda bu ys sebäpli, men tas däliräpdim.

Ýol hiç haçan gutarmajak ýaly bolup göründi. Ahyrsoňy, biz barmaly ýerimize baryp ýetenimizde, tüm garaňkydy. Men töwerek-daşy görüp bilmedim, ýöne golaýrak baranymyzda, derwezäniň öňünde duran aýallaryň toparyny gördüm. Ähtimal, olar bize garaşyp durandyr. Men bu aýallara ýaramadym. Men muny derrew duýdum. Ýöne men näme erbetlik etdim? Ejem ýadyma düşdi. Ýigrençli gözleri bilen seredişip we üznüksiz ýaňraşyp, olaryň birinden başga hemmesi dagaşdylar. Ol Joumo — meniň mamamdy.

Öýde men sowukladym, ýöne hiç kim muňa üns bermedi. Men özümiň nirä düşenimi soramak isledim, ýöne gürlemäge het edenimde, maňa berk «çüş» diýdiler-de, yşarat edip, barmagyny agzyna goýup, dymmagy buýruk berdiler. Dört ýaşly çagalygyma bu duşmançylykly, gorkuzyjy dünýäde men özümi doly ýalňyz duýdum.

Babamyň öýi örän birgeňsi görünýärdi. Öňümde birden diwar süýşende [2], gaty haýran galdym. Mamam meni öýdäki krowadym bilen hiç hili umumylygy bolmadyk burçdaky krowadyň ýanyna alyp bardy. Onuň üstünde yraň atyp duran karkasyň üstünde diňe bambuk taýaklary durdy.

Men üstünde ýatan wagtymda, krowat şykyrdady, soň hem, eýläk-beýläk agdarylanymda, taýaklar derimi çümmükledi. Ýukajyk nah prostyn meniň göwrämi zordan ýapýardy, ýöne men ugruny tapyp, ony egnimiň gyrasyna çenli ýetirdim, ýumak ýaly ýygrylyp agladym. Men uklaýançam, şeýle ýatyp agladym. Birneme wagt geçenden soň, men gözýaşymy saklamagy öwrendim.

Bu ýerdäki adamlar örän ir, dörtlerde-bäşlerde, turýardylar. Maňa wagtynda turmagy öwretmek üçin Lousi, ýagny «jenap» ýa-da «mugallym» (babama şeýle ýüzlenmeklik maňa buýruk berlipdi) meniň otagyma girip, kelläme bambuk taýagy bilen urýardy. Tizara men aýak üstünde oňa salam bermäge taýýar bolmak üçin onuň aýak sesi eşidilmezinden öň, eýýäm oýanýardym. Ýöne ol meni urmak üçin mydama bahana tapýardy. Lousi meni wagşylarça urýardy. Takmynan bir aý geçenden soň, çydam etmek mydama kyn bolan bolsa-da, men bu urgulara öwrenişdim. Lousi meniň gulaklaryma urýardy, bambugyň gök çybygy bilen gan çykýança urýan wagtlaram seýrek bolmaýardy. Ol meni näme sebäpden urýanyny hiç haçan hem düşündirmeýärdi. Ol meni «Lo han szýuýlo», ýagny «ýat ýurtly kiçijik şeýtan» diýip atlandyrdy, şol sebäpden hem, «menden tegelek gözlüleriň ruhuny urup çykarmagy» özi üçin abraý hasaplaýardy. Erkek göbekli ýeke-täk mirasdüşerine mamam bilen babam düýbünden başgaça daramalydylar. Hytaýda pikir edişlerine görä, oglanjyklar maşgala urugyna şowlulyk hem hormat getirýärdi, şonuň üçin olary «kiçijik imperator» diýip atlandyrýan wagtlaram az bolmaýardy. Olary diňe bir ene-atasy däl, eýsem, mama-babalary, eneleri bilen atalary hem gowy görýärdiler. Bular oglanjyklary öz ejesi bilen kakasyndan-da, gowy görýärdiler. Men babatda aýtsam bolsa, belanyň körügi ejemiň daşary ýurtly adama, Angliýada doglup hem önüp-ösen italiýala durmuşa çykandygyndady. Ejem şeýle etmek bilen bütin maşgalasyny masgara edipdir. Ejemiň bolgusyz hereketleri üçin jezany men çekýän ýalydym.

Her gün ertir bilen men Lousiniň yzyna tabynlyk bilen düşüp, howla, onuň ertirlik maşklaryny edýän ýerine çykýardym. Men birnäçe sagadyň dowamynda ýukajyk nah halatda, ýene urulmakdan gorkup, babama seretmäge het edip bilmän durýardym we sandyraýardym. Käwagt men ogrynça üçege we öýüň diwarlaryna seredýärdim. Diwarlar täsin şekiljikler bilen bezelendi. Olaryň arasynda aždarhalar, semender guşy, ganatly atlar, bir deňiz jandary we horazyň üstünde duran bir adam bardy.

Ilki men Lousiniň täsin hereketleri edişine diňe seredip durýardym. Ol meni sessiz durmaga we uludan dem almaga — burnumdan dem alyp, agzymdan goýbermäge mejbur edýärdi. Bu aňry ýany bilen içgysgynç hem surnukdyryjy işdi. Günler yzyna günler geçdi, hepdeler yzyna hepdeler geçdi, menem babamyň diline düşünip başladym. Onuň maňa düşündirişine görä, öz maşklary taý-çi sistemasyna degişlidi, ýagny şonsuz kun-fu söweş sungatyny öwrenmek mümkin däldi.

Babamyň gadymy uruş sungatynyň Beýik ussady ekendigine men tizara düşündim. Obadakylaryň hemmesi ony sylaýardylar. Ine, biziň öýümiz beýleki öýleriň içinde iň ulusy eken. Käwagt ol meniň göwnüme dagyň üstündäki hakyky ybadathana ýaly bolup görünýärdi.

Biziň maşgala urugymyzyň gelip çykyşy baradaky jikme-jiklikler ýadymda galmandyr, ýöne babamyň demirgazyk Hytaýdan ekendigini gowy bilýärin. Geçen ýüzýyllygyň kyrkynjy ýyllarynda ol ýapon basybalyjylarynyň Kantondaky [3] zalym işlerinden gaçyp gaýdypdyr. Su maşgalasynda doglany üçin ol «Hormatlylaryň bäşligine» girýän Gun Sunyň gönüden-göni nesli bolupdyr. «Hormatlylaryň bäşligi» Mançžur dinastiýasy hökümdarlyk eden döwründe 1768-nji ýylda Şaolin ybadathanasy weýran edilenden soň diri galanlardy. Syýasy yzarlamalardan gizlenip, Gun Su kun-fu göreş sungatyny dowam etdirýär. Nesilden-nesle seresaplyk bilen geçirilen bu sungatyň syrlary meniň babama, Çžen Lin Su çenli gelip ýetýär.

Şaolin monastyrynyň monahy bolany üçin babam özüniň bäş asyrlyk mirasyna guwanýardy. Monastyrda köp ýyllaryň dowamynda ders berenden soň, ol kun-fu söweş sungatyny öwretmekde öz stilini we usullaryny ösdürdi. Tizara ol kun-funyň aýratyn hormatlanylýan Beýik ussady boldy. Ýöne Çžun Lin Sunyň ogly ýokdy. Bu bolsa, Su nesliniň ondan kesilýändigini aňladýardy. Şeýdip, men onuň garaşylmadyk we az tama edilýän şägirdi boldum. Belki, ol şonuň üçin maňa ders berende, iň gazaply usullary ulanandyr. Ol maňa, «tegelek gözli» ýarymganly adama durmuşda örän we örän kyn boljakdygyny bilendir. Ýakyn ýyllarda Lousi maňa gadymy sungatyň syrlaryny we baýlygyny açmalydy. Men bolsa, onuň tertip-düzgünli, hakykatdan bagyş edilen yzyna eýerijisi we ýeňilmezek söweşijisi, el söweşiniň ussady bolmalydym.

Söweş sungaty mekdebiniň hakyky okuwçysy bolmaklyk — günbatar dünýäde belli bolan zatlaryň hemmesinden ýaşaýyş keşbini kabul etmegi aňladýardy. Ruhy tertip-düzgün we doasizmiň [4] işlerini ulanmaklyk, munuň ýaly ýaşaýyş keşbiniň esasy bolup durýar. Söweş sungatynyň gadymy rowaýatlaryna görä, kun-funyň atasy buddizmiň wagyzçysy Bodhidharma monah bolupdyr. Hytaýyň ýaşaýjylaryna ol Damo ady bilen has-da tanyşdyr. Damonyň rowaýatlarynyň birinde aýdylyşyna görä, ol altynjy asyryň başlarynda Hindistandaky monastyryny terk edip, Buddanyň taglymatyny ýaýratmak üçin Hytaýa gaýdýar. Ol demirgazyk Hytaýyň daglarynda azaşyp ýörşüne, Şaolin monastyrynda mesgen tapynypdyr. Hytaý dilinden terjime edeniňde, «Şaolin» sözi «ýaş agajy», ýagny öz çeýeliginiň kömegi bilen eglip hem yraň atyp, güýçli ýellere we tupanlara döz gelmäge ukyply bolan agajy aňladýar. Damonyň talaby boýunça şägirtlere meditasiýanyň [5]; bilimi öwredilip, ol hakykaty mydamalyk öwretmeklige gönükdirilipdir, ýöne meditasiýa maşklary wagtynda monahlar irkilipdirler. Damo munuň olardaky beden ejizligi we gowşaklygy sebäpli şeýle bolýandygyna düşünipdir-de, maşklaryň bir toparyny oýlap tapypdyr. Ine, ol şunuň bilen baglanyşyklykda näme diýipdir:

Buddanyň taglymaty jan üçin niýetlenilendir, ýöne janyň teni onuň aýrylmazak hemrasy hem bar. Ine, men näme üçin bu usuly teklip edýän ekenim. Siz şu usulyň kömegi bilen Budda ýakynlaşar ýaly, öz güýjüňi ýeterlik derejede saklap bilersiňiz.

Bu maşklar meditasiýa prosesinde özbaşyna hereketleriň belli bir yzygiderliligi bolup durýar. Mundan başga-da, bu hereketler terkidünýä monahlara we monastyrdan-monastyra jahankeşdelik edýän monahlara galtamanlardan goranmaga kömek eden söweş hereketleriniň esasy bolup durýan elementleri boldy. Hatda şunuň ýaly ýagdaýlarda hem, Damo şägirtlerini ünslerini hemme zatdan öňürti, fiziki däl-de, içki «si» energiýasynda jemlemeklige çagyrypdyr. Doly görnüşine görä, bu sözüň iň gowy terjimeleri aşaky üç söz bolup durýar diýip ykrar edip bolar: «dem alyş», «ruh» ýa-da «ýaşaýyş güýji».

Hut «si» energiýasynyň ösüşi medisina, filosofiýa ulgamynda bolşy ýaly, söweş sungaty ulgamynda hem, daost döredijiliginiň esasy bolup durýar. Uzakda galan şol günlerde men babamyň howlusynda dem alyş maşky bilen birnäçe sagatlap meşgullanýardym, şonuň üçin bu geljekde meniň ruhumyň güýjüne täsir etmän bilmedi.

Bir gezek Lousi maňa mämişi reňkli geýim geýdirdi-de, meni ýerli şaolin ybadathanasyna alyp gitdi. Biz tükeniksiz uzyn basgançagyň üsti bilen girelgä tarap ýokary galanymyzda, asmanam göm-gök öwşün atyp durdy, howada bolsa, adaty bolmadyk süýji atyr ysy bardy.

— Ladanyň we üljäniň gülüniň tüssesiniň ysy. Biz Buddany sylaýandygymyza şaýatlyk etmek üçin olary tütedýäris — diýip, Lousi aýtdy.

Babam biziň adymyzdan yzly-yzyna ladandan dykyp doldurylan taýajyklary tütedende, men oňa asuda seredip durdum.

— Onuň şypa beriji atyr ysyndan seniň pikir ugrukdyryjylygyň üýtgeýär, sen parahat hem asuda bolýarsyň. Aýdyňlaşma ýoly bilen gideniňde, sen göklere tarap göterilýän ladan tüssesi kimin bolýarsyň — diýip, ol düşündirdi.

Soň jenabym meni meditasiýa üçin gizlin asuda ýere alyp bardy. Ol ýere barýarkak, men söweş taýýarlygy bilen meşgullanýan monahlara ogrynça seretdim.

— Olar dabanlaryny hem topuklaryny ýüp bilen daňýarlar. Bu aýak bilen urmany öwrenen wagtyňda, bogunlary berkitmek we goramak üçin gerek — diýip, Lousi meniň gyzyklanmamy görüp düşündirdi.

Men olaryň ökjeleri bilen nähili tizlikde we güýç bilen uruşlaryny görüp, gözlerime ynanmadym.

— Leglek stili — bu esasy iň gadymy şaolin el bilen uruşma stilleriniň biridir — diýip, Lousi gürrüňe başlady. Men bolsa, ýekeje sözi hem sypdyrmajak bolup, durşuma gulaga öwrüldim. — Bir monaha bir gezek maýmyn bilen leglegiň arasyndaky söweşi görmek miýesser edipdir. Maýmyn leglegi iki bölek edäýjek ýaly bolup göründi, emma guş maýmyndan ep-esli mekirräk bolup çykýar. Ganatlaryny ýaýyp, ol maýmynyň üstüne topulýar, çüňki bilen ony çokýar, soň hem, bir gyra bökýär. Ol öz ýanyndan bu uly haýwany kowýança, bu ýagdaý dowam edipdir. Monahlaryň hereketiniň nähili çeýedigine üns ber. Olar bir aýagy bilen uzaga we güýçli urýarlar hem-de beýleki aýagy bilen aýagynyň üstünde berk durýarlar. Seret, olar edil leglegiň çüňküniň şarkyldaýşy ýaly edip, ellerini nähili hereketlendirýärler — diýip, Lousi düşündirdi.

Soňy bilen men diňe bir leglek stilini öwrenmän, eýsem, kun-funyň başga-da köp adaty stillerini hem öwrendim. Hytaý söweş sungatlarynyň stilleri bir ýarym müňden gowrak hasaplanylýar. Haýwanlaryň endiklerine öýkünmeklik kun-fu şaolin sungatynyň gadymy, nusgawy maşklary bolup durýar. Adam haýwandan ejizräk, şonuň üçin meniň jenabymyň öwredişi ýaly, gün görmek üçin ol öz aklyna daýanmaly. Ine, şeýle, haýsydyr bir haýwanyň hereketine we endigine öýkünmek üçin adama statiki hereketsizligi we dinamiki okgunlylygy, sazlaşykly hereketleri we ýyldyrym çaltlygyndaky hüjümleri kämil öwrenmek, şeýle hem, synlamagy hem deň hereketleri etmegi öwrenmek gerek.

— Indi bäri seret!

Men derrew türgenleşýän monahlardan ünsümi sowdum.

— Şu ýalynda ünsüňi jemle.

Lousiniň meniň öňümde goýan ýanyp duran şemi meniň ünsümi çekdi.

— Ýalnyň dillerinde ünsüňi jemle-de, hemme zady ýatdan çykar. Indi dem alyp başla.

Biz şemiň ýalnyna seredip, ybadathanada köp sagatlarymyzy geçirdik. Meniň gabaklaryma gurşun guýlan ýaly bolýardy, men indi şeme seredip biljek däldim, ýöne gözümi ýuman badyma, ýüzüme bambuk çybygy degýärdi. Lousi her gezek men ünsümi bölendirin we ünsi gowşadandyryn öýdende, meni urýardy. Munuň ýaly köp sagatlyk synlamanyň maksady «si» bilen kontakta girmekdi. Dünýädäki bar zatlaryň kosmosyň akyl ýetiriş prosesinde sazlaşdyrmasy mümkin bolan otrisatel we položitel güýçlerinden, «in» we «ýan»-dan alnandygyna meni ynandyrdylar. «Daonyň» şägirtleriniň hasaplaýyşlary ýaly, adam bedenindäki «sini» energiýanyň akymy görnüşinde göz öňüne getirmek gowudyr. Adamyň organizminde islendik muskul hereketini, dem alyş prosesini hut «si» gönükdirýär, ýürek damar we merkezi nerw sistemany dogurlaýar. Eger sen teniňde we ruhuňda sini doly deňagramlaşdyrsaň, onda akyl durlanmasyna we içki akyma ýetýärsiň. Sini ulanmaklyk kun-fu söweş sungatynda esas bolup durýar. Bu energiýa mydama dyngysyz hereketde bolýar — diýip, Lousi maňa öwretdi.

Babam elini kiçijik suwly gaba batyrdy-da, soň ony çykardy, onuň başam barmagynda suwuň damjasy ýapyşyp galdy.

— Ine saňa bir damja suw. Bary-ýogy birje damja, zelelsiz, ejizje hem güýçsüz damjajyk. Ýöne «Ýer ýüzünde sunaminiň güýjüne näme garşy durup bilýär?» — diýip soralýar. Sunaminiň gazaply tolkunlary ýolundaky zatlaryň hemmesini süpürmek bilen ýeri zaýalamaga ukyplydyr. Si energiýasyna erk etmegi öwren, oglum. Bu älem energiýasynyň akymyna girseň, sen öz fiziki güýjüňden köp esse ýokary bolan güýji alarsyň.

Ýyllaryň geçmegi bilen Lousiniň si energiýasyna erk etme baradaky görkezmeleri meniň üçin gitdigiçe düşnükli boldy. Men sini «içki hudaý», güýjümiň çeşmesi hasapladym. Siniň üsti bilen fiziki energiýa erk etmek bilen men ýalaňaç ellerim bilen kerpiji döwmegi we ondan-da, täsin zatlary etmegi öwrendim. Men garşydaşyň garaňkylykdaky güýjüni aňşyrmagy we erbet agyryny bütin endamyma ýaýradyp, ony ýeňmegi başardym.

Meniň Hytaýdaky bütin durmuşym kun-funyň söweş sungatyny öwrenmeklige bagyşlandy. Täze adam hökmünde meni öýde we ybadathanada iň gara we iň kyn işleri etmäge mejbur edýärdiler. Bütin bu wagtyň dowamynda Lousi meni juda çynlakaý tärde meniň bedenimi türgenleşmä taýýarlady. Onuň maňa görkezen ilkinji maşklarynyň biri çägeli bedrä eliňi sokmakdy. Men babamyň üznüksiz gözegçiligi astynda birnäçe sagatlap, elimde ganly sypjyryklar peýda bolýança, bu maşky ýerine ýetirýärdim. Birnäçe hepdeden soň, ellerim gataşdy, şonuň üçin indi men agyryny duýmaýardym. Şonda Lousi bedredäki çägä kiçiräk daşjagazlary gardy. Mundan soň bu maşk ýene gaýtalandy. Mundan soň, ol ýene köpräk daşjagazlary gardy, soň ýene. Bu ýagdaý elimi birden daşly bedrä sokanymda, hiç hili kesilmäni we sypjyrygy almaz ýaly bolýançam dowam etdi.

Hojalykdaky iş barada aýtsam, men mallara jogap berýärdim. Babam bilen mamam tüwi meýdanlarynyň eýesidi. Mundan başga-da, biz towuk, sygyr, geçi we at saklaýardyk. Men hojalyk işlerini edenimde, günüme goýýardylar, şonuň üçin men Lousiniň gazaply urgularyndan seresap bolman hem bilýärdim. Mallaryň arasynda men babamyň zalym gözegçiligi astyndaky türgenleşikler bilen baglanyşykly bolan ejirleri we babama bolan ýigrenjimi unudýardym.

Meniň üçin başga bir ýakymly dürlülik mamam bilen bazara gitmekdi. Dogry, men harytly agyr sebetleri götermeli bolýardym, ýöne bu babamyň rehimsiz urgularyna çydam etmekden gowudy. Bazar şowhunly hem ýagtydy. Adamlar söwda edýärdiler, şol wagtyň özünde hem, majong [6] oýny üçin gurlan köp sanly çadyrlardan eşidilýän tarkyldylardan gaty gürlejek bolup, gaty gygyryşýardylar. Bu ýerde gözenekde diri harytlary — agaçdan ýasalan arabalarda getirilen itleri, ördekleri, geçileri, towşanlary, guşlary, süýrenijileri we her hili balyklary satýardylar. Bazarda «süýreniji — adam» özümi görmez ýaly, men mamama gysylyp ýöreýärdim. Ol garry, küýkeren, selçeň çal sakally, selçeň murtly we otda bişirilen almany ýatladýan ýüzli gojady. Onuň guran ellerinde şeýle uzyn sary dyrnaklary bardy welin, ol uly barmagynyň ýiti dyrnagy bilen öz satýan suw pyşdylynyň damagyny çalyp bilýärdi. Onuň satuw çadyrynda süýrenijileri we dürli görnüşdäki ýylanlary diri, öli, böleklenen we guradylan görnüşde tapyp bolýardy.

Meniň üçin dermanhana larýogy özüne çekýän ýene bir ýerdi. Ol mende aýratyn bilesigelijilik döredýärdi. Ol ýerde mähnet kepjebaş duran äpet aýna konteýnerler durdy, tekjeler ondan-da gorkunçdy, ol ýerde nähilidir bir güýçli ysly suwuklykda spirtlenen haýwanlaryň bölekleri, içýanlar, dürli görnüşdäki we ölçegdäki tomzaklar, bal arylary we ýylanlar salnan çüýşe gaplar bardy.

Häzirki ýaly ýadyma düşýär, mamam mydama ot satýan adam bilen dawalaşýardy. Men bolsa, äpet ölçegdäki gyzyl burça, mamamyň ženşen hem imbir içgilerini taýýarlamak üçin satyn alýan dürli açyk reňk bilen reňklenen poroşoklara we adamjyklara meňzeş bolan köklere haýran galýardym. Daşardan ajaýyp yslar gelýärdi — millet ýoluň gyrasynda oturyp, düýbi çişip duran ullakan gazanlarda nahar taýýarlaýardy. XX asyryň 70-nji ýyllarynda Kantonyň uly bölegi gurluşyk bilen başagaý ýalydy. Hytaýlylar çepekli, köplenç hem, aýakýalaňaç ýadawsyz işläp, adaty külbeleriň ýanynda demirgazykdaky görnüşde äpet binalary gurýardylar-da, bambuk tokaýlarynda hakyky gudrat döredýärdiler.

Tütetgili taýajykly ýüregedüşgünç palçylardan gaçyp, mamam ikimiz gyýylçak daş düşelen ýoldan we bazaryň boş ýerlerindäki tikenli otuň üstünden geçýärdik. Göni köçede işläp oturan kalligraf ussalar we olaryň çotga hem tuş bilen ýazýan tekstleri meniň ünsümi gürrüňsiz özüne çekýärdi.

— Hat ýazýan adamlar agaçlaryň gabyklaryndan we ýumşak şaly samanyndan ýasalýan ýörite «sýuan-çži» kagyzynda işleýärler. Halk hat ýazdyrmak ýa-da haýsydyr bir wajyp kagyzy doldurmak üçin hat ýazýan adamlara ýüz tutýarlar — diýip, Joumo düşündirdi.

Görnüşi ýaly, maňa halkymyzyň taryhy we adatlary hakda uly höwes bilen gürrüň berýän bolsa-da, mamam maňa bolan ýyly duýgyny duýýandygy gümanady. Hytaýda köp sanly baýramçylyklary belleýärler. Olaryň arasynda Täze Ýyl iň wajyp baýramçylykdyr. Hytaýyň aý hasabyndaky kalendary Aýyň öz orbitasy boýunçaÝeriň töwereginden edýän hereketine esaslanypdyr. Ondaky ýyl on iki aýly aýa bölünýär. Kalendar zynjyry her on iki ýyldan gaýtalanýar, onda-da her ýyl haýsydyr bir haýwanda görkezilen.

— Gadymy hytaý rowaýatlarynyň birinde aýdylyşyna görä, Budda ýerden gitmezinden ozal haýwanlaryň hemmesini ýanyna çagyrypdyr, ýöne onuň bilen hoşlaşmak üçin olaryň diňe on iki sanysy gelipdir. Gelenleri sylaglamak üçin Budda olaryň atlary bilen öz çagyryşy boýunça olaryň geliş tertibinde ýyllary atlandyrmagy söz beripdir. Kimiň birinji gelenini ýatlap, haýwanlar urşup başlapdyrlar. Ahyrsoňy, ylalaşyga gelmek üçin ýaryş guramagy karar edindiler: derýanyň aňry kenaryna ilki bolup geçme bagty haýsy haýwana miýesser etse, ýyllaryň nobatynda şonuň ady birinji bolar, galan ýyllar haýwanlaryň derýadan ýüzüp geçiş tertibi boýunça atlandyrylar. Ine, şeýdip, kenarda nyzama durup, on iki haýwan suwa birden bökýär, ýöne syçan öküziň arkasyna öküz duýmaz ýaly edip bökmek başardýar. Öküz beýleki haýwanlaryň hemmesinden ozup, aňry kenara çykjak bolanda, syçan onuň arkasyndan bökýär-de, azajyk sekund öküzden öň çykýar-da, ilkinji bolýar. Galanlary görkezilen tertipde ýüzüp gelýärler: bars, towşan, aždarha, ýylan, at, goýun, maýmyn, horaz we it. Doňuz juda haýal hem ýalta bolupdyr, şonuň üçin iň soňda gelipdir — diýip, Joumo maňa gürrüň berdi.

Joumo bu rowaýaty maňa köp gezekler gürrüň berdi. Şonda gürrüňini tamamlandan soň, ol ýykylýança gülýärdi, sebäbi görgüli doňuz oňa şeýle gülkünç hem gyzykly görünýärdi.

— Ýöne sen horaz ýylynda doguldyň — diýip, ol maňa aýtdy. — Bu ýylda doglan adamlar mydama işe gümra bolup ýörýärler. Olar derrew karara gelýärler we öz pikirini aýtmakdan gorkmaýarlar, ýöne seresap bol — diýip, mamam maňa duýdurdy. — Horazyň öwünjeň hem aşa özüne göwni ýetýän bolmagy ahmal. Sen örän batyr hem gaýduwsyz bolarsyň — diýip, maňa göni seredip durşuna ol aýtdy.

Täze ýyl golaýlaşdy. Onuň gelerine hemmeler artyp barýan gyzyklanma bilen garaşýardylar. On ikinji aýyň ýigriminji güni mydama öýdäki ýyllyk jikme-jik syr-süpür üçin aýra goýulýardy. Mamam munuň ýaly arassalamany «düýpleri syrmak» — diýip atlandyrýardy. Bu gün arassaçylygy öýüň ähli burçlarynda we ähli ýerlerinde geçirmek gerekdi. Men mamama gyzyl kagyzdan edilen ullakan lentany diwarlara we gapylara asyşdyrmaga kömek edýärdim. Olaryň ýüzlerine gaty owadan poçerk bilen ieroglifler — maşgala gutlag sözleri we gowy arzuwlar ýazylandy. Biz öýi güller, mandarinler, apelsinler we bu ýerde «pomelo» — diýlip atlandyrylýan ullakan armyt görnüşli miwe bilen bezeýärdik.

— Olar bize bagt sowgat berýär we baýlyk getirýär — diýip, mamam miweleri goýuşdyryp ýörşüne aýtdy. (Asylýetinde bu ynam dürli sözleriň gelip çykyşy boýunça sesde gabat gelmesinden syzyp çykypdyr: «mandarin» sözi hytaýça «bagt» sözi bilen meňzeş eşidilýär, ýöne hatda tapawutlanýar. «Apelsin» we «baýlyk» sözleri babatda hem, şuny aýtmak bolar).

— Ine, öýi tertipleşdireris-de, baýramçylyga taýýarlanarys we Szaowany, ýagny aşhana ruhuny ugradarys. Gadymy rowaýatlara görä, Szaowan täze ýylyň birinji güni, baýramçylyk dabaralary tamamlanandan soň, gaýdyp gelýärmiş — diýip, mamam düşündirdi.

Garaz iş ýeterlikdi. Naharlaryň hemmesini Täze ýyldan öň taýýarlamalydy, sebäbi pyçak, gaýçy ýaly ýiti, kesiji gurallaryň hemmesi, täze ýyl «bagtyna» zelel ýetirmez ýaly, uzagraga aýyrmak gerekdi.

Täze ýylyň öň ýanynda biziň öýümizde maşgala urugynyň agzalarynyň hemmesi ýygnandy. Bu adamlar Hytaýyň ähli künjeklerinden gelipdiler. Mamamyň myhmanlara hyzmat edip ýörkä, gelip bilmedikler üçin taýýarlanylan boş ýerlere barşyny görmek gyzyklydy.

— Olar tende bu ýerde bolmasalar-da, ruhda bolýandyklary üçin şeýle edilýär — diýip, ol düşündirdi.

Bu ýerde meniň ejem üçin ýeriň barmy-ýokdygyny soramak isledim, ýöne soramadym. Myhmanlaryň köpüsi maňa babamyň garaýşy ýaly, ýigrenç bilen garadylar, ýöne ulular bilen olaryň çagalary we meniň doganoglanlarym gelipdi, men hiç bolmanda şolar bilen-ä oýnap bildim. Myhmanlaryň arasynda ýylgyryp duran giň ýüzli garry hanym bardy. Ol degişgenlik bilen maňa gözüni gypdy oturdy. Onuň ady Li Meýdi, ýagny «Güllän garalydy». Ol babamyň doganydy. Babamyň beýleki uýasy Li Weý, «Ajaýyp bägül» adyny asla ödemeýärdi. Meniň pikirimçe ol duranja bir yşaratdy. Ol maňa, edil babam ýaly, wagşy gözleri bilen seredýärdi. Ýarygije, meýlisden soň, meni beýleki çagalar bilen bilelikde hormat hökmünde mamama, babama we beýleki uly adamlara tagzym etmäge mejbur etdiler. Men tabyn bolup, özüme aýdylan zatlaryň hemmesini etdim, ýöne öňkim ýaly, olary ýigrenýärdim.

Täze ýyl baýramçylygynda bize «laý — se» gyzyl konwertleri sowgat berdiler. Olaryň içinde birazajyk pul bilen bagt arzuw etmeler bardy. Biziň hemmämizem täze köýneklidik. Babam zer sapaklar bilen aždarhanyň çylşyrymly nagyşlanan şekili bolan kaşaň gyzyl ýüpekden penjek geýipdi.

Men özümiň Hytaýdaky täze durmuşyma tiz öwrenişdim, ýöne bu adamlar üçin özümiň mydama ýat boljakdygyma düşündim. Angliýada ejem meniň günortalylaryň keşbindedigime guwanýardy, emma hytaýlylar üçin men ilki bilen «ýat ýurtly şeýtandym». Eýýäm bäş ýaşymda hut şu sebäbe görä, töweregimdäkileriň hemmesiniň, hatda çagalaryňam, maňa duýgudaşlyk bildirmekden, düşünmekden we rehim etmekden ýüz öwürýändiklerine düşündim.

— Bir gün bazardan gaýdyp gelşimize, mamam ikimiz howzuň ýanynda dynç almakçy bolduk. Joumo kölegede gyşardy, men bolsa, howzuň töweregine aýlanyp, ýylmanak daşlary suwuň ýüzünde typdyryp başladym. Şol wagt, birden, men özümden uly nätanyş çagalaryň arasyna düşdüm. Eý, tegelek gözli, sen bu ýerde näme işleýärsiň? — diýip, çagalaryň biri maňa tüýkürdi. Men özümiň olaryň öňünde näme günä edendigime we olaryň maňa näme diýmek isleýändiklerine düşünmäge çalşyp durşuma, duýdansyzlykdan ýaňa titräp gitdim.

— Ol hatda biziň dilimizde gürlänogam — diýip, oglanjyklaryň biri güldi-de, elini aýlap, dişime urup goýberdi. — Hany bol, tegelek gözli, bir zatlar diý, biz bolsa, seni diňläli.

Agzymyň içindäki ganyň tagamyndan gorkup, bir zatlar diýip başladym, ýöne ýüzüme ýene bir urgy aldym. Bu gezek urgy şeýle güýçlidi welin, men deňagramlylygy ýitirip, hapanyň üstüne palçyldap düşdüm. Edil şol pursatda tutuş topar meniň üstüme indi. Olar saçymdan tutup meni süýrediler, elleri bilen urdular, aýaklary bilen depdiler. Kiçijik hem demim tutulan halda, men mamamy kömege çagyrdym, ýöne mamam seslenmedi. Çagalar meni depmeklerini dowam etdirdiler, şol bir wagtyň özünde-de, kemsidiji sözleri aýtdylar. Olaryň gaharly sesleri gara ummana ýykylyp gidýänçäm, birazrak wagtlap kellämde ýaňlandy, ýöne şol gara ummanda men eýýäm depilmelerem duýmadym, gykylyklaram eşitmedim. Doly ümsümlik aralaşdy. Hiç hili agyram ýokdy. Ýaşaýşyň ýok ýerinde doly eräp gidýärsiň.

Birnäçe gün geçenden soň, men keselhanada özüme geldim. Iki elim bilen bir aýagym gipslenendi. Gymyldan badyma ýiti agyry göni arkamda peýda bolýardy.

Bir gije ýarym ukudakam, öz krowadymyň ýanynda men Lousini gördüm, onuň ýanynda nätanyş bir adam bardy. Bu keselhanada bolupdy. Olaryň eden gürrüňleriniň hemmesini men eşitmedim, ýöne olaryň sözlerinden eşiden böleklerime görä, maňa hüjüm eden oglanlaryň toparyny olar bilýän ekenler.

— Olar şanhaý «Triadasynyň» [7] oglanlary, özlerem bir maşgala myhmançylyga gelipdirler — diýip, nätanyş gürrüň berdi.

— Olar kimi urandyklaryny bilenoklar — diýip, Lousi gaýgyly gürledi.

— Gaty dogry.

— Seniň sözleriňe görä, men olar bilen düşünişipdirler diýen karara gelmelimi?

Hawa, şol maşgalada olara gaty berk temmi beripdirler, olaryň garrylary hem, ertir senden rehim hem ötünç soramak üçin seniň bilen duşuşmakçy bolýarlar.

Bu wakadan soň, şanhaýly oglanlar mümkin boldugyça, meniň gözüme ilmezlige çalyşdylar. Olaryň hemmesi «Triada» (gaýgyly meşhur hytaý mafiýasy) maşgalalaryndandy. Olaryň hemmesi kun-fu söweş sungatyny bilýärdiler, ýöne hiç haçan meniň taýýarlyk derejäme ýetip bilmejekdiklerine gaty gowy düşünýärdiler. Eger ozal olar meniň hemmeler tarapyndan sylanylýan Çžen Lin Sunyň şägirdidigimi bilen bolsalar, onda meniň maşgalamy beýle masgara etmäge het edip bilmezdiler, umuman, maňa sylaşykly titreme bilen golaýlaşardylar. Hytaýlylaryň arasynda munuň ýaly ýagdaýlar hiç haçan unudylmaýar. Bu wakadan köp ýyllar geçenden soň hem, maňa hüjüm eden oglanlar özleriniň çagalykdaky ýalňyşynyň netijelerinden entegem, heder edýärdiler. Bir gezek eýýäm men ulalanymdan soň, uzak wagtlap obamyzda bolman, oba dolanyp gelenimden soň, meni uran oglanlaryň biriniň baryp özünden ar almagymy isleýändigini aýtdylar. Ol şeýle güýçli gorkýandygy üçin maşgalasy bilen bile başga welaýata göçüp gitmäge taýýar bolupdyr.

Şonda men keselhanada köp hepdeleri geçirdim, ýöne gipsli daňylardan saplanan badyma, mugallymym agyr fiziki maşklary dowam etdirmek üçin meni ýene howla alyp çykdy. Şol wagt men gaty erbet ezýetleri çekdim welin, gözlerim biygtyýar ýaşdan doluberýärdi. Öz mugallymymyň muňa çydam etmejekdigini men bilýärdim. Ýaňagymdan birinji gözýaş damjasy syrygyp ýetişmänkä, eýýäm bambuk çybygy gulagyma degdi. Bu adama bolan ýigrenç mende göni gaýnap joşdy. Ol wagtlar men alty ýaşymdadym, ýöne ony ýüregimden we bedenimiň her bir öýjüjekleri bilen ýigrendim.

Şol agşam men sowuk der içinde oýandym. Mör-möjekleriň jygyrdysy eşidilýärdi. Men tizara daňyň atjakdygyny bildim. Öýde rahatlyk hem asudalyk höküm sürýärdi, ýöne eýmenç düýşlerden ýaňa mendäki ýigrenç soňky derejesine baryp ýetdi. Täze ýaralar sebäpli, men gyzzyryp sandyraýardym, şonuň üçin hem, düşekde agdarylanymda ses bolýany zerarly, uklap bilmedim. Eli bambuk çybykly babamyň keşbi pikirimi eýeläpdi. Göwnüme bu ýagdaý hiç haçan gutarmajak ýalydy. Men ýene bir güne çydam edip bilermikäm? Eger hemme zat gaýtalansa, onda maňa bir zat galýar.

Daraklygyma galyp, aşhana baranymda, ýüregimiň urgusy tutuş öýe eşidilýän ýaly boldy. Şol ýerde Lousi uly çekmede söweş gurallarynyň birnäçesini gizläp goýýardy. Biz her gün onuň ýaragyny arassalaýardyk we ýaglaýardyk, şonuň üçin men gerek zady elim bilen tutup hem bilip bilýärdim. Men çapgyçlaryň birini saýlap, ony päki ýaly ýiti tygy ýüzümi ýagtyldar ýaly edip çekip çykardym.

Bambukdan ýasalan penjiräniň aňyrsyndan bakyp duran Aý meniň öňümdäki giňişligi ýagtyldýardy, şonuň üçin men ýatan babamyň göwresini seljerip bilýärdim. Gaty bir uzakda durmadyk ýerimden men oňa gahar hem ýigrenç bilen seretdim. Bu duýgular meni tolkunlar kimin gurşap aldy. Birden men özümiň nähili gaty sesli hem agyr dem alýandygyma düşündim. Şu ýerde, her neneň geň bolsa-da, maňa onuň beren dersi kömek etdi. Öler ýaly urmak üçin köşeşmek gerek. «Side ünsüňi jemle, ünsüňi bir ýere jemle. Aklyň bedeniňe erk etmelidir. Dem alşymy düzedip, men gizlenip, babamyň krowady tarapa ugradym. Ol gymyldamady. Men onuň döşüniň üstünde çapgyjy ýokary galdyrdym.

3-nji bap

«Göklerdäki Atamyz, adyň mukaddes bolsun…» — kakam bu dogany käwagt ýatmazymyň öň ýanynda aýdýardy. Ol italiýaly bolany üçin özüniň katolikdigini hem-de Hudaýyň katolikleri gowy görýäni üçin katolikdigini aýdýardy. Şeýle-de bolsa, eger Hudaý, dogrudanam, bar bolsa, onda Onuň häzir meni ýatdan çykarandygy aýandyr. Meniň zalym dünýämde Ol asla ýokdy. Meniň Angliýadaky durmuşym şeýle uzakda, dumanly ýaly bolup göründi, ondan diňe ýatlamalaryň bölekleri galdy. Mysal üçin, indi men kakamyň ýüzüni ýadyma salyp bilmeýärdim.

Konfusiý: «Döwletdäki parahatçylyk maşgaladaky tertip-düzgünden başlanýar… Ene-atasyny söýmegi hem hormatlamagy öwrenen adamlar başgalara ýigrenç hem sylaşyksyzlyk ýüze çykarmaýar» — diýip öwredipdir. Konfusiý söýgi, abraý we hormat hakda hem gürrüň edip, olary jemgyýetiň iň beýik ideallary hasaplaýardy.

Hormat hem abraý hakda maňa köp zat bellidi. Bu düşünjeler meniň içime we ýaş bedenimiň her bir öýjüjegine urlup girizilipdi. Ýöne söýgi? Söýgi näme? Men ony hiç haçan bilmändim. Men islenilmedik çagadym, «ýat ýurtly şeýtandym» we özümi söýmeli bolan adamlara bolsa, diňe masgaraçylyk hem betbagtlyk getirýärdim. Meniň, alty ýaşly çaganyň, şeýle ýigrenji duýýandygym geň zat däldi. Ol aňsatlyk bilen peýda boldy.

Çapgyjyň tutawajyny tutup durşuma, men bar güýjüm bilen ony ýokary galdyrdym…

Şu ýerde hem, tornado meňzeş bir kuwwatly güýç kakyp goýberen ýaly boldy. Lousi bir pursatda çep eli bilen meniň çapgyjy saklap duran elimi ebşitläp tutdy-da, ony arkama gaňyrdy. Babam sag eli bilen boýnumdan tutup, pola gysdy. Soň men şu täri onuň ýolbaşçylygy astynda öwrendim, ýöne iş ýüzünde bir gezegem ulanmadym. «Dim-lo» tehnikasy hüjüm edýäni derrew dolap alma maksady bilen işlenilip düzülipdir. Bu tär özüne ýakyn bolan «dim-mak» atly tehnikany ýada salýar. Eger şu ýagdaýda babam meniň garşyma «dim — maky» ulanan bolsa, onda men şobada ata-babalarymyň ýanyna ugrardym.

Lousiniň barmaklary boýnumdan berk tutup, kellämi pola basyp durdy. Men agzym bilen howany gapýardym, özüm bolsa, ölüm rahatlygyny isleýärdim. Häzir, yzyma nazar aýlamda, Lousiniň sowuk ýylgyrandygy, şol bir wagtyň özünde-de, meni gözleri bilen iýäýjek bolandygy ýadyma düşýär. Görnüşine görä, ol hut şuny hem, arassa ýat ganlydygyma garamazdan, mende Su tonumynyň ruhunyň oýanandygynyň diri şaýatlygyny, onda-da Şaolin monastyrynyň söweşijileriniň gymmatly mirasyna eýe bolmak üçin ýeterlik derejedäki berk ruhy görmäge teşnedi. Şonda men babamyň gaharynyň bar agramyny bildim, onuň özüme bolan ýigrenjini we sulhunyň almazlygyny gördüm. Babam saçymdan tutup, meni süýräp öýden çykardy, ýol ugruna hem, eşiklerimi sypyryp, kimdir birine hiç zada meňzeş bolmadyk sapagy berjekdigini aýdyp, ýüzüme bakyp gygyrdy.

Şeýle hem boldy. Babam meni öler ýaly ýençdi-de, ýalaňaçlygyma derýa, buz ýaly güýçli akyma itip goýberdi. Gyşyň gaty erbet sowuk gijesidi. Birnäçe sagatdan soň, men aýylganç agyry zerarly huşumdan gitdim. Men aşa üşeme ýagdaýynda keselhanada, ölümiň öýünde özüme geldim.

Bu wakadan soň, ýüregim gazaplandy we daşa öwrüldi. Lousiniň erkine doly tabyn bolmak bilen men eldeki edilen we öz eýesine tabyn bolan ýabany mustanga meňzeýärdim. Men babam ýaly boljak. Men onuň bilen deňine urşup bilenimde, hormatyna eýe bolaryn. Men güýçli, maksada okgunly we aýgytly adam bolaryn.

Sekiz ýaşym dolanda, men doly hukukly şägirt boldum. Täze şägirt hökmünde men gaty berk synaglara yzygiderli duçar edilýärdim. Indi Lousi meniň özümi kun-fu söweş sungatyna doly bagyş edenime begenýärdi. Şol wagtdan başlap, ol özüniň ussatlygynyň syrlaryny meniň bilen paýlaşyp başlady. Munuň üstesine-de, men daosizmiň başlangyjyny öwrenip başlapdym-da, daos aň-biliminiň ýoluna düşüpdim.

Meniň okuwym we tehniki taýýarlygym üstünlikli öňe süýşdi. Şägirtler täze tehnikalary öwrenip, fiziki güýji, tizligi we çydamlylygy ösdürip, gün içinde, az bolanda, sekiz sagat türgenleşmelidi. Gün tertibine laýyklykda, wagtymyň aglaba bölegini «mok-çžun» («agaç gurjak» ýa-da «agaç adam») bilen meşgullanmaga sarp edýärdim. Bu sada konstruksiýa agaç sütün bolup, oňa dürli galyňlykdaky we uzynlykdaky gazyklar berkidilendi. Olar adamyň bedeniniň uçlaryna meňzeýärdi we dürli derejelerde hem dürli burçlarda çykyşyp durdy. «Mok-çžun» adatça ýörite korpuslarda gurulýardy ýa-da agyr esaslaryň üstüne berkidilýärdi. Lousi öz «mok-çžunyny» howlymyzda ösüp duran agaçdan kesip bejerdi.

— «Mok-çžunyň» kömegi bilen sen hüjüm burçuny we urgularyň aralygyny takyk ölçäp, ünsüňi gaty gowy jemlemegi öwrenersiň. Iň netijeli tärleri saýlamagy öwren — diýip, Lousi maňa nesihat berýärdi.

Lousiniň öz elleri bilen şaolin monahlarynyň adaty ýaragyny ýasaýşyny sagatlap synlamak meniň üçin gyzyklydy. Onuň ellerinden her hili ölçegdäki we görnüşdäki tyglar çykýardy. Sapagyň planyna görä, men olary ýag akdyryp, daşyň ýüzünde çarhlamalydym. Beýik ussat bolany üçin babam mydama döredijilik gözleginde bolup, özüniň şahsy ýaragyny döredýärdi. Kun-fu söweş sungatyny öwrenip, men, onuň şägirdi, özüm hem bilmän tejribe alyp, elimi gabartdym.

Her gezek syýahat wagtynda, babam ikimiz syryk, taýak we naýza üçin iň gowy materialy tapjak bolup, gerek agaçlara seredýärdik. Biz Tibetdäki buddist ybadathanalarynyň birine ýygy-ýygydan barýardyk. Ybadathana tebigaty gaty owadan bolan ýerde, ösüp duran tal agaçlarynyň arasynda, ýerleşýärdi. Şol tal agaçlaryndan göni syryklar bolýardy. Lousi mydama ýany bilen paltajyk alýardy. Biz şahalary çapyp alyp, ýylmanak edip arassalaýardyk. Bize ýeterlik derejede berk, şol bir wagtyň özünde-de, çeýe syryk gerekdi. Men olaryň berkligini barlamaly bolýardym. Munuň üçin men elime syrygy alyp ylgaýardym-da, ony ýere diräp itip, mümkin boldugyça uzagraga bökmäge çalyşýardym, soň hem, howada gaýyp gidýärdim.

— Indi bolsa, ünsli seret — diýip, Lousi maňa buýruk berýärdi-de, syryklaryň birini alyp, Şaolin monahlarynyň söweş tärlerini görkezip başlady. Ol aňrybaş tizlik hem çalasynlyk bilen ol goragyň esasy tärini görkezdi.

— Ýatda sakla, gowy göreşiji ilki bilen göreçde ünsüni jemleýändir. Sen garşydaşyň nobatdaky hereketini öňünden görmegi başarmalysyň.

Biz Şaoliniň ýaraglarynyň on sekiz sany nusgawy görnüşi bilen meşgullandyk. Olaryň arasynda serdesseler, naýzalar, gylyçlar, üç dişli sowuk ýaraglar hem gamçylar bardy. Meniň meşgullanýan «taýçi» sistemam şu ýaraglaryň hemmesi blen türgenleşmegi öz içine alýardy. Söweş serişdeleriniň köpüsi güýji artdyrmak, tizligi ösdürmek, şol bir wagtyň özünde-de, elde uruşmakda çydamlylygy, düşünjäni, manýowrlylygy ösdürmek üçin ulanylýar. Ýaragly türgenleşik juda howply bolýardy, şonuň üçin men özüme köp zeper ýetirýärdim. Bir gezek Lousi maňa bagjyk bilen birikdirilen iki sany gysgajyk taýagy sowgat berdi.

— Juda ýönekeý «nunçaku» — diýip, ol düşündirdi.

Men onuň nunçakuny töwereginde aýlap, bellenilen nyşana gaty tizlikde hem takyklyk bilen oklap ulanyşyna gyzyklanma bilen seredip durdum.

— Garşydaşa tarap goýberilen nunçaku ölüm howply ýarag bolup biler — diýip, ol maňa duýdurdy.

Men elimi berkitjek bolup, nunçakuny kebelek stilinde kellämiň we göwrämiň daşyndan aýlap, her gün türgenleşip başladym. Bu tehnikanyň esasy maksady bu ýaragy şeýle ýokary tizlikde, onda-da öz bedeniňe golaý, manýowrirlemekde däl-de, özüň üçin zelelsiz etmekden ybaratdy. Men nunçakuny köplenç, esasan hem, ýeňsäm tarapda ulananymda, başarnykly ulanyp bilmeýärdim. Tizara Lousi bu ýaragyň has howply wariantyny — ölüm howply nunçakuny: zynjyr bilen birikdirilen metal taýaklary işledip görkezmäge töwekgelçilik etdi.

Şondan soň, men oňaýly tutawaçly gysga serdessäniň kömegi bilen fiziki güýji hem çalasynlygy ösdürdim. Bu on gyraňly serdesseler gaty metaldan bolup, agramy hem az däldi. Lousi meni olar bilen dowamly birnäçe sagadyň dowamynda işlemäge mejbur edýärdi. Käwagt ol suwuň aşagynda «taý-çi» sistemasy boýunça türgenleşmegim üçin meni derýanyň ýanyna alyp barýardy.

— Suwuň astynda hem, edil gury ýerdäki ýaly hereket et — diýip, ol derýanyň akymyny ýeňip geçjek bolýan wagtymda, kenarda durup gygyrýardy. — Içki energiýaňda ünsüňi jemle, goý, töweregiňdäki suw ýitip gitsin — diýip, ol suwuň sesinden hem gaty gygyryp aýdýardy. Men bolsa, öz bedenime tempini azaltmazlyga we güýjümi ýitirmezlige çalşyp, akyma garşylyk görkezýärdim.

Men hiç haçan Lousiniň buýruklaryna şübhelenmeýärdim, ol bolsa, mydama öz güýjümiň we çydamlylygymyň aňry çäginde hereket etmäge mejbur edip, meni soňky derejeli ýagdaýlara salýardy. Türgenleşiklerde babam köplenç meni ýeke goýup gidýärdi, ýöne men edil ol bar wagtyndakysy ýaly tempde we güýç bilen türgenleşýärdim. Özümiň ajy tejribäm menden ep-esli daşda bolsa-da, onuň meni synlap bilýändigini aýdýardy.

Bir gezek biz öýümiň öňündäki açyk meýdana çykdyk. Bahar aýynyň ajaýyp bir günüdi, asman açyk hem mawydy. Ol maňa serdessäni gowşurdy-da, türgenleşip başlamagy buýruk berdi. Men tutuş bedenimde agyry duýýançam, çynlakaý zähmet çekdim.

— Dowam ediber — diýip, Lousi buýruk berdi-de gitdi. Köp wagt geçdi. Babam gelmedi. Belki, agaçlaryň aňyrsyna gizlenendir? Ýok, tempi azaltmak bolmaýar. Men köp sagatlaryň dowamynda zähmet çekdim, eýmenç dartgynlylykdan ýaňa myşsalarymyň hemmesi agyrdy, ýaňagymdan gözýaşlar syrykdy. Lousi alagaraňky bolanda dolanyp geldi.

— Indi dynç alsaň bolýar — diýip, ol aýtdy.

Babam meni hiç haçan öwmeýärdi we goldamaýardy, ýöne kem-kemden onuň hormatyny gazanýanymy ýüregimiň ähli damarjyklary bilen duýýardym.

Fiziki taýýarlyk meniň şägirtligimiň diňe bir bölegidi. Meniň kun-fu söweş sungatymy öwrenmek isleýän adam köp bilimleri bilmelidi. Men kolligrafiýany, daşary ýurt dillerini, kun-funyň taryhyny öwrendim we has kiçilikden başlap, mör-möjekleriň, guşlaryň we haýwanlaryň hereketlerini synladym.

Bir gezek Lousi howla kiçiräk agaç gutyny çykardy. Ol ony şeýle bir täsin saklap durdy welin, oňa seredip durşuma bilesigelijilikden we gorkudan ýaňa doňup galdym. Babam meni ýanyna çagyrdy. Men onuň ýanyna baran wagtymda, ol gutudan atagzy bilen içýan çykardy.

— Seret, içýan nähili hereket edýär. Ünsli seret, hiç zady sypdyrma. Ol mydama hüşgär, mydama söweşe taýýar. Özüne degilse we endik edinen ýerinden aýyrsalar ol halamaýar — diýip, ol pyşyrdady.

Ol möýe meňzeş jandary çeňňek şekilli ýiti neşderinden çalaja göterdi. Içýan gazap bilen ýumlugyp we öwrülip başlady. Babam örän seresaplyk bilen ony özüniň açyk aýasyna goýdy.

— Indi içýan köşeşdi, ýöne seret, öňküsi ýaly, entegem hüşgärligi elden berenok.

Men instinktiw gorky bilen içýanyň hereketini synladym.

— Men öňkim ýaly, aýamy gönüje saklamaly. Ýöne bir zady unutma, eliň öz güýji bar. Içýan ony duýmaly däl — diýip, babam maňa ýadaman duýduryş berdi.

Men ýerimden gymyldaman, demimi sessiz aldym.

— Häzir şemal bar. Içýan sen tarapdan hiç hili haýbaty duýmaly däl, sen şemalyň dem almasyna laýyklykda hereket etmeli… — diýip, Lousi maňa öwretdi.

— Babam ýene birnäçe sekuntlap içýany elinde saklady-da, soň hem, ony pitigi bilen ýere oklap goýberdi. Men şobada gyra çekildim we ýüzüme ganyň inenini duýdum. Babam möýe meňzeş jandary atagzy bilen alyp, ony gutuda gizledi. Eliňi uzat bakaly — diýip, ol maňa buýurdy.

Men onuň aýdyşy ýaly etdim, ýöne elim çalaja sandyraýardy...

— Indi dem alşyňda ünsüňi jemle. Ýüregiň uruş ritmini haýallat we köşeş, şonda derlemersiň. Içýan seniň eliňde pulsuň urgusyna, nemi-de duýmaly däldir.

Men ünsümi jemläp, dem alşymy haýallatdym. Bu endik meniň ganyma hem etime girip, özümiň ikinji tebigatym ýaly boldy. Dem alşyma erk etmek bilen men bütin bedenimiň funksiýasyna erk etmegi öwrendim, şonuň üçin indi maňa agyryny aýyrmak we bedenimiň derejesini ýüz ugruna üýtgedip bilýärdim. Demimi haýalladanymda, men dowluň geçip gidenini duýdum.

Gutyny açanda, Lousi maňa:

— Içýanda eräp git. Öz «men»-iňden saplan. Içýan bol. Pikirlen, ol mundan soň näme edýär? Ol näme görýär? Näme duýýar?

Bognaýakly jandary aýama seresaplyk bilen goýanda, bolmalysy ýaly synçylyga girýänçäm, babam menden gözüni aýyrmady. Men doly hereketsizlikde doňdum, ýöne howluda bolýan zatlaryň hemmesini synladym.Ýeliň duýdansyz öwüsmesi ýa-da duýdansyz ses içýany biynjalyk edip bilýärdi. Bu bolsa, meniň üçin gaty erbet boljakdy. Şol wagt öz mugallymymyň meni bu synagdan dyndarmagyny men nähili isleýärdim! Ahyrsoňy, ol gerek komandany berende, men möýe meňzeş jandardan ýyldyrym çaltlygynda saplandym. Babam öz pikirlerine ýylgyrdy.

Kun-fu tarapa barýan ýolumyň ilki başynda men öz «men»-imi haýsy hem bolsa bir jandarda eretme sungatyny ulandym. Bu tehnika haýwanlaryň ady bilen atlandyrylan köp sanly şaolin stilleriniň esasy bolup durýar.

Biziň howlymyzda hudaýa çokunyjylar [8] ýaşaýardy. Lousi hem, olara öýkünmegi öwrenýänçäm, birnäçe sagatlap, yzyny üzmän olaryň hereketlerini synlamaga meni mejbur edýärdi.

— Tanlan-sýuan (hudaýa çokunyjynyň stili) Min imperatorlyk dinastiýasynyň hökümdarlygy döwründe Hytaýyň demirgazygynda işlenilipdir — diýip, Lousi bir gezek bu stili bile öwrenip otyrkak aýtdy.

Kun-fu söweş sungatynyň islendik stilini öwredende, babam şol stil hakda gyzykly taryh, erteki ýa-da rowaýat gürrüň bererdi.

— Wan Lan atly ezber söweşiji hudaýa çokunyjy stilini esaslandyryjy hasaplanylýar. Ol dört asyr gowrak mundan ozal Şandun welaýatynda ýaşapdyr. Rowaýatda aýdylyşyna görä, ol kun-fu söweş sungatyny öwrenmek üçin öz ata watanyndan Henan ybadathanasyna gidipdir, emma bu ybadathanadaky taýýarlyk derejesi ony lapykeç edipdir. Ine, günleriň birinde ol, diýseň tötänden, hudaýa çokunyjy atly mör-möjek bilen sikadanyň (bökýän hem jyrryldaýan möjejigiň), ýagny ölçegi hem güýji boýunça hudaýa çokunyjy atly mör-möjekden ep-esli uly möjejigiň arasyndaky söweşiň şaýady bolupdyr. Söweşde hudaýa çokunyjy atly möjejik ýeňiş gazanandan soň, Wan onuň geň hereketlerini we endiklerini gowy derňemek üçin ony ybadathana alyp barýar. Ol özüniň täze derňewlerini maýmynyň aýaklaryny aldanan işine meňzeşligi öz içine alýan bilimi bilen deňeşdirdi. Netijede, hudaýa çokunyjy atly mör-möjegiň demirgazyk stiliniň esasyny goýdy.

Bu rowaýaty gürrüň berenden soň, Lousi maňa tanlan-sýuan stilini öwredip başlady.

— Hudaýa çokunyjy möjejigiň stiliniň esasy söweş täri — bu gapdaldan gysga, çalasyn urgudyr — diýip, babam meniň barmaklarymy şol wagşynyň tikeni görnüşinde edip durşuna aýtdy. — Hüjüm ediji, gabap alyjy ýa-da yza serpikdiriji urgy gerek bolanda, şu täri öwren.

Soň ol maňa «meýhua garalysynyň ýumrugy» stilindäki hereketleriň käbirini, hudaýa çokunyjy möjejigiň stiliniň bir görnüşini görkezdi. Özem ol muny şeýle bir çaltlyk bilen görkezdi welin, onuň ýumrugy bäş gatly stakkatony urup döwende, gözümi gyrpaýmakdan başga alaç galmady.

— Ýatda sakla, hudaýa çokunyjy möjejigiň artykmaçlygy — onuň asudalygy, sabyrlylygy we aýgytlylygydyr. Hudaýa çokunyjy möjejigiň hereketleri aşa seresaplydyr hem netijelidir. Hudaýa çokunyjy ahyrynda ýeňmek üçin yza çekilme taktikasyny az ulanmaýar. Şeýlelikde, hudaýa çokunyjy möjejigiň stilinde hüjüme däl-de, goranmaklyga köp üns berilýär — diýip, Lousi aýtdy.

— Tanlan-sýuany hakyky söweşde şeýle ulanýarlar: garşydaşyň taýagyny tutup, ony özümize çekýäris, soň gapdaldan girip, gyşardylan elimizi onuň tirsek bognunyň astyna goýýarys. Elimizi daýanç nokady hökmünde ulanyp, gysga gapdal urgusyny urýarys welin, garşydaşyň eli döwüldi biläý.

Bu zalym täri düşündirenden soň, babam hudaýa çokunyjy möjejigiň tikenleriniň görnüşinde gyşaryp duran barmaklary bilen ýanynda duran agajyň şahasyny garbap alyp, çalasyn urgy bilen ony döwdi.

Lousiniň kun-fu söweş sungatyndaky gowy görýän stilleriniň biri-de, günorta ýylan stilidi. Bu stili öwrenmeklik beýleki köp stilleri öwrenenden kynrakdy. Üstesine-de, bu öldüriji tehnikalaryň biridi. Agyryly nokatlara: ýüze, bokurdaga we bile urmak — bu ýerde howsala düşen alahöwreniň, kepjebaşyň we ýylanyň ýyldyrym çaltlygyndaky böküşlerine öýkünip, barmagyň ujy bilen urulýar.

— Ýylan ganadýança dişläp, pidasyna ölüm howply ýara salýar. Ol saňa ýiti dişi bilen ýapyşýar, bu onuň iň gowy täridir — diýip, Lousi gürrüň berdi.

Lousi başam hem orta barmagymy göneldip, beýleki barmaklarymy ýumruk edip düwdi.

— Seniň maksadyň — esasy damarlar we arteriýalar — diýip, babam burnumyň öňünde «el-naýza» urgusynyň tehnikasyny görkezip durşuna aýtdy. Soň meniň elimi garbap alyp, uly barmagymy öz aýama basdy.

— Şu pozisiýada, edil kepjebaşyňky ýaly, dinamiki dartgynlylyk saklanýar. Kepjebaş hemme zatdan öňürti, iň ejiz nokatlary, esasy nerwlere we esasy arteriýalary nyşana alýar.

Soň Lousi ýylanyň aw awlaýşy hakda gürrüň berip başlady: ol awuny dişi bilen tutup, şol bir wagtyň özünde-de, öz bedeniniň halkasy bilen gysýar.

— Ýylanyň hereketindäki tizlikden başga, erjelligem häsiýetlendirilýär. Eger ol pidasynyň üstüne hüjüm eden bolsa, onda indi ony goýbermeýär — diýip, babam maňa duýdurdy.

— Diýmek, ol «dim-mak» tehnikasynda hereket edýärmi? — diýip, men soradym.

— Gaty dogry. Ýylan stili üçin esasy zat — si ýaşaýyş energiýasynda ünsi jemlemekdir — diýip, Lousi sözüni dowam etdirdi. Gaty berk, çolaşykly tutluşykda ýylana öýkünmek üçin seniň bedeniň polat pružine meňzeş bolmaly, saňa sini bedeniň bir böleginden beýleki bölegine geçirmegi öwrenmek gerek. Diňe öz bedeniňdäki si akymyna erk etmek bilen sen ýylan stilini hakykatdan öwrenip bilersiň.

Bir gezek göni öz öýümiziň arkasyndaky tokaý bilen gidip barýarkak, gyrymsy agajyň astyndan haýsydyr bir mahluk dazlap geçip giden ýaly boldy. Türgenleşikler prosesinde men islendik wagtda hüşgär bolmagy öwrenipdim, şonuň üçin şobada meniň ekstrasensor düşünjäm awtomatik usulda işledi.

— Bu ak gaplaň — diýip, edil meniň pikirimi okaýan ýaly, jenabym aýtdy. Ol özüne erk etmäni doly saklap, ýöremegini dowam etdirdi. — Ol dagda ýaşaýar. Soňky bir ýarym kilometri ol biziň yzymyza düşüp geçdi. Sen näme, şu wagt bildiňmi?

Biz ýolumyzy dowam etdirdik. Lousi hem, maňa ak gaplaň, onuň ýaşaýşy, ýöreýşi, awuny yzarlaýşy hakda gürrüň berdi. Biz ýene birazrak ýöränimizden soň, bir agajyň üstüne çykdyk.

— Indi ünsli synla. Ahyrsoňy ol biziň öňümizde görner. Ak gaplaň gaty bilesigeliji ahyry — diýip, Lousi aýtdy.

Seýrek duş gelýän gözelligi we gelşikliligi bolan haýwan meýdanda görünýänçä, biz agajyň üstünde, megerem, tutuş bakyýeti oturdyk öýdýärin.

— Ol biziň şu ýerdedigimizi bilýärmi? — diýip, men soradym. — Elbetde. Ýöne mesele başga zatda — ol nähili hereket ederkä? Onuň hereket edişini synla. Ol ajygypdyrmy? Ýa-da ol ýöne hezil etmek isleýärmi?

Gaplaň ogrynça agaçlaryň arasyndan kynlyk bilen geçende, men ony gözlerim bilen iýäýjek boldum.

— Ol, göwnüme bolmasa, gaharlanmaýan ýaly — diýip, men aýtdym. Meniň pyşyrdymy eşidip, bu haýwan uludan pallap, paporotnikleriň arasynda ýazylyp ýatyberdi. — Ol aç hem däl — diýip, men ýeňillik bilen dem aldym.

— Sen mamla, ýöne seret, ol mydama hüşgärligi elden bermeýär. Ol biziň pyşyrdymyza diň salýar we ýel özi tarapa öwsende, ysymyzy alýar. Ýöne biz onuň üçin hiç hili howp döredemizok, şonuň üçin hem, ol asuda.

Men bu haýwandan gözümi aýryp bilmedim we onuň ajaýyp ýüňüne, gaýtalanmaýan zolaklaryna hem-de islendik pursatda urgularyň we böküşleriň güýçli çalşygy bolup, ýüze atylyp çykmaga taýýar bolup duran gizlin kuwwatly güýjüne haýran galdym.

Indiki hepdede biz şol ak gaplaňyň yzyny yzygiderli tapdyk. Ol adamlaryň öýlerine hiç wagt hem golaý gelmedi, ýöne dagyň etegindäki tokaýa ýygy-ýygydan bardy. Käwagt onuň ünsüni çekjek bolup, babam oňa täzeje et getirýärdi. Şol wagtda men gaplaňyň hereketlerine öýkünip başladym.

— Onuň diňe bir hereket edişine däl-de, pikirlenişine, dem alşyna hem akyl ýetir. Sen edil onuň ýaly pikirlenmegi we hereket etmegi öwrenmelisiň. Diňe şonda sen gaplaň stilini ýerine ýetirip bilersiň.

Bir gezek biz ak gaplaňy tokaýyň içindäki açyk meýdanda gördük. Ol bu ýere oýnamaga we dynç almaga gelýärdi. Ol biziň baranymyzy wagtyndan öň duýmaz ýaly we özüne golaýlaşmaga mümkinçilik berer ýaly, biz bilgeşleýin oňa tarap ýeliň öwüsmeýän tarapyndan bardyk. Biz gaplaňa ýeterlik derejede golaý baranymyzda, ol edil ukudan oýanan ýaly bolup, bize salam berýän dek, guýrugyny gymyldatdy. Lousi şobada agaja dyrmaşdy. Agaja babamdan gowy dyrmaşyp çykýan adam ýokdy. Menem agaja dyrmaşdym, ýöne ol meni saklap:

— Onuň ýanyna bar — diýip pyşyrdady.

Hawa, biz gaplaňy köp hepdeleriň dowamynda synladyk, onda-da, diýseň ýakyn aralykdan synladyk, ýöne men gaplaňyň örän howply, wagşy haýwandygyna düşünýärdim. Ol göz açyp ýumasy salymda meni tike-tike edip bilýärdi.

— Ol seni tanaýar. Edil çagalarynyň biri ýaly bol-da, onuň golaýyna bar. Gaplaň çagasy ýaly bol. Gorkyny taşla, ýogsam, ol saňa topular, şeýdibem, ölersiň — diýip, maňa Lousi buýruk berdi.

Men demimi dürsedim-de, hereket etmäge taýýarlandym. Taýagymy ýuwaşjadan ýerde goýdum-da, elimi goýberip, ýuwaşjadan oňa golaýlaşyp başladym. «Ol mende hiç hili howp görmeli däl. Diňe aýagymyň astyna seretmeli…, oňa ýiti seretmeli däl. Ol meni parahatçylykly hem zelelsiz jandar hasaplamaly» — diýip, öz-özüme nesihat berdim.

Azatlykdaky ak gaplaňy synlamaklyk dünýädäki köp adama miýesser edip bilmez. Şol gün kuwwatly wagşy haýwan ullakan kellesini uzadan öň aýaklarynyň üstüne goýup, edil ýönekeý öý pişigi ýaly, gulagynyň arkasyny çalaja gyjyklamaga rugsat etdi. Men öz jenabyma seredip ýylgyrdym. Şu pursatda hem, ol tarapdan edil şaha döwlen ýaly şatyrdy eşidildi. Men şobada aňry ýany bilen ünsi bir ýere jemleme ýagdaýyndan çykdym-da, garaşylmadyk ýagdaý sebäpli, elimi çekip aldym. Gaplaň hereket etmesini haýalladyp durmady-da, özüniň güýçli aýagy bilen üstümden agyryly basdy. Boljak zat däl, ýöne öz bedenimi tike-tike etmezden öňürti, bu haýwandan yza çekilme maňa başartdy. Indi men gymyldan wagtymda, ol meni ýene, ýöne bu gezek beýleki aýagy bilen, basmak üçin durşuny üýtgetdi. Ol ýerinden galyp başlady, şonda men onuň indiki hereketiniň özüm üçin ölüm howply boljakdygyna düşündim. Maňa janymy aman saklamak, özümi ýeňmek gerekdi. Men haýwanyň gözüne seretmeli däldim. Özümi saklajak bolmanyň tebigy instinktini basyp ýatyryp, gaçmaly däldim. Ýogsam, gaplaň derrew üstüme topular. Men gaçmagyň deregine, oňa ýakynlaşan wagtymda, nähili rahatlykda bolan bolsam, şonuň ýaly görnüşde hem, doňup durdum. Men gözlerimi aşak bakdyryp, gaplaňyň aýaklaryna seredip başladym, şol wagt ol hem maňa tiňkisini dikip seretdi. Gaplaň turmagyny bes etdirdi we men haýaljakdan yza çekilenimde, ol ýene ýatdy.

Lousi baş egme bilen meni goldady. Ol ömrümde birinji gezek hormat goýmanyň bu yşaraty bilen meni hormatlady.

— Sen bilesigeliji hem zehinli… — diýip, ol aýtdy we şol wagtdan başlap, meni «Lo Fu Szaý», ýagny «Kiçijik gaplaň» diýip atlandyryp başlady.

Özümiň hereketlerini we endiklerini synlan haýwanlarymyň hemmesinden-de, men gaplaňy haladym, şonuň üçin hem, elbetde, gaplaň stili bilen köpräk gyzyklandym. Kun-fu söweş sungatynda bu stil ilki bilen süňkleri, siňirleri we muskullary berkitmek üçin işlenilýär. Bu stiliň gysga, gazaply hereketleri güýji hem kuwwaty bilen tapawutlanýar. Gaplaň öz tebigaty boýunça urşagan däl we özüni burça gysýançalar sabyrly bolýar, ýöne gaharlanandan soň welin, gazabynda saklanyp bilýän däldir. Gaplaň stilini ulanýan söweşiji el bilen söweşende, aňry ýany bilen hem gazaply söweşýändir. Ýaragly garşydaş bilen ýaragsyz söweşmekde, bu stildäki «gaplaň penjesi» örän peýdalydyr. Ellerini hüjüm edýäniň ýaragyna gönükdirmek ýa-da oňa ýeňiji urgyny urmaga mümkinçilik bermezlik bilen kun-fu söweşijisi duşmany öz artykmaçlygyndan mahrum edýär.

Bir gün irden, ol wagtlar men on ýaşymdadym, Lousi meni tokaýa alyp gitdi. Entek gaty irdi, gün şöhleleriniň ýalkymy çalaja ýagty berip başlapdy. Biz, adatça edişimiz ýaly, ýol ugruna meditasiýa edip, eýýäm birnäçe kilometr ýol geçipdik, ýöne bu gezek maňa nätanyş bolan ugur bilen gidipdik. Ýoluň soňunda biz iki sany ullakan agajyň düýplerine daňlyp çekilip, ýüpüň üstünde duran agaç platformanyň üstünden bardyk. Sekizburç görnüşindäki platformanyň ini bir ýarym metrdi. Onuň aşak tarapyndan birmeňzeş uzynlykdaky ýüzlerçe ýiti polat iňňeler çykyp durdy. Agaç platformanyň astyndaky basgylanan ýeri görenimde, bokurdagym gurady.

— Platformanyň astynda dur — diýip, Lousi maňa buýruk berdi.

Adatça men oňa gürrüňsiz tabyn bolýardym. Platformanyň astynda men daňdanyň ýagtysyna ýigrenji bolup öwşün atyp duran haýbatly iňňelerden gözümi aýyrmadym.

— Bökmäge taýýarlanyp duran gaplaňyň durşuny et.

Men aşaky durşy etdim, babam bolsa, men bilen platformanyň aramyzda santimetrden hem az aralyk galýança, çekilen ýüpi gowşatdy.

— Indi ýene pese düş, goý, seniň bykynyň ýer bilen parallel bolsun.

Men tabyn boldum.

Bu serlip ýatan gaplaňyň durşy. Bu duruş söweş üçin däl, ýöne ol saňa myşsalaryňy berkitmäge kömek edýär — diýenden soň, babam platformany ýene aşak goýberdi-de, — Seret, ýeriňden galaýma — diýip, öýe tarap gitdi.

Bu platformada men tutuş ebedilikde duran ýaly boldum. Gün gowuja ýokary galdy. Günortanyň yssysyna çenli wagt köp hem bolsa, derim ýagyş kimin guýuldy. Aýaklarym agyrydan ýaňa gymyldaman galdy, ýöne üstümden asylyp duran ýiti iňňelerden ýaňa gorkymdan gymyldap bilmedim. Lousi hakda pikir eden badyma, ol edil ýeriň astyndan ösüp çykan ýaly boldy. Ol meniň durşumy barlap, platformanyň daşyndan haýal ýöräp aýlandy. Ol meniň soňky demimdedigimi gördi. Ýaňaklarymdan der bilen ýaş syrykdy.

— Pozisiýany gowşadyp bilersiň — bir aýagyňy öňe çek — diýip, ol maňa buýruk berdi. Maňa aýagymy gaty kynlyk bilen öňe süýşürtmek başartdy, ýöne mundan soň men, dogrudanam, ýeňilleşdim, hiç bolmanda, aýagymyň damar çekmesi aýryldy.

— Bu durşuň ady «ýaý we peýkam». Seret, seniň bir aýagyň atylmaga taýýar ýaý ýaly gyşaran we dartgynly, beýlekisi bolsa, peýkam ýaly bolup, ýerde gönelip dur — diýip, Lousi aýtdy.

Bu gorkunç platformanyň kömegi bilen Lousi köp sanly aşakky duruşlary maňa öwretdi. Olaryň her biri gaplaň stilindäki dürli görnüşleriň haýsy hem bolsa biridi. Meniň yzygiderli türgenleşmelerim oturmalaryň we ýerimden galmalaryň, öwrümleriň we «ýaý we peýkam» durşundan «hüjüm edýän pişik» durşuna bökmäniň hem-de yza öwrülmäniň üsti bilen «at» durşuna geçmäniň göçgünli çalşygyny öz içine alýardy. Platformanyň astynda köp aýlaryň dowamynda türgenleşmegiň netijesinde men aşakda duruşlardaky pozisiýalarymy çalyşmagy öwrendim, şonuň üçin aýaklarym hem şeýle berkedi welin, myşsalarym edil polat ýaly berkedi. Lousiniň ýolbaşçylygy astyndaky bu sapaklaryň netijesinde ellerimem güýçli hem çydamly boldy. Onuň sapaklary onsuzam zalymdy, ýöne özüni duýmaz ýaly derejä ýeten barmaklarymyň uçlaryna daýanyp, platformanyň astynda epilenimde, ol ellerimi daşlar bilen hem gysýardy. Agyry çydardan agyrdy, ýöne men oňa tabyn bolmalydym.

Wagtyň geçmegi bilen bu duruşlar meniň üçin şeýle bir endik boldy welin, men şol görnüşde pikirlenip oturman, ýüzugra duruberýärdim. Wagtal-wagtal Lousi meni synaga salýardy. Bir gün gije ol meniň otagyma girip, uklap ýatyrkam üstüme bir bedre buz ýaly suw guýdy. Men şobada oýanyp, ýerimden atylyp turdum-da, näme bolanyna düşünmänkäm, söweşjeň «at» durşunda durdum, ýöne nädogry duranym üçin Lousi üstüme gygyrdy.

— Bu egniňi öňe süýşürmeli — diýip gygyrdy-da, ol ýumrugy bilen dişimiň üstüne ýelmedi. Soň eýýäm başga äheňde gürläp, howluda türgenleşige we meditasiýa taýýarlanmagy buýurdy.

Bir gezek Lousi torbadan daşyndan gymmat görünýän syýa çüýşe, bir gap mis perleriň ajaýyp topbagyny we arassa kagyz çykardy.

— Men seniň söweşjeň «gaplaň» durşy hakda bilýän zatlaryň hemmesini ýazmagyňy isleýärin — diýdi.

Bu ýumuş bilen bilelikde men surnukdyryjy fiziki maşklardan uzak garaşylan dynç alşy aldym, ýöne ertirden agşama çenli hat ýazmaly bolýardym.

Öýümiziň içki howlusy meniň gözüme gynamalar we görgüler ýeri ýaly bolup görünýärdi, ýöne şol gün ýekeje özüm meditasiýa edip durkam, birden, ol ýeriň ajaýypdygyny gördüm. Göni meniň öňümde, howlynyň aňyrky diwaryndaky derwezeden, «aý derwezesinden» ýokarrakda, Sowuk daglaryň, hytaýça Hanşan Synyň, günorta eňňitleri görnüp durdy. Günüň ýiti şöhlesine gözlerimi ýumjukladyp durşuma, ol ýerde gür ösümliklerden ýokarda duran uzakdaky monastyryň şekilini gördüm. Menden perimetr ýokarda diwaryň ýüzünde mifiki haýwanlar tans edip doňup durdular. Her gezek mümkinçilik bolanda, men mydama edil jadylanan ýaly bolup, olara seredip durýardym. Meniň soňrak bilşim ýaly, bu haýwanlaryň şekiljikleri öýi erbet ruhlardan goraýar diýip hasaplanýan eken.

Hytaýlylaryň köpüsi ýaly, meniň ýakynlarymam, juda yrymçydylar, emma kun-fu söweş sungaty maňa islendik gorkyny ýeňmäge ukyply bolan ynamy sowgat berdi.

— Seniň içiňdäki hudaýdan başga hiç hili hudaý ýok. Öz gorkyňy ýeňmek üçin si energiýasyny ulan — diýip, Lousi maňa ýadaman gaýtalap aýdýardy.

Lousi menden islendik gorkyny, onda-da, asla akla gelmejek usullar bilen, basyp çykarmagy başarýardy. Bir gezek biz, dagyň iň ýokarky beýikligine çykýançak, birnäçe günläp, dagyň üstüne çykdyk. Güýçli harasat şuwlap turdy, ýagyş güýçli ýagdy, ýöne Lousi maňa maşk edip başlamagy buýurdy. Ünsüňi bir ýere jemlemek mümkin däl ýalydy: ýiti, şkwal şemaly meniň ýukajyk köýnegimi sypyryp barýardy we islendik pursatda ol meni darajyk çuň jaýryga itip bilýärdi.

Bu ýörişden köp wagt geçmänkä, Lousi meni dürli ýaryşlara äkidip başlady. Biz kontinental Hytaýyň territoriýasyndaky dürli ybadathanalara zyýarat etdik. Biziň ýolumyz Şanduna we demirgazyk günortadaky Tanga çenli, ondaň aňry Lançžou hem Çendunyň üsti bilen günbatardaky Tibete, käwagt hem, Päkistana çenli baryp ýetýärdi. Maňa sowuk-salalygy öwretdiler, emosiýamy basyp ýatyrmaga mejbur etdiler, ýöne her gezek Gonkonga baranymyzda, men buýsanjymy zordan saklaýardym. Bu XX asyryň 70-nji ýyllaryň ahyrydy, adada durmuş gaýnap joşýardy. Sport awtomobilleri, günbatar biçüwindäki penjekleri geýnen adamlar, neondan ýasalan reklamalar we hemme ýerdäki aýdym-sazlar meni haýran etdi.

Meniň Gonkonga birinji gezek gitmegimiň maksady kumataýa barmakdy. Kumataý — gizlin ýaryş bolsa-da, Gonkongda beýleki tomaşaçylar bilen bilelikde bu oýun üçin poliseýlerem, beýleki uly wezipedäki adamlaram pul goýýardylar.

— Bu ýerde erkin stilde we doly şertnamada, ýagny çynlakaý, ölüm halyna çenli ýaryşýarlar. Söweş sungatlarynyň dürli sistemalary bilen meşgullanýanlar gorksalar-da, töwekgelçilik edip, biri-biri bilen ýekelikdäki göreşe çykýarlar — diýip, arenada öz ýerimize geçenimizden soň, Lousi maňa düşündirdi.

Bu ýaryşlar (we höküm sürýän atmosfera) meniň eýýäm baryp görmäge ýetişen beýleki ýaryşlarymdan tapawutlanýardy.

Ganhor haýwanlar… — diýip, babam meniň guduzlan märekä seredişimi görende aýtdy. Söwerişijiler öler ýaly edip uranlarynda, mydama şeýle bolýar.

Lousi hem kumata gatnaşandy, onda-da, bir-iki gezegem däl.

— Seniň ýeňiji boljak günüň hem geler — diýip, babam welilik etdi. Menem onuň mamladygyny gaty gowy bilýärdim.

4-nji bap

Men on iki ýaşa ýetenimde, babam meni yzyma Angliýa ugratmalydygyny yglan etdi. Ejem hem kakam bilen boljak duşuşyk hakda diňe pikir edenimde, meni bir wagtyň özünde tolgunma bilen gorky gurşap aldy. Aeroporta barýan ýolda Lousi ikimiz uzak dymdyk, her kim özüniňki hakda oýa batdy. Biz aeroporta baryp ýetenimizde, babam meniň kun-fu okuwymyň dowam etjekdigini aýtdy.

— Men Ženewadaky kun-fu Halkara federasiýasynyň üsti bilen gürleşdim. Saňa mugallym bellärler we okuwyňy tölärler — diýip, babam aýtdy. Araba saklandy. — Men seniň üstünlikleriňe sereder duraryn, birazrak wagtdan soň bolsa, sen bu ýere gaýdyp gelersiň.

Bu sözleri aýdandan soň ol baş egdi-de, yzyna ugrady.

Uçar asmana galandan soň, men ýakyn geljekde özüme näme boljakdygy hakda pikir edip başladym. Özümiň Hytaýda geçiren sekiz ýylymyň dowamynda, men ene-atamyň ýanyna gelip, olaryň ýanlarynda birnäçe aýlap bolmadym. Işjeň hem hysyrdyly London mydama meni buýsandyrýardy. Oýnawaçlardan doly witrinalary, Trafalgar meýdançasynda ygyşyp ýören pankalary, iki gatly awtobuslary we Pikadillidäki şöhleli çyralary gowy görýärdim. Şeýle-de bolsa, ejem hem kakam bilen ýaşamak maňa aňsat bolmaýardy. Olar Hytaý barada hiç zat eşitmek islemeýärdiler. Ilkinji nobatda bu ejeme degişlidi. Ol özüni edil meniň durmuşymda Hytaý hiç haçan hem bolmadyk ýaly alyp barýardy. Ol meniň ýanymda mydama oňaýsyz duýýardy. Biz asla gürleşmeýärdik. Meniň güýjümde baryny edip, iňlisçe gürlemegi öwrenmegim hem kömek etmedi. Kanton dialekti derrew meniň ene dilim boldy. Elbetde, ejem hem öz ene-atasynyň dilini bilýärdi, ýöne men bu hakda ondan hiç haçan soramaýardym. Öz maşgalamdaky köp zat meniň üçin ýedi möhüriň aňyrsyndaky syr bolup galdy.

Uçaryň kürsüsinde gowuja ýerleşenimden soň, özümiň dokuz ýaşymda Angliýa soňky gezekki saparymy ýada salyp başladym. Bir gezek men ejem bilen supermarkete gitdim. Adatdakysy ýaly, ejem arabajygy her hili azyklardan we süýjülerden doldurdy. Men ejemiň krewetkaly bukjany sumkasynyň astyna, arabajygyň düýbüne sokanyny gördüm. Eje, sen krewetkany ýatdan çykardyň — diýip, men ejem alan harytlarynyň hemmesini kassir aýalyň öňünde goýandan soň, hiç hili gyşyk pikirsiz aýtdym.

— Wah, men nähili ünssüz. Görsene! — diýip, ejem utanyp aýtdy-da, ýene pul almak üçin gapjygyna elini uzatdy.

— Tolgunmaň, her kimem ýalňyşyp biler — diýip, ýaş kassir aýal aýtdy.

Biz dükandan çykanymyzda, ejem gaty erbet gaharlydy. Onuň tutuksy ýüzi gizlenip duran gahary görkezip durdy, ýöne men muňa endik edinipdim. Ýöne bu gezek özümiň näme erbetlik edenim düşnüksizdi, emma islendik ýagdaýda-da, men dyman bolsam gowy bolardy.

— Eger birnäçe gün geçenden soň, şunuň ýaly hereket gaýtalanmadyk bolsa, men muny asla ýatda saklamazdym. Bu gezek ejem gymmatbahaly süýjüli gutyny ogurlajak boldy. Biz kassa pul tölejek bolup nobata durkak, ejem süýjüli gutyny poltosynyň giň ýeňiniň içinde gizledi. Eje, beýtme… — diýip, men aýtdym we şobada sesimi kesdim. Ejemiň gazaply nazary sözden has dilewardy.

Bu ýatlamalar maňa rahatlyk bermedi, şonuň üçin men has bagtlyrak wagtlary ýada salmaga çalyşdym. Pikirlerim meni Ejwerdäki uly jaýda ýaşan wagtymyza gaýtaryp alyp bardy. Kakam abraýly telewizor ussasydy, şonuň üçin onuň işleriniň gaty gowy gidýändigi görnüp durdy. Bir gezek ol öýe giç agşam dolanyp gelende, men şadyýan gykylyklary we gülki seslerini eşitdim. Onuň müşderileriniň biri oňa nagt pul töläpdir, onda-da gürrüň örän uly möçberdäki pul barada barýardy. Ol öýe howlukmaç girip, bir topbak puly ýokary oklap goýberdi. Şatlykdan ýaňa özüni ýitiren ejem kagyzlary ýygnamaga başlady. Kakamyň onuň bilinden tutup, otagyň içinde tans edip aýlanyşlaryny görenimde, menem begendim. Biziň maşgalamyzdaky azajyk şatlykly bolup ýadymda galan günleriň biri şeýle bolupdy. Uçuşyň eýýäm birnäçe sagady geçipdi. Men motoryň gürrüldeýän sesine diň saldym. Ahyrsoňy irkilipdirin-de, uçarymyz Londonyň Hitrou aeroportuna gonanda oýanypdyryn.

— Awia gatnawyň stýuardessalary hemişekileri ýaly, örän ünslüdiler, şonuň üçin uçuşdan soň, olaryň biri meni terminalyň içinden geçirip, ejem bilen kakamyň garşy almaly ýerine çenli ugratdy. Men ýüksüz barýardym, hiç hili ýüküm ýokdy. Men mähelläniň içinden ejem bilen kakamy gözledim. Tizara men olary gördüm. Ejem, mydama meniň göz öňüne getirişim ýaly, ajaýyp köýneklidi, dodaklary açyk reňk bilen reňklenendi, ol gür gara kirpiklidi. Onuň köwşi bilen sumkasy reňki boýunça şowly sazlaşyp durdy. Kakamyň sypaty şeýle bir hilidi welin, meniň muňa tas demim tutulypdy. Ol meniň hakydamda owadan ýüzli uzyn boýly, bugdaýreňk we gara buýra saçly gelşikli adam bolup galypdy. Häzir bolsa, men ony maýyplaryň kolýaskasynda gördüm. Ol kiçijik, solgun bolup görünýärdi, gara saçlarynda ak peýda bolupdy. Men ejem bilen kakama ýeňiljek tagzym etme bilen salam berdim. Ejem birhili çekinibräk we oňaýsyzlyk bilen ýaňagymdan ogşady.

Soňy bilen men kakamyň keseli hakda käbir zatlary eşitdim. Görüp otursam, ol bireýýämden bäri syrkaw eken. Pytraňňy skleroz diagnozy oňa meniň doglanyma köp wagt geçmänkä goýupdyrlar. Belki, şu sebäpli, meniň ejem şeýle gaharjaň bolandyr. Belki-de, bu zatlaryň hemmesine men günäkär bolandyryn.

Kakamyň ýanynda bolmak meniň üçin gowudy. Ol öz gurallaryny we başga-da köp gyzykly zatlary görkezip, meniň bilen wagtyny geçirýärdi. Onuň her hili hyrly çüýleri, boltlary, nurbatlary we gaýkalary salýan konteýneri meniň ünsümi özüne çekýärdi. Ol maňa küşt oýnamagy öwretdi, biz onuň bilen maňa okap berýän kitaplaryndaky shemalar we çyzyklar boýunça dürli tehniki modelleri konstrurirleýärdik. Ol öz hünäri boýunça uly, galyň kitaplary okaýardy. Maňa kakam bilen mydama hezil bolýan bolsa-da, biz ikimiz bile ylgamaýardyk, göreş tutmaýardyk, golf oýnamaýardyk. Indi welin, näme sebäpden beýle ekendigine düşündim. Ol elinde baryny edip, işe ukyplylygyny saklajak bolýardy, emma tiz ýadaýardy. Ol ýeke galanda, köplenç dyzlarynyň üstüni kitapdan doldurýardy, ejem bolsa, uzak wagtlap dükanlara gidýärdi.

— Bu ýerde babamyň ýola goýan berk režimini ýerine ýetirmek talap edilmeýän bolsa-da, bu eýýäm öz-özünden beýik ýeňillik bolan bolsa-da, Angliýa öwrenişmeklik asla ýeňil iş bolmady. Bu ýerdäki, Günbatardaky, hemme zat meniň üçin ýatdy. Ilki-ilkiler men, hatda ýumşak düşekde-de ýatyp bilmeýärdim — polda ýatmaly bolýardym. Ene-atam meni ýerli orta mekdebe ýazdyrdylar, agşamlaryna bolsa, iňlis dili boýunça goşmaça sapaklara barýardym. Men mekdebi derrew ýigrendim. Beýlaki oglanlar bilen mende hiç hili umumylyk ýokdy. Olaryň islendik sebäp üçin paýyş sözlüligi we hapa dilliligi, mugallymlara bolan sylaşyksyz hem gödek gatnaşyklary ilkibaşda meniň üçin hakyky tolgunma boldy. Meniň medeniýetimiň çäklerinde ululary diňe bir sylaman, eýsem, olary hormat bilen gurşaýardylar we gürrüňsiz olara gulak asýardylar. — Eý, sen, gyýçak gözli, nirä barýarsyň?

Bu men mekdebe gelelim bäri üstümden gülýän oglanlar toparynyň başy Stiw Jenkinsdi. Men olar bilen iş salyşmazlyk kararyna gelip, köp hepdeden bäri olara çydam edip gelýärdim. — Öz hytaýlylaryň ýanyna nahara barýan bolsaň gerek?

Onuň dostlary içlerini tutup güldüler. Olar yzymdan galman, mekdebiň howlusy bilen yzymdan ýörediler.

— Eý, hytaýly, men seniň bilen gürleşýärin. Näme, eşideňokmy?

Men ýolumy dowam etdirdim, ýöne içimde nämedir bir zat gaýnap başlady. Elbetde, adamlary lezzetden mahrum edip bolmaz. Ýöne olar özleriniň näme bilen oýun edýändiklerini bilmeýärdiler. Kun-fu söweş sungatynyň wajyp düzgünleriniň biri — çaknyşykdan gaça dur, diňe özüňi gorama ýagdaýynda hereket et. Ýöne oglanlar yzymdan galmadylar. Olaryň kemsitmelerinden we üstümden gülmelerinden ýaňa, özümi erbet duýup başladym. Stiw Jenkins, betgelşik äpet oglan, gara bedenli hem aziýaly köp çagalary gynapdy. Bir gezek men ony şäherde kakasy bilen bile gördüm. Olaryň ikisem saçlaryny syryp ýörmegi adat edinipdirler, kakasynyň elinde Milli frontyň [9] nyşany çekilen taturowka bar eken. Bir söz bilen aýtsaň, ol ýigrenji adamdy.

— Näme hytaýly, meniň bilen gürleşmekden gorkýarsyňmy? Ah, hä, men ýatdan çykarypdyryn, sen iňlisçe gürläp bileňok ahyry! — diýip, ol gözlerini süzüp, öňümde aýnap başlady.

Men saklandym, ol geçmäge ýol bermedi. Beýleki oglanlaram, özleriniň ýolbaşçysyny uly «gahrymançylyga» küşgürip, oňa öýkündiler. Şol wagt «Triadanyň» oglanlarynyň özümi ölüm halyna çenli uranlary ýadyma düşdi. Onuň ýaly zat gaýtalanmaly däldir. Jenkins gözleri inçe deşige meňzeş bolar ýaly, çekgesiniň derisini çekip, öňümde aýnamagyny dowam etdirdi.

— Meni günüme goý — diýip, men ýuwaş, ýöne berklik bilen aýtdym.

Jenkins gülki bilen meni ýene gaharlandyrmagy dowam etdirdi.

— «Günüňe goý» diýýärmiň? Oglanlar, ony ýatyralyň, goý, özüniň haýyş edişi ýaly, rahatlansyn.

Ol öz toparyna göz aýlap, meniň çep egnime urup, arkan ýykjak bolup, men tarapa öwrülip, elini aýlap goýberdi. Menem şobada herekete gelip, aýagym bilen ýüzüne güýçli depip, burnuny döwdüm. Jenkins ýere ýazylyp düşdi. Onuň agyrydan ýaňa ýumlugyp, ýiti sesli nalasy, gargyşlary we paýyş sözleri bilen ganyny saklajak bolup, elinden gelenini edişine, beýlekileriň hemmesi gorky bilen seredip durdular. Men her kimiň göni gözüne seretdim. Hemmeler şobada gaçyp gitdiler. Özlerem, wagtynda gitdiler. Bu hem meni köşeşdirdi.

Uruş üçin meni jezalandyrdylar, ýöne agyr däl, mekdebe gelen ilkinji günümden bäri, meniň ne gün görýänimi mugallymlar bilýärdiler. Men zähmetsöýer, mylakatly hem tertip-düzgünli okuwçydym, Stiw Jenkins bolsa, barypýatan garagoldy. Bu wakadan köp wagt geçmänkä, ony mekdepden çykardylar. Meniň kun-funy bilýändigim baradaky gürrüňler okuwçylaryň arasynda ot-çöpli baýyrda ot tutaşan ýaly bolup ýaýrady, şonuň üçin oglanlar daşyma üýşüp başladylar. Ozal men hiç haçan üns merkezinde bolup görmändim. Oglanlara umumy göwün açmalar we göçgünli işler üçin baş gerekdi, şonuň üçin men berk kanunly durmuşa laýyklykdaky asuda, tertipli durmuş bilen azatlygy duýmanyň täze howpunyň arasynda bölünere geldim. Men ýat medeniýet bilen duşuşykdan ýaňa hakyky şoky başdan geçirdim. Men ählumumy başyna goýberijiligiň we başyna gidenligiň arasynda, şol bir wagtyň özünde hem, klasdaky ownuk tertip-düzgün üçin köp mugallymlaryň okuwçylar bilen başa-baş söweşe girişinde özümi nähili alyp barmalydygyma düşünmedim. Menden aç-açan gorkýardylar, bu hem maňa ýaraýardy. Indi hiç kim meniň göwnüme degmäniň pikirini hem etmeýärdi. Garagolyň pidasy bolandan, özi bolanyň gowy.

Eger men kun-fu söweş sungatyny okamagy dowam etdirmedik bolsam, Stiw Jenkinsiň we onuň dostlarynyň ýoluna düşjegim göze görnüp durdy.

Meniň babam meşhur şahsyýetdi, şonuň üçin ol ştabkwartirasy Ženewada ýerleşýän Halkara kun-fu federasiýasynyň (HKFF) üsti bilen meniň okuwymyň tölegini üpjün etdi. HKFF-nyň wekilleri meniň Londondaky öz sapaklarymy jenap Çžanyň ýolbaşçylygy astynda dowam etdirmegimiň aladasyny etdiler. Ol örän gowy hem şadyýan adamdy, köp ýyllyk tejribesi bolan kun-fu ussadydy. Şeýle-de bolsa meniň köp tehnikalarda ondan ýokarydygym aýan boldy. Ýöne jenap Çžanyň ýolbaşçylygy astyndaky türgenleşikleriň tertip-düzgüni şeksizdi, şonuň üçin bu meniň üstünlikli okuwyma täsirini ýetirmän bilmedi. Şeýdibem, meni tizara kun-fu mekdebinde mugallymyň assistenti edip bellediler. Şol ýerde men Ýamaýkadan bolan Kingsleý bilen tanyşdym. Ol hem, kun-fu söweş sungatyny erbet bilmeýärdi. Şol hem, meniň ilkinji hakyky dostum boldy.

Kun-fu mekdebindäki tertip-düzgün meni köçeden gorady we kynçylyklardan daşlaşdyrdy, ýogsam, jenap Çžan meni juda çäklendirip duranokdy. Şeýle-de bolsa, mekdepdäki tertip-düzgün meniň aňymda söweş sungatyny hakyky öwrenme bilen baglanyşykly bolan gazaply režime gabat gelmeýärdi. Geçmişi ýatlanymda, özümiň durmuşyň aglaba böleginde tabyn bolmaga endik edinen berk ele mätäç ekendigime düşünýärin. Wajyp prinsipiallygy we berkligi, azajyk derejä çenli, öz mugallymlarymyň birinde tapdym. Jenap Saýzer ruhy bilim üçin jogap berýärdi. Çagalaryň hemmesi diýen ýaly ony ýigrenýärdiler. Ol örän berk tutagan adamdy, hiç hili akmaklyga çydam etmeýärdi we özüne degişmäge rugsat bermeýärdi. Men mydama-da ululara hormat bilen garaýardym, ýöne jenap Saýzer meniň hakykatdan hormat goýýan az sanly mugallymlarymyň biridi. Onuň sapaklary maňa hakyky lezzeti berýärdi. Babam maňa dünýä dinleri hakda köp gürrüň berýärdi. Men edil jadylanan ýaly bolup, dinleriň dürli işleri we sistemalary hakdaky gürrüňleri diňleýärdim we hakyky ýeke-täk hudaýyň, adamyň ýüreginde bolýan hudaýdygyna, has takygy sidigine düşünýärdim. Jenap Saýzeriň bize Ybraýym we onuň öz ogly Yshagy gurban getirmäge taýýar bolşy hakdaky Mukaddes Kitap taryhyny gürrüň bereni edil şu wagtky ýaly ýadymda. Ybraýym öz Hudaýyna nähili tabyn bolupdyr we edermenlik görkezipdir! Bu waka meniň ýüregime ýarady. Men: «Haçan hem bolsa bir wagt men bu beýik kitaby alyp, ondan ýene nämedir bir zatlar okaryn» — diýip pikir etdim. HKFF-nyň üpjünçiliginde bolanym üçin men söweş sungatynyň dürli görnüşleri boýunça geçirilýän halkara ýaryşlara gatnaşyp bilýärdim. Şunuň ýaly ýaryşlar köplenç Aziýa ýurtlarynda geçirilýärdi, şol ýerde hem, men babam bilen duşuşýardym. Men babamyň meniň çykyşlarym üçin uly möçberdäki puly goýýandygyny bilýärdim, menem ony masgara etmeýärdim. Men her ýyl Hytaýa baryp, babamdan sapak almak üçin ol ýerde üç-dört aýlap bolýardym. Indi ol meni urmaýardy, ýöne barybir men öňkim ýaly, oňa gürrüňsiz tabyn bolýardym.

Men on ýedi ýaşanymdan soň, Lousi meni hakyky durmuşy synaglara itekläp başlady. Bir gezek men onuň bilen Szýansi welaýatyndaky Poýan kölüniň günorta-gündogaryndaky Nançana gitdik. Men ol wagtlar Nançanyň köçe galtamançylykda «şöhratlanandygyny» bilmeýärdim. «Mydama hüşgär bol. Garaşylmadyk zada garaş» — diýip, Lousi maňa mydama öwredýärdi. Ol meni gaty haýran galdyryp, içki geýme çenli göni köçäniň ugrunda eşigimi çykarmagy buýurdy. Bu buýruk garaşylmadyk buýruk bolupdy. Men onuň ýüzüne seretmäge het edip bildim, ýöne gynansam-da, men onuň düşnüksizligini bilmelidim. Babam kurtkasynyň içki jübüsinden rulon edilip towlanan lentany çykardy-da, meniň boýnumdan asdy. «Hum ka çžan» («Hemmeler ölsünler!») we «Çžao ni nýan de çžu szun şi ba daý» («Siziň hemmäňiz mamaňyzyň, onuň ejesiniň ýanyna…») diýen ýazgylary gören badyma ýüregim bulandy.

Lousi meni köçäniň garaňky tarapyna itip goýberdi.

— Indi ýeke gidersiň.

Men babamyň nämäni pikirine düwendigine düşündim. Köçe bilen birnäçe ädim ädip-ätmänkäm, aňyrrakda duran bir garry aýal şobada öýüne ylgap girdi-de, yzyndan gapysyny tarkyldadyp ýapdy we onuň sürgüsini süýşürdi. Birden gaty sögünç sözleri eşidildi welin, sekiz-dokuz sany kastetli (kastet — barmaklara ötürilýän sowuk ýarag) köçe galtamany şobada meniň üstüme çozdy. Köçe dardy. Bu has gowy bolupdy. Olaryň hemmesi bir wagtda meniň üstüme çozup bilmediler. Men şobada gaplaňyň aşak durşuny eýeledim. Aýaklaryň tizligini talap edýän täri ulanmagy makul bilip, kellämde bar ünsümi hüjüm edijilerde jemledim. Olaryň birinjisi maňa sag tarapdan hüjüm etdi. Yzyma öwrülip, men onuň öňe atylmasynyň öňüni alyp, ýyldyrym çaltlygynda ony sag aýagym bilen depdim. Bu hüjümi yza serpikdirmäge ýetişip-ýetişmänkäm, kastetli ikinji hüjümçiniň elini gördüm. Ol göni meniň kellämi nyşana alypdy. Men ýene öwrüldim-de, kastetli eli gyra zyňdym we garşydaşy ýüzüne ýumrugyň gapdalky urgusy bilen ýatyrdym.

Aýaklarymy tiz işletmegi dowam etdirmek bilen men indiki hüjümçini sag eli bilen ýüzüme tarap öňe okdurylanda garşy aldym. Men bir pursatda garşydaşyň urgusyny aýryp, ondan soň, barmaklaryň süňkjagazlary bilen öz urgymy urdum. Ol ýere serlip düşende, men onuň arkasyny öňe çykmak we ýokarrakda durmak üçin platforma hökmünde ulandym. Hüjümçileriň indiki jübüti maňa garşy bir wagtda hereket etdi. Olaryň biri göni sag eli bilen ýüregime urmaga çalyşdy, beýlekisi bolsa, gapdaldan urmak üçin aýagyny aýlady. Men ilki göterilen çep elim bilen birinji hüjümçini aýyrdym, soň hem, garşylyk görkezip, ýumruk düwlen elimiň arka tarapy bilen çekgesine urdum. Edil şol pursatda men aşak eglip, başga bir garşydaşyň aýagynyň urgusyndan sypdym we yzyma öwrülip, onuň gasygyna depdim.

Ýene biri meniň üstüme ylgap geldi, ýöne men böküp, onuň deňimden geçip gitmegine mümkinçilik berdim, ýöne dabanym bilen çekgesine depmäge ýetişdim. Ol ýykyldy, emma indiki ýumrugy bilen döşüme göni urgy, maňa hüjüm etdi. Arkamy duga şekilli edip, men garşydaşyň gasygyna dyzym bilen urdum. Galan ikisi maňa erbet paýyş sözleri aýdyp we üstüme çüýşe gaplary oklap, ýazzyny berdiler.

Men demimi dürsemek we başa-baş söweşiň gutarandygyna göz ýetirmek üçin ýene birazajyk durdum. Şobada edil ýeriň astyndan çykan ýaly bolup, Lousi peýda boldy-da, maňa tagzym etdi. Mundan soň biz ol ýerden gitmäge howlukdyk.

Mundan soňky ýyllarda babam ikimiz Nançanda köp gezekler bolduk we her gezegem köçe galtamanlary bilen başa-baş söweşe girdik. Şu ýerde hem men, ilki özüme, islendik göreşde, göreş düzgün boýunça ýa-da bidüzgün geçirilende-de, durup biljekdigimi gaýta-gaýta subut etdim.

Bir gezek babam meni hytaýly opera aýdymçysynyň geýmini geýmäge mejbur etdi. Biz ikimiz daga çykdyk-da, bir garyp oba baryp ýetdik. Ol maňa dürli reňkleri çalyşdyrdy, egnime hem agyr mantiýany atdy-da, şeýle, «ştukaturkaly» görnüşde we agyr oňaýsyz geýimde köçelerden ýöredip başlady. Ol ýerli daýhanlary urşa öjükdirjek bolup, meni hapa sözleri aýdyp gygyrmaga mejbur etdi. Şeýlelikde, ýene-de gaharly adamlar ellerine ilen zat bilen üstüme hüjüm etdiler. Ýöne serdesseli mähelle meniň üçin synag bolmady-da, öz mümkinçiliklerimi göni çäklendirýän agyr oňaýsyz eşikde goranma zerurlygy çynlakaý synag bolupdy.

Şeýle-de bolsa, şuňa meňzeş düşünişmeleriň hemmesini babam öjükdirmeýärdi. Meniň Sýuý Min atly doganoglan uýam bardy. Bir gezek syýahat wagtynda, ony ogurlap, jelepçilik bilen meşgullanmaga mejbur edipdirler. Hytaýda munuň ýaly jenaýatlar hemme ýerde we ýanjagazyňda edilýärdi. Sýuý Min ýaş hem owadan gyzdy, şonuň üçin onuň aňyrsyny bilmedik islendik adam üçin ol ýeňil olja ýaly bolup görünýärdi. Ony «Triadanyň» goldawy astynda hereket edýän şanhaý jelephanalarynyň birinde goýandyklary biziň gulagymyza ýetdi. Biz maşgala maslahatynda muny ençe gezek ara alyp maslahatlaşdyk we Şanhaýdaky tanyşlarymyzyň düşünişmezligi aradan aýyrmaga kömek etjekdiklerine we Sýuý Mini boşatjakdyklaryna ynamly bolduk. Biz hat alýançak, günler yzyna günler geçdi. Babam gazap atyna mündi:

— Biziň Şanhaýdaky, ýerli polisiýadaky adamymyz, «Triadanyň» gözegçiligindäki territoriýada görünmäge gorkýar, görnäýseler, olaryň arasynda çaknyşyklar başlanýar.

Ine, men näme üçin Şanhaýa ugradym.

Biziň Şanhaý polisiýasyndaky adamymyz meni uzaga ugratmady, ýöne ol ýere nähili gitmelidigi maňa onsuzam düşnüklidi. Men özüme gerek köçedäki öýüň deňinde durup, içerden eşidilýän seslere diň salyp başladym. Gapy ýapyk däl eken. Men bir gyzyň arz ediji sesini eşitdim. Bu Min Sýuýyň sesidir öýtdüm. Gyzyň näme diýýänine men anyk düşünmedim. Men ses etmezlige çalşyp, çalaja ýagtyldylan otaga girdim. Gyz meni görüp, aglap goýberdi.

— Sýuý Min!

Hawa, bu oldy. Sýuý Min maňa tarap okduryldy, emma erkekleriň biri derrew onuň elinden tutup, içki otaga itekläp goýberdi. Men ullakan hat ýazylýan stoluň başynda penjekli wajyp adamyň ýanyna bardym. Daşky alamatlarynyň hemmesi boýunça ol bu ýerde ýolbaşçydy, şonuň üçin men oňa ýüz tutdum:

— Çuňňur hormatlanylýan adam, meniň pikirimçe, bu gyz babatda kiçiräk ýalňyşjyk ýüze çykypdyr.

— Bu gyzyň, ýigit, saňa hiç hili dahyly ýok — diýip, stoluň başynda oturan jenap hasap-hesibinden başyny hem galdyrman maňa hyrryldap jogap berdi.

Onuň maňa hatda seretmändigi meni hemme zatdan beter haýran galdyrdy. Şonda men tiz hereket etmäge endik edinen adam hökmünde aýgytly hem ynamly gürledim.

— Siz ogurladyňyz…

— Biz hiç kimi ogurlamyzok — diýip, ol meniň sözümi böldi.

— Siz maňa düşünmeýärmikäňiz diýip gorkýaryn — diýip, menem ýan bermedim. — Sýuý Min Kantondan, Su urugyndan. Siz ony goýbermäge we meniň babamyň, Çžen Lin Sunuň, öňünde ötünç soramaga borçlusyň.

Wajyp jenap ýigrenç bilen ýüzüni çytdy. Biziň maşgalamyz ýaly maşgalany beýle kemsitme üçin günäkäriň ötünç soramalydygyny we zeleliň öwezini dolmalydygyny her kimem bilýärdi. Ýogsam, kemsidilen tarap günäkäriň urugyny doly gyrýança, gaharly ar alşa başlaýardy. Jenap meniň näme hakda gürrüň edýändigime gaty gowy düşünýärdi, ýöne meniň Su tohumyndan gelip çykandygyma ynanmandygy görnüp durdy.

— Seniň babaň öňündemi? — diýip, jenap it ýylgyrşyny etdi. —Ýeri, sen kim, tegelek gözli? — diýip, ol hümledi-de, tüýkürip goýberdi.

Birden meniň arkamda gapy giňden açyldy-da, otaga ýedi ýa-da sekiz sany pyçak bilen ýaraglanan adam girdi. Bu işiň parahatçylyk bilen gutarmajagy düşnüklidi. Men özümiň söweşjeň paltajygymy çykardym-da, gaplaňy işe girişdirdim.

Men bu haýasyzlaryň hötdesinden rehimsizlik bilen geldim-de, «Triada» tarapdan hiç hili garşylyksyz Sýuý Mini öýe alyp gaýtdym. Bu waka hytaýly garyndaşlarymyň ynamyna we hormatyna mynasyp bolmagyma kömek etdi. Bu maňa hemme zatdan-da beter ýetmezçilik edýärdi.

Mundan birazrak wagt geçenden soň, babam meni eýýäm nobatdaky gazaply synaga taýýarlap başlady. Şondan soň men abraý bilen kun-funyň ussady adyny göterip bildim. Ýöne men ilki dilden hem iş ýüzündäki barlaglaryň birenteginden geçdim. Diňe şundan soň finala — «ta şuý» ýa-da «tunnel synagyna» goýberdiler. Bu aňry ýany bilen howply synag, şonuň üçin ony geçmäge iki-ýeke adam ýürek edip bilýär. Tunnele az sanly batyrlar girip bilýär, ol ýerden ondan hem az sanlysy çykýar.

Babam ikimiz demirgazyga ýola düşdük-de, birnäçe günden soň, Şandun welaýatyna baryp ýetdik. Bu ýerde gürrüňi edilýän tunnel, has takygyny aýtsak, Taýşan dagynyň eteginde ýerleşýän uzyn gowakdy. Bu dag daos Hytaýdaky has sylanylýan daglaryň biridi. Men özümi ýeňil duýup, çagyryşy kabul etmäge taýýardym. Özümiň söweş sungaty okuwymyň şu etapynda men hiç hili gorkyny bilmeýärdim we islendik çylşyrymlykdaky ýumşuň hötdesinden gelme islegi bilen möwç alýardym. Bu güneşli tomus günüdi, ýöne gowaga giren badyma sowugy duýdum. Gündiziň ýiti ýagtysyndan soň, gözlerimiň içki ýagtylyga öwrenişmegi üçin bir minut dagy wagt gerek boldy. Ýanyp duran fakeller gowagyň çykyp duran ýerlerini çalaja ýagtyldýardy. Meniň öňümde döwlen aýna bölekleri birnäçe metre çenli uzalyp durdy. «Ýönekeýiň ýönekeýi» — diýip, men pikir etdim. Leglegiň ýeňil ýörişi bilen men aýna döwükleriniň üstünden geçdim, ýöne çalaja gyjyklamadan başga hiç zat duýmadym. Aýna döwüklerinden soň, ýanyp duran kömürler bardy. Ýöne meniň dabanym şeýle bir gataşypdy welin, onuň üstünden geçmek üýtgeşik bir kynam bolup durmady. Men içimden söweşe şeýle atygsap duran bolsam hem, howlukman ynamly ýöredim. Ine, ahyrsoňy, çynlakaý synag. Özüme öňümde nämäniň garaşýanyny görenimde, içimden hatda ýylgyrdymam. Bu hut maňa geregi-dä. Meniň öňümde aşagyna agaçdan ýasalan sekizburç çarçuwa durdy, onuň aşagyna naýzanyň ujy ýaly ýiti uçly zatlar kakylandy. Çarçuwa birnäçe bambuk taýagy bilen saklanyp durdy. Tutuş bu konstruksiýa çylşyrymlaşdyrylan labirinte meňzeş bolup, gorizontal we diagonal ugurlarda goýlan bambuk taýaklarynyň arasynda berkidilipdir. Meniň öňümde şol taýaklaryň arasyndan geçmeklik durdy. Olaryň hatda ýekejesine degseňem, ýiti uçly konstruksiýa meniň üstüme inýärdi.

Men pikirlenip durdum. Bu meniň başarjaňlygymyň, düşünjeliligimiň we takyklygymyň synagydy. Men labirintiň içinden diňe süýnüp barýan ýylana öýkünmek bilen geçip bilýärin. Bar ünsümi ellerimiň we aýaklarymyň durşunda jemläp, men bambuk taýaklarynyň içinden kä arkamy ýaý şekilli edip, kä-de gerek bolanda, diňe bir elimiň üstünde saklanyp geçip başladym. Gorizontal pozisiýany ulanyp, pozalary çalşyp, men gorkunç labirintiň içinden geçdim-de, aňry tarapa çykdym.

Indiki synag daş tygy bolup çykdy. Ol meniň öňümde peýda boldy, şonuň üçin men onuň päki ýaly gyralaryna basyp ýöremeli boldum. Fakeliň öçügsi ýagtysyna tygyň polunyň we iki tarapyndaky diwarynyň ýalpyldaýanyny gördüm. «Nebit…» — diýip, men güldüm. Hemme ýere nebit dökülendi. Maňa diňe sekiz metrlik tygyň üstünden ýöremek galypdy. Munuň üstesine-de, gowagyň şu ýeri şeýle dar bolany sebäpli, başga ýol ýokdy. Altynjy duýgy maňa bu synagyň diňe başlangyçdygyny, iň gorkunçlarynyň öňdedigini aýdýardy. Maňa energiýany aňry ýany bilen bir ýere jemlemeklik gerek bolýar. Men köşeşdim, ünsümi bir ýere jemledim we agyry duýmaz ýaly, bar si energiýamy aýagymda jemledim. Deňagramlylygy saklap, men ýiti daş tygynyň ýiti gyrasyna basdym-da, ýöräp başladym. Birdenem, tuneliň içi bilen ýabany guduzlan itiň özüme tarap okdurylyp gelýänini gördüm. Men şobada öz jenabymyň: «Hemişe hüşgär bol, garaşylmadyk zada garaş» diýen sözlerini ýada saldym. Men itiň diňe meniň ünsümi bölmek üçin ulanylýan serişdedigine düşündim. It gazaplanyp, gyllygyny akdyryp, meniň üstüme topuldy, ýöne ol muny biderek ýere edýärdi, sebäbi ony agyr zynjyr saklap durdy. Men öňkim ýaly, si energiýamy gözegçilikde saklap, daş tygyň üsti bilen ynamly ýöredim.

Ýabany iti yzda galdyryp, men seresaplyk bilen gowagyň içi bilen ýolumy dowam etdirdim. Howpa garaşyp durşuma duýgularymyň hemmesi ýitileşdi. Tunnel ýene giňelip başlady, şol ýerde hem, men eýýäm hakyky synagy gördüm. Gowagyň tutuş giňişligini, diwardan diwara çenli, üstüne tutuşlygyna üç dişli sowuk ýarag dürtülip çykylan agaç seki öňümde durdy. Agaç sekiniň özi äpet harsaňyň üstünde durdy. Tutuş bu konstruksiýany saklap duran äpet metal gurşawly ullakan tigirler edil hiç haçan gymyldamadyk ýalydy. Bu eýýäm meniň ýolumdaky gürrüňsiz kyn synagdy. Maňa beýleki tarapa geçmek gerekdi, ýöne hiç ýerden tutmaly-da däldim, ýaplanmalam däldim: töwerekde diňe üç dişli sowuk ýaraglar somalyşyp durdy.

Ýene si energiýasynda ünsi jemlemäniň iň ýokary derejesi gerekdi. Men ony elime gönükdirdim, bu hem maňa güýjümde baryny edip, üç dişli sowuk ýaragyň üstüne aýalarym bilen ynamly basmaga kömek etdi. Konstruksiýa ýerinden gozganmady. Üç dişiň tygynyň üstüne goýan aýagyma kömek edip, ýene synanyşdym.Ýene hiç zat bolmady. Ýöne men ýeňilmeli däldim. Men dynç almak isledim, ýöne si energiýasyny ulanmakda synçylyga we ünsi jemlemä giripdim. Men taktikany çalyşmaly boldum. Bir ýüz gradus öwrülip, men sekiniň üstünde arkamy goýup ýatdym-da, daýanjyň uly meýdanynyň hasabyna utmaga umyt bagladym.

Babamyň ýolbaşçylygy astynda men köp ýyllaryň dowamynda iňňeleriň, çüýleriň, naýzalaryň, garpunlaryň we ş.m. basyşyna garşy durma endigini öwrenipdim. Ol yzygiderli fiziki maşklaryň biridi: babam naýzany göwräme goýup, üstünde özüniň bar agramy bilen ýatýardy. Gury gubka ýaly ýumşak bolan myşsa dokumasyny kesmek örän aňsat. Ýöne özüne çyglygy çeken gubka çeýe hem berk bolýar. Eger bedeniň bar energiýasyny bir ýerde, mysal üçin garynda, jemleseň, deri örtgileri we myşsalar şol kanun boýunça berk hem daş ýaly gaty bolup bilýär. Şeýlelikde, men türgenleşikler wagtynda, sypjyryklar bilen dyrnaçaklamalaryň yzyny hasaba almasaň, beden zeperini az çekýärdim.

Konstruksiýa şatyrdap, meniň basyşyma ýan berdi. Men ruhlanyp, synanyşyklary dowam etdirdim, ýöne indi ýiti üç dişiň arkama sokulyşyny duýup başladym. Yza öwrülip, men öňki pozisiýamy eýeledim hem-de si energiýasyny başga ýerde jemläp, gözlerimi ýumdum-da, pikirimde konstruksiýany garyşdyryp başladym. Men elime agram salmany geçdim, şonuň üçin bütin bedenim ýeke-täk maksatda — sekini süýşürmede ünsi jemledi. Ol hem ýerinden gozgandy, ýöne tigirler edil ýere kakylan ýalydy. Şu ýerde men öz dem alşymyň bar kuwwatyny kömege çagyryp, ýene meditasiýa gitdim. Meniň Lousini ýüňsakgal etmäge hakym ýokdy. Ol maňa guwanmaly. Bar güýjümi bir ýere jemläp, men konstruksiýany gowagyň ýarym metr aňyrsyna itdim-de, dyza çökdüm — bütin energiýa tenimiň üsti bilen daşa geçdi. Emele gelen darajyk jaýrygyň içinden geçmezden öňürti, men dabaraly ýylgyryş bilen saklandym.

Aňry ýany bilen seresap öňe hereket edişime, gowagyň ýagtylýanyny gördüm. Synagyň soňy geldi, ýöne däbi bilenim üçin men ýene päsgelçiliklere garaşdym. Şu ýerde men gyzdyrylan demriň ysyny aldym. Tizara gowagyň çykalgasy göründi, men deşikden ýiti günüň ýagtysyny we babamyň şekilini gördüm. Ýöne gowagyň çykalgasynyň öňüni gyzdyrylan metal gyryndylaryndan doly gazan tutup durdy. Gazanyň özi gyzarýança gyzdyrylypdyr we görnüşine görä, ýüz kilogramdan artykdy. Gazandan metal gaplaň dyrnaklar çykyşyp durdy, içinde bolsa, meniň tenimi tikelemäge teşne bolup duran aždarhanyň şekilini gördüm. Bu batyrlygyň, güýjüň we çydamlylygyň jemleýji synagydy. Men ünsümi Louside jemledim. Onuň ýüz keşbi hemişe bolşy ýaly düşnüksizdi. Ýöne men onuň goldaýjy nazaryna asla mätäç hem däldim. Onuň diňe bir barlygy hem ýeterlikdi.

Men köşeşdim-de, si energiýasyny ellerime gönükdirdim. Birnäçe pursatdan soň, ellerim guruşyp, edil buz ýaly sowady. Men öňe seredip, gyzgyn aždarhalary ellerim bilen tutdum. Şobada çirkizilen saç bilen ýanan etiň ysy geldi, ýöne meniň üçin bu zatlaryň ähmiýeti ýokdy. Agyry ýokdy. Men bar energiýamy jemläp, gaplaňyň penjesi ýaly ellerimiň güýjüni ulanyp, äpet gazany aýyrdym. Sömelişip duran gaplaň dyrnaklaryndan özüme zeper ýetirmejek bolup, men ony uzalyp duran ellerim bilen tutdum. Yraň atýan bolsam-da, men ynam bilen gara ýer ýaly agyr gazany gowakdan çykaryp, jenabymyň öňünde goýdum. Onuň ýüzi birden nur saçyp, meni çalaja ýylgyryş bilen sylaglady. Men ellerimi gyzgyn gazandan aýyrdym. Ellerim dowam edip duran meditasiýanyň netijesiniň kömegi bilen entegem sowuk berip durdy, ýöne olara seredenimde, aždarhalaryň çümen ýerlerinde emele gelen ýanyk haltajyklaryny gördüm.

Lousi ýörite yşarat bilen maňa öz hormatyny we sylagyny görkezdi. (Bu yşarat bilen abraýly garşydaşlar, şeýle hem, halypa bilen şägirt özleriniň biri-birine bolan gatnaşygyny görkezýärler. Ol in bilen ýany, ýagny Aý bilen Güni alamatlandyrýar. Aýy aňladýan ýumruk edilip ýumlan sag penje, Güni aňladýan açyk duran çep penjä degip durýar. Her gezekki türgenleşigiň öň ýanynda men hut şu yşaratyň kömegi bilen öz jenabyma wepalylygymy beýan edýärdim. Indi bolsa, ömründe birinji gezek, ol ony maňa etdi. Meniň üçin bu iň beýik hormatdy. Babam maňa dekoratiw gylyç sowgat berdi. Bu gylyç meniň täze derejämi alamatlandyrýardy. Şol wagtdan başlap, men Lo Fu Szaý, kun-fu ussady boldum.

5-nji bap

Öz babalarymyň söweş sungatynyň ussady bolanym üçin Su urugynyň mirasyny nädip saklamalydygy hakda pikirlendim, howplar bolsa, meni gorkuzanokdy. Men her gezek arena çykanymda, babamyň ussatlygy bilen abraýy orta goýulýardy. Çekmeli zähmet aňsat bolmasa-da, babamyň abraýyny goramaklygyň özüme ynanylandygyna buýsanýardym.

Men iň gowy ýekelikdäki söweşleri Päkistanda, Aşrafyň Karaçidäki mekdebinde geçirdim. Aşraf bilen babam entek ýaş şaolin söweşijilerikäler, demirgazyk Hytaýda turnirlerde duşuşypdyrlar. Wagtyň geçmegi bilen olaryň ikisem, Beýik meşhur ussatlar bolupdyrlar. Aşraf ýekelikdäki söweşleriň, şol sanda maýmyn, ýylan stiliniň we günorta Hytaý aždarha stiliniň dürli tehnikalaryny öwrenipdir we kämilleşdiripdir. Ussatlaryň ikisem, biri-biriniň ussatlygyna çuňňur hormat goýup, bütin ömrüne gazaply bäsdeşler bolupdylar. Olaryň ikisem, söweş sungatlaryny ösdürmegiň we öwretmegiň garşydaş garaýyşlaryny wagyz edýärdiler. Babam men dogulmazymdan ozal ussatlygyň ähli syrlaryny ynamly bermek üçin mynasyp şägirt tapmadyk bolsa, Aşraf mekdebine ýüzlerçe oglanlary, esasan hem, ýerli daýhan maşgalalaryndan alyp, olara kun-fu söweş sungatyny öwredipdir. Öz gatnaşýanlarynyň arasynda Aşrafyň mekdebi meşhurlykdan peýdalanýan bolsa-da, Lousi Aşrafyň şägirtleriniň özlerini alyp baryşlaryny we söweşi alyp baryş tehnikasyny äsgermezçilik hem gödeklik bilen tankytlaýardy. «Söweşenlerinde olar gahardan doly we özlerine erk etmeýärler. Olaryň hereketlerinde hakyky gözellik we takyklyk ýok» — diýip, ol gülýärdi.

Ýöne Aşraf Lousiniň tikenli belliklerini gulagynyň deňinden geçirip goýberýärdi, ol şöhratdan we göze görnüp duran üstünliklerden lezzet alýardy. Ýyllar geçýärdi, ýöne Lousi has gowy zada umyt baglap, öz sagadyna garaşýardy. Indi onuň sagady geldi. Ol meniň kömegim bilen tereziniň çanagyny öz peýdasyna egmegi we öz tehnikalarynyň hem usullarynyň Aşrafyňkylardan ýokarydygyny subut etmegi niýet edinýärdi. Men ýakyn geljekde hut şuny hem subut etmelidim.

Beýik ussat Aşrafyň köp zady wada berýän şägirtleriniň biri Raanidi. Ol, esasan hem, maýmyn stilinde üstünliklidi.

— Aşraf Raani ikiňiz mynasyp bäsdeşler hasaplaýar — diýip, Lousi biz ikimiz Päkistana ýola düşenimizde aýtdy.

Men Raanini görenimde, onuň daş keşbine üns berdim. Ol hem men ýaly, tagaşyksyzdy we muskullydy, ýeke-täk tapawut, ol menden azajyk uzyndy. Öz halypalarymyzyň çaklaýyşlary ýaly, biz turniriň finalynda duşuşdyk. Turnire on bäşe golaý söweşiji gatnaşdy.

Arena ilki bolup, men çykdym. Sazlaşyksyz el çarpyşmalarynyň sesi münberlerde ýaňlandy, soň hem, märeke sessiz garaşma bilen ümsüm boldy. Lousi Aşraf bilen meýdançanyň ýanynda otyrdy we menden gözüni aýyrmaýardy. Men garaşdym. Birden märeke uly goh turzup, el çarpyşmalar bilen salam berdi: hemmeleriň gowy görýän Raanisi meniň öňümde öz ornuny eýeledi. Biz bir elimiziň ýumrugyny beýleki elimiziň açyk aýasyna goýup, bolmalysy ýaly, biri-birimize salam berdik. Meniň garşydaşymyň egninde gödeksi daýhan eşigi bardy, şonuň üçin ol ýönekeý hem sölite görünýärdi, ýöne ol märekä ýaraýardy. Ol olaryň gahrymanydy. Zal köşeşmedi, adamlar «Raani, Raani» — diýip gygyryşýardylar. Meni hiç kim goldamady. Men öz jenabyma seretdim. Ol asuda hem ynamly görünýärdi. Şunuň ýaly goldaw meniň üçin bolmalysyndan-da artykdy.

Denýu atly kazy birhili gaty kiçijik adamdy. Ol ellerini ýokary göterip, märekäni köşeşdirdi, soň hem, Raani ikimize söweşe taýýarlanmagy buýurdy. Köpler yşarat edip, pul goýumyny goýmagyny dowam etdirýän bolsalar-da, märeke köşeşipdi. Denýu elini çarpdy, şonuň üçin indiki pursatda tutuş zalyň ünsi meýdança gönükdi.

Raaniniň hüjümlerini yzyna serpikdirmek üçin men gaplaňyň söweş durşuny eýeledim, edil dyrnaklar çykarylan penje ýaly edip, ellerimi göterdim. Onuň bilen boljak göreşde men özümiň gaplaň we leopard stillerimdäki gowy görýän tärlerimi utgaşdyrmagy niýetime düwüpdim (leopard stilindäki urgular gaplaň stilindäki hereketlere we urgulara seredende, üç esse tizdi, ýöne güýçde welin, pes gelýärdi). Biziň gözlerimiz çaknyşdy. Soň men haýaljakdan hem seresaplyk bilen Raanä golaýlaşyp ugradym. Ol söweşjeň atyň örän peski, birneme gyşyk durşuny eýeledi. Ol meniň hüjüm ederime garaşyp, eginlerini öňe süýşürdi we bedeniň agramyny yza çeken aýagynyň üstüne geçirdi. Onuň hereketlerini öňünden bilmäge çalşan badymda, Raaniniň durşundaky ejizligi gördüm. Şonuň ýaly harsal tehnika üçin Lousi meni öler ýaly edip ýenjerdi. Raani aýaklary bilen tarpyldyly hereketleri etdi, ellerini aýlady we çalaja böküp durşuna, wagtal-wagtal bir ýa-da iki ýumrugyny hem, üstüne typmazak ýumşak örtgi ýazylan pola degirýärdi.

Biz biri-birimiziň gözlerimize seredip, kem-kemden golaýlaşdyk. Adamlar demlerini alman diýen ýaly, özleriniň gowy görýän Raanileriniň meniň hüşgärligimi ýatyrjak bolup, töweregimde aýlanyşyny synlaýardylar. Birden ol çep tarapdan aldaw hereketi etdi. Men mümkin bolan urgyny yza serpikdirjek bolup durşumy üýtgedenimde, Raani maýmyn stilindäki täri ulanyp, meni aşakdan urup ýykmaga çalyşdy. Şol pursatda men howada ýokary galyp, onuň üstünden böküp geçdim, ýöne ol meniň çep aýagymdan tutup ýetişdi. Muňa jogap edip, men sag budumyň myşsalaryny dartgynlaşdyryp, ökjäm bilen onuň eline gysgajykdan batly depdim. Biziň ikimizem, ýere ýazylyp düşdük. Oturanlar biziň mundan soňky hereketlerimize garaşyp, ýerlerinden turdular.Ýerimden atylyp turup, men leopardyň durşy tärini eýeläp, ýerinden turjak bolýan «maýmynyň» üstüne gysga depgileriň zynjyry bilen hüjüm etdim.

Raani öz üstüne ýagýan leopardyň urgularynyň astyndan yza çekilip, depgileri yza serpikdirdi. Hemme zat gowudy, ýöne ol birden meýdançanyň gyrasyna gitdi. Men birazrak wagt aljyradym. Kellämde hemme zat garyşdy. Ol şeýle aňsat ýan beräýjekmikä? Ýöne onuň aýaklary meýdançanyň çäklerinden çykan ýaly bolup görnende, Raani garaşylmadyk ýagdaýda meniň üstüme okduryldy. Men şobada aýagym bilen gasygyna depip, ony garşy aldym. Ol bu urgyny öňünden görüpdir, şonuň üçin hem, meniň sag golumdan tutmak oňa başartdy. Onuň aldawçy hereketleri gaty gowudy, ýöne men derrew howpy duýdum. Raaniniň mekirligini duýmaz ýaly bolmandym, sebäbi şunuň ýaly zady bilmänim üçin jenabymdan az taýak iýmändim. Lousi her gezek esas bolup durýan bu böküşi gaýta-gaýta etdirýärdi, şonuň üçin men öz hamymda onuň juda agyryly netijelerini çekmäge mejbur bolupdym.

Garşydaşym göz açyp-ýumasy salymda aşak typdy-da, meniň golumdan çekip, gasygyma depdi. Men howada gaýyp gitdim. Agyry, edil ýyldyrymyň urgusy ýaly, barmaklarymyň uçlaryna çenli baryp ýetdi.

Men bir pursatda özüme gelip, agyrydan ünsümi sowdum-da, spiral boýunça aýlanyp, aýagymyň üstüne düşdüm. Mähelle haýran galmadan ýaňa doňup galdy, sebäbi şol wagt deňagramlylygy saklamak maňa başardypdy ahyry. Meniň bir aýagym meýdançadady, beýlekisi agaç sekiniň üstündedi. Meni meýdançanyň çäginden itip çykarmaga çalşyp, «maýmyn» ýene üstüme bökdi. Men eplenen kese söýäniň üstünde birnäçe çalt ädimleri ätdim. Indi aldaw ýörişini etmek meniň nobatymdy. Ol tarapdan bu tarapa bulanyp, edil alyp barýan agyrydan ýaňa, özümi bilmeýän ýaly bolup, gasygymy tutup, egildim we ýykylyp barýan ýaly boldum. Dogrymy aýtsam, agyry, dogrudanam, çydar ýaly däldi, ýöne göz açyp-ýumasy salymda «maýmyn» öwrülip, indiki urgyny urmak üçin ýanyma ylgap gelende, men kese söýäniň üstünde aýlandym-da, garşydaşymyň elini bir urguda yza serpikdirdim-de, soň hem, leopard stilindäki täri ulanyp, gapdaldan Raaniniň boýnuna depdim. Onuň gözleri agardy-da, ýere agdarylyp gitdi.

Mähelle bir pursat dymdy. Denýu sanady: «Bir.. iki… üç…! Aut!» — diýip, ahyrsoňy meni, ýekelikdäki söweşiň ýeňijisini, görkezdi. Tomaşaçylar gulak gapdyryjy el çarpmalar bilen güwwüldeşdiler. Men olaryň hormatyna we sylagyna halal mynasyp boldum. Meniň urgymdan soň, Raani özüne geldi, ýöne meniň hormat ediji yşaratymy kabul edip we göni seretmekden gaça durup, gulagy gapylan ýagdaýda ýene birnäçe sekunt oturdy. Men Lousa we beýleki ýaşululara öz hormatymy beýan etmek üçin yzyma öwrüldim. Meniň jenabym ýerinden turup el çarpdy. Bu meniň üçin iň beýik hormatdy.

Mundan birnäçe aý geçenden soň, ýene bir turnir gurnaldy. Lousi ikimiz nobatdaky gezekde Päkistana ugradyk. Men ol ýere Raaniniň daýysy Adnan bilen ýekelikde söweşmäge çagyrylypdym. Söweş deň derejede däldi, sebäbi biz biri-birimize köp zatda gabat gelmeýärdik, şonuň üçin men alada galdym, sebäbi indi meniň abraýym howp astyna düşüpdi ahyry. Belki-de, bu maňa nobatdaky sapagy bermegi islän Lousiniň duzaklarynyň biridir. Adnan bilen ýekelikdäki söweşde meniň ýeňiş gazanaryma Lousiniň garaşýan garaşmaýanyny men bilmeýärdim ahyry. Adnan dag legleginiň ussady bolany üçin meniň öňümde gürrüňsiz artykmaçlygy bardy. Birinjiden, onda ullakan söweşjeň tejribesi bardy, ikinjiden, ajaýyp tehnikasy bardy.

— Bu söweş köpçüligiň öňünde bolmaýar — diýip, Lousi maňa habar berdi.

Ýapyk gapylaryň aňyrsynda bolýan her bir ýekebara söweş — bu ummasyz pul goýumlarydy. Adamlar ummasyz pul goýanlarynda, işde belli bir derejede hökümet wekilleriniň hem eli bolýar.

Adnan hem, edil ýegeni Raani ýaly, ýönekeý görnüşlidi. Biziň gözlerimiz çaknyşanda, garşydaşymyň gaýzygan ýüzi maňa aýgytly, ünsli hem päliýaman göründi. Hamala, meniň jenabymyň abraýy howp astyndamyş, onuň oýun etmeýändigini hemmeler bilmelimiş.

Gaplaň hökmünde maňa Adnan bilen kuwwatly hüjüm ediş stilinde ýakyn söweşi alyp barmak gerek. Şol bir wagtyň özünde-de, göni kontaktdan gaça durmak üçin garşydaşymyň leglek stilini saýlajagyna düşünýärdim. Ol mekirlik eder, urgudan gaçan bolar we menden gaçar, soň hem, aňyrrakda durup, ýeňiji etjek urgusyny urar. Gysgaça aýtsak, bu ýerde kynçylyklar meniň üçin ýeterlik bolmakdan hem artykdy. Men gaplaň bilen leglek stilini ürç edip türgenleşdim. Biri-birine garşy söweşde bu garşydaş stiller bilen söweşýänleri men entek görmändim.

Şeýle hem boldy. Men Adnanyň yzyndan ýadaman kowalanymda, ol howada uçan ýaly bolup, meniň «gaplaň» ugrularymdan we «açan dyrnakly penjelerimden» gaça durdy. Men Adnandan güýçli urdum, ýöne garşydaşymy ýeňip bilmedim. Taktika meni ýüňsakgal etdi, şonuň üçin men söweşiň gidişinde başga stile geçmeli boldum. Meniň ikirjiňlenmämi görende, Adnan töwekgelçilik etdi. Ol meniň urgymdan gaty gowy çekilip, «leglegiň ganatlaryny» ulandy-da, meniň gözüme çalaja urdy. Bir pursat gözüm tutulany üçin men ýagdaýlara gözegçiligi ýitirdim.

Uzyn semiz «leglek» mundan peýdalandy. Ol ellerine daýanyp, polda ýatdy-da, dyza çöküp, bir aýagyny epledi, beýleki aýagy bilen bolsa, süpüriji hereketi edip, meni ýykdy. Meniň aýaklarym onuň döşünden-de ýokary uçdy, soň bolsa, Adnan özüniň bar agramy bilen meniň üstüme ýykyldy. Men arkamyň ýokary bölegi we egnimiň üstüne düşüp, poluň üstüne ýazyldym. Birazrak pursatdan soň, Lousiniň meýdançanyň ýanyndaky ýerinden atylyp turanyny men gördüm. Meniň mugallymymy masgara etmäge hakym ýokdy.

Ýekeje pursatdan soň, men aýak üstüne galdym-da, ýene goranma durşy eýeledim, emma Adnan ýene üstüme hüjüm etdi. Maňa ýekeje sekuntlyk hem dynç alşy bermän, «leglek» kelläme yzygiderli urgy baryny inderdi. Ol daşymdan aýlanyp durka, men güýjümde baryny edip, ugrumy ýitirmezlige çalyşdym. «Leglegiň» urgularyndan ýaňa kelläm güýçli aýlandy, ýöne şu ýerde içimde gazap gaýnap joşdy. Adnan indiki gezek maňa golaýlaşanda, birden onuň çep goşaryndan sag elim bilen tutdum-da, güýçli gysdym. Bu tutuş Adnan üçin düýbünden garaşylmadyk ýagdaý boldy. Ol agyrydan ýaňa gaty gygyrdy-da, beýleki elimi birden zyňmaga howlukdy. Men atyň iň pes durşuny eýeläp, «leglegiň» elini arkasyna gaňyrdym, şol bir wagtyň özünde-de, onuň depgilerini yza gaýtardym. Garşydaşymyň elini gitdigiçe güýçli gaňryp, men ony egilmäge mejbur etdim. Adnan çirkin ses bilen agyrynyň hötdesinden gelip bilmän dyza çökdi. Ol mertlik bilen agyra çydap, ahyrsoňy:

— Boýun bolýaryn! Boýun bolýaryn! — diýip gygyrdy.

Soňrak babam ikimiz onuň bilen duşuşanymyzda, gözlerinde kelçik uçgunjyklar uçganaklady. Men ozal munuň ýaly kelçikligi hiç haçan görmändim. Ol donunyň jübüsini şapbatlady. Maňa belli bolşy ýaly, meniň ýeňşim oňa bir ýyllyk girdeji möçberindäki utuşy getiripdir. Şonda men onuň maňa pul goýmak bilen özüni hiç haçan masgara etmejekdigine düşündim.

Angliýa dolanyp gelenimden soň, men jenap Çžanyň mekdebinde işlemegi dowam etdirdim. Kakamyň gözleri ejizläpdi. Men ony ýerinden turzup, gezelenje alyp çykmaly bolýardym. Ejem öňküleri ýaly, ýygy-ýygydan öýde bolmaýardy. Olar bilen birazrak wagt ýaşanymdan soň, olaryň gatnaşyklaryna düşünip başlanymy özümem bilmän galdym. Olar birgeňsi jübüt ýaly bolup görünýärdiler. Olaryň ikisem, Angliýada doguldylar, ýöne italýan we hytaý medeniýetlerine laýyklykdaky berk däpde terbiýelendiler. Olaryň nikasyna ikisiniňem maşgalasy närazy boldy we ikisem çykarylyp kowuldylar, onda-da iki tarapdan. Olaryň medeniýetlerinde meňzeşlikden tapawutlylyk köpdi. Ejem öňküsi ýaly, özüniň gelip çykyşyna buýsanýardy, onuň tekepbir hereketleri hem, töwerekdäkileri özünden daşlaşdyrýardy. Ejemiň gowy seljermesi bardy. Ol gelşikli, owadan geýinmegi gowy görýärdi, bu bolsa, oňa özüni arkaýyn duýmaga mümkinçilik berýärdi, ýöne kakam keseli zerarly işläp bilmedik wagtynda, ol ýaýnap ýaşama islegine atanak çekmeli boldy. Şeýle-de bolsa, öňki endikleri aýrylyp gitmedi. Muňa onuň Naýtsbrijdäki we Ridjent köçelerindäki gymmat dükanlara gitmegi şaýatlyk edýärdi. Ýöne ol şol bir ýerli häkimiýetiň ygtyýaryna berlen jaýa gaýdyp gelmeli we şäher häkimliginiň takalyna bil baglamaly bolýardy. Başga zat galmandy.

Wagt bildirmän geçdi. Jenap Çžan meniň aýlygymy birnäçe gezek ýokarlandyrdy, sebäbi mekdepde meniň üçin iş gitdigiçe köpeldi. Men özümiň bar gazanjymy ejem bilen kakama berdim. Daşary ýurtlardaky dürli ýaryşlara ýol tölegimi HKFF-nyň töländigini aýtmak gerek. Şol wagta çenli-de men ýeňilmezek söweşiji bolmagyma galdym, şu sebäpden hem, HKFF-da meniň geljekki karýerama belli bir gyzyklanmany bildirip başladylar. Tizara meni kun-fu boýunça bütindünýä ýaryşlaryna gatnaşmaga yrdylar. Ilki bu pikir maňa gaty ýarady. Kun-funyň Beýik ussatlaryň köpüsi HKFF-nyň howandarlygy astyndaky çempionatlary ykrar etmeýärler. «Çempionat» sözüniň özüniň kun-fu söweş sungatyna hiç hili dahyly ýok. Halypalar şägirtlerini diňe söweşiň tehnikasyny kämilleşdirme maksady bilen ýaryşlara ugradýarlar. Bütindünýä meşhurlyk, ýaranjaňlyk we ýallaklamaklyk Beýik ussatlaryň nazarynda hiç zadam däldi.

— Dünýä çempiony adyny, meniň pikirimçe, diňe özüne göwni ýetýän, gopbam, utançsyz adam göterip biler. Men diňe öz mugallymym Lousini şöhratlandyrmak üçin ýaryşýaryn — diýip, men jenap Çžanyň mekdebinden dolanyp gelýärkäk, öz dostum Kingsleýe aýtdym.

— Bolýa-laý… Seniň üçin munuň kynçylygy barmy? Bol, razy bol… sende öz mugallymyňy bütin dünýäde şöhratlandyrmaga mümkinçilik peýda bolýar! — diýip, Kingsleý gülüp, meniň böwrüme dürtdi. — Soň bolsa, Toni, oýlanyp gör, on müň funt baýrak puly näme etjek? Ýa-da sen eýýäm munuň pikirini etdiňmi?

Kingsleý meni islendik ýagdaýda güldürip bilýärdi. Belki, ol mamladyr. Muny Lousi bilen ara alyp maslahatlaşmak gerek.

Men dünýä çempionatlaryna üç ýyl yzygiderli gatnaşdym. Bir baýragy Tailandda, ikisini hem, Gonkongda aldym. Şuňa meňzeş ýaryşlar — bu «tükeniksiz» söweşler, ýagny olar «kontaktly», agyrysyz tärleri ulanman geçirilýän söweş bolýar. Şeýlelikde, hiç kime zeper ýetmeýär, söweşijiler doly erk etmäni we ajaýyp tehnikany görkezýärler. Şu üç ýylyň dowamynda men her gezek birinjilik ugrundaky finalda iň tejribeli söweşijileriň dörtlügine düşýärdim. Men mundan hakyky lezzeti alýardym. Beýik ussat Gok Sýu Funuň şägirdi sýanly Li Çžan Po meniň garşydaşlarymyň iň gazaplysydy. Şol ýyllaryň dowamynda ikimiz budda ybadathanalaryndaky dürli görkeziji çykyşlarda duşuşdyk. Şeýdip, bizde biri-birimize bolan çuň hormat döredi. Gürrüň ikitaraplaýyn sylaşyk hakda gidende, bäsdeşlige orun galmaýar. Biz ikimiziň hem, birmeňzeş zalym okuwy geçendigimize düşündik, şonuň üçin islendik ýeke-bara söweşlerde birmeňzeş maksada okgunlylyk bilen çykyş edýärdik. Biziň ýeke-bara söweşlerimiz zalym sahna boýunça geçýärdi, şeýdibem, men Li Çžan Pony iki ýylyň dowamynda yzygiderli ýeňdim. Meniň gatnaşan üçünji dünýä çempionatymda Li Çžan Po ýokdy, şonuň üçin hem, men ýeňşi üýtgeşik tagalla hem etmän gazandym.

Pul baýragyny meniň babama gowşurdylar. Babam, elbetde, onuň aglaba bölegini maňa goýberýärdi, menem, öz gezegimde onuň köp bölegini ejem bilen kakama berýärdim.

Hut şu wagt hem, maňa başga işi — HKFF-nyň özünde işlemekligi teklip etdiler. Men kun-fu mekdepleriniň işlerini barlap we ol ýerlerdäki mugallymlary hasaba alyp, bütin dünýäni aýlanyp başladym. Hakyky kun-fu söweş sungatynyň ýolundan çykman, bilim bilen türgenleşigi bilelikde geçirmek, ine, HKFF-nyň esasy aladasy. Guramany maliýeleşdirmeklik, esasan hem, onuň howandarlygy astynda döredilen gorag agenstwalarynyň hasabyna edilýärdi. Bu agenstwalaryň hyzmatlary kanuny häkimiýetlere, guramalara we şahsy goraga mätäç bolan raýatlara teklip edilýärdi. Özümi HKFF-nyň ştatyna kabul edenlerinden soň, men täze gelenlere el bilen söweşmegiň tärlerini öwredip başladym. Aýlyk hakyndan daşary hem, maňa her hili ýeňillikler berilýärdi. Maňa gowuja aýlyk töleýärdiler, motosikl we Şweýsariýada gulluk meýdançasyny — Ženewanyň Rýu de lýa Konfederasonyndaky baş okuw binasynyň golaýynda jaý berdiler. HKFF, esasan hem, öňki harby işgärlerinden okuwçy alýardy, şonuň üçin men bu ýerde dürli milletden we jemgyýetçilik derejedäkilerden bolan adamlar bilen tanyşdym. Olar sagdyn, özüne göwni ýetýän ýigitlerdi. Olaryň köpüsi fransuz Daşary ýurt goşunyndandy, britan goşunynyň desant-diwersion bölümindendi we amerikan ýaragly güýçlerindendi. Olaryň hemmesi söweş taýýarlygynyň kursuny geçipdiler, el söweşiniň tärlerini bilýärdiler, dürli söweş tehnikalaryny we ýaraglaryny ulanyp bilýärdiler, ýöne HKFF-nyň çäklerindäki okuw hem türgenleşik olaryň goragyň we dürli obýektleri hem-de aýratyn şahsyýetleri goramagyň ähli görnüşleri boýunça professional endiklerini kämilleşdirme maksadyna eýerýärdi. Bu ýigitleriň hemmesiniň, hemme zatdan öňürti, bütin dünýädäki ýokary derejeli, iň baý we kuwwatly adamlaryň howpsuzlygy üçin jogap berýändikleri düşnüklidi.

Meniň okuwçylarymyň hemmesem, öz wagtynda harby okuw bazalarynda ýörite taýýarlyk kurslaryny geçipdiler, ýöne meniň wezipäm howply ýagdaýda el bilen söweşmäniň az derejede peýdaly bolmajakdygyny görkezmekden ybaratdy. Olara el söweşiniň esasy tärlerini öwretmäge meniň köp hepdelerim gitdi. Olar girew alnan adamlary halas etmeklige, kowuşlara we yzarlamalara, özlerine ynanylan adamlary halas etmeklige gatnaşyp, garşydaş bilen göni kontaktda bolunýan ýagdaýlarda professional endiklerini ösdürdiler.

Wagtyň geçmegi bilen biziň aramyzdaky gatnaşyklar has dostlukly boldy. Meniň kun-fu söweş sungatyny öwredýän özlerine göwünleri ýetýän ýigitlerim wagtlaryny dostlukly agşamlyklarda geçirmegi gowy görýärdiler. Sapaklardan boş wagtlarymyzda biz ýerli klublara we barlara barýardyk. Biziň ýigitlerimiziň köpüsi neşelerden lezzet alýardylar we özünden gidýänçäler arak içýärdiler, ýöne men munuň ýaly höweslerden arassadym. Şunuň ýaly şertlerde hem, günde bäş-alty sagady şahsy taýýarlyga sarp edendigimi aýtmak gerek. Maňa diňe ýokarda bolmak gerekdi, muny diňe aýdyň kelle bilen etmek mümkindi. Şunuň bilen bilelikde janpenanyň ýaşaýyş obrazynda meni köp zat özüne çekdi. Mysal üçin, bütin durkuň bilen howpy duýmanyň tolgundyryjy ýagdaýy. Mundan başga-da, janpenalar juda wajyp şahsyýetleriň, dünýädäki iň baý adamlaryň daşynda aýlanýardylar, şonuň üçin müşderileriniň kaşaň durmuş şertleriniň hemmesi olaryň ygtyýarynda bolýardy.

Kanadaly Jin Lomm meniň gowy dostum boldy. Ol ýylgyryp duran, gür buýra saçly oglandy, özem degişmäni gowy görýärdi. Geçmişde ol fransuz Daşary ýurt goşunynyň okuw bazalarynda taýýarlyk geçipdir, soňky ýyllarda bolsa, howpsuzlygyň dürli gulluklarynda agent bolup işläpdir. Bir gün agşam Jin ikimiz agşamlyk naharyny edinmäge gitdik. Biziň ýanymyzda Belgiýadan Saşa, Hindistandan Muhammet bardy. Gowşap, hiç zadyň aladasyny etmän, men olaryň ýaňramasyny diňläp galypdyryn. Ýigitler bir- birine özleriniň hojaýynlary hakda gürrüň berdiler.

— Bagtyň çüwse çüwüberýän eken! — diýip, Jin öwündi. — Mawrikiniň suwa düşülýän ýerinde üç aý bolduk. Adama başga näme gerek? Okeanyň kenarynda äpet jaý, ýahta we «ýagura» ýa-da «BMW-7»-ni saýlap almaly. Gaty gowy iş!

— Sen şuňa-da iş diýýärsiňmi? Bu zatlaryň hemmesi biderek! Sen gowusy iş hakda gürrüň ber — diýip, Muhammet Jini öjükdirdi — Ýahtanyň palubasynda göbegiňi Güne tutup ýatsam… meniň-ä, içim gysyp ölerdim! — diýip, ol ýylgyrdy.

Jin öýkelänsirän boldy.

— Ýatlara zat bar-la. Hojaýyn uly telekeçidi…

— Hawa-la…, jedel edýärin, hojaýynyň saňa tabşyran iň gyzykly işi, ýüzmek üçin şlýupkany suwa goýbermek bolupdyr!

— Sapançany bolsa, men içki geýmiň içinde saklandyryn? — diýip, Jin edil sapançany alan ýaly, soň hem, ony Muhammede gönükdiren ýaly hereket etdi. Muhammet hem muňa gaty güldi.

— Jenaplardan tolgunmazlygy haýyş edýärler! Zatlarymyň hemmesini ýanymda göterýärin — diýip, hindi döşündäki jübüsine kakmak bilen sözüniň üstüni doldurdy. — Janpena, düzgün bolşy ýaly, hiç hili ýagdaýda-da, ýaragyny aýyrmaly däldir.

— Gulak as, Toni… Sen näme çekinip otyrsyň? — diýip, Saşa beýlekilere gözüni gypyp goýberdi. — Sen, heý, bu türgenleşigi goýup, çynlakaý iş bilen meşgullanmak islemeýärsiňmi?

— Ol dogry aýdýar — diýip, Muhammet ylalaşdy. — Sen öz wagtyňy biderek geçirýärsiň. Sen bu ýeke baý aýallaryň hemmesi, olaryň ýatyp, özlerini sen ýaly gowuja oglanyň goraýanyny görýäni hakda pikirlenip bir gör.

— Olaryň hemmesi şadyýan güldüler. Elbetde, men şonuň ýaly hanym üçin, siz ýigitler ýaly, modaly aksessura meňzeş bir zat bolmanyň arzuwyny edip ölüp barýaryn — diýip, men ýylgyryp garşylyk görkezdim.

Gürrüň derrew janpenalaryny, edil göwher gaşly gulakhalkalaryny ýa-da norka şubalaryny güjeňleýän ýaly edip gomparýan baý aýallar hakdaky ertekijiklere ýazdy. Ýöne hiç zadam beýle ýönekeý däldi. Eger degişmeli gürlemän, çynlakaý gürlesek, onda ol adamlaryň hemmesiniň dünýä derejesindäki çäreleriň we adamlaryň howpsuzlygyny üpjün etmäge gatnaşyp bilýändiklerine men düşünýärdim. Bulary arassa wyždan bilen terrorçylykly hüjümler bolan ýagdaýynda jezalandyrma ýaragy bolmaklyk öwredilen, dünýä belli şahsyýetleriniň, diplomatlaryň, korollyk maşgalalarynyň agzalaryny we ýokary wezipeli döwlet işgärleriniň howpsuzlygyny üpjün etmäniň doly jogapkärçiligini öz üstlerine almaga ukyply bolan professional ýokary gatlak hökmünde atlandyrmak bolar. Hawa, men olaryň işini tutuşlygyna göz öňüne getirip bilýärin.

HKFF meniň goragçylyk strukturasyna geçme kararymy kabul etdi-de, janpena kwalifikasyýasyny almak üçin zerur bolan okuwymy we treninglerimiň hemmesini töledi. Men köp zady öwrenmeli boldum. Men ot açýan ýaraglaryň sistemasy we nusgalary hakda hiç zadam bilmeýärdim, ýöne gowy atyjy bolup çykdym-da, tizara dürli ýaraglary ulanmagy öwrendim. Biz (snaýpere garşy) optiki nyşan alyşly tüpeňleri, (uzakdan nyşana almany ýok etmek üçin) tiz atyjylykly ýarym awtomat kalabirleri, on ikinji kalibrli gysylan howa arkaly işleýän seçmedanlary we elde atylýan ot açyjy ýaraglaryň dürli nusgalaryny, sapançalary, rewolwerleri ulanmagy öwrendik. Barybir, men öňkülerim ýaly, özümi el bilen söweşmede has ynamly duýýardym. Men mydama sowuk ýaragy ileri tutýardym. Bu meselede meniň pyçaklar we beýleki sanjylýan, kesýän sowuk ýaraglary dogry ulanmagy öwredýän öz instruktorymyz bilen umumylygymyz köpdi. Ol Birmadandy, ol hem, çagalykdan edil meniňki ýaly, okuwy hem taýýarlygy geçipdir. Bu ýerde kun-fu söweş sungatynyň meşhur gaplaň stiliniň gadymy Birmada dörändigini, bu instruktoryň hem, maňa pyçagy we çapgyny ulanyp, bloklary we gaplaňyň hüjümlerini görkezmekligi buýurmagynyň geň zat däldigini bellemek gerek.

Mundan başga-da, men awtomobili howpsuz sürmegi, daşky syny, howsalaly signalizasiýa sistemasyna hyzmat etmegi, paramedisinany, halkara jenaýat hukugy, terrorizme garşy göreşmäni, partlaýjy serişdeler bilen işleşmekligi we beýleki dersleri öwredýän kurslary geçdim. Dersleri köp hem güýçli okamaly boldy. Hat işleri has-da köpdi. Bu zatlardan daşgary biz daşary ýurt dillerini düýpli öwrendik. Men bu kynçylyklaryň öňünde yza çekilmedim, şol sebäpden hem, sapaklaryň hemmesinden ýokary bahalary aldym. Wagt tiz geçdi, ine, indi men janpenanyň kasamyny kabul etmäge taýýardym. Biziň şygarymyz — «Diňe Hudaýdan gorkýarys» meniň gülkimi tutdurdy. Men hiç hili Hudaýdan gorkamokdym ahyry, meniň üçin öz içimdäki hudaýdan başga Hudaý ýokdy.

Meniň ilkinji türgenleşik işim Uinston bilen işlemeklik bolupdy. Çikagoly bu oglan tejribeli janpenady we köp ýyllaryň dowamynda bir hojaýyn aýala gulluk edipdi. Hanym Diana gollandiýalydy, ol juda baýdy, özem Şweýsariýada ýaşaýardy. Men ilkinji gezek belent dagyň başynda gizlenip duran ägirt uly rezidensiýasyny görenimde, agzymy açdym. Munuň ýaly kaşaňlygy we baýlygy men entek görmändim. Umuman, hanym Diana ýapyk durmuşda ýaşaýardy. Ol Gregori atly ogly bilen ýaşaýardy. Bu oglan ýaşyna seredeniňde ösen oglandy. Olaryň öýünde hyzmatkär bardy. Dükanlara we sungat eserleriniň satuw sergilerine barmakdan başga, hanym Diana hiç ýere gitmeýärdi. Uinston bilen işleşmek ýakymly boldy. Men ondan köp zady-gorag we howpsuzlygy üpjün etmegi, daşky gözegçiligi we çylşyrymly ýagdaýlarda wajyp şahsyýetleri gönüden-göni goramagy öwrendim. Hanym Diananyň öýündäki esasy ýagdaý barada aýtsak, onda men esasy howpuň onuň ogluny terbiýelemekden çetleşdirilen adamsyndan gelýändigine derrew düşündim. Suduň karary bilen Gregori ejesi bilen ýaşaýardy, ýöne hanym Diananyň adamsy meşhur gangsterdi (gang — kapitalistik ýurtlarda jenaýatçylykly işleri etmek üçin birleşen adamlaryň topary), şonuň üçin hem, onuň hakyny gidermejegi düşnüklidi. Onuň nähili hem bolsa bir ýol bilen çagany ejesiniň öýünden ogurlamaga çalyşaryndan öýündäkileriň hemmesi gorkýardy. Ýöne Uinstonyň olarda işlän wagtynda, munuň ýaly zat bolmandy. HKFF-nyň ýolbaşçylary meniň hanym Diananyň rezidensiýasyndaky tejribe işim kiçiräk töwekgelçilik bilen baglanyşykly, bu bolsa, okuw programmasy üçin talap edilýär diýip hasapladylar. Men obýektiň gönüden-göni howpsuzlygyny daşky gözegçiligiň bäş nokadyndan doly düzülen topar bilen işlejek günüme sabyrsyzlyk bilen garaşýardym. Şunuň ýaly ýagdaýlarda toparyň ýolbaşçysy bolmak hemmesinden-de howpludy, sebäbi adatça, hut ýolbaşçy hakyna tutulan ganhorlaryň esasy nyşanasy bolýar.

Wagtyň geçmegi bilen Uinstony başga obýekte geçirdiler, men bolsa, ýeke galdym. Bir gezek men rasiýa boýunça baş derwezedäki goragçydan habar aldym.

— Toni, sen bilip goý, bu ýere hojalyk üçin bir zat getirdiler.

— Getirdiler? Näme getirdiler?

— Bilemok. Kir ýuwulýan ýer ýa-da şoňa meňzeş bir zat üçin ak furgon geldi. Öňde ak halatly iki oglan otyr. Meniň näme diýjek bolýanyma sen düşünýärsiň…

— Ýok, olaryň kimdigini we näme isleýänini sora.

Bu sözleri aýdanymdan soň, men şu güne munuň ýaly hiç zadyň bellenilmändigini anyk bilýän bolsam-da, şu hepde edilmeli işleriň sanawyna derrew göz gezdirdim.

— Bagyşla, Toni, men eýýäm olary içeri saldym.

— Samsyk! Sen näme hakda pikir edýärsiň?

Men gaharlandym. Hanym Diana öýde ýokdy, Gregori bolsa, özüniň au pairi [10] bilen ikinji gatdady. Men ylgap, olara tarap ylgadym.

— Şu ýerde boluň, otagdan bir ädimem butnamaň! — diýip, men gorkan gyzyň ýüzüne seredip gygyrdym-da, elimdäki teoretik taýýarlygy we protokoly bir tarapa oklap, basgançakdan aşaklygyna ylgadym. Men, elbetde, oglanjygyň ýanynda bolmalydym we polisiýany çagyrmalydym, ýöne ilki bilen betniýetliler hakda pikir etdim.

Men gapyny açyp-açmankam, ýüzüme gönükdirilip duran gysylan howa arkaly işleýän seçmedany gördüm.

— Biz oglanjygyň yzyndan geldik — diýip, eli gysylan howa arkaly işleýän seçmedanly ol adam fransuz dilinde aýtdy.

Men gapynyň aňyrsyna seredip bilmedim, sebäbi onuň arkasynda ýene näçe sany sapançanyň bardygyny bilemokdym. Derwezede duran garawulyň aýdyşy ýaly, iki sany erkek kişi furgonda geldi. Men öňümde duran galtamanyň ýüzüne ýiti nazar bilen seredenimde, beýlekisiniň onuň çep tarapynda durandygyny bildim. Beýlekiler, furgonyň içinde gizlenen bolsa gerek. Maňa tizräk pikirlenmek gerekdi. Men ýaragyň üstüne topuldym, bu bolsa, maňa gapynyň girelgesini arassalamaga mümkinçilik berdi. Meniň hasabym dogry çykdy: öňümdäki galtaman atmaga ýetişmedi, bu bolsa, maňa göz açyp ýumasyy salymda ýagdaýlara düşünmäge we ýaman niýetlileriň ýene näçe sanysy bilen iş salyşmalydygyna düşünmäge mümkinçilik berdi. Biri çep tarapda durdy, ýene üçüsi sag tarapda. Şol wagt, betpälleriň birisi, çep tarapkysy elinde bir zat tutup duran ýaly bolan bolsa-da, olar ýaragsyz ýaly bolup göründi. Men duýdansyz urgy bilen ýaragy özümden sowup, şobada ony ilkinji betpäliň öz ýüzüne tarap öwürdim. Ikinji nyşana alýança, men ony sapançasy sag tarapky üçüsiniň kellesiniň üstünden uçup geçer ýaly edip depdim. Onuň özi bolsa, huşundan gidip, ýere ýazyldy. Bu meniň eden şowsuz, sowatsyz eden hereketim boldy. Indi olaryň islendik biri, ýaraga elini ýetirip bileni, meni şobada atyp bilýärdi. Men tüpeňiň gundagy bilen birinji adamyň ýüzüne uranymdan soň, beýleki üçüsiniň üstüne topulyp, ýumrugym bilen urdum we maýmyn stilinde dabanym bilen depdim. Üçüsiniň hötdesinden gelenimden soň, ilkinji uran adamymyň iki ýana yraň atyp, ýaragyň ýanyna barýanyny gördüm.Ýerde ýatan betpälleriň biriniň arkasyndan platforma hökmünde peýdalanyp bökdüm-de, duýdansyz urgy bilen galtamanyň ýeňsesinden «gaplaňyň penjesini» ýetirdim. Ol ýere gürpüldäp gaýtdy. Şu aralykda beýlekiler agyrydan ýaňa buruldylar.

Şu wagt howply bir zadyň bolandygyny aňan garawul rasiýa arkaly aşhana bilen gürleşýär. Aşpez polisiýa jaň edipdir. Poliseýler gelen wagtynda, yňňyldaýan we ýenjilen galtamanlar öýe girilýän basgançagyň üstünde ýatyrdy. Men olary olja edip alan ýaragym bilen garawullap durdum.

Men özüme buýsanyp bilmedim, sebäbi maňa ynanylan adamy ýeke goýup gaýtdym, şeýtmek bilen hem, janpenanyň birinji kanunyny bozdum. Men entek gaty çagakamam, özüme juda göwnüm ýetip, uruşjak bolup urnup durýardym. Eger hemme zat başgaça bolan bolsa, onda Gregorä we hyzmatkärleriň hemmesine gaty agyr howp abanardy. Şunuň ýaly ýagdaýlarda düzgünnamany bozmak hiç kime-de rugsat edilmeýär. Bu aňsat sapak däldi, ýöne men ony berkden-berk we hemişelik özleşdirdim.

Indiki ýyllaryň dowamynda men gulluk basgançagy boýunça tiz ýokary galdym. Müşderilerimiň köpüsi mydamalyk ogurlanma howpunyň, ar alynma ýa-da öldürilme howpunyň astynda ýaşaýardylar. Şeýle-de bolsa, maňa mydama iň çylşyrymly ýagdaýlardan abraý bilen baş alyp çykmak başardýardy, şonuň üçin hem, goragçylyk telekeçiliginde HKFF-nyň iň esasy hünärmenleriniň biri boldum-da, dünýäniň iň wajyp adamlarynyň aýratyn tabşyryklary boýunça hereket etdim.

Men amerikaly Uilýam Blek bilen işledim. Ol işewür, sagdyn pikirli adamdy. Ol öz kapitallaryny Manhetteniň merkezindäki köp gatly jaýlaryň gurluşygyna goýupdy. Men onuň esasy janpenasy boldum. Ol meni özüniň «görkezijisi» diýip atlandyrmagy gowy görýärdi. Munuň sebäbiniň men biri bilen gürleşenimde, barmagym bilen şol adamy görkezme endigimdedigi göze görnüp durdy.

Ol barada — ähli duşuşyklarynyň nähili ýagdaýlarda geçjeginden başlap, bu gün ertirlikde nähili çöregi iýmek isleýändigine çenli, hemme zady bilmeklik meniň borjumdy. Iň esasy zat — aýallardy. Uilýam barypýatan heleýbazdy. Onuň aşyk-magşuklygynyň özüniň şol gün üçin düzen planyny ýygy-ýygydan bozmagy meniň juda gaharymy getirýärdi, sebäbi men günüň dowamynda onuň höwesine ýaranmak üçin ýöreljek ugurlary üýtgetmeli bolýardym. Bu zatlaryň hemmesi diňe maňa däl-de, eýsem, komandamyzyň beýleki agzalaryn-da artykmaç kelleagyry we aladalary goşýardy. Onuň nirä we haýsy iş bilen gitjekdigine laýyklykda, gitmeli janpenalarynyň sany üýtgeýärdi, işdeşim bilen men hem gidip bilýärdim ýa-da meniň ýolbaşçylyk edýän bäş adamdan ybarat bolan toparym hem gidip bilýärdi.

Aslyýetinde, meniň goragym astyndaky bu adam Birleşen Ştatlara aýlananda, gowuja howpsuzlyk astynda bolýardy. Ýöne başga ýurduň topragynda uçaryň basgançagyndan bir ädim äden badyna, ol islendik pursatda agyr ýagdaýa düşüp bilýärdi. Baý, ýokary derejeli kuwwatly telekeçi üçin syýahat, aýratynam, ol Amerika garşy häsiýetli syýasaty bolan ýurda baranda has howply bolýardy.

Bir gün men Uilýamyň şahsy kätibinden hat aldym. Onuň adamlary Saud Arabystanda onuň bilen işewür duşuşygy gurnapdyrlar. Men haty okanymdan soň, ony stoluň üstüne oklap goýberdim.

— Näme, erbet zat barmy? — diýip, işdeşim Genri menden sorady.

— Bizi Saud Arabystana goýberýärler. Taýýarlyk görmäge — bir hepdelik wagt berilýär. Bu akla sygmajak ýagdaýda az bolýar. Olaryň näme kelleleri işlemeýärmikä? — diýip, men gaharly jogap berdim.

Şol agşam men işde eglenip, töwekgelçiliklere baha berip, ýönekeýleşdirip aýtsak, Saud Arabystanda Uilýam Bleke bolmagy mümkin bolan zatlaryň maglumatyny düzüp, ýarygijä çenli oturmaly boldum.

Uilýam Er-Riýadede doganlar Fahtililer bilen, iki sany dawaçyl, syýasy taýdan meşhur doganlar bilen duşuşmalydy. Birnäçe aý mundan ozal özlerine degişli bolan firmany Uilýamyň guramalarynyň biriniň ýok edendigine doganlar gaharlanýardy. Olar ony maşgala emlägini yzyna alma maksady bilen gepleşige çagyrypdylar. Meniň hojaýynym doganlar bilen bähbitli ylalaşygy bozmak islemeýärdi, ýöne bar kynçylyk ýok edilen firmanyň eýýäm satuwa çykarylandygyndady. Gysgaldyp aýtsak, yza ýol ýokdy. Gepleşiklere başlamak gerekdi, Uilýamyň bolsa, elleri hem aýaklary daňylgydy.

Beýle nesil bähbidi bilen alnyp barlan telekeçilikden meniň müşderimiň eden tamasy çykmady. Täze ýumşuň, aýratynam, Ýakyn Gündogaryň bu ýurdunda, ýokarlandyrylan howp bilen, gürrüňsiz, baglanyşykly boljakdygyna gaty gowy düşünýärdim. Meniň düşünjäme görä, biz öňünden aýdyp bolmajak, duşmançylykly gurşawa ugramalydyk.

Öz başlygyma beren hasabat ýazgymda men Saud Arabystana planlaşdyrylýan saparyň meniň müşderim üçin juda töwekgelçilikli çäredigini nygtadym. Hemme zatdan öňürti, men onuň şahsy howpsuzlygyny üpjün etmelidim. Hatymyň ahyrynda men, eger gepleşiklere gatnaşygy ýatyrmak mümkin bolmasa, geljekki gepleşikleri bitarap territoriýalarda geçirmegi teklip etdim. Eger duşuşyk ýerini üýtgetmek bolmaýan bolsa, onda meniň komandam Saud Arabystana hojaýyndan öň barmalydy, özem, näçe ir barsa, şonça-da, gowy bolýar, sebäbi zerur bolan barlaglara we gurnama işlerine köp wagt gerek bolýardy.

Men şol gün faks boýunça jogap aldym. Meniň ýazan hatymy Uilýamyň ýuridiki býurosyna iberipdirler, ýöne ol ýerde ony inkär edipdirler. «Jenap Blekiň maslahatçylary doganlar Fahtililere täsir etme ryçagy (olaryň kompaniýasynyň hususy kapitaly bilen karz alnan serişdeleriň arasyndaky gatnaşyk) ýeterlik derejede güýçli, şonuň üçin bu çäredäki töwekgelçilik uly däl. Şeýlelikde, HKFF bilen jenap Blekiň baglaşan ylalaşygyny asla howp astyna goýmak islemän, biz tizleşdirilen tertipde öz müşderiňiz bilen Saud Arabystana gitmäge taýýarlanmagyňyzy sizden haýyş edýäris» — diýip, olar jogap beripdirler.

Elbetde, men şobada Şweýsariýa, Sandra Zeple faks goýberdim. Daşary ýurtlara edilýän syýahatlary gurnamagyň aýratynlyklaryny we operatiw gözegçilik meselelerini ara alyp maslahatlaşmaly bolanda, men öz ofisimiz bilen hut Sandra arkaly aragatnaşyk saklaýardym. Soň men telefon trubkasyna ýapyşdym-da, Genrä tizräk meniň ýanyma gelmegi buýurdym.

— Salam, meniň gadyrdanlarym! — diýip, trubkada Sandranyň sesi eşidildi.

Genri ikimiz biri-birimize seredip ýylgyrdyk. Biziň ikimizem, Sandrany ýakyndan tanamaýardyk, ýöne onuň sesi mydama şähdaçyk we şadyýan eşidilýärdi, şonuň üçin biziň aramyzda bolýan zat durmuşy zatdy, ýagny ýönekeýje näz-kereşmedi.

— Gündiziň haýyrly bolsun, Sandra! — diýip, men jogap berdim, soň hem, degişme äheňinde: — Aý, şüle bişdi, ikimiz hem ony iýmeli bolýarys — diýip, sözümiň üstüni ýetirdim.

— Hawa, ezizim, ýöne biz özümize buýruk berlen zady edýäris. Beýle aklyndan azaşan müşderilerimiz bolsa, näme etjek?

— Bolýar, Sandra, biziň işimiz kän — diýip, men işe geçdim. — Blekiň adamlary tutuş topary alyp gitmegimize rugsat berenoklar, şonuň üçin Er-Riýama Genri ikimiz Blekiň iki işdeşi bilen gidýäris.

— Olar özleriniň ne güne düşjekdiklerine düşünmeýän bolarly. Bize gyssagly hem aýgytly hereket etmek gerekmikä diýip pikir edýärin, ýagdaýlaryň ýitileşmegi mümkin, biziň bolsa, diňe ikimiz — diýip, Genri gülüp aýtdy.

Genri gowy dostdy we professional janpenady. Ol asyl köki Nepaldan bolup, esasy taýýarlygy gurklarda [11] geçipdir. Ol menden ep-esli uzyndy we daýawrakdy, mundan başga-da, onuň arkasynda gaty baý tejribesi bardy. Men köp adama ynanmaýardym, şonuň üçin Genri ynanýan adamlarymyň biridi.

Biz Sandra bilen öňde duran işiň ownuk-uşaklyklaryny ara alyp maslahatlaşyp, her birimiziň borçlarymyzyň çäklerini takyk anykladyk.

— Bizde ýerli ýaşaýjylardan agent bar. Ol ýigidiň ady Abdulla Alkaf. Men poçta üsti bilen size onuň suratyny goýberjek, ýöne ýatda saklaň, onda başga keşbe girme zehini bar. Daşyndan bu ýigit ýönekeý daýhana meňzeýär, ýöne ol size dim-simden [12] başlap, dolandyrylýan raketa çenli hemme zady tapyp berip biler.

— Hm, Saud Arabystandaky dim-sim, ondan dadyp görseň bolýar — diýip, men belledim.

— Abdulla sizi aragatnaşyk bilen üpjün eder we ýerli sürüjileri tapyp berer. Onuň bilen gatnaşygy meniň üstüm bilen saklap bilersiňiz — diýip, Sandra sözüni dowam etdirdi. — Ertir şu sagada çenli men siziň ýörejek ugruňyzyň takyk planyny we ol ýeriň obýekt bellenilen kartasyny taýýarlaryn.

Biziň saparymyz Arabystana baran wagtymyzdan başlap, üç günden köp dowam etmeli däldi. Uçuş uzak dowam etdi we kyn boldy. Biz on iki sagatdan köpräk uçduk, üstesine-de, Beýik Britaniýa bilen Bahreýnde ýangyç guýduk. Uçmazymyzdan öňki günleriň hemmesinde zerur taýýarlyk bilen işli bolanymyz üçin uçarda birazrak uklap biljekdigimize Genri ikimiz begendik.

Biz Er-Riýada gonanymyzda, meniň ýüregim çalt urdy. Men aňry ýany bilen hüşgär boldum. Dogry, howsalany duýdum, aşa ýadawlyk täsir edipdi, ýöne munuň bilen birlikde bu ýumşuň öň ýanynda meni erbet duýgy gurşap aldy.

6-njy bap

Abdullanyň tagallasy bilen Uilýamyň hususy reaktiw uçary Er-Riýadanyň aeroportyndaky prezident uçarynyň gonýan meýdanyna gondy. Bizi iki sany ak «mersedes» garşy aldy, ýöne olaryň ýanyna barmazdan öňürti, esasy terminalyň binasynyň içinden geçmeli bolduk. Hemme ýerde adamlar jygyl-da-mygyl bolşup durdy, şol sebäpden hem, biziň öňümizde aşa kyn iş durdy. Bolmagy mümkin bolan howpuň alamatlaryny gözden sypdyrmaz ýaly, men awangarddan ýöredim-de, töwerekdäkilerden gözümi aýyrmadym, Genri bolsa, Uilýamdan gözüni aýyrman, onuň elinden iki sany kömekçi bilen arergarddan ýöredi. Biz mähelläniň içinden haýal ýöredik. Mähelle seýrekleşmedi. Töweregimizdäki adamlar hüňürdeşdiler we güldüler. Olar kyn ýagdaý ýüze çykanda, etjek hereketlerimizi çäklendirip, gürrüňsiz, bize päsgel berip bilýärdiler. Adamlar biri-birlerini itip süýşürip, tirsekleri bilen özlerine ýol açýardylar. Biri-birinden öňürtjek bolşup barylýan bu dyknyşygyň içinde ýük göterijiler öz hyzmatyny teklip edýärdiler. Men durkum bilen dartgynlaşdym. Howpa garaşyp durşuma, meniň bar duýgularym ýitileşip, meni gaty gynady. Men islendik pursatda hüjüme taýýar boldum. Bu ýagdaý erk etmeden çykyp barýardy, men oňa erk edip bilmedim, bu bolsa, maňa ýaramaýardy.

— Bakşiş, bakşiş — diýip, alaka meňzeş bir adam elimden sumkamy çekip aljak boldy. Ony aňyrraga atyp goýbermeli boldum.

— Ýuwaşrak, ýuwaşrak — diýip, Uilýam güldi. — Beýle zalym bolma. Bu ýerde adat şeýle.

Men muny Bleksizem bilýärdim. Geçen hepde men arap medeniýeti barada elime düşen zatlaryň hemmesini okamaly boldum. «Bakşiş» — çörek puly, para, kiçiräk sowgat bolýar. Şeýle etmek bilen gurply adamlara garyplar bilen öz emlägini paýlaşmak teklip edilýär. Aý, bolýar-la, ýöne bu pursatda meniň kellämde düýbünden başga zat bardy. Men barmaly ýerimize barýançak, özümiň köşeşmejekdigimi bildim.

Genri ikimiz Uilýamyň ýanynda birinji «mersedese» mündük. Biz ondan ýekeje ädimem daşlaşmaly däldik. Işdeşlerimiziň bir-iki sanysy ikinji maşynda yzymyz bilen gelýärdi. Şeýle-de bolsa, men doly köşeşip bilmedim. HKFF-nyň dünýäniň ähli ýurtlarynda öz adamlary bardy, ýöne men hiç haçan hiç kime ynanmaýardym. Mümkin boldugyça men şahsy agentlerimiň hyzmatlaryndan peýdalanýardym. Sandra her neneň ynandyran bolsa-da, men ol Abdullany tanamaýardym, şonuň üçin instinktiw taýdan ondan we onuň adamlaryndan gorkýardym. Barlanylmadyk sürüjilerden seresap bolmalydy we olaryň her bir hereketine göz-gulak bolmalydy.

Mermere örtülen «Meridian» myhmanhanasy torlanan altyn nagyş bilen bezelendi. Uilýama kaşaň otag öňünden taýýarlanylyp goýlupdy. Oňa ilki bolup men girdim-de, hemme ýere jikme-jik seretdim, Ilki bilen men elde ýasalan partlaýjy serişdeleri gözledim. Diňe men rugsat edenimden soň, biziň müşderimiz dynç almaga girdi. Gije nobatçylyk etmek üçin Genri galdy, men bolsa, ýatyp çuň uka gidipdirin. Ertesi irden oýananymdan soň, ilki bilen men myhmanhana aýlandym. Uilýam entek turmandyr. Onuň doganlar Fahtililer bilen gepleşikleri şu güne bellenilipdi. Men gatlaryň hemmesine aýlandym, liftleri, basgançaklary, girelgeleri, restorany we aşhana bölümini aýlanyp, iki «mersedesi» jikme-jik gözden geçirme bilen barlagymy tamamladym. Men ol ýerde ahyrsoňy birgiden «tomzajyklary» (diňleýji we gizlin wideogözegçilik üçin enjamlary) tapjakdygyma ýekeje-de şübhelenmedim, ýöne özümi haýran galdyryp, hiç zadam tapmadym. Uilýama gabat gelenimde, ol öňküsi ýaly ýadawdy hem solgundy. Düýnki uçuş ony gaty ýadadypdyr. Uilýam birazrak semizräkden gelen gysga boýly, sary saçly adamdy. Şeýle-de bolsa, ol özüne ynamly adam ýaly bolup görünýärdi we sowukganlylygy ýitirmeýärdi. Umuman, muny durşuna we dolulygyna onuň baýlygynyň we ygtyýarynyň üstüne goýmak bolýardy.

Gepleşiklere gitmeziniň öň ýanynda Genri ikimiz ýene bir gezek şu günüň resmi protokolyna göz gezdirdik.

— Näme bolsa-da, mydama meniň gözümiň öňünde bol — diýip, men Uilýama duýdurdym.

Meni Blekiň şahsy maslahatçysy hökmünde tanyşdyrmalydygy, Genrini janpena hökmünde kabul etmelidikleri hakda öňden gürleşdik. Ugramazymyzdan ozal Genri ýene bir gezek «mersedesleri» barlady, şondan soň biz ugradyk.

Doganlar Fahtililere degişli bolan bina «Meridian» myhmanhanasyndan-da köpräk altyn bilen bezelendi. Bu ýerde bizi gaty mähirli garşy aldylar. Ikitaraplaýyn salamlaşmalar başlanan badyna, men binanyň planyny, şol sanda çykalgalary hem basgançaklary pikirimde aýladym. Men entek Ştatlardakam, onuň planyny jikme-jik öwrendim. Hudaýa şükür, Sandra işde zerur boljak zatlaryň hemmesi bilen bizi üpjün etdi. Şonuň üçin çykgynsyz ýagdaýda goşmaça çykalga hökmünde ulanyp biler ýaly, wentilýasion şahtalaryň nireden geçýändigi hakda takyk düşünje bardy.

— Siz bu ýerde doly howpsuzlykdasyňyz — diýip, doganlaryň biri Uilýama we Genrä seredip aýtdy. — Näme üçin siz öz janpenaňyzy dynç almaga myhmanhana goýbermeli dälmişiňiz?

Men plana eýerip, Genrä başymy atdym-da, ony Uilýamy gorama borjundan boşatdym. Genriniň Blekiň baş janpenasydygyna doganlary hut şeýle edip ynandyrmak aňsat bolupdy. Ol menden ep-esli daýaw görünýärdi. Onuň öz boş wagtyny peýdasyz geçirmeýändigini men bilýärdim.

Hozly köke bilen çaýyň başynda bu adamlaryň gürrüňi alyşdy-da, esasy tema akgynly geçdi. Hemme zat diýseň asuda başlandy. Uilýamyň işdeşleriniň biri dezintegrasiýa we firmanyň satylmagy hakda gürledi. Oňa sözüni soňuna çenli aýtmaga rugsat etmediler. Gepleşikler netije bermän dowam etdigiçe, doganlar Fahtilileriň sesleri gataldy we gaharly çykyp başlady. Ahyrsoňy, doganlaryň biri saklanyp bilmän, gaharlanyp başlady.

— Meniň maşgalam wagty hem puly bu telekeçilige soňy bilen ýankileriň (ýanki — ABŞ-da doglan amerikalylaryň lakamy) şagal ýaly bolup, ony tike-tike etmegi üçin inwestirlemedi.

— Köşeş! — diýip, daşyndan birneme sowukganlyrak görünýän beýleki dogany ony saklady.

Ýöne mende bu zatlaryň hemmesi adaty gowy hem erbet poliseý psihologiki oýun [13] ýaly duýgy döredi.

— Näme üçin? — diýip, gaharjaň dogany gygyryp, stoly ýumruklady. — Biziň neslimizi kemsideni üçin kimdir biri tölemelidir!

Mundan soňky gepleşikler iki tarapdan hem, ýokary äheňde gidenden soň, men ýagdaýyň birden ýitileşenini görüp, doganlary ünsli synlap başladym. Men Genri ýerinde bolar diýip umyt etdim. Uilýam gepleşigi dowam etdirjek boldy, emma doganlar onuň çözgütleriniň hemmesini ret etdiler. Birden doganlaryň biri, gaharly sözleri köp aýdany, ýerinden böküp turdy. Meniň elim instinktiw tärde içki jübime uzady. Gaharjaň adam arap dilinde doganyna bir zatlar diýdi-de, ýygnak zalyndan çykyp gitdi. Bir minutlyk dymyşlyk boldy. Soň beýleki dogany öz gaharlanmasy hakda söze başlady.

— Biz bu işi bes etmeris-de, öz bähbidimizi gorarys — diýp, ol gahar bilen gürledi.

Indi ilkinji skripkany men çalmalydym. Men ýekeje minudy hem ýitirmän, Uilýamy zaldan alyp çykdym.

Genriniň «mersedesiň» ýanynda duranyny görüp, ýeňillik bilen dem aldym. Ýöne hiç zadam biziň peýdamyza däldi. Genri gara äýnekli we ýewropa biçimindäki penjekli alty sany haýykdyryjy äpet adamyň arasynda durdy. Genri meniň ýüzüme seretdi. Biz «mersedeslere» golaýlaşanymyzda, yzymyzdan gelýän bir adam daýaw ýigitleriň altysyna hem, arap dilinde bir zat diýip gygyrdy. Olar şobada biz tarapa ýörediler. Eger ýeke bolan bolsam, olaryň hemmesini ýere ýazyp, gowuja sapak bererdim, ýöne maňa ilki bilen Uilýamyň howpsuzlygy hakda pikirlenmek gerekdi. Men ondan daşlaşmadym. Äpetler bize hiç hili zelel ýetirmediler-de, diňe maşynlaryň ýanyna çenli ugratdylar. Meniň pikirimçe, olara biziň binadan çykanymyza göz ýetirmäge buýruk berildi.

Biz «mersedese»ýerleşenimizde, Uilýamyyň ýüzünden der sil dek syrykdy.

— Uf, ýakymly duýgulardan-a, däl… — diýip, ol aýtdy.

— Ýene şeýle boljaga meňzeýär… diýip, men äpetleriň iki topara bölünip, bir toparyň duran ýerinden atlygyp giden gara «BMW» münenini, beýleki toparyň bolsa, ikinji «BMW» münenini görenimde jogap berdim.

— Sür! — diýip, men öz adamymyza aýtdym.

Omar, ýene bir daýhana meňzeş ýigit, sürüjiniň ýanynda öňde otyrdy. Ol Abdullanyň dilmaç hökmünde biziň ýanymyzda ýören agentidi. Aňymda men ondan hem heder edýärdim. Men Uilýamyň ýanynda yzky oturgyçda oturdym. Genri yzky oturgyjyň arkasyndaky ýük goýulýan ýerdäki ýaraglar bilen meşgullanyp başlady.

Biz ugran wagtymyzda, ikinji «BMW»-niň şobada yzymyzdan ugranyny yzy görkezýän aýnada gördüm.

— Bizde kynçylyk ýüze çykdy — diýip, men aýtdym.

Genri ikimiz biri-birimize ýarym sözden düşünmegi öwrenipdik. Ol meniň öňde oturan adamlara ynanmaýandygymy bilýärdi. Indi men olaryň her bir hereketini synlanymda, Genri «BMW»-leri synlady.

— Işler-ä bulaşdy — diýip, birden Genri gygyrdy.

Men şobada yza seretdim. Ikinji «BMW»-däki äpetler Uilýamyň işdeşleri gelýän «mersedesi» ozup geçdiler-de, göni biziň yzymyzda gönükdiler. Men gaty gaharlandym. Eger bizi öz sürüjilerimiz alyp giden bolsalar, onda hiç haçanam şeýle ýagdaý bolmazdy! Biziň adamlarymyz ýokary tizlikdäki gorag bilen maşynlaryň arasyndaky otuz santimetrden köp bolmadyk aralykda üpjün etmegi başarýardylar, şeýdip hem, olar häzirki ýaly, iki awtomobiliň arasyna girmäge mümkinçilik bermezdiler. Men sapançany garbap alyp, onuň nilini öz sürüjimiziň ýeňsesine diredim. Ol Allany çagyryp başlady.

Meniň çaklaýşym ýaly, biziň aramyza giren «BMW» tormoz berdi-de, ikinji «mersedesi» saklamaga mejbur etdi. «BMW»-den iki sany äpet çykdy-da, «mersiň» ýanyna bardy. Olar ýarym awtomat ýarag bilen yzky aýnany atdylar.

Men Uilýamy öňki oturgyçlaryň arkasyna ýykyp, üstüne-de özüm ýatdym-da, ony gizlenmäge mejbur etdim.

— Sür! — diýip, men gorkudan ýaňa sandyrap duran sürüjä gygyrdym.

Ol gaza basyp, tizligi artdyrdy, ýöne tizara maşyn öçdi. Onuň üstüne gygyryp, men onuň kellesine ýene sapança diredim-de, derrew sürmegi gygyryp buýurdym. Ýöne sürüji maşyndan böküp düşdi-de, gaty erbet çirkin ses bilen rehim etmegi sorap gaçyp gitdi. Men şonda onuň operasiýa gatnaşan gatnaşmanyna düşünmedim. Ol bizi duzaga düşürdimikä ýa-da dogrudanam, gorkup, meniň eden basyşyma çydap bilmedimikä? Biz, şeýdip, onuň kimiň adamy ekendigini bilmedik.

Şol wagt oturgyjyň arkasyndan böküp geçip, Genri rula ýapyşdy. Indi bizde azajyk mümkinçilik peýda boldy. Genri HKFF-nyň eksterimal sürüjilik boýunça ökde sürüjileriniň biridi. Biz gitdigiçe inçelýän, köp adamly bolýan, söwda dükanjyklaryndan we mallardan doly tozanly köçeler bilen okdurylyp, nirä barýanymyzy hem bilmän, öwrülip geçip gitdik. «BMW» bizi yzarlamagyny dowam etdirdi. Ýekeje sekundy hem ýitirmän, Genri ussatlyk bilen dar köçelerden geçdi. Adamlar biziň öňümizden dumly-duşa gaçdylar, mähelle şobada yza çekildi. Biz ýokary tizlikde tozan sütünini göterip, haýal ýöräp barýan maşynlaryň arasyndan sowlup we adamlary kakdyrmajak bolup, köne tagaşyksyz maşynlara urlup geçdik.

— Seresap bol! — diýip, Genri ýoluň gyrasyndaky çadyr dükana baryp urlanymyzda gygyrdy.

Gorkan arap dükanyndan wagtynda böküp ýetişdi, maşynyň üstüne bolsa, injirdir hurmalar ýagyş bolup ýagdy. Matadan edilen dükanyň üsti maşynyň maňlaý aýnasyna ýapyşdy, şonuň üçin Genri hiç zady görmän sürdi. Birnäçe sekuntdan soň, mata ýeliň güýjüne aýrylyp, ýoluň gyrasyna düşdi.

Uilýamyň kellesini çykarmagyna mümkinçilik bermän, men eýýäm nirededigimizi kartadan tapyp bilmän oturan Omara sapançany diredim. Ol biziň nirededigimizi we nirä barýandygymyzy asla bilip bilmedi.

— Ilçihana barýan ýoly gözle — diýip, men gygyrdym. — Bize tapawudy ýok, britan, amerikan ilçihanasy bolsa-da bolýar! Bol, ýigit, pikirlen!

Genri dar köçe bilen maşyny alyp barýardy.

— Ýok, ýok, bu ýere däl! Bu ýere ýöremäge synanyş! — diýip, dilmaç sakawlap gepledi.

Genri maşyny esasy ýola öwürdi, ol giňräkdi.

— Bu ýerde maşyn köp, dyknyşyk! — diýip, Genri gygyrdy.

Men Omaryň kellesine sapançany dürtdüm. Bu-da dönükmikä? Genri «mersedesi» togsan gradus öwrüp, dar, garaňky köçä alyp barýan köçejik bilen ýöredi.

— Hany, ýapyşyň!

Gapdaldaky aýnalar diwarlary çyzyp gitdi, ýöne Genri barybir gazy gowşatmady. Soň biz ýokary tizlik bilen ýagty ýere çykdyk.Ýene bir köp adamly, goh-galmagally köçe. Bu wagt Omar gorkudan ýaňa, durky bilen titredi. Men yza seretdim, biz «BMW»-den dynyp biläýdik öýdýärin.

— Tormoz ber! — diýip, men Genrä buýurdym.

«Mersedes» dikilen gazyk ýaly bolup durdy.

— Ýok bol! Düş, düş! — diýip, men dilmaja gygyrdym.

Omar sandyrap tutawaja ýapyşdy-da, gapyny itip açdy we janynyň aladasyny edip, gargyşlar hem gödek sögünçler bilen maşyndan böküp düşdi. Genri duran ýerinden çöle tarap okduryldy.

Ahyrsoňy biz şäher köçeleriniň labirintinden azajyk giňräk ýola çykdyk. Töwerekde ýalaňaç, hasylsyz çägelik ýaýylyp ýatyrdy. Biz şeýdip, bir-iki sagatlap ýöredik.

— «Mersedesden» saplanmak gerek… Bizi eýýäm gözläp ýörendirler — diýip, Genri aýtdy.

Birazrak wagtlap ümsümlik höküm sürdi. Men plan düzjek bolup, kelle döwdüm. Uilýamy ýurtdan gizlin alyp çykmalydy. Biziň Iordaniýada bir konspiratiw jaýymyz, gowy adamlarymyz bardy. Men olary gaty gowy tanaýardym we olara ynanyp bilýärdim, ýöne aramyzda sekiz ýüz kilometrden gowrak ýol bardy. Men Abdulla bolan bar ynamymy ýitirdim, şonuň üçin onuň agentleriniň hiç birindenem kömek ýokdy. Kuweýt bilen Bahreýnde-de konspiratiw jaýlar bardy. Bahreýn hemmesinden-de golaýdy. Eger Sandra bilen aragatnaşyga çykyp bilsek, ol bizi serhetden aňyrda garşy alar ýaly, dokumentleri iberip bilerdi. Genri garaşylmadyk ýagdaýda meniň pikirimi böldi:

— Benzin gutaryp barýar.Ýene üç kilometre ýetýär.

— Sen näme, degişýärsiňmi?

— Asla degşemok. Biz maşyna münen wagtymyzda, bak ýartydy.

Men gynanç bilen kellämi çaýkadym. Howpsuz maşyn sürmäniň birinji kanuny bozulan — bakdaky ýangyç püre-pür bolup durmaly. Men Uilýama seretdim. Indi ol göni otyrdy, onuň gyzaran ýüzünden der çeşme bolup akýardy. Ol näçe kilometri pyýada ýöräp geçip bilerkä? Özümiziň nirededigimiz, nirä barýandygymyz we golaýdaky şähere çenli näçe kilometriň galandygy hakda hiç zadam bilmeýärdik. Sentýabr aýydy, ýöne çölde jöwzady. Men özümizdäki ätiýaçlyklary barladym. Birazrak iýmit bilen dört çüýşe mineral suw biziň ygtyýarymyzdady. Uzak wagta ýetmez, ylaýta-da, munuň ýaly yssyda.

Başga alaç ýokdy. Indi maňa köp zat bagly däldi.

— Ine, bolaýdy öýdýärin — diýip, Genri maşyn saklananda, onuň rulyna elleri bilen tarpyldadyp aýtdy. — Ýangyç nula geldi.

Uilýam ýoluň gyrasynda oturdy-da, galstugynyň bagyny gowşatdy, günden azajygam bolsa, gizlenmek üçin ýeňsesini el ýaglygy bilen ýapdy. Genri ikimiz «mersedesi» ýoldan azajyk şahaly ýere itip aýyrdyk, ýöne ujypsyzja ösümlik bilen ony ygtybarly gizlemek barybir başartmady.

Soň biz ýüz alman, öňe ýöredik. Ýolda hiç hili hereket ýokdy, ýöne onuň bizi awtoýola alyp çykjagyna men umyt etdim.

— Meniň pikirimçe bu ýol Harada barýar — diýip, Genri aýtdy. Biziň çep tarapymyzda guran ösümlikli hasylsyz meýdan, sag tarapymyzda bolsa, gözüň ýetýän ýerine çenli, ýalaňaç çöllük bardy. Eger ýol bilen ýöresek, onda agşama barmaly ýerimize barýarys.

— Sen anyk bilýärmiň?

— Ýok, bilemok.

Men hiç zat teklip edip bilmedim, şonuň üçin Genriniň instinktine ynandym. Birnäçe ädimden soň, men Uilýamyň elinden suwly çüýşäni çekip almaly boldum. Ol suwy nebsewürlik bilen içýärdi, suw onuň alkymyndan we döşünden akýardy.

— Tygşytlamak gerek, biziň bu ýerde ýene näçe wagt boljakdygymyz belli däl — diýip, men Bleke aýtdym.

Birnäçe sagat geçdi, biz oazise baryp ýetdik-de, ol ýerde äpet daşlaryň kölegesinde dynç aldyk.

— Iki sagatdan soň agşam düşýär — diýip, Genri aýtdy.

Gijelerine bu ýerde sowuk bolýan bolsa-da, meniň pikirimçe, gije howpsuzrak bolýardy. Minut geçdigisaýy ýüregim birahatlandy.

Ahyrsoňy biz haýsydyr bir şähere baryp ýetdik.

— Aý, sen berekella ýigit ekeniň! — diýip, men Genriniň egnine kakdym.

Bu Haraddy. Bu wagt eýýäm garaňky düşüpdi, Uilýam hem, temperaturanyň birden üýtgemeginden ýaňa sandyrap başlady. Köçeler asudady. Käbir ýerlerde adamlar üýşüşip durdylar. Adamlar arkaýyn durup, öz aralarynda gürrüň edýärdiler we çilim çekýärdiler, ýöne bizi gören batlaryna, hemmesi gaýyp bolup gidýärdiler.

— Kömegiňiz üçin sag boluň — diýip, Uilýam ajy ýaňsy bilen gürledi.

Ahyrsoňy biz nähilidir bir bina baryp ýetdik, ol benzin guýýan ýere meňzeýärdi. Biz onuň içine girenimizde, näçe ýaşlydygy belli bolmadyk bir arap bizi nazary bilen ölçedi. Onuň ýüzi güne ýanandy, gözleri endik boýunça, ýiti günde duran ýaly, deşijek ýaly bolup ýumjarylyp durdy. Genri bilen Uilýam iýer ýaly zat bilen suw almaga gitdi.

— Maňa jaň etmek gerek — diýip, men çalaja arapça gürläp, ony iňlis dili bilenem garyşdyryp, araba aýtdym.

Arap maňa edil ker ýaly bolup seredip durdy. Ýöne men onuň hemme zady eşidenini we düşünenini bilýärin. Şol wagt Uilýam gapjygyny açyp geldi. Arap dollaryň bir topbagyny görüp, rehimsizlik bilen ýylgyrdy-da, prilawkanyň aşagyndan telefony çykaryp, ony maňa berdi.

Geçen günüň tolgunyşyklaryndan soň, Sandranyň gaty, ruhubelent sesini eşitmeklik uly ýeňillik bolupdy. Bu ýerde özümiziň nähili ejizdigimize düşünendigim üçin men Sandra derrew hemme zady habar berdim.

— Siz häzir biziň Bahreýndäki konspiratiw jaýymyzdan ýüz kilometre golaý uzaklykda ýerleşýärsiňiz. Gündogara ýöräň. Men size pasport düzederin, şeýdibem, siz ol ýere baryp bilersiňiz. Men ondan salgy we barmaly ýer baradaky kodlanan maglumaty alan badyma, aýnanyň öňünde tanyş «BMW» — niň tormoz berenini gördüm.

Genri Uilýamyň ýeňsesinden tutup, nähilidir bir gulluk jaýyna itdi.

— Ýok, ýok! — diýip, prilawkanyň aňyrsynda duran adam gygyrdy.

Men oňa ýüz dollary uzatdym, ýöne ol barybir bize kömek etjek däldigini yşarat edip aýtdy. Genri bilen Uilýamyň yzlaryndan ylgap baryp, men olara aňyrrak gaçmagy buýruk berdim. Ol ýerde, biziň bagtymyza, gizlin çykalga ýapyk däl eken. Biziň çykyp gaýdan zalymyzdan gykylyklar eşidildi. Biz ylgap daşary çykdyk. Uilýam iki tarapa yraň atyp ylgady. Harad bir gatly jaýlary bolan kiçijik geçelgelerden we petiklerden ybarat şäherjik eken.

— Ylgaň, yzyňyza seretmäň! — diýip, Genri iki sapança bilen atyp durşuna gygyrdy.

Men Uilýamyň golundan tutup ylgadym. Biz geçelge bilen ylgadyk.

— Boldy… indi biziňki gutardy — diýip, Uilýam aýtdy. Entek bu belli däl. Saklanma — diýip, men azgyryldym.

Atyşyk dowam etdi. Biz ähli düzgünler boýunça yza çekildik. Genri yzarlaýjylar bilen atyşyp, bizi gorady. Birden sapançanyň atylan sesi we ýüregiňi paralaýjy ses eşidildi. Men gaçyp barşyma yza seretdim. Genri ýykyldy. Men oňa kömege baraýsadym, ýöne meniň borjum Uilýamy halas etmekdi. Biz garaňky howlujyklaryň içi bilen, haýatlary depip, pessejik diwarlardan böküp geçip we ukuda ýatan şäheriň petikleriniň we geçelgeleriniň labirintlerinde gizlenip gaçdyk.

— Dur, dur… maňa dynç almak gerek… Men mundan artyk çydamok… — diýip, Uilýam demi-demine ýetmän gürledi.

Men saklandym. Genri bizi yzarlaýjylaryň ünsüni sowdy, şonuň üçin biz kowgudan gaçyp bildik. Nobatdaky pes diwardan geçenimizde, biz dar köçejikden çykdyk. Genri üçin ar almak isleginden ýaňa men aklymdan azaşyp barýardym.

— Biz bu ýerde howp içinde… — diýip, men Uilýamy kimdir biriniň öýüne ýapyşyp duran üzüm şahalarynyň arasynda gizläp durşuma aýtdym.

— Ganhorlar bolmasa-da, barybir infarkt urýar, barybir meniň soňum geldi… diýip, Uilýam demini dürsejek bolup durşuna aýtdy.

Indi näme etmelidigini çözmek gerekdi. Indi yzarlaýjylarymyz biziň bu ýerde, şäherjikde, gizlenerimize garaşýarlar. Çöle gaçaýsak nädýär? Ugramalymy? Ol ýerde biz näçe wagt saklanyp bileris? Ýöne bizde başga çykalga ýok. Bu ýerde bize kömek etjek ýekeje adamyň tapyljagy gümana.

Birden, garaşylmadyk ýagdaýda, tarkyldap açylan gapynyň sesi eşidildi. Öýden hojaýyn — gaty uzyn boýly arap çykdy. Onuň bizi diňläp duran bolmagam mümkindi. Bu arap üzüm şahalaryny aýryp, boýnuny çykaranda, men göwräm bilen Uilýamy ýapdym. Biziň gözlerimiz sataşan badyna, arap birden gygyrdy. Men oňa ses etmegiň gerek däldigini yşarat bilen düşündirmäge çalyşdym, ýöne ol köşeşmedi. Mende başga alaç galmady, şonuň üçin bokurdagyna urup köşeşdirmeli boldum. Bu kekirdegiň döwülmegini aňladýardy. Bu uzyn adam ýykylanyndan soň yzarlaýjylarymyzyň birini gördüm. Ol meniň ýanyma ylgap geldi-de, ilki bolup, maňa urgy hödür etdi. Men öz ellerimiň boş bolmalydygyna düşünip, bu urgyny deňimden geçirdim-de, onuň beýleki elinden gözümi aýyrmadym. Ganhor ýaragyny aljak bolup, jübüsine elini sokanda, men onuň uly barmagyndan tutup, ony gaňyrdym. Ol çirkin gygyryp ýykyldy. Men ondan sapançany garbap aldym-da, kellesinden atdym.

Birdenem, töweregimizde bir ýerlerden ylgaşyp gelen adamlaryň mähellesi emele geldi. Şonda men mähelläniň arasyndan beýleki yzarlaýjylarymyzyň bize tarap gelýänini gördüm. Men Uilýamy garbap tutdum-da, howa ok atdym. Adamlar ýere ýatdylar.

Biz ýene-de geçelgeleriň we köçejikleriň aralary bilen gaçyp barşymyza, çöle çykýançak, saklanman ylgadyk.

— Bärik! — diýip, men Uilýama aýtdym.

Uilýamda meniň bilen jedelleşmäge wagt-da, güýç-de ýokdy. Şeýdip, biz näbelli, garaňky, ýöne azat boşluga tarap gitdik.

Biz çägäniň üsti bilen büdreşip, bir sagada golaý gaçdyk. Hemme ýer çägedi. Ol burunlarymyza girýärdi, aýaklarymyza ýapyşýardy. Biz eýýäm gaçamzokdyk-da, agzymyz bilen gury howany gapyp, süýrenip diýen ýaly barýardyk.

— Dem al, dem al, saklanma! — diýip, men Uilýamy gyssadym. — Meniň planym oňuna bolaýdy öýdýärin. Görnüşine görä, olar entek şäheri aýlanyp ýörler, ýöne biz barybir gitmeli.

— Bahreýn entek uzakdamy?

— Bu hakda gowusy soramaň.

Biz ýörişimizi haýallatmazlyga çalşyp, sessiz ýöredik. Yzarlaýjylarymyzdan ep-esli arany açmalydygymyza düşünýärdim. Olar bizi maşynly kowalamazlar, çölde hatda «BMW»-de batyp galýar. Ýöne olaryň bizden aňsatlyk bilen el çekjegi-de gümanady.

Birdenem, yzymyzda sesler eşidildi. Biz saklandyk-da, garaňkylyga ünsli seretdik.

— Bular şolar — diýip, men aýtdym.

Uilýam gorkdy, ýüzünde güýçli gorky peýda boldy. Ýöne gorka berlip durmaga wagt ýokdy. Bu wagt peýzažyň aýratynlyklary sebäpli, ýöremek kynlaşypdy. Çägä batyp barşymyza biz soňky güýjümizde ýöreýärdik. Men bir zatdan gorkýardym: çäge tupany turmasa bolýar.

— Ol ýerde näme bar? — diýip, Uilýam nobatdaky alaňyň üstünden geçenimizden soň sorady.

Men garaňkylyga tarap seretdim. Ot, çadyrlaryň we mallaryň şekilleri bar.

— Çarwa araplar.

Bu biziň ýeke-täk mümkinçiligimizdi. Men Uilýamyň tizara näme edenimizde-de, yzarlaýjylaryň penjesine düşjekdigimize düşünip, eýýäm süllerendigini gördüm. Soňky güýjümizi jemläp, biz alaňyň oba tarap barýan ugruna geçdik.

Oba baryp ýetenimizde, biz düýeleriň ýanynda güýmenip ýören bir adama duş geldik. Biz oňa golaý baranymyzda, ol bize ýylgyryp seretdi. Görsene, nähili garaşylmadyk zat! Gaty gowy! Men bu ýerde dostlukly ýüz görerin öýtmändim. Men onuň bilen arapça gürleşmäge çalyşdym.Ýene bir garaşylmadyk zat. Ol iňlis dilinde gowy gürleýän eken.

— Jenaplar, näme boldy? — diýip, ol bizi nazary bilen ölçäp, ýöne öňküsi ýaly ýylgyryp durşuna sorady.

— Biz gaty erbet betbagtçylyga uçradyk… — diýip, men uzak dowam eden ýörişden soň, entegem demim-demime ýetmän durşuma zordan gürledim. — Bizi adamlar kowalap gelýärler… olar bizi öldürjek bolýarlar.

— Beýle eder ýaly, siz näme etdiňiz?

— Biz hiç hili erbet zat etmedik… — diýip, men gürrüňe başladym.

Ol jikme-jik bilmek islemedi öýdýärin, ýöne bagtymyza, dostlukly çarwa arap «besdir» diýen manyda elini salgap goýberdi.

— Aý, bolýar-la. Siz meniň göwnüme zelelsiz adamlar bolup görünýärsiňiz — diýip, ol ýene ýylgyrdy-da, uly çadyrlaryň birine alyp gitdi. — Bu gün siz meniň myhmanlarym bolarsyňyz, biziň bilen bile iýiň, içiň we dynç alyň.

Onuň biziň işlerimiz hakda jikme-jik sorap başlamandygyna monça bolup, men Uilýama seredip, egnimi gysdym. Uilýam ýadawlykdan ýaňa ýykylyp barýardy. Biz sesimizi çykarman, nätanyşyň yzyna düşüp ýöredik. Ol ýerde birnäçe erkek kişi umumy suw çilimiň trubkasyndan çilim çekip otyrdylar. Biz içeri girenimizde, hemmeler gaňrylyp, bize seretdiler, ýöne seslerini çykarmadylar. Biziň dostumyz pyşyrdap arapça bir zat diýdi welin, bir minut geçenden soň, petir külçe, goýun süýdünden edilen peýnir bilen bal we merjimek çorbasyny getirdiler.

Biz naharlanyp bolanymyzdan soň, Uilýam beňiň ysyndan ýaňa goýun derisinden edilen düşegiň üstünde özüni bilmän uklady. Biziň täze dostumyz meniň ýanymda oturdy-da, özüni Haşanni diýip tanyşdyrdy. Men beýleki erkekler ýüzlerini daş ýaly edip oturanlarynda, Haşanniniň joşgunly gürleýänini we agzyny gulagyna ýetirip ýylgyrýanyny gördüm. Haşanni iňlisçe gowy gürleýärdi, ýöne mese-mälim çalgyrtlygy bardy, şonuň üçin aýdýan zatlarynyň manysyny tutjak bolup, men dartgynlaşmaly boldum. Birnäçe wagtdan soň, ol gürrüňini dowam etdirdi.

— Sen özüňizde nähilidir bir kynçylygyň bardygyny aýtdyň. Siz biziň ýanymyzda üç günläp galyp bilersiňiz. Biz sizi gorarys we munuň deregine hiç zat talap etmeris.

— Sag boluň… — diýip, men söze başlajak boldum.

— Ýöne üç gün geçenden soň, siz bize öz kynçylygyňyzyň nämede jemlenendigini aýdarsyňyz ýa-da siz biziň ýanymyzdan gitmeli bolarsyňyz — diýip, ol azajyk dymdy. — Ýogsam, biz sizi öldürmeli bolýarys. Çarwa araplaryň adaty şeýle.

Bu sözleri aýdanyndan soň, Haşanni maňa seredip ýylgyrdy, ýöne men onuň gaty çyny bilen aýdýandygyna diýseň gowy düşündim. Men tagzym etdim.

— Myhmanparazlygyňyz we güler ýüz bilen kabul edeniňiz üçin sag boluň.

Haşanni uludan güldi, şatlykdan ýaňa, hatda elinem çarpdy.

Gaty surnuganym üçin men derrew uklapdyryn we ukymy diýseň gowy alyp turupdyryn.

Ertesi gün Uilýam ikimiz düýelere hyzmat edişine seredip, Haşanniniň ýanyndan aýrylmadyk. Kun-fu söweş sungatyny öwrenenimde, köp haýwanlaryň endiklerini we özlerini alyp baryşlaryny öwrendim, ýöne düýe welin, meniň üçin syr bolup galypdy. Şol wagt men tötänlikden iýmli halta degipdirin. Men nämäniň nämedigine düşünmänkäm, düýe maňa tarap ylgap gaýtdy-da, ýanyma gelip pyşgyrdy we üstüme tüýkürdi. Men ony kowjak bolup gygyrdym, ýöne düýe gaharlanyp, meni dişlejek boldy. Şol wagt men gaçyp ýazzyny berdim, ýöne ol yzymdan kowalady. Ondan gaçyp gutulmak üçin men çadyrlaryň biriniň içinde gizlenmeli we wakalaryň ondan soňky ýaýbaňlanşyna garaşmaly boldum, ýöne Uilýam bilen Haşanniniň, hatda ýüzlerini daş ýaly edip oturan erkekleriňem birnäçesiniň bilelikdäki gülküsinden başga hiç zadam almadym.

— Ol seni onuň iýmini aljak bolýansyň öýtdi — diýip, Haşanni meniň ýanyma kömege gelende düşündirdi. Ol muny aýdanda hem, ýüzündäki ýylgyrşy aýrylmady. Ol gaharly düýäni daňandan soň, düýe burnuny iýmli halta sokdy. Haşanni ikimiz biri-birimize ünsli seretdik.

— Birazrak wagtdan soň, men size olaryň üstüne münmegi öwrederin — diýip, ol maňa aýtdy.

Ilki men bu pikire garşy boldum, ýöne Uilýam ikimiz bu çöllükden diňe şu «gämilerde» çykyp biljekdigimiz kelläme geldi.

— Haçan hem bolsa, bir wagt biz bu günleri ýene ýatlarys — diýip, biziň düýelerimiz öýle şapagynyň şöhlelerine bakyp, aýdym aýdyp barýan Haşanniniň yzyna tagaşyksyzlyk bilen düşende, Uilýam aýtdy.

— Maňa ýöne bir Lorens diýäýiň — diýip, men oňa aýtdym.

Uilýam ikimiz çarwa araplaryň goragy astynda eýýäm iki günden bäri bolup gelýärdik. Bu wagtyň dowamynda olaryň durmuşynyň köp zatlary düşnükli boldy. Bular örän agsar hem dindar adamlardylar. Hakyky musulman hökmünde olar günde bäş wagtyna namaz okaýardylar we her gezek nahar iýmezinden öňürti Alla öwgi aýdýardylar hem Ony şöhratlandyrýardylar. Haşanni bizi bir çadyrdan beýleki çadyra, erkekleriň we aýallaryň hem çagalaryň ajaýyp halylary dokaýan we golaýdaky şäherde satylýan beýleki elde öndürilýän zatlary taýýarlaýan ýerlerine alyp bardy. Biz çarwa araplaryň özleriniň senediniň kömegi bilen çölüň hasylsyz şertlerinde özlerini zerur bolan zatlaryň hemmesi bilen üpjün edişlerine haýran galdyk.

Biziň hojaýynymyz, dogrudanam, myhmanlary çyn ýürekden şatlyk bilen kabul edýärdi. Ol bize düýä münmegi öwretdi we borjuna eýerip, Uilýam bilen öz telekeçiligine degişli zatlaryň hemmesi hakda gürrüň etdi. Şeýle-de bolsa, men oňa duýduryşy ýatlatdym. Üçülenji gün irden birnäçe ýüz dollara bizi düýe we bize Katara çenli ýeter ýaly, suw hem azyk bilen üpjün etdiler. Haşanni ol ýerde bize kömek etjek bir ynamdar adamy nädip tapmalydygyny çintgäp-çintgäp düşündirdi.

— Öýe dolanmak birgeňsi ýakymly — diýip, biz şähere golaýlanymyzda, Uilýam aýtdy. Dogrusyny aýtsak, öňümizde bize nämäniň garaşýanyny hiç kimem bilmeýärdi. Ýöne men bir zady bilýärdim: Uilýamy ata watanyna sag-aman alyp barýançam rahatlanmaýaryn.

— Giriberiň, giriberiň — diýip, edil özüniň çarwa dosty ýaly ýylgyryp duran şadyýanja togalak adam aýtdy. Bu adamyň hem, iňlis dilini kämil diýen ýaly bilmegi bizi ýene haýran galdyrdy.

— Iki sany sary çyzygyň [14] bardygyna garamazdan, düýeleri daňandygymyzy oňa aýtma — diýip, Uilýam pessejik gapydan kiçijik dükanjyga girenimizde aýtdy. Jaýyň içinde ladanyň hem beňiň ysy bardy. Görnüşine görä, bu turistik býuro ýaly bir zatdy. Şol ýerden Sandra bilen gepleşmek bize başartdy. Ahyrsoňy bu adam bize Katardan Bahreýne barýan gämä iki sany petek alyp berdi.

— Bu gije şu ýerde ýatyberiň. Gämi ertir irden ugraýar — diýip, ol aýtdy.

— Bu saňa «Meridiana» däl… — diýip, Uilýam ol adam bizi iki sany inçejik krowat duran hapa otagda goýup gidenden soň aýtdy. Ýöne nägile bolmak günädi. Çarwa arap bize nepesimizi durlar ýaly suw beripdi. Sakgalyňy syryp, çalaja ýuwnup we arassaja düşekde ýatsaň nähili ýakymly boljak!

Gäminiň ýüki ýetikdi, palubalarda daýhanlar mallary bilen bile gysylyşyp durdular. Ýol bir sagatdan gowrak dowam etdi. Ine-de, biz Bahreýne ýetip, uludan demimizi aldyk. Bizi Ýulian atly nemes garşy aldy. Ol bizi konspiratiw jaýa alyp bardy. Ol ýerden biz pasportly, zerur dokumentli we awia petekli çykdyk. — Esasy ugurlarda sizi, megerem, gözleýändirler, şonuň üçin ol ýere howply — diýip, Ýulian aýtdy.

Men petege seretdim. Bolgar howa ýollary. ABŞ-a birgeňsi, çylşyrymly ýollar bilen barmaly boljak. Ýöne men bu zatlaryň hemmesiniň aňyrsynda Sandranyň durandygyny bilýärdim. Gowuja gyz. Belki, bu artykmaç ätiýaçlykdyr, ýöne ol ykbaly synaga salmaýar. Pasportlara laýyklykda, indi men Antonio Karreras atly italýan täjiridim, Uilýam bolsa, Niderlanddan bolan Uolter Şmidtdi.

Üçülenji gün biz Nýu-Ýorkuň halkara Kennedi aeroportuna sag-aman gonduk. Uilýam meni işim üçin sahylyk bilen sylaglady.

— Şol Saud Arabystana indi aýagymam sekmerin — diýip, men oňa gözümi gypdym. Ýöne ykbalyň oýny bilen özümiň tizara alan täze işim maňa ýene bu ýurdy ýatlatdy: men Saud Arabystanyň Beýik Britaniýadaky, Italiýadaky we Kiprdäki ilçisi Amin Faediň janpenasy boldum.

7-nji bap

Indi Amin Faediň goragçylary meniň kelle agyrym boldy. Wagtal-wagtal men HKFF-nyň ownuk tabşyryklaryny ýerine ýetirýärdim, ýöne Faed «ullakan balykdy», munuň ýaly peýdaly müşderileri gymmatly hasaplaýardylar. Saud Arabystanyň döwleti onuň howpsuzlygy üçin HKFF-a gowuja pul töleýärdi. Hemme zat mydama üýtgäp duran syýasy konýunktura we ony dünýäniň haýsy bölegine ugradýandyklaryna bagly bolýan bolsa-da, Faedi goramaklyk töwekgelçilikli işdi. Men bäş adamdan ybarat komandanyň başynda durup, howply işi Londondaky, Neapoldaky we Limassoldaky ilçiniň kaşaň rezidensiýalaryndaky dowamly dynç alyşlar bilen gezekleşdirip, bütin dünýäni aýlandym.

Amin humarly oýunlary oýnaýan oýunçydy. Ol kynçylyklaryň öňünde asgynlamaýardy-da, gaýtam, olary gözleýärdi we hiç bir babatda-da, aladalanyp duranokdy. Ol muny baý hem ygtyýara eýe bolandygy üçin edip bilýärdi. Onuň öz algydarlaryna geçirimlilik edýän wagtlaram bolýardy, ýöne sabyrlylygyny ýitirende welin, olara rehimsiz daraýardy. Onda bir zat, girizilen düzgün bardy: ol öz janpenalaryny hiç haçan gara tende saklamaýardy. Wagty geçen algylaryny alany üçin Faed biziň her birimize az pul tölemeýärdi. Ýöne biziň aramyzda samsygymyz ýokdy, biz ilki bilen özümize gowuja aýlyk töleýän HKFF-nyň bähbidini gözleýärdik.

Ol wagt men HKFF-nyň iň ýokary aýlyk tölenilýän janpenalarynyň biridim. Men Paddingtonda [15] gaty uly jaýy kireýine aldym. Ol ýerde ejem bilen kakam hem meniň hasabyma ýaşady. Ahyrsoňy, ejem bütin ömrüne arzuw eden durmuşynda ýaşap başlaýdy öýdýärin.

1987-nji ýylyň tomsunda men birnäçe hepdelik zähmet dynç alşyna gitdim. Bu wagt Amin doly howpsuzlykdady. Özüniň Saud Arabystandaky öýündäkiden az tolgunyp bilýärdi. Menem Londona dolanyp geldim. Men kakamyň meni görenine şat boljagyny bilýärdim. Soňky wagtlarda ol keseli sebäpli, öýden çykman oturýardy. Men onuň ýekeligini bezemek isleýärdim. Mundan başga-da, köne dostlarymy görüp, olar bilen köp zatlar hakda gürleşmek isleýärdim.

Bir gezek men özümiň hytaýly dostum Jerri bilen Gaýd parkynda duşuşdym. Ajaýyp tomus säheridi. Jerri bilen men, baryp, jenap Çžanyň mekdebinde tanşypdym. Ol şol ýerde kun-fu söweş sungatyny öwrenýärdi. Jerri gaýygy suwa goýberip we kenardan daşlaşyp barşyna, ony höwes bilen kürekledi, menem gaýygyň yz tarapynda ýazylyp ýatyp, Günden we kölüň tekizliginden lezzet alýardym.

— Eý, Toni, seret! — Men Günüň şöhlesinden ýaňa gözlerimi ýumjardyp oturdym. Bizden uzak bolmadyk aralykda bir gaýyk, onuň içinde hem, üç sany gyz bardy. Gyzlar küregini suwa gaçyrypdyrlar, indi hem, olaryň ikisi bortuň üstünden aşak eglip, ony almaga synanyşýardy. Olar gaty gülüşýärdiler we gygyryşýardylar. Olaryň suwy şarpyldadyşlaryna, küregiň bolsa, gitdigiçe uzaklaşyşyna biz gyzyklanma bilen seredip durduk.

— Ha-ha, umudyňy üzüber! — diýip, Jerri gyzlaryň biri gaçan küregi ikinji kürek bilen almaga synanyşanda, uludan güldi. Gaýyk yraň atdy, gyz hem güldi-de, ikinji küregi-de, suwa gaçyrdy. Indi gyzlar kölüň ortarasynda ykbalyň akymyna taşlanylan bolup galdylar.

— Hany bol, Jerri! Halas etme wagty geldi — diýip, men howlugyp aýtdym.

— Ine-de, edermen pälwanlar geldi — diýip, gyzlaryň biri bizi ýanlaryna golaý ýüzüp baranymyzda gülüp aýtdy.

Olar biziň bilen iňlis dilinde gürleşen bolsalar-da, öz aralarynda skandinaw dilleriniň birinde gürleşýändiklerine men ynanmaýardym. Biz olaryň küregini almak islemedik, goý, biziň gaýygymyza geçsinler. Olar gülüşmeklerini dowam etdirip, geçmäge razy boldular, soň hem, özlerini uýalar Liýa, Lina we Aýýa diýip tanyşdyrdylar. Liýa biziň gaýygymyza geçende, gaýyklaryň ikisem, gaty gorkunç yrandy. Liýa geçenden soň, yzyna öwrülip, elini Aýýa uzatdy, Aýýa hem, eglip, bortdan berk ýapyşdy. Lina ony arka tarapyndan tutdy. Şol wagt men onuň kördügine düşündim. Ol aýagyny gaýyga basanda, gaýyklaryň ikisem howply yrandy, menem gaty gorkdum — birden gyz yza çekiler öýtdüm. Liýa çygyryp, gülküden içi gyrlara gelen Jerriniň üstüne ýykyldy. Men Aýýanyň uzap duran elini alyp, bilinden tutup, ony öz gaýygymyza gowuja geçirdim. Hut şol pursatda hem, maňa bir zat boldy. Men Aýýanyň bilinden bir-iki sekuntlap tutup durdum, demim hem tutulan ýaly boldy. Ol körlügine garamazdan, owadandy we syrlydy. Aýýany ýanymda oturdyp, men Liýa elimi uzadanymda, Jerri menden öňürtiledi.

Biz gaýyk duralgasyna uzak aýlawly ýol bilen gaýdyp geldik. Ondan soň, gyzlar bize «sag bol» aýtmak isläp bizi kafe girmäge çagyrdylar. Bizi yrmak gerek bolmady. Jerri Lina hem Liýa bilen kenara böküp çykanlarynda, men Aýýa kömek etmek üçin eglendim. Men nähili edende gowy boljakdygyny bilmändigim üçin tolgundym, şonuň üçin ony edil öz kakamy göterip geçirişim ýaly, göterip geçirmegi makul bildim. Uýalar gülüşdiler.

— Seresap bol! — diýip, ol ýüzlendi-de, «öňe ýöräber» diýýän ýaly edip, egnime elini goýup, çalaja itdi. Meniň yzymda iýdijiniň yzyna düşen ýaly ädimläp, Aýýa kenara ynamly çykdy. Meniň egnimden elini aýyrman, ol öwrüldi-de, öňümde durdy, soň hem, beýleki elini ýüzüme aýlady. Men mejbury ýylgyryp, onuň mawy ajaýyp gözlerine seretdim. Aýýa meniň öňümde gözlerini giňden açsa-da, görmän durdy. Ol meniň maňlaýyma elini degirdi, mylaýym, ýöne berk elini gözlerime we burnuma aýlady. Soň onuň barmaklary dodagyma aýlandy, ýaňagymdan geçdi-de, ahyrsoňy alkymymda saklandy.

— Hm-m, sen owadan ekeniň! — diýip, ol degişgenlik bilen aýtdy. Onuň gönümelligi meni haýran galdyrdy.

— Sen maňa näz edýän-ä dälsiň-dä? — diýip, men güldüm.

Aýýa jogap bermegiň deregine, goşarymdan tutdy, soň bizem beýlekileriň yzyna düşdük.

Kofeniň we tworogly pudingiň başynda näçe wagtlap oturanymyzy bilemok, ýöne biz Lina bilen Liýanyň Aýýanyň öýüne Şwesiýadan gelendiklerini we onuň iň arzyly myhmanlarydygyny bildik. Men Aýýanyň Londonda ýuridiki fakultetiň birinji kursunda okaýandygyna haýran galma bilen ynanmadyk wagtymda, ol gaharlanyp:

— Men kör, ýöne samsyk däl — diýdi.

Men ötünç sorap we öz ýalňyşymy düzetjek bolup aljyranymda, ol barybir ýylgyrdy.

Şol agşam men Aýýany hytaý ýaşaýyş jaý toplumyndaky özümiň gowy görýän restoranlarymyň birine çagyrdym. Birazajyk wagt geçenden soň, ikimiz arasyndan gyl geçmeýän adamlar bolduk. Biziň aramyzda adaty bolmadyk, üýtgeşik, söz bilen aýdyp bolmaýan bir zat peýda boldy. Ýeňiljek näz-kereşmeler we joşgunly söýgi maňa nätanyşdy diýmek bolmaz. Bu tebigy zat ýaly bolup görünýärdi. Ýöne Aýýa bilen aramyzdaky hemme zatlar başgaçady. Ol meniň içimi görýän we maňa öz-özüme düşünişimden-de gowy düşünýän ýalydy. Onuň meniň ruhuma beýle çuň aralaşmagy nädip başarandygy maňa şu wagta çenli-de düşnüksiz. Ol gowy, söýýän, durmuşy aladalar bilen başagaý bolmadyk maşgaladandy. Körlügine garamazdan, onuň ýüzi ynamlylygy we aýgytlylygy görkezýärdi. Şeýle-de bolsa, kalbynyň niresindedir bir jümmüşinde Aýýa ýalňyzlykdan ejir çekýärdi we wagtal-wagtal ruhdan düşýärdi. Edil şonuň ýaly ruhdan düşmä, näme üçindigine düşünmän, menem uçraýardym. Batyrlyk maňa biwepalyk etdi. Bu meniň gorkýan söýgimdi. Aýýa näzik duýgular bilen ýakynlaşyp, men özüm üçin beýleki emosiýalaryň tutuş gammasynyň üstüni açdym. Meniň ýüregimde eziji göreş bolup geçdi. Elbetde, men Aýýany goýup gidip bilýärdim, ýöne haýsydyr bir hökümli güýç meni oňa tarap çekýärdi. Şeýle-de bolsa, ýüregimde garaňky burçlar bardy. Olara birini goýbermek beýlede dursun, hatda özümem seretmäge gorkýardym.

Zähmet rugsadyndan meni gyssagly işe çagyrdylar. Aýýa bilen aýrylyşmak islemedim. Amin bilen işleşenimde, Londonda ýygy-ýygydan we uzak wagtlaýyn bolup bilýänim gowy zatdy. Men ömrümde birinji gezek bagtly boldum.

Şundan soňky üç ýylyň dowamynda Aýýa ikimiz ýygy-ýygydan duşuşyp durduk. Men öz zähmet rugsadymy onuň Stokgolmdaky maşgalasy bilen bile geçirdim. Şol ýerde men ilkinji gezek polisiýa düşdüm. Maňa käbir ýurtlarda kun-fu söweş sungatyny ulanmagyň kanun tarapyndan jezalandyrylýandygyny ýatda saklamak gerekdi, muny bize jenaýat hukugyny okanymyzda aýdypdylar. Bir gezek çilim satyn almak üçin daşary çykanymda, Aýýanyň ene-atasynyň öýüniň ýanyndaky seýilgähde aýal sesiniň gelýänini eşitdim. Golaýdaky dükana ylgap girip, men satyjydan polisiýa jaň etmegini haýyş etdim. Agaçlaryň aňyrsyndan entegem, sesler gelip durdy, ýöne eýýäm öňküsi ýaly çirkin däl-de, boguk ses gelýärdi. Men seýilgähe ok ýaly atylyp gitdim. Men ol ýerde bir aýalyň erkek kişiniň elinden sypjak bolýanyny görüp, depe saçym üýşdi. Erkek kişiniň jalbarynyň ilikleri çözülgidi. Ol öz pidasyny wagşylyk bilen urup, egnindäki köýnegini ýyrtypdyr. Men uzak wagtlap pikirlenip durman, zorluk edijiniň üstüne topulyp, ony bir demde bir gyra zyňyp goýberdim. Ýenjilen aýal özüne gelýänçä, men erkegi aýagym bilen çekiçlenen ýaly etdim. Birdenem, nähilidigini bilemok welin, ýere ýykyldym.

— Dur! Polisiýa!

Seržant meniň garşyma dzýudo tärini ulandy. Hiç hili garşylyk görkezmän, men beýleki ikisiniň zorluk edeni tussag edişlerine seretdim. Aýal gaty horkuldap, bir eli bilen gözýaşyny süpürip, beýleki eli bilen köýneginiň ýyrtylan ýerini ýapyp, agajyň aşagynda otyrdy. Ol juda tapdan düşen bolup görünýärdi. Men ony köşeşdirmek isledim, emma poliseý elini gowşatmady. Ol entek ýagdaýa düşünmedik bolana meňzeýär. Ol, ahyrsoňy, meniň elimi goýberdi, ýöne, meni haýran galdyryp, şobada elime gandal geýdirdi. Soň zorluk eden adam bilen bile meni ýerli polisiýa bölümine äkitdiler.

Men özümiň çalgyrt şwedçe sözleýşim bilen düşündirmäge çalyşdym-da, diňe bölüme Aýýa bilen kakasy gelenden soň köşeşdim. Aýýanyň kakasy bilen seržantyň arasynda gaty gazaply jedel turdy. Men güýjümde baryny edip, gürrüňiň näme hakda barýanyna düşünmäge çalyşdym.

— Ol seniň özüne ýaraýandygyňy aýdýar — diýip, Aýýa jedelleşýänleriň yzyndan terjime edip ýetişjek bolup durşuna aýtdy. — Ýöne sen kanuny bozupsyň. Gündogar ýekebara göreşiniň tärlerini ulanmak biziň ýurdumyzda düýbünden gadagan.

Men gahardan ýaňa erkimi ýitirere geldim.

— Görgüli aýal näme? — diýip, men gaharly aýtdym.

— Kakam hut şuny hem aýdýar. Sen ony uly betbagtçylykdan halas etdiň.

— Ol şuňa düşünýärmi?

— Elbetde! Ýöne ol öz diýenini tutup dur, kanun kanun bolýarmyş.

Ahyrsoňy seržant meniň ýanyma geldi. Ol haýaljakdan şwedçe gürledi. Görüp otursam, bu resmi duýduryş eken. Soň ol maňa meniň azatdygymy, gidip bilýändigimi aýtdy. Aýýanyň kakasy minnetdarlygyň nyşany hökmünde onuň elini gysdy.

— Tas bulaşypdyk — diýip, ol öýe gaýdyp gelýärkäk aýtdy. — Olar seni uzak gije kamerada, gürrüňsiz, saklap bilýärdiler.

Aýýa hemme zatda meni goldady, ýöne meniň işimiň oňa ýaramaýandygyny men bilýärdim. professional töwekgelçiligiň ýokarydygyna menem düşünýärdim. Meni islendik pursatda öldürip bilýärdiler. Ýöne men gyz babatda özümi tertipli alyp bardymmy? Aýýa durmuş gurma hakda gürrüň edip başlady. Men ony güýçli söýýärdim we onuň ene-atasy hem uýalary bilen geçiren wagtymyň dowamynda bu ýyllaryň içinde nähili köp zady sypdyrandygym hakda pikirlendim. Men gowuja durmuşda ýaşamak, söýýän maşgalaly bolmak, geljekde, belki-de, çaga edinmek isledim. «Nämedir bir zady üýtgetmäniň wagty gelmedimi?» — diýip, men öz-özüme sorag berdim.

Tizara HKFF-dan täze tabşyryk alyp, men Amini goramak üçin Neapola gitdim. Ol ýerde meniň jaýym bardy. Men ony ussat basketbolçylar Uilýam we Kewin bilen bilelikde kireýine alypdym. Olar üçinem HKFF töleg töleýärdi.

Telefon jyňňyrdady, trubkany Uilýam galdyrdy. Ol gaty uzyn boýly, gara bedenli, Çikagodan gelen oglandy. Ol mydama oglanlara degşip ýörýärdi. Men telewizora seredip otyrdym we onuň telefonda gürleşýänini eşidýärdim, ýöne filme juda gyzyganym üçin onuň sesiniň äheňine ünsem bermändirin. Soň ol telewizory söndürdi-de, meniň öňümde durdy.

— Ýigit, seniň üçin o diýen bir gowy habar dälmikä diýýärin. Aýýa awto heläkçiligine uçrapdyr…

Onuň sözlerinden Aýýa Londonda awtoheläkçilikde wepat bolupdyr. Nähilidir bir garadan gaýtmazlar agyr ýük maşynynda ozup geçjek bolup, garşydaş ugurda Aýýanyň jorasynyň maşynyna baryp urupdyr. Aýýa hem maşyndakylaryň hemmesi ýaly, şobada ölüpdir.

Mende beýleki duýgularyň hemmesini söndüriji gahar çogup çykdy.

— Näme?! Muny kim aýtdy? Näme üçin sen meni çagyrmadyň? Umuman, sen näme hakda gürleýärsiň?

Men näme pikir etjegimi bilmedim. Uilýama gaharly sögünip durşuma, onuň döşüne aýagym bilen depdim. Ol gürpüldäp, pola ýykyldy. Men oňa ynanmadym.

— Bu seniň samsyk degişmeleriň birimi? — diýip, men oňa gygyrdym we dünýäni saklaýan zatlaryň hemmesiniň adyndan näletledim we käýedim. Ýöne kalbymyň jümmüşinde men Uilýamyň hakykatyny aýdýanyna düşündim. Hatda munuň ýaly zatlarda Uilýamam degişmez.

Bu habardan soň, meniň içimde bir zat döwlen ýaly boldy. Wagtal-wagtal meni şeýle bir gahar gurşap alýardy welin, oňa erk etmek mümkin bolmaýardy. Bir gün agşam men motosikl sürüp, akylymdan azaşan ýaly bolup, gözümiň sereden ýerine gitdim. Men yzymdan iki sany poliseý kowup ýetýänçä, ýol saýlaman uçdum. Men öz yzymdan kowup gelişlerine, olaryň heläkçilige düşmeklerini ýa-da dagyň ýokarsyndan gaýtmaklaryny isledim. Soň özüme näme boljakdygynyň maňa tapawudy ýokdy. Ýaşaýyşmy ýa-da ölüm — tapawudy näme? Men poliseýler bilen erbet kowşuk guradym. Ahyrsoňy men köşeşdim-de, saklanmaga razy boldum. Poliseýler gaharlydylar. Men dişimi gyjap, ýekeje-de söz aýtman, özümiň diplomatik şahadatnamamy görkezdim. Olar munuň ýaly kowşukdan ýaňa özlerine gelip bilmediler. «Hany, boluň, ýigitler, meniň tumşugyma ýelmäň» — diýip, men pikir etdim. Içimde bolsa, gahar möwç alyp durdy. Poliseýler meniň şahadatnamamy jikme-jik öwrendiler. Olara özleriniň motosikllerine münüp, kaýyllyk bilen gidibermekden başga alaç galmady. Diplomatik gullugyň işgärine olar barmagynam batyryp bilmediler.

Maňa içimden iýip barýan gaharyň hötdesinden gelmäge nädip kömek etmelidigini dostlarym bilmeýärdiler, şonuň üçin bilgeşleýin menden gizlenýärdiler. Gürrüň olaryň göwnüne ýaramaýardy. Olar munuň ýaly oglanlar däldi. Bir agşam Uilýam meniň bilen ýöne bir gürleşmek isledi, ýöne gürrüň meniň onuň tumşugyna ýelmejekdigime söz bermegim bilen tamamlandy.

Bir gezek agyr pikirlerden basylyp, men Neapolyň merkezi köçesindäki ýarym garaňky restorana bardym. Ýeke bolmak, oturmak, pikirlenmek, öz gabygymda gizlenmek isledim. Men sütüniň ýanyna bardym-da, bir bulgur süýt haýyş etdim. Barmen uludan güldi, ýöne meniň gazaply gözlerimi görüp, şobada ümsüm boldy. Men ýene:

— Süýt, ine pul — diýip, oňa pul uzatdym.

— Süýt satamzok…

— Beýle bolsa, miwe şiresi…

— Näme, düşnüksizmi? — diýip sorady-da, ol kellesinden ýokarda ýazylgy duran bildirişi görkezdi. — Piwo 5000 lira ýa-da bir çüýşe şampan 12000 lira. Soň gyz saýlap bilýärsiňiz.

— Gyz? Nähili gyz? Maňa hiç hili gyz gerek däl! Maňa ýöne bir içer ýaly zat ber!

Men onuň näme hakda gürrüň edýänine asla düşünip bilmedim. Maňa bu ýerde diňe oturmak gerekdi.

— Piwomy ýa-da şampan?

— Piwo getir! — diýip gygyrdym. Ýene bir sekunt duran bolsa, men bu barmeni şol ýerde ýatyrardym. Men içmekçi bolmadyk piwomy aldym-da, sütünden aňyrrakdaky stoluň başynda oturdym. Bir-iki minutdan soň, bir gyz gelip, ýanymda oturdy. Onuň on sekiz hem ýaşamandygy göze görnüp durdy. Onuň ýüzi emelsizlik bilen galyň reňklenendi, üstündenem, erbet atyryň ysy gelýärdi. Men hiç zada düşünmän, oňa seretdim. Bu ýene nireden peýda boldy?

— Saňa näme gerek? — diýip, men ondan soradym.

— Maňa içer ýaly bir zat satyn al… — diýip, ol jogap berdi.

Men birhili aladalydym. Ol maňa seretdi, emeli kirpiklerini gyrpdy we agzynyň bir gyrasy bilen ýylgyrdy. Bu meniň gaharymy getirdi.

— Bolýar, näme içjek?

— Şampan içjek.

«Agzynyň tagamyny bilýän eken» — diýip, men pikir etdim, ýöne jedelleşip durmadym-da, barmene soralan zady getirtdim. Ol bir çüýşe şampany getirenden soň, stoluň üstüne 17000 liralyk çegi goýanda, meniň ýigrenjim nähili artdy!

— Näme hakda gürrüň ederis? — diýip, haýasyz gyzjagaz ýakymly ses bilen sorady.

Men gazaplandym.

— Men seniň bilen asla gürrüň etmek islämok!

Indi gyzyň aljyramaly gezegi geldi.

— Beýle bolsa, näme üçin şampan satyn aldyň?

— Sen içer ýaly zat soradyň.

Ahyrsoňy, bu ýerde näme bolýanyna men düşündim.

— Içgä tölediň, diýmek, meniň bilen gürleş — diýip, gyz ynjyklyk bilen aýtdy.

Meniň gaharym möwç aldy.

— Bu ýöne bir düşünişmezlik. Men ýeke bolmak isleýärin — diýip, men turmakçy boldum.

— Ýok, senden haýyş edýärin! Beýtme! — Onuň sesinden çykgynsyzlyk eşidildi. — Eýsem, sen meniň bilen ýatmak isläňokmy?

— Ýok!

— Haýyş edýärin… senden haýyş edýärin, gitme, men ýöne bir gürleşip oturanyňa-da şat.

Gyz aljyraňňylyk bilen gözüni sütün tarapa aýlap goýberdi. Men näme etjegimi bilmedim. Men ýeke bolmak isleýärdim, ýöne şol bir wagtyň özünde gyza-da nebsim agyrdy. Eger şu wagt gitsem, men nirä barýaryn? Maňa boş aýlanyp, bu hakda-da pikirlenip ýörmek nämä gerek? Şeýdip, men bu gyz bilen barmeniň ýiti nazary astynda restoranda bir-iki sagat boldum.

Ertesi gün men golaýdaky kafe girenimde, şol ýerde agşamky gyzy görenimde, haýran galdym. Ol stoluň başynda dyrnagyny dişläp oturşyna, žurnala gyzygan kişi boldy. Umuman-a, men ony gören badyma tanadym. Düýn agşam restoran garaňkyrakdy, ýöne onuň lolulara mahsus bolan ýeňles aýallaryň geýýän eşiginden, ysyndan we ştukaturkasyndan tanadym. Meni görende, ol ýylgyrdy, soň hem utanan ýaly etdi. Men iki kofe aldym-da, onuň stolunyň başyna baryp oturdym. Geçen agşam men oňa öz durmuşym, Aýýa we awto heläkçilik hakda käbir zatlary gürrüň beripdim. Indi onuň gezegi gelipdi. Ol öz adynyň Rozannadygyny, Neapola Rumyniýadan gelendigini, uniwersitete okuwa girmek isleýändigini, ýöne jelepçilik bilen meşgullanýandygyny, ýöne bu işi ýigrenýändigini we utanýandygyny aýtdy. Ol oturan ýerinde gözýaşyny saklap bilmän aglady.

— Bu saňa nämä gerek? — diýip, men ondan soradym.

— Meni satyn aldylar — diýip, Rozanna jogap berdi. — Ene-atam meni entek on alty hem ýaşamankam satdy. Olar meni ekläp bilmediler.

— Sen hojaýynlaryňdan gaçyp gitseň bolmaýarmy? Ýöne bir gaçyp gidiberseň näme?

— Başaramok, men saňa aýdýaryn-a, olar meni satyn aldylar. Pasportym olarda, pulumam ýok.

— Adamlary bir zat kimin satmagam, satyn almagam bolmaýar. Men saňa gaçmaga kömek ederin.

Aýýanyň ölüminden soň, ilkinji gezek pikirlerim diňe öz meselelerimden başga zada gönükdi. Bir wagtlar ogurlap, şanhaý jelephanasynda işlemäge mejbur edilen doganoglanym Sýu Min hem ýadyma düşdi. Aýallara beýle zulum edýän söwdagärler bilen çekeleşip ýörmäge meniň wagtym ýokdy. Rozanna meniň bilen gürleşende, orta barmagyndaky ýüzügini aýlap oturdy. Men oňa kömek etmäge söz berenimde, ol ýüzügini çykardy-da, meni ony almaga razy etdi. Ýüzük meniň külbikäme boldy. Çilimiň gutusyna salgysyny çyzyp ýazandan soň, Rozanna gitdi.

Birazrak wagt geçenden soň, men Rozanna bilen tanşan ýerim bolan restoranyň burçunyň aňyrsyndaky köp jaýly öýüň ýanyna motosiklli bardym. Ol maňa daşarda garaşyp duran eken, özem şeýle bir tolgunýardy welin, hatda dili-de tutulypdyr. Kynçylykly wagt gelip ýetdi, ýöne men hereket etmäge taýýardym. Biz ýokary galanymyzda, iki tarapy gapydan doly uzyn koridoryň içinden çykdyk. Gapylaryň käbirleri açykdy, şonuň üçin men ol ýerdäki gyzlary görüp bildim. Olaryň käbirleri ýatyrdy, käbirleri-de, gyşaryp, žurnallary agdaryşdyrýardy. Biz deňlerinden geçenimizde, olar yzymyzdan sykylyk atýardylar. Koridorda iki sany garawul aýlanyp ýördi. Olaryň biri meniň ýanyma gelip, näme üçin bu ýerdedigimi sorady. Onuň gürleýiş äheňi meniň gaharymy getirdi. Men ýeke agyz hem gürlemän, bir uranda, ony ýere ýazdym-da, dyzym bilen pola basdym. Süňkleriň şarkyldysy eşidildi.

Soň men ikinjinem, pola ýazdym. Onuňam başyna şol gün indi. Öz otagyndan kiçijik sumka salan zatlaryny alandan soň, Rozanna meni birinji gata hojaýynyň iş otagyna alyp bardy. Ol gysga boýly, alaka pisint hor adam eken. Men ondan Rozannanyň pasportyny talap etdim. Meniň oýun etmeýändigimi görende, ol onuň kagyzlaryny tapýança, çekmäni dörjeleşdirdi. Ol maňa garşylyk görkezjek bolmady, ýöne men onuň ýüzüni kompýuteriň monitoryna degirdim. Gan meniň eşigime-de syçrady. Hojaýynyň hatlary açýan konselýar pyçagyny görüp, ony garbap aldym-da, oňa sançjak bolup aýladym. Bu pursatda birden Rozannanyň özüme seredip duranyny duýdum. Men aljyradym-da, pyçagy aňry oklap goýberip, gyzyň elinden tutup, ony jaýdan alyp çykdym. Soňra ony motosikle mündürip, öýe tarap okduryldym.

Men gapyny açan wagtymda, Rozanna entegem sandyrap durdy. Diňe hojaýynyň iş otagyndaky düşünişme hakda pikir edende-de, gorky onuň ýüzüni bozýardy. Ol bu ýere gelýänçä, ýolboýy näme hakda pikir edenini çak edip bilýärdim, şonuň üçin hem, ony pikirini üýtgetmäge yrjak boldum. Men, aslyýetinde, beýle zalym däl ahyry. Şol wagt men soňky hepdelerde özüme nämeleriň bolandygy hakda köpräk gürrüň berdim. Rozanna kem-kemden köşeşdi, soň men ony özümiň ýatýan otagyma alyp bardym.

— Sen maňa näçe ýagşylyk etdiň! Men bergidar bolup galmak islemeýärin — diýip, ol aýtdy.

Ol meniň ýüzümi elleri bilen tutdy-da, özüne tarap öwürdi, soň hem, dodagyny meniň dodagyma ýetirdi.

— Ýok!

— Meniň bar edip biljek zadym şu. Meniň pulum ýok ahyry.

— Maňa pul gerek däl. Maňa senden hiç zadam gerek däl.

Men Rozanna ýatmaly krowadyny görkezdim, özüm üçin bolsa, mata şkafdan ätiýaçlykda duran ýorgany aldym.

— Eger bir zat gerek bolsa çagyraý. Men myhman otagdaky diwanyň üstünde boljak — diýip, men otagdan howlukmaç çykdym.

Ertesi gün men Rozannany aeroporta alyp bardym-da, oňa öýüne gider ýaly, petek satyn alyp berdim. Onuň egninde jinsisi we özüne uly gelýän switeri bardy. Ýüzünde-de, hiç hili ştukaturka ýokdy. Men diňe şu wagt onuň nähili owadandygyny gördüm.

— Seniň eden ýagşylygyňy men hiç haçan unutmaryn, ýöne mende saňa minnetdarlyk bildirer ýaly zat ýok!

Men oňa pully konwerti berdim.

— Indi sen gowuja kolleje okuwa girip bilersiň — diýip, men, näme üçindir özümi onuň kakasy ýaly duýup aýtdym. Onuň gözlerinde ýaş ýaldyrady. Ol meniň ýaňagymdan, edil çaga ýaly bolup, näzijeklik bilen ogşady. Boldy. Soň men onuň uçara tarap gidişine seredip durdum.

Şähere gaýdanymda, men ýene-de düýnki wakany, ylaýta-da, şol telekeçileri jezalandyrma pursatyny başdan geçirdim. O diýen bir erbedem däl, gaýtam, gowy. Şol wagt men şol adamjyklary olaryň ganynyň ysyny alýançam, rehimsiz ýençmek isledim. Men her gezekki urguda özümden gaharyň aýrylýanyny duýdum, ýöne weýran etmegi dowam etdirdim, sebäbi saklanyp bilmedim. Men bu gan ysy gelýän pikirden saplanjak bolup, gözlerimi ýumjartdym, motosikli-de seresapsyzlyk bilen sürdüm. Men utandym, ýöne barybir özümi täze teşneligiň gurşap alanyny duýdum. Bu gowy isleg däldi, ol ýeňip bolmazak we erk etmä baş bermezek islegdi. Hakyky diwanalyk. Men motosikli yza öwürdim-de, gaza basyp, daga tarap gitdim.

8-nji bap

Men ýekeje minutlyk hem ýeke galyp bilmeýärdim, şol bir wagtyň özünde-de, kimdir biriniň ýanymda bolmagyny islemeýärdim. Men boş wagtlarymy şatlykly gülüşýän, aladasyz adamlara seredip, barlarda we restoranlarda geçirýärdim. Hiç kim bilen gürleşmek islemeýärdim. Men göwün açyjy ýerlere barýardym, sebäbi olaryň galmagallary we itişikleri eziji ýürek agyryny aýyrmaga kömek edýärdi. Bu ýerlere barmagymyň ýene bir, has gaýgyly sebäbi, meniň ahyryna çenli akyl ýetirmedik sebäbim bardy. Agzymdan birgeňsi tagam aýrylmaýardy. Jelephanadaky adamy uranymda ilkinji gezek duýan metalyň tagamy ýaly tagam aýrylmaýardy. Men ony unutmak isleýärdim, ýöne ol gaýta-gaýta peýda bolýardy. Bu meniň wagşy gazabymyň, ýabany, fiziki diýen ýaly, gana teşneligiň tagamydy. Zalym fakt meniň birden üýtgändigimde däldi. Asudalyk, erk etmeklik, akylymy durlama ýoly bilen gitmeklik ýitip gitdi. Indi men diňe garşydaşlyga teşnedim.

Bir gezek HKFF maňa kiçiräk dynç alyş berdi. Amin Faede birden meniň üstüme iş baryny ýüklemek gerek boldy. Özüm bilen göni habarlaşyp, ol menden Kipriň paýtagty Nikosiýada özi bilen duşuşmagy haýyş etdi. Dogrusyny aýtsam, meni yrmak gerek bolmady.

Ilkinji boş agşamymda men Nikosiýanyň gijeki durmuşyna batdym. «Afrikanas» bary adamdan doludy, ýöne barybir men gizlin burçda özüme ýerjagaz tapdym-da, kürsiniň üstünde ýazylyp oturyşyma, gelenleri synladym. Bu ýerde daniýaly esgerler şagalaň edýärdiler. Men olara ýigrenç bilen seretdim. Olar biri-birini bulgur yzyna bulgur götermäge yrmak bilen göwün açýardylar. Şol wagt beýlekiler aýdym aýdyp, el çarpýardylar. Olar spirtli içgileri köp içýärdiler. Esgerleriň biri, iki metrlik syryk, ählumumy el çarpyşmalary kesip, dem alman yzly-yzyna ýarym litrlikden alty guty piwo içdi. «Samsyklar, siziň özüňizi görkezişiňiz ýaly güýçlüdigiňizi görmek üçin size örän sapak beresim gelýär» — diýip, men pikir etdim.

Wagt geçdi. Gözümiziň öňünde serhoş bolan esgerler goh turzup we urşup başladylar. Goňşy kabinalaryň birinde üç gyz içgi içip otyrdylar. Olar hiç kime azar bermän, öz aralarynda gürleşip otyrdylar. Olar derrew maňa Aýýa bilen onuň uýalaryny ýatlatdy. Bu gyzlaryň biri näzijek bedenlidi we sary saçlydy. Edil Aýýanyňky ýalydy. Gyzlar özleriniň gürrüňini edýärdiler, ýöne ýigitler birden goňşuçylykdaky gyzlara gyzyklanma bildirip başladylar. Gyzlaryň biri ýerinden turup, bara tarap ugranda, olaryň biri onuň yzyna düşdi. Men gyzyň salyhatlylyk bilen ondan sypmaga çalyşyşyna, ýöne munuň ugruna bolmaýşyna seredip oturdym. Meniň ganym gyzyp başlady. Gyz öz eden sargydyna uzak garaşdygyça-da, daniýaly ýigit has-da ýüregedüşgünç boldy. Gyz oňa arkasyny öwrüp durdy, ýöne munuň peýdasy bolmady. Esger gyzy gününe goýmak islemedi. Öz kürsime arkamy berip oturyşyma olaryň ikisinden gözümi aýyrmadym. Esger aňyrdan aýlanyp baryp, ýene gyzyň öňüne geçdi. Gyz ýene oňa arkasyny öwürdi, şol wagt esger onuň egninden tutup, gödeklik bilen yzyna aýlap, özüne tarap öwürdi. Şol pursatda men gyzyň gözlerinde gorky gördüm. Gyz onuň elinden sypjak boldy, emma esger oňa berk ýapyşdy.

Meni gahar bilen ýigrenç deň derejede gaplap aldy. Men hiç zadyň pikirini etmän, baryň satyjysynyň duran ýerine tarap ylgap bardym-da, bulgury döwüp, döwleninden galany bilen daniýalynyň ýüzüne urdum.

Akyla sygmajak goh göterildi. Daniýaly esgerler, on-on bäş adam, şobada satyjynyň durýan ýerine tarap ylgadylar. Ýöne men ýylan tärini ulanyp, olaryň arasyndan sümlüp geçdim-de, basgançagyň üstünde uçan ýaly bolup, ýagtylandyrylan köçä çykdym. Indi mende ýaşaýyş derejesinde wajyp bolan operatiw giňişlik peýda boldy. Esgerler öli ýaly serhoşdylar, şonuň üçin olaryň hemmesini şu ýerde aňsatlyk bilen ýazyp biljekdigime gaty gowy düşünýärdim. Muny kiçi, dar baryň içinde edip bolmaýardy.

— Hany, boluň-da! Geliň-de, dadyň! — diýip, men gygyrdym.

Bedenimiň her bir muskuly tutluşyga teşnedi we adrenalinden ganan ýalydy. Serhoş esgerler ýarym garaňky bardan süýrenip, biri-biriniň yzyndan çykyp başlanlarynda, ýüzlerine ýa-da gasyklaryna urup, men olary sakladym. Şeýle-de bolsa, meniň gözüme ýumrugy bilen urmak olaryň birine başartdy. Erbet agyry gözümiň hanasyny ýakara getirdi, ýöne bu meniň gahar odumyň üstüne ýag guýdy. Olary bardan alyp çykmak meniň üçin az boldy. Men urmak, ýykmak we maýyp etmek isledim. Ýiti gazap içinde gana suwsap duran men, esgerlere topulyp, olaryň burunlaryny döwdüm, süňklerini döwdüm we eýmenç güýç bilen maýyp etdim.

Gazap tutgaýynyň içinde damarlarymdaky ganyň gitdigiçe dartgynlaşýandygyny, her gezekki urgy we depgi bilen bilelikde hasabatsyz urma we weýran etme isleginiň güýçlenýändigini duýdum.

Soň birden sirenalar çyrlaşyp, polisiýa geldi, ýöne men eýýäm garaňkylygyň içine siňip gidipdim.

— Düýn birneme tarp-turpjagaz gurnadyňmy? — diýip, Amin gözüni gypyp we gulagyna çenli ernini ýetirip sorady.

— Aý, üýtgeşik zat ýok-la — diýip, men sag gözümiň töweregindäki gögi sypalap jogap berdim. Onuň bu jenjel hakda bilýändigi meniň gaharymy getirdi. Ýöne ol bilmedik bolsa, bu täsin zat bolardy. Ol mekir, hasabatly we sowukganly adamdy, ol meniň bilen gepleşmäni başarýardy.

Elbetde, Amin mendäki üýtgeşmäni derrew bildi. Ol bu öz bähbidine bolar diýip pikir etdi.

— Bu gün agşam oýnaýarys — diýip, ol elini çarpdy-da, rezin bilen daňlan galyň pul topbagyny almak üçin seýfi açdy.

Kazinonyň içi adamdan doludy. Amin ikimiz zalyň içinden geçýänçäk, her bir adam diýen ýaly, onuň bilen sylaýjy tagzym etme, kimsi hem, berk elleşme arkaly salamlaşdy.

— Ähä, jenap Faed, bu gün işiňiz şowuna bolar diýip pikir edýärsiňizmi? — diýip, kazinonyň dolandyryjysynyň özi bizi garşy alyp, stoluň ýanyna alyp bardy. Amine burçdaky iň gowy stol garaşýardy. Amin ýylgyrdy. Kart paýlaýan adam kartlary berip başlanda, Aminiň ýüzünde özüne göwni ýetmekden başlap, açgözlüge çenli bolan duýgularyň gammasy göründi. Oýun başlanjak bolup durka, birden Aminiň ýanynda bir adam peýda bolup, onuň bilen gürleşip başlady. Nätanyş aladalydy we gaharlydy. Men öz oturan ýerimden, öz hojaýynymyň gitdigiçe gaharlanýanyny gördüm. Men sabyrlylyk bilen onuň signalyna garaşdym, soň hem, onuň ýanyna baryp, ýanynda durdum. Nätanyşyň çekinendigi bildirdi, ýöne barybir gitdigiçe çalt hem aladaly gürläp, Amine azar bermegi dowam etdirdi. Bu adam Aminiň eline degjek bolan badyna, men ony Aminden çekip aýyrdym-da, pola ýykdym. Başga hiç zat etmek gerek bolmady. Ol ýerinden böküp turdy-da, çykalga tarap ylgap gitdi. Amin goldaýjy äheňde başyny atdy-da, oýny dowam etdirdi.

Ertesi gün hojaýynym meni öz jaýyna çagyrdy. Ol meniň bilen juda mylakatly gürleşdi, şonuň üçin men munuň aňyrsynda nämäniň durandygyny bildim. Indi men hemme zada taýýardym.

Şol agşam biz Amine gaty uly möçberde bergili bolan bir adamyň ýanyna bardyk. Ol meşhur ýarag satyjydy. Men onuň ýanynda garaşylmadyk ýagdaýda peýda boldum-da, duýdansyzlyga saldym. Garawullar ýokdy, täjir ýekedi. Men oňa özüniň jenap Faede bergili bolan pulunyň yzyndan gelendigimi aýtdym. Täjir ýylgyrdy. Onuň ynamly, tekepbir ýylgyrşy köp sanly baý hem meşhur müşderileriň ýüzüni bezeýän ýüz-göz oýnatmany görkezdi. Men tas gaýtarypdym. Ol näme ýüz-gözüni oýnadýar?

— Öz hojaýynyňa aýt, mende onça pul ýok. Men onuň bilen doly hasaplaşjak, ýöne şu hepdäniň ahyrynda — diýdi-de, ol maňa gapyny görkezdi. Men gaharlandym, ýöne gaty gaharlanmadym, sebäbi entek onuň wagtynyň gelmändigini bilýärdim.

Amin jogaby eşideninde, tüýkürip goýberdi.

— Gaýdyp bar-da, ony şu agşamyň özünde hasaplaşmaga mejbur et. Hasaplaşandan soň bolsa, maýyp et — diýip, ol buýruk berdi.

Men özüm bilen beýle gepleşmeklerine endik edinmändim, ýöne barybir Amine çäksiz wepalydym. HKFF maňa onuň üçin pul töleýärdi, galan zatlar maňa degişli däldi. Diňe müşderiniň öňündäki borjumy ýerine ýetirme jogapkärçiligi meniň üstümdedi. Aminiň buýruklaryny ýerine ýetirmeklik HKFF-nyň meniň üstüme ýüklän borçlaryna girmeýärdi, ýöne bar gep kanuny zat bilen jenaýaty aýry edýän çägi meniň özümiň geçmäge dyrjaşýandygymdady. Meniň müşderime kimdir biriniň beýle gödek daramaga özüne rugsat edip bilýändigi baradaky pikiriň özi meni gazap atyna atardy. Şeýdip, men özüme eýýäm tanyş bolan öýe gaýdyp geldim-de, hemme zady özüme buýrulyşy ýaly etdim.

Aminiň işleriň şeýle bolanyna hoşaldygy görnüp durdy, şonuň üçin ol meni sahylyk bilen sylaglady. Dogrymy aýtsam, maňa Aminiň sahy sylagy däl-de, özümiň şol telekeçini paýhassyz jezalandyrandygym has-da ýarady. Näme ýaraman, jezalandyrmaklyk meni durkum bilen ýuwdup barýan, köşeşmeýän zorluk etme teşneligimi güýçlendirdi.

Bir gezek Çadyň, äpet afrikanlynyň pul seçip ýörşüni görenimde, gaharym oýun eder ýaly gelmedi. Ol zalyň içinde aýlanyp, gürleşen adamlarynyň her biri üçin şampan buýrup ýördi. Onuň ýarym ýalaňaç, onuň ähli hereketlerine geçirimlilik edýän ofisiant gyzlaryň bar ýerine gysdyryp çykan düýrlengi pullary hakda gürrüňem ýok. Men bu afrikanlyny gowy tanaýardym. Onuň Amine ummasyz bergisi bardy. Gysgaça aýtsak, bu namys işidi. Şol agşam men onuň öýüne bardym.

Men ullakan öýüň derwezesine baranymda, afrikanlynyň garawuly meni içeri salmadyk wagtynda, gapyny duran ýerinde gopardym. Gorkan ol adamy hem, ýere ýazyp, Çadyň myhman otagyna kürsäp girdim. Ol özüniň hususy emlägine kürsäp girmäge hakymyň ýokdugyny aýdyp gaharlandy. Ýöne men ony sözüni tamamlamaga goýmadym. Men afrikanlynyň saçyndan tutup, ol kitap tekçesiniň içinde gurduran uly seýfini görkezýänçä urdum. Amine degişli puly alyp, men Çady diwara gysyp, ony ýençdim, onuň süňkleriniň takyrdysyna we ganynyň ysyna begendim. Bu wagt otaga afrikanlynyň iki çagasy çirkin gygyryp girdi: «Kaka, kaka jan!» Ahyrsoňy çagalaryň agy sesi meni özüme getirdi. Men afrikanlyny goýberdim, ol poluň üstüne ýazylyp düşdi. Men çagalaryň deňinden ylgap geçip, gaýyp bolup gitdim.

Men Çady jezalandyranymdan soň hem, uzak wagtlap özüme gelip bilmedim-de, motosikl tigirleriniň jygyldysyny ýada salýan sesi dabaralanma bilen çykardym. Meniň pikirimdäki nazaryň öňünde onuň çagalarynyň keşbi peýda boldy, ýöne men demimi zordan alyp, ol keşbi kowdum we özümi yzarlap ýören täze ganyň ysyndan lezzet aldym.

Şunuň ýaly wakalar az bolmady, onda-da, ol gezekden bu gezege men özümi has wagşyçylykly alyp bardym. Men Amin üçin özümiň hem wagtymyň golaýlaýandygyna düşündim. Ol hemme zat üçin jeza çekmeli. Günleriň birinde hakyna tutulan ganhor ony tapyp, özüniň hapa işini eder. Men HKFF meniň boş wagtymda näme bilen meşgullanýandygymy bilende, meniň bilen juda çynlakaý çözlüşjekdigini hem bilýärdim. Munuň öňüni almagyň ýeke-täk ýoly — bu özümiň uran adamlarym men barada dil ýarmaz ýaly, olary gorkuzmakdy ýa-da tike-tike etmekdi.

Ene-atam hakda aýtsam bolsa, olar hemişekileri ýaly, meniň durmuşym hakda hiç zat bilmeýärdiler, bilmegem islemeýärdiler. Olaryň Aýýany ýekeje gezek hem, ýatlamandyklary meni gaharlandyrdy. Edil, ol meniň durmuşymda hiç haçan bolmadyk ýaly. Şeýle-de bolsa, men her gezek Londona baranymda, ene-atamy görmäge barýardym we barybir olary kaşaň durmuş bilen üpjün etmäge çalyşýardym. Bir gün agşam ejem kakama täze, ýöne gymmat bejergini geçirmäge mümkinçiligiň peýda bolandygyny aýtdy.

— Dogry, bizde onuň ýaly pul ýok. Şwesiýada operasiýanyň öňünden geçirilýän medisina barlagynyň özüne otuz müň funt gidýär. Biz bu ýerde pikirlendik-de, şeýle karara geldik, eger sen edip bilseň…

Men gabagymy galdyryp, kakama seretdim. Köp ýyllardan bäri onuň gözlerinde ilkinji gezek umyt uçgunlaryny gördüm. Kakam çekinip ýylgyrdy. Maňa gowy möçberde pul tölediler, ýöne men hemmesini ýele sowurdym, şonuň üçin ne bankdaky hasabymda pul bardy, ne-de nagt pul bardy.

— Bolýar, näme edip bolýandygyny göreris — diýip, men olara aýtdym.

Kipre gonan badyma, men bu meseläni çözmek, pul tapmak bilen meşgullandym. Amine ýüz tutsam bolýardy, ýöne hiç kime bergili bolmak islemedim. Ol wagt men adamlara we olaryň hususyýetine bolan sylagymy doly ýitiripdim. Amine gulluk edip, men algylary rehimsizlik bilen alýan adam we hakyky talaňçy boldum. Men puly nyşana aldym. Kakamy operasiýa etdirmek üçin pul tapmak gerek. Muny etmek kyn bolmaýar. Men Nikosiýadaky iň baý adamlary tanaýardym, şonuň üçin bu işi etmek kyn bolmaýar.

Şeýle-de bolsa, maňa belli karara gelmek gerekdi. Haýsydyr bir gadagan edilen çäkden geçmelidim. Şeýdip, belli karara hem geldim. Ol ýerde gowy däl, her neneň etseň-de, gowy bolmadyk bir ýigit bardy. Ol jeza mynasypdy. Bir gün agşam men onuň şäheriň daşyndaky öýüne göni girip, tapan pullarymyň hemmesini aldym. Şonda maňa päsgel berjek bolanlaryň hijisem, ýagşylyk görmedi. Men wagşylyk etmek islemeýärdim, ýöne meni mejbur edýärdiler. Uruşmaklyk meniň üçin goşmaça sylaglanmadan başga hiç zadam däldi. Men öte geçip, täze ýeňişlere teşne boldum. Şähere dolanyp gelenimden soň, men aýgytlylyk bilen bäş ýyldyzly myhmanhanalaryň birine tarap gitdim.

— Bäş ýüz ýedinji otag — diýip, men bir sekundyň içinde açarlar asylgy duran diwara göz aýlap, äsgermezçilik bilen talap etdim. Ol ýerde duran adam maňa açary berdi.

— Agşamyňyz haýyrly bolsun, jenap.

Oňa ýylgyryp seretdim-de, men lifte tarap gitdim we tizara bäşinji gata baryp ýetdim. «Hemme zat örän ýönekeý» — diýip, men pikir etdim. Men otaga giren badyma, çekmeleri dörüşdirip başladym-da, derrew gerek zadymy tapdym. Bu adamlar kim bolsalar-da, aňlarynda bir zat — pul seçme bardy. Men bu pullaryň hemmesini alyp, indiki myhmanhana, ondan soň hem, indikisine ugradym.

Tizara men diwardaky açarlaryň hataryna ýüzugra üns berip, haýsy açaryň ýanynda nähili açaryň duranyny ýatda saklamagy öwrendim. Soň men gerek otagyň açaryny talap etdim. Ol otagy talanymdan soň, men öz hasabyma görä, ýaşaýanlar şu wagt ýokdur öýden goňşy otaglaryma arkaýyn geçip bilýärdim. Men aýna gapylary süýşürip, ýuwaşjadan içeri girdim. Bir gezek nobatdaky otagy talanymdan soň, men üşerildim: koridoryň ümsümligini kimdir biriniň sesleri we gapynyň açarynyň aýlanýan sesi bozdy. Men tutynyň arkasyna gizlenip, demimi alman durdum. Içeri bir gyz bilen oglan girdi. Olar meniň ýanlarynda durandygym hakda pikirem etmediler. Eger olar penjiräniň ýanyna gelseler, men näme etsemkäm? Agzymda men şobada tanyş metal tagamyny duýdum. Jübütler howpy duýman hezil etdiler. Men olaryň otagyny eýýäm arassalapdym. Olary ýençme zerurlygy ýokdy. Men seresaplylyk bilen balkona çykdym-da, yzymdaky aýna gapyny ýapdym, soň hem, aşaky gata düşdüm. Bir şol agşamyň dowamynda men kakamyň operasiýasyna ýeter ýaly pul ýygnadym.

Birnäçe gün geçenden soň, men ejem bilen kakamy Nikosiýanyň aeroportunda garşy aldym-da, olara gerek bolan möçberdäki puly berdim. Olar aňk boldular: indi kakam operasiýadan öňki taýýarlygy geçip bilýär. Olar meniň öýümde boldular-da, mümkin boldugyça tizräk Londona barmak üçin aeroporta gitdiler.

Ejem bilen kakamy aeroportda goýup, men Limassola ugradym. Ol ýerde iki sany dostum bilen duşuşmak hakda gürleşipdik. Şol agşam yssydy, şäher bagtly kurortçylardan we apartamentlerini taýmşer [16] şertlerinde kireýine berýän ýüregedüşgünç telekeçilerden doludy. Wagtymyzy kofeniň başynda geçirip, biz özümiz hakdaky gürrüňleri etdik we töwerek-daşymyza seretdik. Birazrak wagtdan soň, iňlisleriň bir topary peýda boldy. Olar biziň golaýymyzda ullakan agaç haç dikdiler.

— Ýo-ok, mesihiler bir bolmawersin… — diýip, meniň Kanadadan bolan dostum süýndürip gürledi.

Mesihiler gitara çalyp, aýdym aýdyp başladylar. Kewin bolsa, olara süýkenip başlady:

— Mesihi şahyrlar! Fanatikler, olar Afrikada-da, fanatik.

Men uludan güldüm, ýöne gaharsyz güldüm, sebäbi olar bilen çaknyşan nokadym bolmandy: mesihiler meniň göwnüme degmändiler. Olar aýdym aýdyp bolanlaryndan soň, iňlisleriň biri wagyz edip başlady. Onuň sesi gatydy. Öten-geçenleriň köpüsiniň gülküsine we ajy degişmelerine garamazdan, ol aňkawlaryň kiçijik toparyna seredip gürlemegi dowam etdirdi. Ol elinde çüýşe tutup:

— Kim şu bir çüýşe şeraby almak isleýär? — diýip gygyrdy. Munuň ýaly adam tapylmady. — Geliň-dä, mugtuna. Bu diňe bir çüýşe gowy şerap. Bu sowgat mugt.

— Däli — diýip, Kewin gygyrdy.

— Geliberiň, haýyş edýärin, bärik geliň-de, sowgady alyň.

Wagyzçy gülkünçdi, o nähili şerap, men onsuzam, bir käse kofe bilenem bagtly. Kewin birden öz dostlarynyň biri bilen kluba duşuşyga gitmekçi boldy. Hakykaty aýtsam, men onuň dostlaryny ýigrenýärdim. Onuň özünden göwnühoş ýaňra dostlary işlerinden başga zat hakda gürläp bilmeýärdiler.

— Gidiber, soňrak yzyňdan ýeterin — diýip, men Kewine aýtdym.

Wagyzçy öňküsi ýaly, mähellä şol bir çüýşe şerabyny teklip edip durdy. Ol takmynan meniň ýaşymdaky, saçlary egnine ýetip duran adamdy. Onuň egninde futbolka bilen bermudy bardy. «Talyp bolsa gerek…» — diýip, men pikir etdim. Ahyrsoňy orta ýaşlaryndaky bir aýal onuň ýanyna howatyrly bardy.

— Ýeri, men alýaryn… — diýip, aýal aýtdy.

Wagyzçy oňa çüýşäni gowşurýança, aňkawlar doňan ýaly bolup durdular.

— Baş üstüne, baş üstüne! Hiç hili şertsiz! Bu sowgat… — diýip, ýigit sözüni gaýtalady. — Diňe öňe çykyp alaýmaly.

Batyr aýal özüniň mähelläň içindäki ýerine baryp durdy, wagyzçy bolsa, ahyrsoňy öz wagzynyň düýp özenine baryp ýetdi.

— Ine, Isa-da, edil şunuň ýaly edip, halas bolmany sowgat berýär — diýip, ol aýtdy. — Isa hemmeleri söýýär, şonuň üçin Onuň halas etme sowgady mugtdyr. Biziň bar etmeli zadymyz, Ony kabul etmekdir. Hudaý bize hiç zady mejbury etdirmeýär. Ol Öz sowgadyny teklip edýär, öňe çykmalydygyny ýa däldigini özümiz çözýäris.

Şol wagt jenap Saýzer, özümiň mekdepdäki mugallymym, onuň «halas bolma» sözüni düşündirişi meniň ýadyma düşdi. Onuň öwredişine görä, halas etmek — diýmek, bagyşlamak we hemme zady täzeden başlamaga mümkinçilik bermek, Hudaýyň öňünde arassa bolmak. «Ol meni iň gaty çotka bilen arassalamaly bolar» — diýip, men gussa bilen pikir etdim.

Ahyrsoňy mähelle seýrekleşende, mesihiler goşlaryny ýygnap başladylar. Haýsydyr bir pursatda wagyzçy meniň özüne seredýänimi görüp, ýanyma geldi.

— Ýanyňyza gelmek mümkinmi?

— Elbetde.

Ol maňa erbet oglan ýaly bolup görünmedi, şonuň üçin näme pikiriniň bardygyny bilmek meniň üçin gyzykly boldy. Ol adyna Martin diýdi. Biz onuň bilen birazajyk gürleşdik, esasan hem, öz toparynyň näme bilen meşgullanýandygy hakda gürrüň etdik. Olar Limassola birnäçe gün mundan ozal gelipdirler we bir-iki aýyň dowamynda ýerli ýygnak bilen bile işlemegi planlaşdyrýarlar. Bu etrapça bilen tanyş adam hökmünde men oňa birnäçe peýdaly maslahatlary berdim we özümiň Kipre nädip düşenimizi gysgaça gürrüň berdim.

— Size Maýkl Raýt bilen tanyşmak gerek — diýip, Martin aýtdy. — Ol gaty gowy oglan. Demirgazyk Irlandiýadan, ýöne şu ýerde ýaşaýar. Duşuşaýsaňyz bolardy.

Bu oglanda, bu Martinde, nämedir bir üýtgeşik zat bardy. Ol, gürrüňsiz, gowy, ünsli adamdy. Ol özi, ýygnak we Hudaý hakda gürrüň berdi. Ýöne men onuň hereketleriniň manysyna düşünmedim. Ol menden hiç zady gizlemeýän, ak ýürekden gürleýän ýalydy. Mesihi hökmünde her bir adamyň Isany tanamagyny, Onuň hemmeleri söýýändigini bilmegini isleýänini derrew aýtdy. Onuň bolgusyz dini sözleri meni asla gyzyklandyrmady-da, özi gyzyklandyrdy. Görnüşine görä, ol gowy adamdy. Onuň hemmelere kömek etmek isleýändigi dolulygyna görnüp durdy. Munuň ýaly adamlary hiç kim bilen çalyşmaýarsyň. Dostlary eýýäm gitmekçi bolanlarynda, Martin hem, olar bilen gitmek üçin ýerinden turdy. Onuň bilen gürleşmek maňa ýarady, şonuň üçin men hoşlaşjak bolanymda, oňa elimi uzatdym. Martin bir sekuntlyk haýallap durdy:

— Gulak asyň, biz öz jaýymyza gidýäris, ýörüň biziň bilen. Biz agşamlyk naharyny edinýäris…

Dogrymy aýtsam, men gaty aljyradym. Meni gaty az adam myhmançylyga çagyrypdy. Men tapmaçalaryň içinde azaşdym, munuň aňyrsynda näme gizlenip durka? Ýöne soň, barybir Martiniň teklibini kabul etdim. «Gideýin, maňa näme kynçylygy bar, bir zat bolaýan ýagdaýynda hem, hiç haýsysy-da, gowulyk görmez» — diýen karara geldim.

Mesihiler toparynyň kireýine alan jaýy, Limassoly dolduryp ýören dynç alýanlaryň kireýine alýan jaýyndan hiç hili tapawutlanmaýan eken. Martin meni öz ýoldaşlary bilen tanyşdyrdy. Olar juda ýaş, örän göwnaçyk hem mähirli ýigitlerdiler. Olaryň meniň daşymda asla aýlanyp ýörmändikleri we artykmaç soraglary bermändikleri maňa ýarady. Biz bile naharlandyk, soň bolsa, her hili zatlar hakda gürrüň etdik. Olardaky käbir täze we özüne çekiji zatlar meniň üçin açyldy. Oglanlaryň käbirleri şol oglanyň — Maýkl Raýtyň adyny gürrüňiň içinde tutdular.

— Biziň ýygnagymyza geliň — diýip, olar meni çagyrdylar. — Şol ýerde siz onuň bilen tanşarsyňyz.

Men bu barada boş wagtymda pikir etjekdigime söz berdim. Olaryň ýanyndan gaýdanymda, hakykatdan hem, haçan-da bolsa bir wagt bularyň ýanyna gelme umydy bilen agzymy gulagyma ýetirip ýylgyrdym. Indi bolsa, maňa Kewiniň yzyndan ýetmek gerekdi. Klubda maňa wajyp iş garaşýardy.

Ýöne men olaryň ýygnagyna barmadym. Birnäçe gün geçenden soň, köçede barýarkam, meniň ýanymda garaşylmadyk ýagdaýda polisiýa maşyny saklandy. Ondan iki sany ofiser çykyp, özleriniň dokumentini görkezdi.

— Maşyna mün — diýip, poliseýleriň biri talap etdi.

Men oňa käýedim.

— Maňa hiç kimem el degirmäge het edip bilmez — diýip, men oňa diplomat şahadatnamamy görkezdim.

Şonda ofiser sapançasyny çykardy. Men oňa seredip güldüm. Meni Nuh eýýamyndan galan, görnüşinden-ä, hiç zada ýaramaýan oýnawaç bilen gorkuzjak bolýar.

— Bolýar, eger size bu spektakl ýaraýan bolsa, meni öz bölümiňize äkidiň, ol ýerde meni goýberişlerini görersiňiz — diýip, men jabjyndym.

Men asla gorkmadym, şonuň üçin olar bilen oýun etmek isledim. Şol agşam men doly azatdym. Biz polisiýa baranymyzda, meniň diplomatik el degrilmesizligime tüýkürdiler: meni artykmaç sözsüz ýerasty kamera taşladylar. Meniň britan ilçihanasyndan kimdir biri bilen habarlaşmak üçin eden talaplarymyň hemmesi jogapsyz galdy. Men ýekelikde oturdym. Diňe agşam sagat onda polisiýa geýmindäki bir topar meniň ýekelikdäki kamerama kürsäp girdiler. Olar elime gandal dakdylar-da, sorag etmäge alyp gitdiler.

«Ine, indi kynçylyklara garaşyber — diýip, men pikir etdim. — Aýyplama ýöňkärler, girew alyp boşadarlar, soň hem, ýurtdan kowup goýbererler». Bu wagt men alada edip başladym, olar agyr bir zady boýnuma dakmasalar bolýar-la: tussaglykdan öňki kamerada meni juda uzak sakladylar.

Stoluň üstünde işli bukjalaryň bir topbagy ýatyrdy. Nobatçy ofiser birinji işi açyp, sorag etmäge başlady. Bukjalarda bir wagtlar kimdir biriniň arassalan myhmanhana otaglary hakdaky materiallar ýygnalypdyr. Men otaglaryň talanandygynyň diňe käbirlerini boýun aldym, beýleki köpüsi hakda hiç zadam bilmeýärdim ahyry. Men beýleki talaňçylyga dahylymyň ýokdugyny aýdanymda, poliseý gaty erbet gaharlandy. Ol menden işleriň hemmesini boýun almagyma garaşdy, ýöne etmedik jenaýatymy asla boýun aljak bolmadym. Ofiser ýan bermedi. Onuň meniň üstüme sorag baryny ýagdyrjagyna, gerek jogaby alýança, menden el çekmejegine düşündim. Ol dartgynlylykdan ýaňa derledi, maňlaýyndan der damjalary syrykdy, gaşlaryndaky derler onuň gelşiksiz murtuna syrykdy. Atmosfera dartgynlaşdy, şonda men onuň özümi garşydaşlyklarda tutjak bolýanyna düşündim. Şu wagt maňa rahatlygy saklamak päsgel bermese gerek.

— Men ilçihana bilen gürleşýänçäm, ýekeje sözem aýtmaryn — diýip aýtdym.

Ol güldi-de, semiz ýeňsesini süpürdi.

— Men britan ilçihanasynyň wekili bilen duşuşygy talap edýärin!

Men muny aýdyp ýetişmänkäm, ol elini aýlap, ýüzüme gaty urdy.

— Menden hiç zat talap etme. Seniň ilçihanaň sen ýaly ýigrenjiler bilen duşuşmak islemeýär. Bu ýerde sen meniň ýurdumda hem-de sende ullakan kynçylyklar bara meňzeýär — diýdi-de, ol golaýyma gelip, göni ýüzüme tüýkürdi.

Mende gahar gaýnady.

— Wah, sen it ogly! — diýip, men kesilen dodagymdan ganyň akanyny duýup azgyryldym. Men entek hiç haçan munuň ýaly erbet ýagdaýa düşüp görmändim. Onuň kellesine aýagym bilen depip, otagyň beýleki tarapyna ugradanymda, gandallar elime gaty çümdi. Beýleki poliseýler şobada töweregime üýşüp, aýaklary hem elleri bilen meni urup başladylar. Men güýjümi bir ýere jemläp, urgulary hem depgileri kabul etdim.

Kamera baranymdan soň, men öz ýagdaýym hakda pikirlenip başladym. Men, dogrudanam, bela uçraýdym öýdýärin. Eger Amin bolan zat hakda eşitse, meni bu ýerden alyp çykardymyka? Ertesi gün meni agşam sagat dokuza çenli hiç kim çagyrmady. Soň şol öňki poliseýler ýanyma geldiler. Indi olar ellerimi we aýaklarymy gandalladylar. Men geplemekden boýun gaçyrdym-da, ýene ýenjildim.

Urgular birnäçe gijeläp dowam etdi. Her gezegem meni öňküden beterräk urdular. Meni urmaklyk poliseýler üçin ganly sport ýaly bir zat boldy. Göwnüme bolmasa, her gezek olaryň sany köpelýän ýalydy. Gazaply urgulara diňe men duçar bolmadym. Men goňşy kameralardaky tussaglaryň hem gürrüňlerini eşitdim. Käbir betbagtlary eýmenç gynana meňzeýär. Her gün agşam etmedik jenaýatlarymy boýnuma dakjak bolýan semiz ofiser sorag etmäni geçirýärdi. Bir gezek ol özüniň ýaranjaňlaryna meni täze ýençmä taýýarlamagy buýurdy. Meniň aýagymdan köwşümi çykaryp, aýaklarymy oturgyjyň arkasyndaky deşikden geçirdiler. Garawullaryň biri aýagymyň üstünde oturandan soň, ofiser içýakgyç gülüp, güýjünde baryny edip, dabanyma rezin dubinka bilen urdy. Şol pursatda çydam edip bolmajak, alyp barýan agyry içimden geçip, aýaklarymdan we arkamdan tolkun bolup geçdi. Bu gynama hakda bize jenap Çžanyň mekdebinde gürrüň beripdiler. «Bastinado» — diýlip atlandyrylýan bu gynama Zenewa konwensiýasy boýunça gadagan edilipdi, ýöne bu wagşylar üçin gadagan edilme ýokdy. Men dişlerimi gyjadym. Çişik ýene elini aýlady. Men sypmaga çalyşdym, ýöne şol güýçdäki urgyny aldym. «Duruberiň bakaly, siziň ýoguňyza ýanaryn» — diýip, men pikir etdim. Meni huşumdan gidýänçäm urdular. Soň aýagymyň astyndaky oturgyçlary çekip aldylar. Meniň ot kimin ýanyp duran ökjelerim beton pola degip, erbet agyrdy. Ahyrsoňunda, gynamalaryň yzyny ýapmak üçin aýaklarymy buz ýaly sowuk suwa batyrdylar. Şunuň ýaly gijeki gynamalardan soň, men ýöräp bilmän diýen ýaly galdym.

Munuň ýaly şertlerde garşylyk görkezmek peýdasyzdy. Meni el hem aýak gandallarynda sakladylar we sekiz sany daýaw, tomaşadan lezzet alýan erkek kişiniň ýanynda gynadylar. Olar ýene näme oýlap taparkalar? Meniň kelläme awtomobil ýaryşyna gatnaşyjynyň şlemini geýdirip, bat alyp baryp, metal şkaflara urdular. Gözlerimden kör edip barýan uçgunlar seçildi. Men köp gezekler huşumdan gitdim. Jellatlar meni poluň üstüne oklap goýberenlerinde, olara gargadym we ýigrendim. Men arkama öwrülenimde, gasygyma dubinka degýärdi. Tutuş bedenim sandyraýardy.

Belli bir pursatda ýaşan ýaşamanymyň tapawudy bolmady. Men bilgeşleýin olara garşy hereket edip başladym. Olaryň biri meni demir blender bilen urdy.

— Eliňi uzat — diýip, ol talap etdi.

Blenderiň ýokary tizlikde aýlanyp duran pyçaklary gözlerimiň öňünde aýlandy.

— Elim nämä gerek? Bol, göni ýüzüme tut — diýip gygyrdym-da, oňa tüýkürdim.

Jellatlar aşa gaharlandylar.

— Indi seni edişime seret, Entoni! — diýip, nobatçy ofiser gygyrdy.

Bu sözleri aýdyp, ol özüniň Nuh eýýamyndan galan sapançasyna salmak üçin ok aldy.

— Seret, bu ýagjagaz seniň üçin — diýip, ol oky ýüzüme dürtdi, soň hem, ony boş barabana saldy. Töwerekdäkileriň hemmesi doňup galdy. Maňa bolsa, parhy ýokdy.

— Hany bol, at-da! Näme, gaýratyň çatanokmy… — diýip, men çişigi gyssadym.

Men ölsem begenjekdim. Aýýanyň pajygaly ölüminden soň, durmuşym manysyz ruhdan düşme girdabyna öwrüldi, şonuň üçin bu ok meniň halasgärim bolup biljekdi. Çişige meni gorkudan ýaňa sandyrap duran görnüşinde görme lezzetini bermek islemänim üçin, men ondan gözümi aýyrmadym. Men oňa rus ruletini gurnama oýnunda oýnap biljekdim, men güýçli adamdym ahyry. Poliseý rehim edilmegini soraryn öýdüp haýal hereket etdi. Jaýda gaty erbet ümsümlik höküm sürdi. Onuň ýüzünde der sil bolup akdy. Ol gazap sandyramasyny köşeşdirjek bolup, sapançany iki eli bilen tutdy. Barabandaky ýeke-täk okuň nirede duranyny men anyk bilýärdim.

— Hany, bol-da, grek çöpdüýbi! Men seniň bilen oýnamaga taýýar — diýip, men ony öjükdirdim.

Ofiser sögünç sözleriniň akymyny akdyryp, sapançany agzyma sokup, bokurdagyma çenli eltdi. Boş şyrkyldy eşidildi. Men hatda tisginmedimem. Ofiser sapançany poluň üstüne zyňyp, otagdan ylgap çykyp gitdi.

Bu akylyňy çaşyrýan ýagdaýdan bir ýol bilen özüňe gelmek gerekdi. Ertirki nobatçylar ertirlik naharyny paýlap ýörkäler, meniň derisi sypyrylan gandally goşarymyň gany akyp durdy. Nobatçy ofiser gorkdy.

— Men size diýýärin, olar meni öler ýaly urýarlar. Maňa medisina kömegi gerek — diýip, men ýalbardym.

Ol salyhatly adama meňzeýärdi, gijeki zalymlar ýaly däldi. Maňa özümi türme keselhanasyna ugratmaga yrmak gerekdi. Bir sagat geçenden soň, meni iki poliseýiň gözegçiligi astynda, ol ýere alyp gitdiler.

Keselhanada meniň gandallarymy aýyrdylar, ýaralaryma melhem çaldylar. Indi meniň goşarlaryma hasa daňlandy, şonuň üçin indi hiç hili gandal ýa-da el gandalyny geýdirmek mümkin däldi. Hemme zat plan boýunça barýardy. Iki poliseý elimden tutup alyp gelýärkäler, olara nebsim agyrdy diýen ýalydy. Duýdansyz yza togalansam, menem azatlykda bolýaryn.

— Dur! Ataryn!

Poliseýler sapançalaryny aljak bolýançalar, men kepjebaşyň aldawçy hereketlerini edip, towlanyp-towlanyp, köçeden geçdim. Olar, şeýdip, atyp bilmediler.

Tizara asudalygy poliseý sirenasynyň ýiti sesi bozdy. Limassolyň bu etrapçasy ümsümlikdi, köçede adam azdy. Islendik howpa taýýar bolan men tekiz üçekde ýazylyp ýatdym-da, gijäniň düşerine garaşdym. Aşakda poliseýler öýme-öý girip aýlandylar. Men öňkim ýaly, özümiň gizlenen ýerimde oturdym. Garaňky ýerde üçekde ýatan ýerimde, men soňky aýlaryň wakalaryny ýatlap geçip başladym. Meni sussupeslik gurşap aldy. Men kime öwrüldim. Men näme edýärin? Nirededir bir ýerlerimde entegem, wagşyçylykly gahar we weýran etme, maýyp-müjrip etme islegi gizlenýän bolsa-da, birgeňsi duýgular bütin durkumy eýeledi. Agram salýan pikirlerden saplanmaga çalşyp, men gözlerimi owkalap başladym, ýöne tizara ýeňiljek, bölekleýin uka gitdim.

Daň atýança men gizlinlikde öz jaýyma girdim.

Telefon trubkany gulagyma gysyp we demimi zordan alyp, men awtomatik jaňyň seslerini diňledim. Аhyrsoňy, tanyş signal ýaňlandy.

— Hany, boluň-da!

Londonda ýaňy ertir sagat sekizdi, meniň ejem bilen kakam ertirlik naharyndan öň, adatça, hiç ýere gitmeýärdiler. Sagat tyrkyldaýardy, minut yzyna minut geçýärdi. Men trubkany goýup, kellämi elime diräp. pikirlenip başladym. Meniň poliseýleriň penjesine düşenime o diýen bir köp wagt hem geçmändi. Maňa ejemdir kakam bilen gürleşmek gerek. Olar nirä gaýyp boldukalar? Näme üçin trubkany almaýarkalar?

Men birnäçe sagatlap, olar bilen gürleşjek boldum, ýöne, gynansam-da, şowsuz boldy.

— Hanym Dauning, bu men, Toni Entoni, bimaza edýänim üçin bagyşlaweriň.

Ümsümlik boldy, soň hem, ahyrsoňy, ene-atamyň goňşusy kim bilen gürleşýändigine düşündi:

— Hä, hawa, Toni. Sen Kiprdemi? Ýagdaýlaryň nähili?

— Men ejem dagy bilen gürleşjek bolýaryn welin, ýöne olar trubkany alanoklar. Olaryň niredediklerini siz bileňizokmy?

Ýene dowamly dymyşlyk boldy.

— Hanym Dauningmi?

— Toni, olar gitdiler.

— Gitdiler?

— Olar jaýdan mundan birnäçe gün ozal göçdüler. Biz-ä, sen bilýänsiň öýdüpdik. Mende siziň jaýyňyzyň ätiýaçlyk açary bar. Olar saňa käbir zatlary goýdular, ýöne içeri boş dur — diýip, hanym Dauning jogap berdi.

Meniň demim tutuldy, mende edil garyn boşlugynda nerw düwünleriniň ýygnanmasy bolan ýaly boldy

— Olar nirä gitdiler? — diýip, men özüme zor edip soradym.

— Toni, men örän gynanýaryn…

— Olar size, hatda salgysynam goýmadylarmy? Olar hiç bolmanda bir zatjagaz goýup gitmeli ahyry!

— Hiç zadam goýup gitmediler. Olar, hatda biziň bilen hoşlaşmadylaram. Diňe ýük maşynyny getirdiler-de, gitdiler.

Men trubkany apparatyň üstüne okladym-da, bokurdagymda galan tegegi ýuwutmaga çalyşdym. Meni gahar bogdy, men nähili hem bolsa, bir zat edip, özümi duýga getirmek üçin diwara ýumrugym bilen üç gezek urdum. Olar üçin şeýle zatlary edenimden soň, maňa nädip beýle edip bildiler.

Ondan soňky birnäçe sagadyň dowamynda men özümi edil ýalňyzlygyň kenarsyz okeanynda gark bolup barýan ýaly duýdum. Ene-atam meni ýene bir gezek taşlamak bilen köne ýaramyň ýüzüni goparyp, görgülerimiň hemmesini ýüze çykaran ýaly etdiler. Soňky ähli ýyllaryň dowamynda men özümiň Aýýany küýseýändigimi öz-özümden gizläp ýördüm. Indi basylyp ýatyrylan duýgularymyň hemmesi herekete gelip, meni içimden bogup başlady. Çilimi güýçli sorup we akylymdan azaşjak bolup durşuma, yzly-yzyna çilim çekdim. Gaharyň joşgunyna men ene-atamy we öz durmuşymy näletläp, mebelleri ýumrugym bilen çym-pytrak etdim.

Däliremäni gapynyň jaňynyň sesi bes etdirdi.

9-nji bap

Men hiç zada düşünmän, gapyny açdym. Sapançanyň nili göni ýüzüme dürtüldi.

— Dur, gymyldama!

Men özüme medisina kömegini almaga kömek eden hoşniýetli poliseýi tananymda, derrew özüme geldim.

— Toni, sen näme beýle etdiň? Näme üçin gaçdyň? — diýip, ol sorady.

Ol ýeke özüdi öýdýärin. Polisiýada men öýe dolanmaga het edip bilerin öýtmändirler. Ýene gaçmagyň hiç hili kynçylygy ýokdy, ýöne men oňa diňe ýadawlyk bilen seretdim.

— Men size aýtdym-a. Meni ol ýerde urýarlar.

— Seni tutmaga meniň borçludygyma düşünýärsiňmi?

Onuň sesinde adaty bolmadyk ýumşaklyk, mylaýymlyk eşidildi. Ol el gandalyny nähilidir bir näbelli, aýgytsyzlyk bilen uzatdy.

— Gaçmaga synanyşaýsaň, ataryn — diýip, ol asuda aýtdy.

Men elimi uzatdym, poliseý el gandalyny bilegime geýdirdi.

— Ýöne, haýyş edýärin, urmagy bes ediň-de, ilçihanadan kimdir birini çagyryň…

— Näme edip bolýandygyny göreris — diýip, ol meni awtomobiliň ýanyna alyp barşyna aýtdy.

Soň onuň öz sözünde durandygyny men bildim. Mundan köp wagt geçmänkä, şol semiz ofiseriň ýaranjaňlarynyň käbirleri işlerini ýitirdiler. Ýöne bu derrew bolmady, şonuň üçin men birinji gije özüme tanyş bolan on sagatlyk yhlasly eýlemä duçar edildim. Hemme zat çişigiň içeri girip, otagyň içinde haýaljakdan ýöräp başlamagy bilen başlandy.

— Şeýlelikde, jenap Entoni, siz meniň ganatymyň astyna dolanyp geldiňiz. Tolgunmaň, haýyş edýäris. Bu gezek biz siziň aladaňyzy örän gowy ederis. — Şu sözleri aýdandan soň, ol meniň ýaňagyma çalyp goýberdi. — Indi siz jogap bermäge taýýarsyňyz diýip umyt edýärin.

Men gözümi pola dikip oturdym. Urgular başlandy. Dabanyma urmadylar, ýöne ellerine ilen zat bilen urdular, soň hem, saçymdan tutup, poluň üstünde süýrediler. Ahyrsoňy, meniň sülleren bedenimi oturgyjyň üstüne taşladylar-da, çilim hödür etdiler. Men ýüzümi öwürdim.

— Hany, saňa bes et, bes et diýilýär. Men sagdyn pikirli adam, meniň bilen gürleşmek bolýar — diýip, nobatçy ofiser endigine görä, sözleri uzaldyp grekçe gürledi. Ol çilimi çekip bolandan soň, ony meniň agzyma dykdy. Men şobada tüýkürdim. Mundan soň, urgularyň ýene bir bölümi boldy.

Ahyrsoňy men hyzmatdaşlyk etme kararyna geldim. Gep düýbünden bu gynamalarda däldi. Men gaty ýadadym, hemme zada perwaýsyz boldum. Men indi ene-atamdan başga hiç kim we hiç zat hakda pikir etmeýärdim. Näme üçin olar beýle erbetlik bilen maňa dönüklik etdikäler? Indi men olary öňkülerimden-de, beter ýigrendim.

Men özümiňkileri bolşy ýaly, beýleki köp sanly talaňçylyklaryň hemmesini öz üstüme aldym.

Birnäçe gün geçenden soň, britan ilçihanasyndan bir adam meniň ýanyma geldi. Ol açyk reňkli penjek geýnen we gelşikli günden goraýan äýnek dakynan örän salyhatly adamdy.

— Sizi ölüme iberen ýaly bolaýdy! — diýip, men ony gaharly garşy aldym.

Ol maňa «Malboro» gutusyny uzatdy.

— Bize siziň biz bilen duşuşmak islemeýändigiňizi aýtdylar.

Men çilimi çekdim. Ellerim gojanyňky ýaly sandyrady.

— Diýýäniňiz näme? Men tussag edilen günümden bäri, siziň bilen duşuşdyrmaklaryny talap edýärin.

— Biz siziň tussag edileniňizi bildik, ýöne bize siziň kömekden ýüz öwürýändigiňizi aýtdylar — diýip, ol sözüni gaýtalady. — Biz muňa garşy hiç zat edip bilmedik.

Kynlyk bilen ynandym.

— Gynansak-da, biz şu wagtjyk ýerli adamlaryň birinden siziň bizi kabul etmäge taýýardygyňyz baradaky resmi habary aldyk — diýip, britan ilçihanasynyň wekili sözüni dowam etdirdi.

Men ilçihanadan gelen ýigide şu wagtyň dowamynda öz başdan geçiren zatlarymyň hemmesi hakda tertip boýunça gürrüň berenimde, ol galstugyny düzetdi we oturgyçda tolgunma bilen oýkandy durdy.

— Biz mümkin bolan zatlaryň hemmesini ederis — diýip, ol söz berdi. — Ýöne siz agyr jenaýatlaryň birgidenini edipsiňiz. Grekleriň bize dogry düşünjegi gümana. Her neneň ýagdaýda-da, gowy-ha görmezler.

Biz birazrak wagtlap, ümsümlikde oturdyk.

— Aklanmaga, özüňiziň düşünişiňiz ýaly, hiç hili kepil bolmasa-da, ilçihana sizi aklawçy bilen üpjün edip biler. Biz siziň işiňiz boýunça sud mejlisi golaýdaky üç günüň içinde bolar diýip çaklaýarys — diýip, ol aýtdy.

Bu duşuşykdan soň, meni yzyma kamera alyp gitdiler.

— Gündiziň haýyrly bolsun, dostum! — diýen sesi ofiser gapyny açyp, meni içeri salanda eşitdim. Arassa iňlis dilindäki sözleri eşidenimde, men gaty haýran galdym. Orta ýaşlaryndaky nigeriýaly, kitap okap ýatan ýerinden turup, meniň elimi berk gysdy. Meni gije bir däli bilen galdyrmandyklary ýakymly bolan bolsa-da, bu gowy adamyň salamy başda meni asla begendirmedi. Dogry, onuň degişmelerine we ýaňramalaryna çydamaly bolýardy. Wagt geçdi, men oňa nähilidir bir gyzyklanma hem görkezip başladym. Görnüşine görä, ony bu ýere ýalňyşlyk bilen salypdyrlar, sebäbi ol hiç hili jenaýat etmändi. Görgüli nigeriýalynyň wizasyndan bir zady bulaşdyrypdyrlar, şol sebäpden hem, düşünişýänçäler, ol bu ýerde tussag astyndady. Men birden, belki, ol bir kamerada men ýaly adam bilen oturmaga gorkýandyr diýip pikir etdim. Ol daşyndan täsin ýagdaýda asuda görnen bolsa-da, belki, bu hakykatdanam, şeýle bolandyr.

— Bilýärsiňmi, dostum, sen bu kitaby okasaň gowy bolardy — diýip, ol maňa kitap uzatdy. Men kitabyň «Şöhrat derwezesi» diýen adyny okadym.

— Bu ýerde näme hakda ýazylypdyr? — diýip, men hiç bir gyzyklanmasyz soradym.

— Sen bu ýerde Reb Isanyň ajaýyp söýgüsiniň şaýatlygyny taparsyň — diýip, ol jogap berdi.

Ol gürläp bolýança, men mylakatlylygy elden bermejek bolup, kitaba seredişdirdim. Şol wagt Limassolda duş gelen ýaş köçe wagyzçym Martin we beýleki talyplar ýadyma düşdi.

Birnäçe sagatdan soň, meniň täze dostumyň yzyndan garawullar geldi. Azatlyga!

— Ýitip gitme. Meniň öýüme Lagosa myhmançylyga bar — diýip, nigeriýaly ýylgyrdy.

Kitabyň daşyna öz adyny we salgysyny ýazyp, nigeriýaly kitaby maňa berdi-de, gitjek wagty elini uzatdy.

— Goý, Hudaý saňa ak pata bersin, Toni Entoni! — diýip, ol çykyp gitdi.

Ol gidenden soň, kamerada adatdan daşary ümsümlik boldy. Nigeriýalynyň ýaňramalary barybir meni köşeşdirdi. Indi bolsa, agşamyň düşmegi bilen gazap hem dowul meni ýene gurşap aldy. Men öňkim ýaly, olary gözläp tapmagy çyndan isleýän bolsam-da, gitdigiçe ýüregimi gatadyp, ene-atama gaharlandym. Maňa azatlyk gerekdi. Gazap guduzlyga ýazdygyça, üstüme potolok inýän we hemme tarapdan gysýan ýaly boldy. Men özüme erk etmegi bes etdirdim. Agyr dem alanymda, özümiň demimiň tutulýanyny duýdum. Arassa howany ýuwutjak boldum. Bu birhili gynamady, göwnüme bolmasa, meni öz tenim bogýan ýalydy. Gapynyň ýanyna ylgap baryp, ony ellerim hem aýaklarym bilen tarpyldadyp, azatlyk talap edip başladym. Peýdasyz. Şonda men doly güýçden gaçyp, poluň üstüne ýazylyp düşýänçäm, diwara özümi oklap we urlup başladym.

Pol tozanlydy, şonuň üçin menden akan der poluň üstünde ullakan damja bolup çyglandy. Şol wagt men agaç oturgyjyň aşagynda eplenen gapakly konserwa gutyny gördüm. Men sandyradym. Soň sandyrap baryp, gapakdan metal halkany goparyp, guduz açan ýaly boldum-da, bileklerimi kesip başladym. Gygyryp sögünip hem gargap oturyşyma, tizräk ölmek isläp, derimi goparyp başladym. Ýöne soň, halkajyk eplendi-de döwüldi. Galan bölejik bilen men esasy damarlara ýetmäge synanyşdym, emma hemme zat biderek boldy. Özüme kast etmäge eden synanyşygym biderek boldy. Bileklerimdäki sypjyryklar ganjaryp durdy, ýöne tamamlaýjy ýarany özüme salyp bilmedim. Ahyrsoňy, dyzlarymy gursagyma gysyp, men uklapdyryn.

Potolokdaky ullakan gadymdan galan wentilýator tutuş zalyň içine porsy howa getirýärdi. Ilçihana meniň üçin öz işim boýunça käbir dokumentleri taýýarlapdyr, ýöne grekleriň tiz gepine düşünjek bolup, elimden gelenini etsem-de, men köpüsine düşünip bilmedim. Proses terjimeçisiz geçdi. Men özümiň ejizligimi we doly umytsyzlygymy hem-de Aýýa öleli bäri özümi iýip barýan gaharym içinde güýçsüzligimi gördüm. Meni üç ýyl azatlykdan mahrum etdiler, ýöne bu meniň perwaýyma-da däldi: şonda men özümi şeýle syrkaw we surnugan halda duýdum. Suddan bir sagat geçenden soň meni Nikossiýanyň Merkezi, fylaki türmesine alyp gitdiler, muny men soň bildim. Bu zatlaryň hemmesi 1989-njy ýylda bolup geçdi.

Potolokdaky ýeke-täk çyra diwardaky hek örtügine ýaşylymtyl reňkdäki tutuksy ýagtyny berýärdi. Iki sany çilimli, çilimleri dodaklaryna gülkünç bolup ýapyşan ofiser meni türme hasaba alşynyň işlerinden geçirdi. Meni barladylar, üç proýeksiýada surata düşürdiler, barmaklarymyň yzlaryny aldylar, soň hem, sadaja paty-putymyň hemmesini aldylar. Bularyň deregine maňa çokýan odeýal, sabyn, bir sany hajathana kagyzyny, howpsuz sakgal syrýan enjamlaryň bir bukjasyny berdiler-de, türmäniň içgysgynç törüne alyp gitdiler. Ol kä ýerleriniň diwarlary gopup ýatan köneje binady. Pessejik potoloklardaky deşiklerden ol ýerden bu ýerden Gün şöhleleri görünýärdi. Darajyk daş basgançaklardan aşak düşüp başlanymyzda, burnuma gaty nejis, çydap bolmajak porsy ys urdy. Elimi ýumruk edip düwüp we zaýalanan barmaklarymy aýama batyryp, özüme elimi goýbermezlige buýruk berdim. Tussaglar bir-birleri bilen gürleşip, içýakgyç güldüler. Basgançak iki tarapy kameraly bolan tükeniksiz koridora alyp bardy. Koridoryň ahyrynda diwaryň tagçasynda bir açylýan gabsaly agyr gapy göründi. Daş diwarlaryň hem demir gözenekleriň ýapyk giňişliginde gykylyklar we tutgaýlynyň gülküsi ýaly gülküler, garylan nalalar ýaňlandy. Tizara türmeçiler saklandylar-da, kameralaryň biriniň gapysyny açdy. Aşaky krowady görkezip, olar nähilidir bir düzgünnamalary düşnüksiz grek dilinde aýtdylar.

Jaýa siňip giden deriň we peşewiň ysy gelýärdi. Kamerada agyr zynjyrlar bilen pola berkidilen ýedi sany iki gatly krowat bardy. Bu ýerde adam zaýalygynyň nähili görnüşi diýseň bardy. Ýokarky krowatda iki sany adam hyrlaşyp we uludan dem alşyp, edil ýabany haýwanlar kimin bolup, gujaklaşyp ýatyrdylar. Olardan aşaky krowatda ýüzüni gyzardyp sandyrap oturan bir ýigit hapa iňňäni özüne dürtüp otyrdy. Onuň eýmenç ýara yzlaryna we tikilen ýerlerine sereder ýaly däldi. Başga biri, edil gipnotik transda ýaly bolup, perwaýsyzlyk bilen hamyny lezwiý bilen kesip otyrdy. Ýene biri çuw ýalaňaç bolup, poluň üstünde siýdigiň içinde oturyp, içinden bir zatlar diýýärdi.

Bu zatlaryň hemmesi eýmenç adamlaryň nähilidir bir gelşiksiz oýnuna meňzeýärdi.

Gaty erbet gorky meniň üstüme hüjüm etdi. Öz krowadyma topulyp, onuň üstündäki tekiz, büreden doly düşegi sypyryp alyp, ony türmeçileriň üstlerine oklap goýberdim. Kameranyň içinde akyla sygmajak bulam-bujarlyk başlandy. Elime ilen zadyň nämedigine garaman, hemmesini urup we döwüp başlanymda, adamlar gorkudan ýaňa pytraşdylar. Türmeçileriň biri bilindäki dubinkany çykarjak bolanda, men ony onuň elinden aldym-da, gözenekli ýeke-täk penjirä tarap oklap goýberdim. Dubinka ýüz ugruna tussaglaryň birine degip, onuň gany diwara syçrap gitdi. Men ýabany kimin, arryldy bilen krowatdan krowada bökdüm, bu wagtda tussaglar gorkudan ýaňa gygyryşyp, her kim bir ýere gizlendiler. Bäş minut geçip geçmänkä, kamera ýene sapançaly we rezin dubinkaly birnäçe türmeçi geldi. Meni ýere ýykdylar-da, sapançany kelläme diräp:

— Eý, fylakimenos, bes et, bes et! Dur!

Men ýerimden turmaga çalyşdym, ýöne türmeçiler edil buýruk berlen ýaly, meni dubinka bilen urdular. Urgular biri-birleriniň yzlaryndan ýagyberdi. Ahyrsoňy, olara meniň elimi arkama geçirip, ýogyn gaýyş kemer bilen daňmak başartdy. Ýöne ýeňsäme, ýere ýykýan urgy özümi galmaz ýaly edip ýatyrýança, aýaklarymy tapyrdatmagymy dowam etdirdim.

Belli bir wagtdan soň, özüme gelenimde, meni çagylly howluda süýräp barýandyklaryny duýdum. Men howanyň arassarak bolanyny çalaja duýdum. Biz daşardadyk. Urgulardan soň, bedenim agyrydan ýaňa ýanara geldi, kelläm güwledi, gulaklarym şaňlap durdy. Açyk gün şöhle saçyp durdy, şonuň üçin men biygtyýar gözlerimi ýumdum. Başym aýlandy welin, men ýene huşumdan gitdim.

Özüme gelenimde, ýekeje äpişgejigi bolmadyk beton karserde ýatandygymy gördüm. Bu ýigrenji, gaty erbet sowuk hem garaňky kamerady. Potolokda asylgy duran tozan basan ýeke-täk çyranyň öçügsi ýagtysyna adam täretlerini, gusuklaryny we olaryň ýanynda aýlanyşyp ýören ýigrenji alakalary we saçakçylary görmezlik mümkin däldi. Men özümden öňki, özüm ýaly betbagtlaryň öz möhletini geçiren darajyk tagta sekiniň üstünde ýatdym. Seresaplyk bilen ellerimi we aýaklarymy sypalanymda, özümde ýekeje-de, agyr zeper ýetmäni görmedim, ýöne tutuş bedenim döwlüp barýardy, kellämiň güwwüldisine çydar ýaly däldi. Men durşuma sowuk dere batypdym. Imi-salalykdy. Ýapyşagan gorky meniň durkumy eýeläpdi. Men, edil gözenege salnan haýwan ýalydym.

— Özüňi ele al! Saklan! — diýip buýruk berdim. Men si energiýasyna ýetmäge çalşyp, meditirleme kararyna geldim, ýöne akylyň durlanmasyna barýan ýol menden millionlarça ýagtylyk ýyly aralykdady. Men içki rahatlygy tapmak isledim. Ol şu töwerekde, nirededir bir ýerde, eliňi uzadan ýeriňdedi, ýöne rahatlyk maňa elýeter däldi. Gynansam-da, meniň pikir gözýetimimde diňe aýylgançlygyň öli, gara ummany açyldy.

Men akylymdan azaşmakdan gorkup, pikirimde ünsümi tanyş keşplerde jemlemäge çalyşdym — men gür tokaýlyga bürelip oturan ýapaşak Siszýan eňňidini, bir wagtlar ak gaplaňy yzarlan ýerimi, kassiýa jeňňelligini we serhoş ediji atyr ysyny howada saçýan güllän osmantusy (tomsuna bu ys biziň obamyza-da barýardy), Şweýsar Alplaryny, ýagny lyžada typan ýerlerimi, motosiklde uçup gezen we Güne ýanan ýüzüme ýel çalan ýerim bolan Monakony, Gaýd — park kölündäki gezelenç edilýän gaýygy göz öňüne getirdim.

Çogup çykan ýatlamalar meni gurşap aldy, ýöne, gynansam-da, olaryň yzyndan gödek hakykat suwuň ýüzüne çykdy: babamyň ýençmeleri, ene-atamyň dönükligi, Aýýanyň pajygaly ölümi…

Wagt geçdi, men däliremegimiň mümkindigini duýdum. Deşik üçekli, ýykyljak bolup duran diwarly jaý, guduzlan haýwan ýaly bolup, meni ýuwutmaga taýýardy. Men häzir sagadyň näçedigini we bu ýerde haçandan bäri bolýandygymy bilemokdym. Sowukdan we gorkudan ýaňa, men durkum bilen sandyradym.

Birden, nähilidir bir güpürdi meni atylyp turmaga mejbur etdi. Bu nahar paýlanýan tigirli metal stoluň çykarýan güpürdisi bolup çykdy.

Türmeçi maňa ýylgyryp seretdi. Bu ýylgyryş sebäpli, ýüregimde gysga wagtlyk bir zat eredi. Ol grekçe gürledi, men köp zada düşünmedim, ýöne onuň gelenine begendim.

— Lamarina — diýip, ol maňa gyzgyn çaý bilen içine gaýnadylan ýumurtga, pomidor we çörek dogralan demir tarelkany berdi. Men bu ýürekbulandyryjy dograma seretdim, ýöne sesimi çykarmadym.

— Iýmek… peýdaly… Bedeni berkitmek… — diýip, ol meni ynandyrdy.

Başga alaç ýokdy. Bu ýalamajy men ýuwutdym-da, yşarat bilen türmeçä öz minnetdarlygymy bildirdim.

Günler yzyna günler geçdi. Menem blogy goraýan türmeçileri (türkçe variano diýlip atlandyrylýanlary) ýüzlerinden tanap ugradym. Olar maňa birazrak edepli adamlar ýaly bolup göründiler. Men olardan goňşy karserde ýene bir tussagy, ýewreýi saklaýandyklaryny bildim. Ony ol ýerde öz howpsuzlygy üçin saklaýan ekenler. Wagtyň geçmegi bilen Nikosiýanyň Merkezi türmesiniň syýasy ýigrenjiň we däliligiň birigen ýeri ekenligine düşündim. Palestinalylar bilen araplar bu ýewreýe eýýäm birnäçe gezek kast etjek bolupdyrlar. Käwagt gijäniň jümmüşinde meniň gulagyma onuň aýdymlary gelip ýetýärdi.

Men tagta sekiniň üstünde potologa seredip ýatyp ýa-da taý-çi sistemasy boýunça maşklary etmek bilen meşgullanyp wagtymy geçirýärdim: özümiň durkumy saklamak gerekdi. Bir hepdeden soň, meni sowuk karserden çykaryp, ýene çagylly içki howludan alyp gitdiler, ýöne bu gezek beýleki tarapa, türmäniň baş binasy ýerleşýän garaňky edara tarap alyp gitdiler. Köneje hat ýazýan maşynyň başynda gelşiksiz bir adam otyrdy. Stoluň üstünde işleriň bir topbagy ýatyrdy. Varianolar meni onuň ýanyna alyp baranlarynda, ol diňe gabagyny galdyrdy:

— Antonio Entoni — diýip, varianoslaryň biri hat ýazýan maşynyň aňyrsynda oturan adama ýüzlenip aýtdy. Ol agyr dem alyp, şobada kagyzlary dörüşdirip başlady. Men maňa ýene näme oýlap tapandyklarynyň pikirini edip, sesimi çykarman durdum. Iki variano bolsa, ullakan stoluň üstünde oturyp, çilim çekip we edil men ol ýerde ýok ýaly, öz aralarynda yzyny üzmän gürrüň etdiler. Birazrak wagt geçenden soň, birden gapy açyldy, varianolar atylyp ýerlerinden turdular-da, edil postda duran garawullar kimin bolup, gönelip durdular.

Içerik ofiser geýmindäki uzyn boýly bir adam girip, gaty ses bilen buýruk berip bir zatlar diýdi. Varianolar çilimlerini söndürip, dim-dik bolup hekgerip durdular. Ofiseriň yzyndan, daşyndan türke meňzäp duran bir adam geldi. Ol stoluň ýanyna ylgap bardy-da, ofisere oturgyjy çekip berdi. Soň jübüsinden ullakan çilim bilen bir guty otluçöp çykaryp, olary ýaranjaňlyk bilen ofiseriň öňünde goýdy-da, şobada otagyň bir burçuna tarap yza çekildi. Ol gorkudan ýaňa titreýän towşany ýada salyp, şol ýerde hem durdy.

Ofiser geýmindäki adam özüni bu ýerdäki zatlaryň hemmesi öz ygtyýarynda duran ýaly alyp bardy. Mundiriniň ýeňindäki üç nyşan onuň türme edarasynyň uly ofiserleriniň biridigine şaýatlyk edýärdi. Maňa soň gürrüň berişlerine görä, ol chowishi — ullakan türmäniň başlyklarynyň biri eken.

Ýöne chowishi özüne taýýarlanylan oturgyçda oturmady. Munuň deregine, ol meniň öňüme gelip, edil dikilen gazyk ýaly bolup durýançam, töweregimden aýlanyp, otagyň içinde ädimläp ýöredi. Ondan sarymsagyň ýigrenji ysy bilen ýanygyň ysy gelýärdi. Ol sowuk nazary bilen maňa seretdi. Onuň gözleri içine gidip durdy, garaýyşlary ýabanydy, gyrgynyňky ýalydy. Ol «gorkan towşana» bir zat diýdi welin, «towşan» hem, sag elini çekgesine ýetirip, klerkiň elinden dokumentleri alyp, ony derrew öz başlygyna berdi. Ol ýalta nazaryny dokumentlere aýlady.

— Ah, hawa, jenap Entoni. Men sen hakda köp eşitdim… — diýip, ol çalgyrt iňlis dilinde aýtdy.

Men jogap bermegiň gerekdigini ýa däldigini bilmänim üçin dymdym.

— Hawa, hawa… Indi sen köşeşdiňmi?

Men başymy atdym.

— B topluma gidersiň. Ýene goh turuzsaň, yzyňa karsere gidersiň. Düşündiňmi?

Men ýene başymy atdym. Ine, gep nämede eken. Uly ofiser varianolara yşarat etdi, olar hem meni alyp gitdiler. Ol ýere meni birinji gün getiripdiler. Şol iki tarapyna demir gözenekler aýlanan uzyn beton koridor we kameralar, kameralar, kameralar… Bu gezek meni dar ýekelikde oturylýan kamera saldylar. Birinji duşuşykda on tussagy jezalandyryşymy ýatda saklap, türme ýolbaşçylary howpsuzlyk maksatlary bilen öňünden çäre görüpdir. Maňa kamera däl-de, hakyky ýylan ketek düşdi, ýöne ony hiç kim bilen paýlaşmaly däldigim üçin muňa-da monça boldum.

Gündizlerine kameralaryň gapylary ýapylmaýardy, şonuň üçin tussaglar koridorda arkaýyn aýlanyp bilýärdiler. Käbirleri özlerine belli bir baha varianolaryň getirip berýän materiallaryny, hünärmentçilik işlerini etmek bilen meşgullanýardylar. Bu ýerde her bir zadyň öz bahasynyň bardygyna men derrew düşündim. Tussaglar we garawullar çilim, neşe satuwy we şübheli häsiýetli beýleki hyzmatlar boýunça kiçijik telekeçilik edýärdiler. Tussaglaryň arasynda grekler bilen araplar köpdi, ýöne ýewreýler, nemesler, italýanlar, fransuzlar, bir sany Şri-Lankanyň raýaty hem-de Galifaksdan, Endi atly britan goşunynyň esgeri bardy. Başda men hiç kim bilen tanyşmak islemedim, ýöne gün geçdigiçe, türme durmuşyna uýgunlaşanymda, Endiniň dostlukly maslahatlary göwnüme ýarady. Nikosiýadaky bank çeklerini öz haýryna ulanany üçin oňa iki ýyl iş kesipdirler. Daşary ýurtlular eden jenaýatlary üçin esassyz gazaply hökümlere duçar edilýärler. Şadyýan Endi mydama özüni gowy saklamaga çalyşýardy. Umuman, ol maňa öz goňşularymyň hemmesini gowuja suratlandyrdy.

— Ganhor, ganhor, ogry, terrorçy, çagalary zorlaýjy, terrorçy, ogry, pitneçi… — diýip, maňa golaý kameradakylaryň hemmesini sanady. — Ýöne olardan howatyr etmeseňem bolýar– diýip, ol tötänden duýdurdy. — Dälilerden welin, seresap bol, gözüňi aýyrma.

— Dälilerden?

— Hawa, hawa, dostum. Däli jenaýatçylardan. Olar öz akyllarynda. Olar islän zatlaryny edýärler. Aý, düşünýärsiňmi… — diýip, Endi çekgesiniň ýokarsynda barmagyny aýlamak bilen sözüniň üstüni ýetirdi. — Öňünden hiç zat aýdyp bolmaýan däli. Seni tygjagaz bilen haçan diljegini hiç haçanam bilmersiň.

Endiniň duýduryşlaryny men gulagymyň deňinden geçirip goýberdim. Men özümi gorap bilýärdim. Meni hemme zatdan-da, beter haýran galdyran zat, käbir tussaglaryň daşky görnüşleridi. Käbirleri türme şertlerinde sagdyn akly we beden berkligini saklamaga çalyşýardy, ýöne köpüsi temmäki zerarly zordan haşlap dem alýan süňkli haltany ýada salýardylar. Özümiň iki gatly demir krowatly kamera düşen wagtymdaky, ýaňy-ýakynda bolan zatlar ýadyma düşdi.

Endi maňa ýag degen çilim galyndysyny teklip etdi. Men almajak boldum, ýöne barybir soň aldym. Özümiň gowy görýän «Citenes» çilimimden hiç bolmanda birini çekmegi durkum bilen isledim, ýöne balyk bolmadyk ýerde, leňňejem balyk bolýar. Endi B bölümdäki tussaglar hakdaky gürrüňi dowam etdirdi.

— Bu saňa Onuň aly hezretleriniň türmesi däl. Men diýýän zadymy bilýändirin! Isleseň ynan, islemeseň ynanma. Bu ýerde, her neneň geň bolsa-da, hemmeler deň. Seniň kimdigiň — ownukçyl ogrumyň, terrorçymyň ýa-da aklyndan azaşan ganhor, tapawudy ýok. Ýatda sakla, bu ýerde her kim özi üçindir. Gysgaça aýtsak, ýeňsäňde gözüň bar ýaly bolsun.

— Meniň aladamy etme, mende kynçylyk bolmaz — diýip, men ony ynandyrdym.

— Elbetde. Eger käbir düzgünnamalary berjaý etseň.

Men şol wagt onuň nähili düzgünnamalar hakda gürrüň edýänini we olary kimiň düzendigini soramagyň aladasyny etmedim, ýöne bir bolgusyzlygyň bardygyny aňdym. Munuň anygyna ýeteniňe degjekdigi gürrüňsizdi.

Her bölümde özüniň jenaýatçylykly ýolbaşçysy, ýönekeýleşdirip aýtsak, Papas (beýleki ady Mamas, kim haýsyny gowy görse, şony aýdýar) bardy. Bölüme gelenime iki günem geçmänkä, men «myhmanlary» kabul etdim. Bu ýerde tussaglaryň biri «papasdy». Özleriniň «kanuny» boýunça beýlekiler oňa gyşarnyksyz tabyn bolmalydylar. Eger dälileri hasaba almasaň, bölümdäki tussaglaryň hemmesi Papasyň «gullarydylar». Şuňa laýyklykda hem, olaryň emläkleriniň hemmesi, ähli girdejileri, hatda olaryň özleri-de, Papasa degişlidiler. Varianolar Papasa çydam edýärdil, hatda käbir derejede ony sylaýardylaram. Papas türmeçilere bölümde belli bir tertibi saklamaga kömek edýärdiler, başga zat olary alada hem goýanokdy. Soňy bilen maňa belli bolşy ýaly, B bölümdäki Papas erbet şöhratdan peýdalanýan eken. Ol Nikosiýanyň Merkezi türmesindäki iň zalym papas eken.

— Salam, bobik! — diýip, ol meniň bir adamlyk kamerama çakylyksyz girende aýtdy. Papasyň yzynda dört ýa-da bäş sany ýan tazysy bardy. Meniň kameram dardy, şonuň üçin ýan tazylar gapyda saklandylar. Men hinimden çykdym. Papas grekdi. Ol sakgaly syrylan buldoga meňzeş we kiçijik gözli äpetdi.

— Meniň öýüme hoş geldiň — diýip, ol gowuja iňlis dilinde gürläp, meniň arkama kakdy. Ýöne onuň näme isleýänini men eýýäm bilýärdim. — Sen Jon Bull [17], men bolsa, iňlisçil — iňlis zatlaryň hemmesini gowy görýärin. Meniň joram bolarsyň — diýip, ol arkamdan aşagraga çalaja kakdy.

Edil şol pursatda tirsegim «myhmanyň» bokurdagyna baryp ýetdi. Papas beton poluň üstüne gaýtdy. Ýan tazylary şol pursatda ýel süpürip äkiden ýaly boldy. Hemme tarapdan varianolar ylgaşyp geldiler. Papas, balyk ýaly, agzyny açyp howadan dem alyp, ýerde sessiz ýatyrdy. Ony şobada aýratyn saklanylýan jaýa alyp gitdiler. Görnüşine görä, men onuň dem alyş ýoluny ýyrtypdyryn. Şondan soň, ony bölümde hiç kim görmedi. Meni soňuna çenli kamerada sakladylar. Işiň munuň bilen gutarmajakdygyna meniň gözüm ýetýärdi, ýöne wagt geçse-de, hemme zat öňküligine galdy. Maňa belli bolşy ýaly, B bölümdäki Papasy ýere ýazan täze ýigit hakdaky myş-myşlar türmäniň içine tiz ýaýrady. Bu wakanyň üsti bilen men, özüm garaşmasam-da, tussaglaryň hormatyna mynasyp boldum. Munuň kömegi bilen hem, özüme asuda durmuşy üpjün etdim.

Tussaglaryň köpüsi üçin her gün aman galmak üçin gazaply göreşmäni aňladýardy, ýöne, eger düzgüni bilmeýän däli jenaýatçylary hasaba almasaň, maňa hiç kim degmeýärdi. Şonuň üçin men mydama hüşgär bolmaly bolýardym. Bölümdäki erbet şöhratdan peýdalanýan dälileriň arasynda Akalias we «Alkaponi» atly ýene bir däli bardy. Alkaponi adamhora meňzeş äpet adamdy. Ol tussaglaryň üstüne hüjüm edip, olary zorlaýardy, pyçaklaýardy we ýöne bir lezzet üçin her hili ýaralary salýardy. Akalias hem, edil şoňa meňzeş eýmenç bolsa-da, ondan ýumşagrakdy. Onda nähilidir bir dogabitdi jenaýata yhlaslylyk bardy. Akaliasa aklyňy gysganmak bolmaýardy. Ol mekirdi we hasaplydy, şonuň üçin peýdasyny aljak bolup, islendik adamy barmagynyň daşyndan aýlap bilýärdi. Ol varianslaryň ugruny tapmagy juda başarýardy, şol sebäpden hem, öz niýetine ýetýärdi. Bölümdäkileriň hemmesi oňa hiç zady ynanmak bolmaýandygyny bilýärdiler. Ol gaharjaň, görip adamdy.

— Ol hakda näme bilýärsiň? — diýip, bir gün men Endiden soradym.

— Onuň aýalyny oýnaşy bilen düşekde tutandygyny aýdýarlar — diýip, ol jogap berdi.

— Munuň ýaly zat käwagt bolýar.

— Hawa, ýöne ikisinem parçalamaga hemme kişi het etmeýär. Aýtmaklaryna görä, ol olaryň parçalanan jesetlerini köp aýyň dowamynda özüniň doňduryjysynda saklapdyr.

— Nähili aýylgançlyk!

— Ýöne onuň ýolunda duraýma, dostum.

Alkaponiden tapawutlylykda, Akalias käwagt doly aklyndaky adam bolup bilýärdi. Mysal üçin, Akalias küşt oýnamagy gowy görýärdi. Ol beýleki tussaglary özi bilen oýnamaga mejbur edýärdi we ýeňişlerinden lezzet alýardy. Hiç kim ondan üstün çykmaga het edip bilmeýärdi. Öz wagtynda babam maňa küşt oýnamagy öwredipdi, şonuň üçin ýaşlykda men kakam, ýagny küştüň hakyky bilermeni bilen uzak wagtlap küşt oýnaýardym. Akalias gowy partnýordy, şonuň üçin hem, men onuň çakylygyny höwes bilen kabul etdim. Käwagt oýnuň barşynda, Akaliasyň gutulgysyz ýeňlişini görenimde, onuň keýpini gaty ünsli hasaba alyp, diňe şondan soň, onuň bilen pula oýnamaga razy bolýardym. Maňa Akaliasy bir amerikaly näme üçindir urandan soň, onuň şol amerikalynyň ýüzüne gyzgyn ýagy sependigini aýtdylar.

Hepdeler geçenden soň, maňa Lamarinada, tigirli demir arabada, türme naharyny daşamagy tabşyrdylar. Men medisina bölümini we ýekelikde oturylýan bölümi naharlap başladym. Şeýdip, men çilim pulumy gazandym we gysga wagtlyk hem bolsa, öz hinimden yzygiderli çykma mümkinçiligini aldym. Bir gezek Lamarinany sürüp, ýekelikde oturylýan kamera golaý baranymda, kimdir biriniň sesini we gülküsini eşitdim. Varianoslar kameralar tarapa ellerini «geçiber» diýen manyda salgadylar. Birinji kamera seredenimde, men üç adamy — iki sany garaýagyz palestinalyny we bir sany akýagyz adamy gördüm.

— Lamarina — diýip, men gygyrdym. — Günortanlyk naharynyň wagty boldy.

— Eý, sen näme, iňlismi? — diýip, akýagyz adam ýerinden böküp turdy-da sorady.

— Hawa — diýip, men onuň gürleýşine üns berip ýylgyrdym. Jordi [18] çalgyrtlygyna meňzeýär.

— Ien Dewidson — diýip, oglan gözenegiň arasyndan elini uzadyp, özüni tanyşdyrdy.

— Toni — diýip, menem özümi tanyşdyrdym.

Onuň eliňi berk gysyşy maňa ýarady. Ien Dewidson? Bu at mende nähilidir bir pikir döredip, hüşgär bolmaga mejbur etdi. Muny duýan Ien:

— Hawa, men şol Dewidson. Köp ýyllaryň dowamynda meniň adym köçe neşirinde öwşün atyp durdy.

— PAEG? [19]

— Edil özi, dostum. Bular bolsa, meniň ýaragdaş doganlarym, Ilaýes we Mahmud.

Palestinalylar maňa başlaryny atdylar.

— Siz haýsydyr bir ýewreýleri atdyňyz, şeýle dälmi? — diýip, men soradym.

— Şeýle — diýip, Ien ýylgyrdy, ýöne pressanyň ýazýan zatlarynyň hemmesine ynanma. Ol ýerde şol pidalar syýahatçylar hökmünde görkezilen, ýöne biz olaryň yzlaryna köp ýyllaryň dowamynda düşdük. Olaryň hemmesi Mossadyň [20] agentleridi. Aýal bolsa, awtomobilleri partlatma boýunça hünärmendi.

Şol wagt äleme dolan waka meniň ýadyma düşdi. Ien Saut-Şildsde doglandy. Britan gazetleri Dewidson hakda Palestinany azat ediş Guramasyna diňe ýewreýlere garşy göreşme islegi bilen goşulan akylsyz hökmünde suratlandyryp, dünýä ilki bolup yglan edip, gaty uly üstünlik gazandylar. Ien bilen dostlaryny wajyp netijesi bolan bir waka sebäpli, 1985-nji ýylda tussag edipdirler. Dewidsonyň toparyny iki sany ysraýylly erkegi we bir aýaly Larnakdaky gämi duralgasynda duran ýahtada ýok etmek üçin iberýärler. Operasiýanyň gidişinde olar kipr polisiýasy tarapyndan gabalýarlar. Ien bilen ýaragdaş dostlary özleriniň tussaglykdan gaçyp gutulyp bilmejekdiklerini bilýärler. Eger olar ysraýyllylary jezalandyrsalar, onda türmä salynsalar-da, gahrymanlar bolýarlar. Olar ömürlik tussaglygy gazanyp, şeýle hem edýärler.

Bu adamlary özleriniň howpsuzlygy üçin, ýekelikde oturylýan kameralarda goýupdylar. Varianolar hem, olara aýratyn eglişik bilen seredýärdiler. Olara biri-biri bilen gepleşmäge, her hili oýunlary oýnamaga, kitap okamaga we beýleki artykmaçlyklardan peýdalanmaga rugsat berilýärdi. Türmeçiler hatda olara tohum hem getirip berdiler, şonuň üçin Dewidson özüniň ýaragdaş doganlary bilen bölümden daşarda aýratyn edilip goýlan howluda ekin ekip, ol ýerde saglygyna peýdaly işleri edýärdi. Kipr türmesi ýaly dowzahy çukurda munuň ýaly güýmenje gaty seýrek duş gelýän zatdy.

Ien asla akmak adam däldi. Ol geçen asyryň 70-nji ýyllarynda Amerika syýahaty wagtynda, palestin hereketine baş goşýar. Men Iene we onuň dostlaryna guwanman bilmedim. Olar akylly, salyhatly, öz pikirleriniň çuňlugy we sagdynlygy bilen haýran edýän, öz işlerine fanatik derejede wepaly, şol işiň ugrunda öz janlaryny hem pida etmäge taýýar bolan adamlardylar. Mundan başga-da, şadyýan Ieniň täsin degişmeçiligi bardy. Men her gün olaryň ýanyna Lamarinaly barmak üçin özüme berlen ýigrimi minuda sabyrsyzlyk bilen garaşýardym. Men olaryň ýanynda wagtyndan köp oturanymda, varianolar muňa gözlerini ýumýardylar.

— Ýakyn günlerde bizi ýeke oturylýan kameradan umumy kamera geçirjekmişinler — diýip, Ien täzelik aýtdy. Ýolbaşçylar indi syýasy dartgynlylyk birneme düşüşdi, şonuň üçin hem, bizi baş bölüme geçirmek mümkin öýdýän bolarly.

— Sen nähili pikir edýärsiň, bu howply dälmi? Howplardan goranyp bilmersiň…

— Ol howplar meniň başymdan çogup çykan ýaly bolup döküldi, dostum, bu ýerde, dogrusyny aýtsam, näme boljagyny bilemok. Bu ýerde Mossadyň bizi jezalandyrmaga ukyply bolan agentleriniň bardygynam hasapdan aýramok.

— Belki, dälileriň arasynda bardyr — diýip, men güldüm.

— Hawa, türmede biziň birnäçe doganlarymyz bar bolsa-da, şeýle bolmagam mümkin. Nämäniň nämedigini olar has gowrak bilýän bolmaklary mümkin.

Birnäçe günden soň, Ieni B bölüme geçirendiklerini bilip diýseň kanagatlandym. Birnäçe aý geçdi, Ien ikimizem, aramyzdan gyl geçmeýän dostlar bolduk. Ieniň türmeden çykanyna köp ýyllar geçenden soň, onuň ýerleşýän ýerini hemmelerden gizlinlikde saklan bolsalar-da, men onuň bilen aragatnaşyk sakladym. Ýöne ol wagt men Ien we beýleki terrorçylar bilen dostlugymyň özüme ters bolup çykjagy hakda pikirem etmändim.

10-njy bap

Ilkinji günlerde özümiň dostlaşan tussaglarymyň ýene biri Nikos Samsondy. Ol iňlisçäni gowy gürleýärdi we islendik sowatly adam ýaly, özüni abraýly saklaýardy. Dewidson ýaly, ol hem, köp sanly fylakismenoslardan tapawutlanýardy, şonuň üçin hem, onuň ýanynda bolmak maňa ýaraýardy. Nikos Samson hem öz gezeginde, maňa bolan ýyly duýgulary duýýardy. Onuň meniň gowy görýän Tavli (nardy) oýnumy oýnaýandygyndan başga-da, biz deň derejede onuň bilen syýasat we bolýan wakalar hakda gürrüň edýärdik. Geçmişdäki EOKA [21] harby-syýasy guramanyň agzasy, oňa jany-teni bilen wepaly bolan Nikos Kipriň Gresiýa haýal etmän birikdirilmegini talap edip çykyş edipdir. Kiprdäki 1974-nji ýyldaky pitneden soň, Samson EOKA-nyň edilen lideri hökmünde, gysga wagtlyk hem bolsa, diktator boldy. Tussaglaryň köpüsi we varianoslar «sekiz günlük eks-prezident» hökmünde öňküleri ýaly hormat goýýardylar. Geçen asyryň 50-nji we 60-njy ýyllarynda gorkyny we rehimdarlygy bilmeýän bu terrorçy britan harby gullukçylarynda we ýerli poliseýlerde gorky döretdi. Ine, sekiz onlugy geçen, ençe ýyllaryny Fransiýada sürgünlikde geçiren Samson özüniň gyzgyn söýgüli watanyna dolanyp gelmek isledi. Ýöne ol Larnakda uçaryň basgançagyndan düşmänkä, tussag edildi.

Ýönekeý grekler Samsony öýüne gaýdyp gelen uruş gahrymany hökmünde hormatladylar. Ol hatda türmede-de, hiç zada zar bolmady. Onuň dosty bolanym üçin men baş bölümiň içgysgynç diwarlaryny wagtlaýyn unudyp, onuň kamerasynyň kaşaňlygyndan lezzet alýardym. Onuň kamerasy ajaýyp suratlar bilen bezelendi, bu ýerde telewizor, radio we dynç alar ýaly, iki sany kürsi bardy. Men öz gözlerime ynanman, bu zatlara seredýärdim. Bu zatlar şeýle tebigy däldi, meniň Samsonyňkydan iki ädim aňyrdaky ýekelikde oturýan kamerama asla meňzeş däldi! Bu ýerde şokolad bilen miweler kemlik etmeýärdi, käwagt aýratyn ýagdaýlar üçin myhmanlar bilen bir çüýşe brendi içilýärdi. Meniň fransuz çilimlerini gowy görýändigimi bileni üçin Samsonyň özi diňe meniň üçin «Sitanesiň» üznüksiz getirilmegini ýola goýdy.

Her neneň ýagdaý bolanda-da, men hüşgärligi elden bermedim. Türme şertlerinde islendik adam aňsatlyk bilen haýsy hem bolsa bir «uly adamyň» «çeňňegine» düşmek örän aňsat bolýar. Men öz eskizlerim we çeken suratlarym bilen çilimiň bahasyny hasaplaşýardym. Men özümiň «ýaşaýyş serişdelerimi» şeýdip «gazanýardym»: fotoportretlerden çeper nusgalary çekýärdim we kalligrafik hat ýazyşy bilen tablisalara atlary we familiýalary ýazýardym. Samsonyň kömegi bilen mende zerur bolan materiallar näçe diýseň bardy. Ýöne men onuň milli çäkliliginden gorkýardym. Samson, elbetde, meniň britan raýatlygym hakda bilýärdi, ýöne iňlislere bolan ýigrenjini hiç haçan gizlemeýärdi.

— Sen sered-ä! — diýip, ol köýnegini galdyryp aýdýardy. Onuň bedeninde çuň ýara yzlarynyň ençesini görmek bolýardy. — Bu zatlaryň hemmesini iňlisler etdi. Onuň aly hezretlerine sag bolsun aýdýaryn! Men britan gizlin gullugyny göz öňünde tutýaryn. Olaryň hemmesi samsyklar.

— Olar näme, sizi gynadylarmy?

— Ýogsam, seniň pikiriňçe, men bu bellikleri nireden aldym? Ýöne olar menden hiç zat alyp bilmediler! — diýip, Samson gyşyk ýylgyryş bilen aýtdy.

Samsonyň sözlerine şübhelenmeli bolmady, ýöne wagtyň geçmegi bilen onuň nähili adam bolandygy meniň gulagyma degip başlady. Şeýdibem, tizara biziň gatnaşyklarymyz kesildi.

Tussaglaryň arasynda gijelerine Samsonyň kamerasynyň ýanynda gowusy aýlanmaly däldigini aýdýardylar. Bu türmeçileriň özleriniň berjaý edýän ýazylmadyk kanuny boldy. Bu wagtda Samsonyň ýanyna diňe saýlanylan adamlara barmaga rugsat edilýärdi.

Bir gün örän aýazly gijeleriň birinde varianoslar bizi öz dymyk kameralarymyza kowmazyndan öň, pejiň daşyna üýşüp, ellerimizi soňky gyzyl burçlara uzadyp otyrdyk. Aýaz hakyky türme gynamasydy. Her gün ertirine men şatlama sowukdan ýaňa sandyrap turýardym, agzymdan bug çykýardy. Günüň dowamynda ýylanmak, akla sygjak zat däldi. Günuzyn hereket etseňem, elleriň hem aýaklaryň barybir gyzmaýardy. Öňde ýene uzak gijäniň durandygy hakda pikirlenen badyňa, aklyň garaňkyraýardy, bedeniň gatap galýardy.

Men Panaýotosy gördüm-de, gyzzyrmadaky ýaly sandyrap durşuma, ony öz ýanyma çagyrdym. Ol ownuk ogurlyk üçin gysga möhletlik tussag edilen gelşikli ýaşajyk grekdi. Türmede ol gaty kynçylyk çekýärdi, ol öwrenişip bilmeýärdi, şonuň üçin men ondan gözümi aýyrmazlyga çalyşýardym-da, seredip ýörýärdim. Meniň rehimli hökmünde atlandyrylýanlaryň hatarynda bolandygym gümanady, ýöne men mydama tussaglaryň käbirlerine gapandaky mugt peýnire aldanmaly däldigini duýdurmaga çalyşýardym. Panaýotos Nikos Samsonyň kamerasy tarapdan aýagyny zordan ätdirip gelýärdi, şonuň üçin hem, şobada bilesigeliji garaýyşlaryň we beýleki tussaglaryň tolgunmaly pyşyrdylarynyň obýekti boldy.

— Biziň ýanymyza gel — diýip, men gaýtaladym. — Ot söndi, ýöne bu hiç zat ýokdan-a gowy.

Hiç kime seretmezden, Panaýotos oturgyjy alyp, ýumrugyny berk gysyp oturdy. Ol durky bilen sandyraýardy, şonda men onuň sowukdan sandyramaýandygyna düşündim.

— Näme boldy, Panaýotos? — diýip, men grekçe soradym, ýöne ýigit sönen oda seredip oturşyna dymdy.

Şondan soň, men Panaýotosa duş gelenimde, onuň soluk ýüzüni görenimde, mydama erbet bolýardym. Onuň gözleri ýygy-ýygydan gözýaşdan ýaňa çişýärdi, şol sebäpden hem, men onuň bilen gepleşjek bolanymda, ol ýüzüme seretmezlige çalyşýardy. Birazrak wagtdan bäri, ol Samsonyň kamerasyna her agşam bellenilen wagtda baryp başlady. Ol Samsonyň guly boldy. Bu barada her hili myş-myşlar ýaýrap başlady. Varianolar bir gezek Samsonyň kamerasynda ulanylan prezerwatiwleri ýygy-ýygydan tapýandyklaryny aýtdylar. Öz endigime eýerip, men her hili türme gybatlaryndan daşda durdum, ýöne Samsonyň özüme salyhatly gatnaşykda bolany üçin birnäçe wagtlap bu maglumata şübhelenip ýördüm. Mundan köp wagt geçmänkä, Samsonyň azatlyga çykaryna garaşyldy, şonda tussaglar onuň öz ýaş dostuna ýer, azatlykda «işjagaz» gözleýändigini gürrüň etdiler.

Her gezek Panaýotosyň gorky sebäpli agaran ýüzüni görenimde, ýürek bulanmadan ýaňa inim dyglap gidýärdi. Käwagt gahar bilen ýürek bulanmasy meni püre-pür doldurýardy. Ýöne Samsony boş eliň bilen alyp bolmaýardy. Ýekelikde ony ýeňip bolmaýardy. Muňa hatda menem düşünýärdim.

Iňlisçe gürleşýän tussaglar bilen ýola goýlan ýoldaşlyga we dostlukly gatnaşyklara garamazdan, türme barybir meni gaharly bolmaga mejbur edýärdi. Gyş gazaplydy, ýöne uzak dowam etmeýärdi. Irki bahar tomsuň yssy boljagyny öňünden habar berýärdi. Türme jaýlaryndaky dymyklyk gyşyň aýazyndan az derejede gynaýjy däldi. Eger sowukdan tussaglar ukuçyllyga we gowşaklyga düşýän bolsalar, onda yssy dowzahy ody ýakýardy. Höwesler kem-kemden tutaşyp başlady, şeýdibem, çaknyşyksyz we ýumruklaşmasyz ýekeje günem geçmeýärdi.

Käbir uruşlar ýarym aýlawdan başlanýardy-da, ýyldyrym çaltlygynda ählumumy gyrlyşyga öwrülýärdi. Şonda hemmeler hemmelere garşy söweşýärdiler. Kimdir biri öz ýerinde oturmaýar, geplenmeli däl adama gödek gepläpdir ýa-da aýtmasyz bir zat aýdypdyr. Şonda bahananyň üýtgeşik bir ähmiýetem bolmaýardy. Adatça grekler bilen araplaryň arasynda syýasy temalarda çaknyşyklar bolýardy-da, munuň ýaly häsiýetdäki ýumruklaşmalara beýlekilerem çekilýärdi. Bu iş maňa ýaraýardy. Aý, bolýar-la, ýogsam, men görkümi ýitirýärin öýdýärdim. Bir gezek bölümdäki atmosfera ir ertirden elektrikleşdirildi. Günortana golaý sögüşmeler we jynsparaz ýaňsylar görnüşindäki el-aýak ýazmalar iki tarapdan hem, köp gatly gödek sögüşmelere öwrüldi. Soň araplaryň baştutany birden, alaga-da, grekleriň birini urdy. Ýumruklaşma başlandy. Içki howluda goýy tozan göterilip, howany gaplady, çagylyň üstüne gan döküldi. Meniň kelläme adrenalin urdy.

Bu ýumruklaşma maňa degişli däldi, ýöne urşanyma welin, diňe şatdym. Maňa kimi uranymyň tapawudy ýokdy: prosesiň özi maňa ýaraýardy. Bir däli kellämi nyşana alyp, yzymdan meniň üstüme hüjüm etdi. Egnimiň üstüne ol uçup diýen ýaly geldi. Yza seredenimde, men ony gördüm. Ol meniň üstümde duran ýerinde syrtaryp, urmaga synanyşyp durdy. Men ondan öňürdip, burnuna ýumruk bilen urdum, mundan soň hem, ony diwara sürtüp başladym. Däliniň gany meniň ýüzüme syçrady. Ol äpet, akmak hem gaharjaň oglandy. Ol güýjüni jemläp, ýene meniň üstüme hüjüm etdi. Men onuň garnyma urjak urgusyna döz gelmek üçin garnymy gatatdym we gaplaňyň penjesini gözüne dürtdüm. Ganly uruş täze güýç bilen dowam etdi. Türmede elýeter ýaraglaryň ähli görnüşleriniň — päkileriň, pyçaklaryň, dubinkalaryň nireden peýda bolandygy belli däldi. Birden atyşyk başlandy. Goşun bölümleri ýetişip geldi. Biziň daşymyzy gurşap aldylar, maýyp bolanlary türme keselhanasyna alyp gitdiler, galanlary bolsa bütin gün kameralara gapyp goýdular.

Bir gezek, bu uruşdan köp wagt geçmänkä, ertirlik naharynda meniň ýanyma Endi goşuldy. Meniň ýekelikde oturylýan kameram gaty erbet gaharymy getirip başlady, Endi hem, muny öňünden duýdy.

— Toni, näme üçin seniň yzyňdan hiç kim gelmeýär?

Men öz naharymdan ünsümi sowdum-da, Endä seretdim.

— Hiç kimiň gelmeýändiginiň sebäbi, mende hiç kimim ýok, dostum — diýip, men ýylgyran ýaly edip jogap berdim. — Umuman, sen näme hakda gürrüň edýärsiň?

— Maýkl Raýt atly bir ýigit bar…

— Maýkl Raýt? — diýip, men Endiniň sözüni böldüm. — Bu at maňa tanyş. Ol irlandiýalymy?

— Hawa, ol Belfastdan. Ol nähilidir bir ýygnak topary bilen gelipdir. Adamzada ýagşylyk edýän bir zada meňzeş, düşünýärsiňmi? — Men başymy atdym, Endi sözüni dowam etdirdi. — Toni, eger yzyňdan hiç kim gelmeýän bolsa, onda näme üçin sen Maýkl bilen duşuşmaga razy bolmaly dälmişiň?

Biz birazrak wagtlap sessiz oturdyk.

— Men oňa sen hakda gürrüň berdim — diýip, Endi ýene gürrüňe başlady. — Ine, ol seniň bilen duşuşmak isleýändigini ýazypdyr.

Men birneme tolgundym. Bu oňa nämä gerek bolduka? Gyzykly zat.

— Ýok, men hiç kim bilenem duşuşmak islämok. Ýöne, dostum, elbetde, sag bol.

Biz temamyzy üýtgetdik.

Birnäçe gün geçenden soň, men hat aldym. Şu wagta çenli türmä maňa hiç kim hat ýazanokdy. Ilki men gaty güýçli begendim, ýöne tizara konwertiň ýüzündäki hatyň nätanyşdygyna ene-atamyňky däldigine düşündim. Men gyzyklanyp, şobada konwerti açdym. Hat şol oglandan, Maýkl Raýtdan bolup çykdy. Bu dostlukly, mähirli we paýhasly hatdy. Men ony, her bir sözüni açgözlülik bilen okadym. Hakyky gürleşmelerden mahrum bolan adam hökmünde, bir gezek, iki gezek hem okap goýmadym. Hatyň manysy düşnükli hem ýönekeýdi. Maýkl öz niýetini gizlemäge çalyşmandyr. Ol Isa bolan söýgüsiniň hatyrasyna meniň bilen duşuşmak, dosty hökmünde gelip görmek isleýändigini ýazypdyr. Meniň gülkim tutdy. Nähili akmaklyk! Şeýle-de bolsa, ol mende gyzyklanma döretdi. Onuň teklibinde hiç hili erbet zat ýok ýalydy. Eger ol bu porsy ysly ýylan ketege gelmäge ýaltanmasa, onda maňa ony hiç bolmanda bir gezek kabul etmek gerek. Duşuşykdan degerli hiç zat çykmasa-da, mende türmäniň adaty durmuşyndan ýarym sagatlyk ünsümi bölme mümkinçiligi, belki-de, şokolad ýa-da gelýänler üçin işleýän aşhanadan içer ýaly miwe içgisini alma mümkinçiligi döreýär.

Umuman, men duşuşmaga razy boldum. Soňky penşenbe güni variano meni duşuşylýan otaga alyp gitdi. Jaýyň içinde türmäniň tutuş özi we ondaky hemme zatlara siňen dymyk ys bardy. Bir zat gowudy: gapy açylanda, arassa howanyň akymy duýulýardy, üstesine-de, penjireden gün şöhle saçyp durdy. Kimdir biri bilen duşuşýandygym baradaky pikirden ýaňa, özümde birhili tolgunma meňzeş bir zat duýandygyma haýran galdym. Variano yşarat bilen maňa insizden gelen uzyn agaç stoluň başynda oturmagy buýruk berdi. Tussaglara stoluň bir tarapyndan, olaryň yzlaryndan gelen adamlara bolsa, beýleki tarapyndan hyzmat edýärdiler. Maýkl Raýt entek ýokdy. Duşuşyk otagy goh edip oturan greklerden we olaryň ýanlaryna gelen adamlardan — aýallardan, çagalardan, dostlaşan gyzlaryndan we ene-atalardan doludy. Adaty durmuşda ýaşaýan adamlary görmeklik maňa birgeňsi bolup göründi. Olaryň ýanlarynda men özümi ýigrenji duýdum, olaryň arasynda meniň üçin ýer ýokdy.

Birden men özümiň bakjalykdaky garantga meňzeşdigimi gaty güýçli agyry bilen duýdum. Meniň görnüşim öz jenaýatlaryma şaýatlyk edip, özi hakda gürrüň berýärdi. Ýöne Hudaýdan gorkýan Maýkla menden näme gerekkä? Gitdigiçe köp gaýgylanyp we gynanyp oturşyma, ýerimden turup, yzyma gitmegiň pikirini eden wagtymda, gapyda irlandiýalyny gördüm: uzyn boýly, sakgally bir adam göni maňa tarap ugrady. «Bu samsyk kimkä?» — diýip, men onuň öwşün atyp duran ýylgyrşyna seredip pikir etdim. Onuň egninde balak we ütüklenilmedik örän gysga ýeňli üstünden goýberilen köýnegi bardy.

— Toni! — diýip, ol demirgazyk Irland çalgyrtlygy bilen gürledi-de, öňküsi ýaly ýylgyryp durşuna, maňa elini uzatdy. — Siziň bilen tanşanyma örän şat. Meniň bilen duşuşmaga razy bolanyňyz üçin sag boluň. Men siz hakda gaty köp zat eşitdim.

Men şobada üşerildim, ýöne elimi uzatdym. Maýkl elimi garbap alyp, ony duýgy bilen silkeledi. Munuň ýaly gyzgyn salam meni has-da üşerilmäge mejbur etdi. Men özümde endige öwrülen gaharyň tutaşyp başlanyny duýdum.

Maýkl ýylgyrmagyny dowam etdirip, garşymda oturdy. Görnüp durşuna görä, ol meni gynaýjy ýagdaýa düşürdi.

— Toni, men bu ýere dost hökmünde geldim — diýip, ol aýtdy. — Men size wagyz etmekçi däl… — diýende, men oňa ýigrenç bilen seretdim. — Meni bu ýere Isa Mesihiň söýgüsi alyp geldi. Biziň ýygnagymyzda, sizi her ýol bilen goldamak isläp, siziň üçin doga edýärler — diýip, Maýkl sözüni dowam etdirdi.

Şu wagta çenli ýekeje janly-jandar hem, meniň bilen munuň ýaly gürrüň etmändi. Men näme diýjegimi bilmedim, ýöne oňa ynanyp bilmejekdigimi duýdum. Gazap meni içimden ýakyp başlady. Birazrak wagtlap biz ümsüm oturdyk. Bu oglan nirä burnuny sokýarka? Oňa menden näme gerekkä? Biziň ýanymyzda stoluň başynda oturan grek ene-atasy bilen hoşlaşdy. Hoşlaşanda, ejesi ony gujaklady-da, gapa çenli möňňürip gitdi. Meniň ene-atam hiç haçanam meni görmek üçin munuň ýaly dowzahly ýylan ketege gelmezdi! Olara, umuman, meniň şu wagt nirededigim bir bellimikä? Şol wagt üstümden şeýle bolgusyz pikirler guýuldy welin, men Maýklyň aýdýan zatlaryny eşitmedimem. Bu oglan, hiç bolmanda, bu ýere gelmäge ýaltanmandyr. Belki, ony birazrak ugruna kowup görmelidir? Eger ol gaharymy getirip başlasa, saçyndan tutaryn-da, kellesini stola uraryn.

Men Maýklyň ýaňramasyny beren soraglaryna jogap berjek hem bolman, hatda onuň ýüzüne-de seretmän diňledim.

— Toni, men siziň bilen ýene duşuşmak isleýärin. Belki, indiki hepdede duşuşarys? Näme diýýärsiňiz? — Men näme diýjegimi bilmän, ýöne bir tassyklaýjy äheňde başymy atdym. — Goý, Hudaý size ak pata bersin, Toni. Tizara siziň bilen duşuşarys diýip umyt edýärin.

Men duran ýerimden onuň yzyndan seretdim.

— Samsyk — diýip pikir etdim-de, çalaja seslenip, öz durmuşymy näletledim.

Şeýle-de bolsa, indiki penşenbe güni ýene Maýkly kabul etmäge razy boldum. Üçünji we dördünji hepdede men birden onuň akmak ýylgyryşyny görmäge sabyrsyzlyk bilen garaşýanyma düşündim. Ol meniň üçin daşky dünýä bakyp duran penjire boldy. Maýkl meniň bilen adaty zatlar hakda gürrüň etdi: agşamyň sergin howasynda garpyzdan lezzet almak, Nikosiýada açylan ilkinji «Deýri kuin» [22] we ş.m. hakda gürrüň etdi.

— Ah, gamburgerler, gamburgerler! Ondan nähili köp wagt geçdi… — diýip, men ýylgyrdym.

— Men bolsa, bu ýerde grek kofesine öwrenişip bilemok — diýip, Maýkl güldi. — Olardan ýaňa aklym kütelip barýar! Ýöne obadaky kiçijik kafejikleri gowy görýärin. Olara bu ýerde «kafeneions» diýýärler, şeýle gerek? — Men onuň kyn grek sözlerini aýtjak bolup dyrjaşyşyna ýylgyryp, başymy atdym. — Ýerli garrylar adatça juda mylakatly bolýarlar. Men olara «Gowy tohum» kalendaryny paýlaýaryn — diýdi-de, ol jübüsinden bir kalendar çykardy. — Seret, nähili ajaýyp suratlar we her gün okar ýaly, Mukaddes Kitap aýatlary bar — diýip, Maýkl maňa bir-iki sanysyny okap berdi.

Maýklyň täzeliklerini we gürrüňlerini eşidip, men azatlykda bolmagyň näme ekendigini ýadyma salyp başladym. Maýkl «azatlyk» sözüni ýygy-ýygydan aýtdy, ýöne onuň «azatlygynyň» türmelere we kameralara hiç hili dahyly ýokdy. Ol «Mesihdäki azatlyk» hakda gürrüň etdi. Men ondan bu hakda soramadym, ol hem, özüniň wagyz etmejekdigine beren sözünde durdy. Gürrüňdeşligiň dowamynda ol adaty ýagdaýda geçen hepdede öz durmuşynda Rebbiň eden zatlary hakda bellikleri aýtdy. Öz ýygnagynda bolup geçen zatlar hakda gürrüň berende, özüniň Troodos dagynda gurnan ýaşlar lageri hakda aýtdy. Maýklyň öz ýygnagy baradaky ýaňramalaryna çydamaly bolýardy. Ýöne, umuman, maňa beýleki adamlaryň ýaşaýyşlary hakda diňlemeklik ýaraýardy. Şeýdip, Maýkl maňa hakykat bilen baglanyşygy kesmezlige kömek etdi.

Maýkl meni diňe bir öz saparlary bilen goldamady. Hepdede bir gezek özi maňa hat ýazdy, şeýle hem, imandaş adamlaryndan hat ugratdy. Men onuň hatlaryny nebsewürlik bilen okadym. Soň ol maňa kitap ugradyp başlady. Ilki ilkiler kitaplarda näme hakda ýazylandygynyň meniň üçin tapawudy ýokdy, men ýöne bir okamakdan lezzet alýardym. Türmede gözüme ilen kitaplaryň we žurnallaryň köpüsi pornografiki mazmunlydy. Men bolsa, hakyky, çynlakaý zatlary isleýärdim.

Indiki alty aýyň dowamynda Maýkl, käwagt bolaýmasa, her penşenbe güni meniň ýanyma gelip durdy. Her gezek meniň ýanymdan gitjek bolanda, ol doga edýärdi. «Akmak akmak bolýar-da, samsyk ýaly, gözlerini ýumup, edil Hudaý, dogrudanam, eşidýän ýaly, boşluga bir zatlar diýýär» — diýip, men pikir edýärdim.

Eger penşenbe güni Maýklyň özi gelip bilmese, onda özüniň ýerine başga birini iberýärdi. Bir gezek şeýle bir gowuja Waleri atly garry mama geldi. Onuň batyrlygy meni haýran galdyrdy. Munuň ýaly ýylan ketege gelmäge, ýürek etmek gerek. Ýöne Waleri mamany, edil Maýkl ýaly, Mesihiň söýgüsi herekete getirýärdi. Onuň mylaýym, enelik nesihatlary maňa uly lezzet berýärdi. Başga bir gezek Maýkl Riçard Noksy iberdi. Men ony hatlaryň üsti bilen eýýäm tanaýardym. Ol köp ýyllaryň dowamynda Liwanyň paýtagtynda, Beýrutda, missionerçilik edipdi, şonuň üçin Ýakyn Gündogaryň wakalary hakda gürrüň edenimizde, biziň birikme nokadymyz bardy. Onuň gürrüň beren zatlary meniň Liwanda janpena bolup işlän wagtymdaka asla meňzeş däldi. Men onuň batyrlygyna hormat goýdum. Ýewropaly adama Ýakyn Gündogarda ýaşamak, aýratynam, aýalyň hem çagalaryň bilen ýaşamak, aňsat däldi. Ýöne Riçard hem, edil Maýkl ýaly, hiç zada seretmezden, ikisiniňem aýdyşlary ýaly, Hudaýyň söýgüsi sebäpli, adamlara kömek etmäge çalyşýardylar.

Ol wagtlar men muňa düşünmeýärdim, ýöne nähili hem bolsa, bir ýol bilen Maýklyň we onuň dostlarynyň özüme aýdýan zatlaryna kem-kemden gulak asyp başladym. Olar meniň şu wagta çenli tanan adamlaryma düýbünden meňzeş däldiler. Olar meniň bilen, dogrudanam, gyzyklanýardylar. Men munuň sebäbine asla düşünmeýärdim. Düýbünden nätanyş adamlar, dogrusyny aýtsam, mynasyp bolmadyk adama beýle dostluk söýüjilik görkezýärler. Meniň özümem, dogrudan-da, olar bilen duşuşyga we olardan gelýän hatlara sabyrsyzlyk bilen garaşýardym.

Şeýle-de bolsa, fylakide geçiren alty aýym meniň aňyma täsirini ýetirmän bilmedi. Öňki durmuş maňa hiç kime ynanmaly däldigini we mydama hüşgär bolmalydygyny öwredipdi. Ine, indi-de, men özümiň täze dostlaryma garaşly bolmagy islämokdym. Bu barada köp pikir etdigimçe-de, men köp derejede şübheli boldum. Bir gün penşenbe güni, 1990-njy ýylyň 3-nji maýy güni, ertir bilen krowadymda ýatan ýerimde, men Maýkl hakda pikir etdim. Men eýýäm ol hakdaky erbet pikirler bilen oýanypdym. Ol menden näme isleýärkä? Ol, aslynda, näme gazanjak bolýarka? Onuň maňa iberen kitaplary poluň üstünde tertiplije dur. Öňräk ol maňa Mukaddes Kitap sowgat berdi, ýöne men oňa elimi-de degremok. Bir-iki setirini okadym-da, bar gyzyklanmamy ýitirdim. Ol diňe meniň beýnimi ýuwýar. Ine, bolany şu. Ol meni özüniň şübheli sektasyna çekjek bolýar. Ol meni beýle mekir usul bilen manipulirlemäge nädip het edip bilýär? Ol meniň bilen azatlyk hakda gürrüň edip, meni erkin ýaşaýyş hakdaky gürrüňleri bilen öjükdirmäge nädip het edip bilýärkä? Şol wagt, garaşylmadyk ýagdaýda, tussag edilmezimden bir hepde öň onuň adynyň aýdylany ýadyma düşdi. Indi bolsa, ol türmede meniň üstümden gülýär. Aslynda ol kimmiş? Bu duşuşyklaryň soňuna çykmak gerek. Meniň üstümden gülenleri besdir!

Şunuň ýaly pikirler ir ertirden meniň kellämde çüýlenen ýaly bolup durdy. Bu gün men Maýkl bilen gowuja gürleşmeli. Eger ol dil ýaryp, menden, aslynda näme isleýändigini aýtmasa, onda men ony ýerinde oturtmaly bolýaryn.

Günortanlyk naharyndan soň, duşuşyk otagyna baranymda, gahar eýýäm meni bogup durdy. Men stoluň başynda Maýkla garaşyp otyrdym, içimde gazap gaýnap durdy. Tussag grekleriň yzlaryndan gelen ýakynlarynyň ýaňramalary, adatdakysy ýaly, meniň jynymy atlandyrýardy, ýöne bu gün men bar ünsümi Maýkla bolan duşmançylykda jemläpdim. Ol nirä ýok bolduka? Näme üçin gijä galýarka? Hatda şu wagtam, meni manipulirleýärmikä?

Ýöne, ine, gapy açyldy-da, içeri Maýkl Raýt girdi. Onuň ýüzünde, agzyny gulagyna çenli ýetirip duran şol akmak ýylgyryş bardy. Men özümi öz pidasyna garaşyp düýrlenen ýylan ýaly duýdum. Ähä, ine, ýylanyň ýyldyrym çaltlygynda halka ýaly bolup, öz pidasyny basyp alşy ýaly, göni ýatyryp biljek oljam şu. Men eýýäm hümürdäp, oňa gargynýardym. Oturgyjy süýşürende, Maýkl meniň dartgynlylygymy görmän bilmedi, şonuň üçin şobada agraslandy, ýüzündäki ýylgyryş gaýyp boldy.

— Toni, näme boldy? Näme boldy? — diýip, ol aladaly sesi bilen sorady.

— Maýkl, sen näme üçin bu ýere gelýärsiň? — diýip, men duşmançylykly soradym. — Siziň hemmäňize menden näme gerek?

Maýkl oturgyjyň arkasyna özüni oklady-da, maňa asuda seretdi. Şol wagt men, dogrudanam, ony urmak isledim.

— Toni, men bu ýere Isa üçin gelýärin — diýdi-de, ol bir zada garaşýan ýaly dymdy. Oňa elimi uzadyp, ýüzüni stoluň tagtasyna patlatmak aňsadyň aňsadydy. — Isa seni söýýär, Toni.

Men özüme gargadym. Maýkl gorkýan adamlardan däldi.

— Hudaý saňa meniň üstüm bilen ýüzlenmek isleýärmikä diýýärin.

«Geläýdik öýdýän — diýip, men pikir etdim. — Ine, muňa «beýni ýuwmak» diýilýär».

— Men seniň ýanyňa Onuň söýgüsini görkezmek üçin gelýärin. — Maýkl göni meniň gözlerime seretdi. — Isa seni häzirki bolup ýören türmäňden çykarmaga-da ukyplydyr — diýip, ol aýtdy.

Hawa, şu hem meni ezýär-dä! Men gözenegiň aňyrsyndakam, ol nädip, meniň bilen azatlyk hakda gürrüň edip bilýärkä? Oňa ýaňramak gowy, ol bu ýerden islän wagty turup gidip bilýär.

— Bol, Maýkl! — diýip, men arladym. — Isanyň meni bu ýerden nädip alyp çykjakdygyny maňa gürrüň ber. Hawa, seniň pikiriňçe, Ol meni nädip alyp çykar? Eger, aslyýetinde ýok bolsa, sen nädip, Hudaý hakda lakgyldap bilýärsiň? Sen haçan hem bolsa, bir wagt şol Isa duş geldiňmi, Ony gördüňmi?

Men gödek hem ýigrençli äheňde gürläp, Maýklyň üstüne sorag baryny ýagdyrdym, ýöne Maýkl sarsmadam. Ol hiç zatdan gorkmaýardy. Ol näme üçin gitmeýärkä? Ol näme üçin meni taşlamaýarka? Ol hatda menden gorkanogam! Ol meniň özüni ýüzugra öldürjegimi gaty gowy bilýär ahyry. Maýkl meniň soraglaryma tertip boýunça jogap berip başlady. Menem ony urmaga het edip bilmedim.

— Ýok, Toni — diýip, ol ynamly gürledi. — Sen mamla däl, men Isa duş geldim.

Men ýüzümi hyrsyzlandyryp, ynamsyzlyk bilen Maýkla seretdim, ýöne ol biynjalyk bolman dowam etdirdi.

— Maňa Isa Mesih hakdaky hakykaty çagakam ejem bilen kakam gürrüň berdi. Men ýygnagyň ýanyndaky ýaşlar klubyna gatnadym-da, bu Adam — Hudaýyň Ogly Isa hakda has-da köp zat bildim — diýip, ol sözüni dowam etdirdi. — Mukaddes Kitapda aýdylyşy ýaly, eger diliň bilen Isany Rebdigini yglan etseň, ýüregiň bilen Hudaýyň Ony ölümden direldendigine iman etseň, onda halas bolýarsyň. Men şunuň bilen hem meşgullanýaryn. Men Isa özüm üçin gaty gymmatbaha töledi diýip hasaplaýaryn.

— Nädip? — diýip, men Maýklyň sözüni böldüm.

Men günäkär adamdym. Men ölüme mynasypdym, ýöne Hudaýyň söýgüsini tanap bagyşlanarym ýaly, Isa haçda meniň deregime ölüp, günälerimiň hemmesi üçin Öz ganyny döküp töleg töleme kararyna geldi.

Onuň garşysyna çykýan ýaly, men ýigrenç bilen hahahaýlap güldüm.

— Diýýäniň näme? Sen çagadyň, şonuň üçin nädip, özüň ölüme mynasypdygyň hakda pikir edip bildiň? Sen şonda bir zat goýup jedelleşip, erbet bir iş edensiň diýip gorkýaryn.

Maýkl öňe egildi:

— Mukaddes Kitapda aýdylyşy ýaly, hemmeler günä edip, Hudaýyň şöhratyndan mahrum boldular. Biziň hemmämiz günäkär, Toni, hemmämiz. Ýöne bizde erbet bilen gowyny saýlamaga hakymyz bar. Biz hatda çagakagam, Hudaýyň erkini berjaý etmeýäris. Özüňiň erbetlik edýändigiňe, günä edýändigiňe, seniň özüň gaty gowy düşünýärsiň. Menem, özümiň erbetlik edýänime, günä edýänime gaty gowy düşünýärin…

— Hawa, şonda näme bolýar? Hany, Maýkl, içiňi döküber! — diýip, men gödek aýtdym.

Maýkl men tarapa egildi:

— Hudaý seni ýaratdy, Toni. Ol älemi we onuň içindäki zatlaryň hemmesini ýaratdy. Ol biziň hakyky Atamyz. Şeýle-de bolsa, Ol mukaddes hem kämil bolany üçin bize, günäden we ýalançylykdan doly bolanlara, seredip bilmeýär. Ine, biz näme üçin Ondan aýra ekenik.

Men gahar bilen Maýkla çiňerilip seretdim, ýöne bu ony jinnek ýalyjagam gorkuzmady.

— Men entek juda kiçijikkäm, Hudaýyň bizi hakykatdan söýýändigine, sebäbi Onuň biziň Atamyzdygyna düşündim. Biziň erbetlik edendigimize we ýazyklylygymyza garamazdan, Ol biziň bilen gatnaşykda bolmak isleýär. Ine, näme üçin Ol Öz Ogluny ýere goýberen eken. Isa biziň aramyzda ýaşap, biziň deregimize hem, ölmelidi. Isa ynsana öwrülen Hudaýdy.

Maýklyň söýýän Ata hakdaky gürrüňleri meni has-da gaharlandyrdy. Onuň gürrüňleri meni öz ene-atamyň maňa dönüklik edendiklerini ýatlamaga mejbur etdi. Maýkl meniň pikirimi okaýan ýalydy.

— Toni, adamlar mydama oňaýsyzlyga salyp bilýärler. Seniň ene-ataň, dostlaryň, gyzlar. Meniňem seni oňaýsyzlyga salmagym ahmal. Göz öňüne getirip gör, bir hepdeden soň, sen maňa garaşýan bolsaň-da, men seniň ýanyňa duşuşmaga gelmeýärin! Onda-da, bu ýerde meniň günäm bolmaýar. Mysal üçin men ýolda maşyn dyknyşygyna duş gelýärin. Ýöne sen barybir men seniň tamaňy ödemedim hasaplarsyň.

— Hawa, soň näme?

— Hudaý hiç haçan saňa beýle etmeýär. Ol seni gaty gowy görýär. Mukaddes Kitapda Hudaýyň Özi seni taşlamajakdygyna we terk etmejekdigine söz berýär.

Bu meni sem bolmaga mejbur etdi. Aýdara zat ýokdy. Men gygyrmazlyk üçin dodagymy dişledim. Men ýene gahardan ýaňa sandyradym.

— Bolýar, Maýkl… Eger Ol bar bolsa we meni söýýän bolsa, onda şu wagt nirede? Bu hapaçylygyň içinden çykyp bilmedik wagtym, näme üçin Ol maňa kömek etmeýär?

— Hudaý seniň ýüregiň gapysyny kakýar, Toni, onda-da, bireýýämden bäri kakýar… meniň üstüm, Waleri doganymyzyň üsti, Riçardyň üsti we öz tanşan doganlaryň hemmesiniň üstleri bilen kakýar. Ol saňa seniň Özüni tanamagyňy nähili isleýändigini aýtmaga çalyşýar. Ine, Mukaddes Kitabyň näme diýýändigine gulak as. Ol Ýahýanyň Hoş Habarynyň 3-nji babynyň on altynjy aýadynda: «Çünki Hudaý dünýäni köp söýýänligi üçin, Ogluna iman edenleriň hiç biri heläk bolman, ebedi ýaşaýşa gowuşsyn diýip, Özüniň ýekeje Ogluny berdi» diýilýär. — Maýkl dymdy.

— Ebedi ýaşaýyş? Men ony başyma ýapaýynmy? Men öz durmuşymy ýigrenýärin.

— Seniň öz durmuşyňy ýigrenýäniň sebäbi, sen azatlykda däl-de, tussaglykda — diýip, Maýkl jogap berdi.

Gelýädik, ol ýene azatlyk hakda gürrüň edýär. Oňa almytyny bermeli: ol maňa elini salgamady.

— Ýöne sen meniň soragyma jogap bermediň, Maýkl — diýip, men igendim. — Eger seniň kämil Hudaýyň meni şeýle söýýän bolsa, onda näme üçin maňa görünmeýär? Näme üçin Oňa sende, Riçardda we Waleri mamada gizlenmek gerek? Ol näme, gorkýarmy? Meniň göwnüme bu ýeterlik derejede ýiti akylly sorag ýaly bolup göründi. Maýkl oturgyja arkasyny berip, birazrak pikirlenip durdy.

— Hawa, men saňa düşündim — diýip, Maýkl asuda hem ynamly gürledi. — Toni, eger Hudaý şu ýerde, otagyň içinde peýda bolsa, sen şobada poluň üstüne ýazylarsyň. Sen gaty erbet gorkardyň, hatda Oňa seretmäge çalşybam bilmezdiň. Şonuň üçin hem, Ol sen Hudaýyň ýanyna baryp we Ony tanap bileriň ýaly, Isanyň üsti bilen barmagyň üçin Isany iberdi — diýip, Maýkl sözüni tamamlady.

Men onuň aýdan zatlarynyň hemmesine düşünmäge synanyşmadymam. Men entegem, ony duzlamaga we ejizletmäge çalyşýardym.

— Men seniň Hudaýyňsyzam, durmuşymy erbet ýaşamadym. Ol näme üçin häzir maňa eglişik edýärkä, sen nähili pikir edýärsiň? Bol, Maýkl, meniň şu soragyma jogap ber!

Men güýjümde baryny edip, ýumrugym bilen stola urdum. Variano şobada tisginip gitdi-de, ylgap geldi, ýöne Maýkl ony köşeşdirmek üçin elini galdyrdy. Şeýle-de bolsa, ol menden gözüni aýyrmady.

— Bütin ömrüň dowamynda sen kalbyňda wakuum duýduň, ony islän zadyň bilen doldurmaga çalyşdyň, ýöne gerek zat bilen doldurjak bolmadyň — diýip, Maýkl söze başlady. — Sen şol wakuumy kun-fu, buddizm, professional janpenanyň şöhraty, seks, neşe, gahar, zorluk… bilen doldurmaga çalyşdyň. Bu zatlaryň hijisem, saňa islän kanagatlanmaňy getirmedi. Diňe seniň synanyşmadyk bir zadyň — Isa Mesih galdy. — Indi Maýkl stoly ýumruklady. Ol joşgunly hem ruhubelent gürledi. Onuň elinde bir topbak açar bardy. — Toni, bir minutlyk pikirlenip gör, şu açarlar seniň kameraň açarlary. Göz öňüňe getir, men olary saňa berýärin, senem bu gün gije, türmeçileriň hemmesi irkilende, gaçyp bilýärsiň.

Ol näme biderek zatlary aýdýar!

Maýkl dowam etdirdi.

— Göz öňüne getir, sen türme diwaryna dyrmaşyp çykyp, türkler tarapa geçýärsiň, soň hem, adadan gaýyp bolýarsyň. — Maýkl çiňerilip, maňa seretdi. — Sen özüňi azat adam hasaplarsyňmy? — diýip, ol sorady.

— Bu nähili akmak sorag? — diýip, men gygyrdym. — Elbetde, men azatlykda bolýaryn ahyry. Näme hakda gürrüň edýärsiň?

— Ýok, Toni, sen azat adam bolmarsyň — diýip, Maýkl ýene ýylgyrdy. — Sen azat adam bolmaýarsyň, sebäbi şol Toniligiňe galýarsyň. Sen saçyňy goýşuňy, geýmiňi, bankdaky puluň möçberini we ýaşaýan ýeriňi üýtgedip bilersiň. Sen özüňdäki köp zatlary üýtgedip bilersiň, ýöne sen hemişe şol bir Toniligiňe galarsyň. Sen bütin ömrüňe goýberen şol bir ýalňyşlyklaryňy goýberer ýörersiň. Geçmişiň soňuna çykmak saňa başartmaz, öňki günäleriň hemmesini ýuwmak başartmaz. Sen bütin ömrüňe zalym hem gaharjaň bolarsyň. Sen birazajyk köşeşip bilersiň, ýöne çetiňe degsem, öňkiň ýaly, ýarym aýlawdan ot alyp başlarsyň. Bu zatlaryň hemmesi seniň öz ýüregiňe Isany salmandygyň sebäplidir. Sen öz durmuşyňdan nägile. Hudaýa tarap öwrülýänçäň, mydama şol betbagtlygyňa, şol ýalňyzlygyňa galarsyň.

Men edepsizlik bilen nähilidir bir bolgusyz zat arkaly, onuň sözüni böldüm, ýöne Maýkl sözüni dowam etdirdi.

— Sen bu ýerden çykyp hem gaty köp pul gazanyp, ajaýyp jaý gurnup bilersiň, onuň içinde altyndan unitaz goýup, aňrybaş modaly maşyny satyn alyp, hatda maşgalaly hem bolup bilersiň, ýöne men saňa aýdýaryn, sen şol Toniligiňe galarsyň. Bu zatlaryň hijisem, saňa hakykatdan mätäç bolan zadyňy berip bilmez. Eger şu gijäniň özünde janyňy alsalar näme, Toni? Saňa puluň kömek edermi? Ýekeje-de kömek etmez! Eýýäm saňa hiç zat — maşgalaňam, dostlaryňam, seni bütin ömrüňe gurşap duran zatlaryň hijisem kömek etmez. Seni hiç zat halas edip bilmez. — Maýklyň maňlaýynda der damjalary peýda bolup başlady. Ol sözüni dowam etdirdi. — Bu zatlaryň hemmesi neşäni ýatladýar. Ol saňa wagtlaýyn lezzet berýär, ol saňa özüňi bagtyň çür depesinde durmagy duýmaklygy wagtlaýynça berýär, ýöne seni hiç zat halas edip bilmeýär, hiç zat saňa hakyky kanagatlanmany berip bilmeýär. Toni, maňa gulak as — diýip, Maýkl uludan dem almak üçin dymdy. — Ine, Mukaddes Kitapda näme ýazylypdyr: «Şeýlelikde, eger Ogul sizi azat etse, onda hakykatdan azat bolarsyňyz».

Bu jümle — «Şeýlelikde, eger Ogul sizi azat etse, onda hakykatdan azat bolarsyňyz» — ömürlik ýadymda galdy. Şol pursatda men öz ellerimiň «towuk ten» bolanyny duýdum.

Bäş minutdan soň, duşuşygyň gutarýandygyny duýdurýan jaň kakyldy. Maýkl mende düşünmäni görjek boldy, ýöne öňkim ýaly gaharlandym we muny oňa görkezmek isledim. Men onuň düşünjesini weýran etmäge ukyply bolan delili entegem tapaýjak ýaly bolup otyrdym, ýöne ol öňe eglip we göni gözlerime seredip, maňa, ine, näme diýdi:

— Oňa iman eden her bir adam, Toni, her bir adam… Iman etmek — ine, seniň etmeli ýeke-täk zadyň. Isa seniň deregiňe hemme zady etdi. Ol saňa ýol açyp berdi, şonuň üçin sen öz günäleriňe toba edip bilersiň, Hudaý hem, seni bagyşlaýar. Men saňa dini dessur hakda we ikiýüzli dindarlyk hakda gürrüň beremok. Men Hudaýyň halas etme işine iman etme hakda gürrüň berýärin. Seniň bar etmeli işiň — bu iman edip, Hudaýyň sowgadyny kabul etmekdir.

Limassolda bir agşam eli bir çüýşe şeraply wagyz eden ýaş köçe wagyzçysy birden ýadyma düşdi.

— Toni, sen ozal maňa rahatlanma ýoly, kun-fu söweş sungatynyň ýoly hakda gürrüň berdiň, ýöne maňa Isa Mesihiň: «Men ýol, hakykat hem ýaşaýyşdyryn. Mensiz hiç kim hem, Atamyň ýanyna baryp bilmez» — diýenini aýtmaga rugsat et. Eger rahatlanma ýollarynyň biri bar bolsa, onda şol ýeke-täk ýol hem Isadyr. Muny diňe fakt hökmünde kabul et, Toni.

Meniň dilimde gürrüň etmek bilen ol göni nyşana degdi. Men gözlerimi aşak goýberdim. Indi men dilsiz-agyzsyz boldum.

— Maýkl, meniň nähili nejis adamdygymy sen göz öňüne-de getirip bilmersiň. Nähili günäleri etdim! Maňa entegem kömek edip bolýarmy? — diýip, men ýüregimde gopýan zatlara garşy çykyp soradym.

Maýkl ýene Mukaddes Kitaba ýüzlendi:

— Resul Pawlusyň Rimlilere hatynyň sekizinji babynyň birinji we ikinji aýatlarynda şeýle diýilýär: «Şeýlelik bilen, Mesih Isada bolanlara, ten bilen däl-de, Ruh bilen gezýänlere häzir hiç hili iş kesme ýokdur. Çünki Mesih Isadaky ýaşaýyş Ruhunyň kanuny meni günä hem ölüm kanunyndan azat edendir».

Men Maýkla seretdim. Ol meniň eşiden zadyma güýjümde baryny edip düşünjek bolýanymy gördi.

— Hiç hili iş kesme ýok, Toni. Ýene ellenmedik, hiç kimiň zaýalamadyk arassaja kagyzy ýaly bolýarsyň. Sen hemme zady başdan başlaýarsyň. Isa seniň günäňi Öz üstüne alýar-da, ony ýok edýär. Ine, resul Pawlus näme hakda gürrüň edýän eken. Pawlus zalym ganhor bolupdyr. Ol mesihilere azar beripdir — diýip, Maýkl düşündirmegini dowam etdirdi. — Ýöne Hudaý hemmeleri söýýär, Toni. Ine, men saňa näme hakda gürrüň bermek isleýärin. Gorkunç günäleri eden Pawlus Reb Isa duş gelýär-de, özgerýär. Soň hem, başga-da, müňlerçe we müňlerçe günäkärleri imana getirýär. Pawlusyň geçmişdäki erbet işlerine we içinde entegem galan kemçilikleriniň bardygyna garamazdan, Isa onuň ýüreginde hereket edýär. Düşünýärsiňmi, Toni, biziň Hudaýymyz adamy umytsyz galdyrmaýar, Ol mydama ýene bir mümkinçilik berýär.

Maýkl meniň agyryly ýerime degdi. Soňky aýlarda men öz ömrümiň, aslynda, hiç zatça-da ýokdugy, türmä mynasyp bolanym üçin gelendigim we indi özüme hiç kimiň kömek edip bilmejekdigi hakda pikir edip başlapdym. Men özümi düzedip bolmazakdyryn diýip pikir edýärdim, ýöne Maýkl maňa Hudaýyň üýtgeden Mukaddes Kitabyň gahrymanlary hakda gürrüň bermegini dowam etdirdi.

— Ýadyňdamy, men gürrüňimiziň başynda her bir adamyň ýalňyşýandygy, her bir adamyň günä edýändigi hakda aýdypdym? — diýip, ol sorady. — Şonuň üçin hem, her bir adam bagyşlanma-da mätäçdir. Şol bagyşlanma Isanyň üsti bilen Hudaý tarapyndan sowgat hökmünde mugt berilýär. Seniň bar etmeli zadyň — bu Hudaýa ýüzlenmekdir. — Mukaddes Ýazgyny görkezip, Maýkl has-da tizräk gürledi. — Rimlilere hatyň üçünji babynyň ٢١-nji aýadyndan başlap, şeýle diýilýär: «Kanun we pygamberler tarapyndan güwä geçilen Hudaýyň dogrulygy, ýagny Isa Mesihe iman arkaly iman edenleriň ählisine we ählisiniň üstünde bolan Hudaýyň dogrulygy şu wagt kanunsyz aýan boldy. Çünki hiç bir parh ýok, sebäbi bary günä edip, Hudaýyň şöhratyndan mahrum boldy. Olar Isa Mesihde bolan gutulyş arkaly Onuň merhemeti bilen mugt aklanar…».

Men ýene Maýklyň sözlerine yrsarajak boldum. Men gaty erbet tolgunýardym. «Şeýlelikde, eger Ogul sizi azat etse, onda hakyky azat bolarsyňyz» — diýen jümle ýadymdan çykanokdy. Maýkl maňa tarap has ýakyn egildi, döşüni stoluň üstüne goýup ýatdy diýen ýalydy.

— Senem Isany islän wagtyň öz ýüregiňe salyp bilersiň, Toni. Ýöne sen haýsy gije öz janyňy aljakdyklaryny bilmeýärsiň. Mukaddes Kitap: «Ine, häzir amatly wagt, ine, gutulyş güni» — diýýär. Şonuň üçin bu işi soňa goýma.

Men onuň nazaryndan gaça durdum.

— Ýöne muny nädip etmeli? — diýip, men ýuwaşja soradym.

— Sen Hudaýa doga edip, Ondan ötünç soramaly. Isany öz Halasgäriň hökmünde kabul etmek isleýändigiňi Oňa aýt. Ony görmeseň-de, Oňa iman etmek we Oňa ynanmak isleýändigiňi aýt. Seniň Hudaýyň söýgüsini almagyň üçin haçda ölendigi sebäpli, Isa Mesihe minnetdarlyk bildir.

Duşuşygyň gutarýanyny habar berýän jaň kakyldy.

— Bolany şumy? — diýip, men ýaňsyly diýen ýaly soradym.

— Şu ýeterlik, Toni. Ýöne seniň eden dogaň ýürekden çykmalydyr. Sen Hudaýa diňe hakykatdan duýýan zatlaryňy aýtmalysyň. Sen öňki durmuşyňdan el çekmelisiň, nädogry zatlary etmegi bes etmelisiň. Bu aňsat iş däl, ýöne Isa saňa kömek eder.

Duşuşyk üçin berlen wagt gutardy. Otag boşap başlady. Maýkl gözlerini ýumup doga edip başlady:

— Rebbim Isa, bizi bu türmede-de, ýeke goýmaýanyň üçin Saňa minnetdar. Toni üçin edýän hemme zatlaryňa sag bol. Tonini söýýäniň üçin köp sag bol. Atam, men Senden haýyş edýärin, goý, Toni Seniň söýgiňi kabul etmäge howluksyn. Omyn.

Men gözlerimi stoldan aýryp bilmän oturdym.

— Bir hepdeden soň, seniň ýanyňa gelerin, dostum — diýip, Maýkl aýtdy.

Men ýumruklarymy berk gysyp, dymdym.

11-nji bap

Öz bolýan bölümime gaýdyp gelenimden soň, men pikirleriň akymynyň hötdesinden asla gelip bilmedim. Maýklyň sözlerini ýada salanymda, olar kellämde hakyky tüweleý bolup aýlandy. Bu aýylganç ýerdäki çydardan güýçli bolan yssy, porsy ys, adamlaryň çekýän ejirleri meni häzir hemişekilerden has beter ezdi. Diwarlar meniň üstüme inmäge taýýar ýalydy. Men gözenekdäki haýwan, hemmelerde gorky döredýän wagşy haýwan ýalydym. Meniň kameramyň ýanynda öz pikirlerine ýylgyryp, bir waswas adam durdy. Ol çilimi aňry ýany bilen çekip, tüssesini burnundan çykarýardy. Men onuň deňinden geçenimde, ol maňa çilimini basdy. Sag elimde şobada ýanyk emele geldi. Waswas meniň bilen degişmek üçin juda ýerliksiz wagty saýlady. Meni dolduryp duran ýowuz gazap, şol wagtyň özünde onuň üstüne indi. Degişgeniň saçyndan ebşitläp tutup, gan biziň ikimizi-de reňkleýänçä, kellesini büdür-südür diwara urdum. Men gandan doýanymda, waswasyny öz ejesem tanar ýaly bolmady, üstesine-de, onuň burny ýokdy, burnuň deregine, bagtygaranyň ýüzünden bir zat sallanyp durdy.

Kamera dolanyp gelenimden soň, men gygyryp başladym. Bu näbelliligiň öňünde tapdan düşen kalbyň gykylygydy.

Maýklyň sözleriniň garşy çykmaga ýer goýmandygy üçin men olardan saplanmaga çalyşdym. Şonda men gorky sebäpli gözlerimi ýumup, gulaklarymy dykdym. Ýöne ol sözler gaýta-gaýta meniň aňymda suwuň ýüzüne çykan ýaly boldy durdy-da, bir gezek gaýtalanmak bilen dynmady. Maýklyň ýylgyrşy we içiňden geçip barýan nazary meni yzymdan galman yzarlady. Ol näme maňa ýapyşdyka? Indi men özümiň kim bolandygym we kime öwrülendigim hakda biygtyýar pikir edip başladym. Bütin ömrümiň köp böleginde men hiç kime mätäç bolmadym. Men öz güýjümi duýup, islendik ugurda hem, üstünlik gazanjagyma ynanýardym, özüme erk edýärdim. Ýöne Maýkl «gurply ýaşaýyş» we «beýik şatlyk» hakda gürrüň edýärdi. Türmede geçiren soňky aýlarymyň dowamynda munuň ýaly zat, elbetde, bolmandy. Men özümiň kun-fu söweş sungatyna tarap barýan ýolum, ýaryşlardaky ýeňişlerim we janpena bolup işlän işim hakda pikirlendim. Belki, Maýkl käbir zatlary dogry aýdandyr. Men puly ýele sowurmagy, gandaky adrenalin bilen joşgunly ýaşamagy gowy görýärdim, ýöne maňa mydama bir zat ýetmezçilik edýärdi. Men, mydama, has gowrak we has köpräk zady isleýärdim. Indi meni bu zatlaryň hemmesinden mahrum etdiler, fiziki görnüşimem, ideal durmuşymyň hatda iň dartgynly wagtlarynda-da, günüm minutma-minut bölünip bellenilende-de, gündelik türgenleşiklere bäş sagat wagtymy sarp edýärdim. Indi bolsa, wagtym başymdan agdyk, ýöne bu ýagdaýyň eýýäm hiç hili ähmiýeti ýokdy. Men hemme zada, şol sanda kun-fu söweş sungatyna-da tüýkürýärdim, höwesim ýitipdi. Meditasiýa bilen rahatlanma hakda aýtsak, onda munuň üçin hemme zatdan öňürti, ýürege rahatlyk bilen asudalyk gerek, sebäbi diňe tertip-düzgüne salnan aň hakykaty görüp bilýär. Meni bolsa, zorluk etme teşneligi doldurypdy, men diňe gün görme hakda pikir edýärdim. Türmede men hem, edil töweregimdäkiler ýaly haýwana öwrülipdim. Men neşeden keýp tapynyp, wagtymy geçirmek üçin manysyz, peýdasyz dawalary turuzýardym. «Gurply ýaşaýyş» — bu nämäni aňladýarka? Men Aýýa bilen gatnaşyklardaky ýaşaýşyň dolulygyna meňzeş bir zady duýdum, ýöne bu ýekeje gezek bolupdy.

Men howply ýola gadam basdym. Soňky birnäçe aýyň dowamynda men Aýýa hakdaky pikirleri bilgeşleýin kowdum. Indi bolsa, onuň ajaýyp, päkize keşbini ýada salanymda, sandyrap gitdim. Hawa, söýginiň nähili bolmalydygyny maňa Aýýa görkezen eken, ýöne indi ol ýok. Gözlerimi ýumup, meni «görjek» bolup, onuň meniň ýüzümi nähili mylaýymlyk bilen sypandygyny ýada saldym. Şu wagt, birden meniň öňümde akylyndan azaşan tussagyň we tutuş ganly jezalandyrmanyň keşbi peýda boldy. Soň men Aýýany göz öňüne getirdim: ol döwlen süňkleri we tikelenen derini «görýär» we barmaklary bilen ýyly ýapyşýan gany duýýar. Göwnüme bolmasa, onuň aglaýan sesini eşidýän ýaly boldum. Birwagtlar ol meni söýüpdi, ýöne eger meniň nähili haýwana öwrülendigimi bilse, indi söýermidi? Asla söýmez! Men bir adamy öler ýaly ýenjip, ony ömürlik maýyp eden bolsam, ol meni nädip söýsün?

Bu pikirleri kowmak üçin men düşegiň astyna girdim-de, gulaklarymy ýapdym. Meniň horlanan bedenimi gorky horlady.

«Hudaý seni söýýär, Toni!»

Muny Maýkl aýtdy. Sözler kellämde ýüregedüşgünçlik bilen aýlandy, men olardan saplanyp bilmedim. Men olary kowdum, ýöne wagtyň geçmegi bilen olar meni köşeşdirdi. Men Maýklyň aýdan aýadyny ýada salmaga çalyşdym. Ol meniň aňymda ýüze gaýyp çykdy, menem olary bölekme-bölek ýygnadym. «Hudaý dünýäni şeýle söýendigi üçin Özüniň ýekeje Ogluny berdi…». Käbir zatlar düşnükli bolup başlady. Hudaý eýýäm berdi. Isa eýýäm Golgota haçyna çüýlenen. Men geçmişiň içinde näçe dörünsem-de, geljekde näme etsem-de, bu fakty hiç zadam üýtgedip bilmeýär! Men koridordaky şol adam hakda gaýta-gaýta pikirlendim. Elbetde, Hudaý meniň eden işime gözüni ýummaýar, diýmek, men jeza çekmelimi? «Ogluna iman edenleriň hiç biri heläk bolman, ebedi ýaşaýşa gowuşsyn diýip…». Men tutuş aýady ýadyma salmak üçin her bir sözi gaýtaladym. Bu ýerde, meniň kameramda, olary gulagyma pyşyrdaýan, düşündirjek bolýan biri bar ýaly, sözler göni aňyma girdi. «Iman edenleriň hiç biri… hiç biri». Her bir sözüň gizlin manysyna akyl ýetirip, özüm üçin adaty bolmadyk düşünjä geldim. Indi gezek meniňkidi. Eger men munuň bilen ylalaşsam, onda Maýklyň Isa hakda aýdan beýleki zatlarynyň hemmesine-de ynanmaly bolýaryn.

Nämeden başlasamkam? Ýene özümiň ýenjen adamymyň keşbi yza çekilmezeklik bilen meni paralap başlady. Muňa mundan artyk çydam edip bilmän, men gygyrdym:

— Bagyşla, Hudaý, meni bagyşla!

Bu bendiň böwsülişine meňzeş bir zat boldy.

Garaşylmadyk ýagdaýda, edil kinodaky ýaly, öz durmuşymyň suratlary, birwagtlar unudylan çagalygymdaky keşpler ötüp gitdi. Men görgüleriň we gynamalaryň aýylganç tunneliniň içinde uçup ýören ýaly boldum. Pikirlerim sandyratma bilen iki taýa at saldy, meniň içki nazarymda öz öldüren adamlarym biri-biriniň yzyndan geçdiler. Men olaryň ýenjilen we maýyp edilen tenlerini we öz salan her bir ýaramy gördüm.

— Saňa ýalbarýaryn, Hudaý, eger Sen, dogrudanam, bar bolsaň, meniň günälerimi öt — diýip, men gygyrdym.

Kino has çalt geçdi. Men hemme zady ýada saljak bolup, ony haýallatmaga çalyşdym we gorkunç gynalma içinde ýada salyp bilmedik zatlarymyň hem barysy üçin Hudaýdan ötünç sorap başladym. Men demim tutular ýagdaýa çenli möňňürdim. Meniň gygyrýan sesim gitdigiçe gataldy we däliräniň sesi ýaly boldy. Beýleki tussaglaryň özümi eşitmezlikleri üçin men ýüzümi ýassykda gizlemeli boldum hem-de Hudaýyň öňünde gaýta-gaýta ýüregimi aç-açan dökdüm. Şeýdip, birnäçe sagat dagy geçen bolarly.

Ahyrsoňy, öz kameramda ýerimden turanymda, eýýäm garaňky düşen eken. Gapy ýapykdy, türmäniň içi ümsümlikdi. Gözeneklenen kiçijik äpişgeden men Aýy görüp bildim. Men gözenekleriň arasyndan düşýän aýyň ýagtysyna seredenimde, demir simlerini kesişip geçýän ýerlerini däl-de, Isanyň çüýlenen Golgota haçyny görýän ýaly boldum. Maňa eýýäm Maýklyň aýdan zatlaryny ýada salmak gerek däldi. Sözler akym bolup akdy. Men doga edip, Isadan ötünç soradym, ýüregimdäki boşlugy doldurmagyny ýalbaryp soradym we öňki ýaşaýşymy goýup, Özi bilen täze durmuşa başlamaga söz berdim. Men Isa bilen uzak gije gürleşip, ahyr uklap galypdyryn.

Ertesi günüň ertirinde hemme zat maňa başgaça bolup göründi. Keýpim düýbünden başgaçady. Özümi bilelim bäri, mydama gaharlydym, hiç kime rehim etmek islemeýärdim, bu ertir bilen özümdäki gahar duýgusynyň ýok bolandygyna, gaýyp bolandygyna düşündim. Ýüregim asudady, nähilidir bir adaty bolmadyk rahatlyk duýulýardy. Bu täsin duýgudy. Men haç şekilli gözenegiň aňyrsyndan kiçijik kwadrat bolup görnüp duran Gün ýagtysyna seretdim. Daşarda aýdyň, bulutsyz howa bardy. Men birden soňky wagtlarda özümiň äpişgeden seretmändigime düşündim. Men özümi öz ýitiren zatlarym hakdaky pikirler bilen bizar etmek islemedim. Men adaty bolmadyk ýylylygy duýdum, ýogsam, entek Gün türme jaýlarynyň galyň diwarlaryny gyzdyryp başlamandy. Düýnki güni we Hudaý bilen gijeki gürrüňdeşligi ýada salyp ýylgyrdym-da: «Sag bol, Isa!» — diýip pyşyrdadym. Men entek özüme näme bolandygyna düşünemokdym, diňe özümde üýtgeşmäniň bolanyny bilýärdim. Göwnüme bolmasa, egnimden äpet daş aýrylan ýaly boldy. Maýkl bilen gürleşmek isledim, şonuň üçin hem, Hudaýa doga edişim we Isanyň özümi halas edenine ynanyşym hakda oňa hat ýazma kararyna geldim. Men onuň begenjegini bilýärdim.

Açylan gapynyň demriniň takyrdysyny eşidenimde, men hatda titräpdirinem. Türmedäkiler örüp başladylar. Açyk gapydan koridory dolduryp ýören tussaglaryň gykylyklary we sesleri kürsäp içeri urdy. Şol wagt men özümiň gaty ajygýanymy duýdum. Ozal türmäniň naharyny ýigrenýärdim, indi bolsa, arpa şülesinden özüme ýetjek paýa sabyrsyzlyk bilen garaşdym. Krowatdan böküp turanymda, çilime gözüm düşdi. Şonda eýýäm iki günden bäri ukudan turanymda, smola çalynmandygyň pikirini hem etmändigime düşündim. Adatça men, hiç bolmanda, iki çilim çekmän, ýerimden turmaýardym. Bu üýtgeşmä akylym haýran bolup, çilimli gutyny alyp, ony krowadyň aşagyna zyňyp goýberdim — gözümiň öňünden ýok bol, ýüregimden jähennem bol!

Meniň gapymyň ýanynda sary saçly ullakan bir tussag durdy. Ol waswaslaryň biridi. Düýnki agşam meniň ýadyma düşdi. Meniň kameramyň polunda gan yzlary entegem durdy. Men düýnjek bolan ýatlamalardan ýaňa ýygrylyp, sary äpediň deňinden tiz geçmäge çalyşdym. Ol men tarapa öwrüldi-de, hapa sözleri aýdyp, çep elime çilimini basdy. Men onuň ýüzüne seredip, elimdäki küli kakdym-da, gidiberdim. Nahar iýilýän ýere baryp ýetenimde, ýanan elime seredip, öz gözlerime ynanmadym. Ýanyk ýokdy! Ellerim köp sanly çaknyşyklaryň netijesinde alnan ýara yzlardan doludy, düýnki ýanan ýer azajyk agyrýardy, ýöne täze ýanan ýer welin ýokdy.

Birnäçe gün geçenden soň, men Maýkla ikinji haty ýazyp otyrdym. Mende köp soraglar ýüze çykdy, şonuň üçin onuň bilen duşuşmaga sabyrsyzlyk bilen garaşdym. Meniň ýanymda surat çekip, Şeýn, Şri-Lankadan bolan ýaş ýigit otyrdy. Biziň oturan ýerimizi «kitaphana» diýip atlandyrmak kyndy. Bu adaty kamerady, döwük-ýenjik stoluň üstünde-de, birnäçe sany könelip giden kitap ýatyrdy. Şeýle-de bolsa, bu kamera ümsümdi, şonuň üçin soňky wagtlarda men bu ýerde, baş bölümiň gykylyklaryndan we uruşlaryndan daşrakda, wagtymyň aglaba bölegini geçirýärdim. Men hat ýazdym, ýüregim şatlykdan doldy. Töweregimde bolgusyzlyklaryň bardygyna garamazdan, men begendim. Maňa haçan hem bolsa, şu wagtkymdan gowy bolarmyka?

Şeýniň eline nähili hem bolsa, bir ýol bilen gyzgyn suwly flýagajyk bilen ýuwanja gury kofe düşüpdir. Ol maňa galaýy bokaljygy uzatdy.

— Toni, saňa näme bolup ýör? — diýip sorady. — Samsyk ýylgyrşyň näme? Sen haý diýmän, kamerada böküp tans etjege meňzeýärsiň.

Men gaty güldüm.

— Gulak as, ýigit, boýnuňa al! Näme çekdiň? Birazajyk maňa-da ber — diýip, Şri-Lankadan bolan ýigit aýtdy.

— Men sanjymam edemok, hiç zat çekemogam, Şeýn — diýip, men entegem, ýylgyryp durşuma jogap berdim. Şeýn men tarapa öwrüldi-de, gözlerime ünsli seretdi. Birwagtlar ol neşe kontrabandasy bilen meşgullanypdyr we ýaşlykdan islendik neşe serhoşlugynyň nämedigini bilipdir.

— Sen nämedir bir zat çekmekden başga hiç zadam etmänsiň, beýle bolmasa, näme üçin beýle keýpli görünýärsiň? — diýip, ol şübhelenip sorady.

Bu ýagdaýyň neşä hiç hili dahyly bolmasa-da, daşymdan meniň ýagdaýa dogry gelmeýän ýerliksiz şatlyga saklanyp bolmadyk derejede gurşalan adam ýaly bolup görünýändigim mümkin.

— Men ýöne bir şadyýan adam, Şeýn, men Isa Mesihe iman etdim.

Men şeýdip boýun aldym.

— Hä…ä, «Isa»… Bu meniň üçin täze bir zat. Munuň ýaly neşe hakda ozal eşidip görmändim. Sen ony nireden aldyň? — diýip, Şeýn sorady.

— Ýok, Şeýn, men çynym bilen aýdýaryn. Bu gije men Hudaýa ýüzlendim, şonuň üçin hem, men indi başga adam. Men diýseň bagtly!

Şeýn güldi. Onuň maňa ynanmandygy düşnüklidi, ýöne men oňa Maýkl Raýt, onuň bilen bolan duşuşyklar we onuň maňa Isa hakda gürrüň beren zatlarynyň hemmesi hakda aýtdym.

— Bu şatlygy duýmak üçin maňa hiç hili neşe gerek däl, Şeýn. Meniň saňa aýtjak bolýan zadyma gulak as. Sen her gezek özüňe sanjym edeniňde, sen keýp çekýärsiň. Ýöne soň, özüňi edil şunuň ýaly gowy duýmak üçin dozaňy köpeltmeli bolýarsyň. Eýsem, bu bagtmy, Şeýn? Bu kesel, meýil we garaşlylyk. Nähili atlandyrmak isleýän bolsaň, şonuň ýaly hem atlandyryber, ýöne bu zatlaryň hemmesi seni ölüm halyna eltýänçä çeker. Soň sen uçut gaýa ýetersiň, çykalgasyz ölüme bararsyň, şonda saňa dowzaha göni ýol açylar.

Şeýn başyny atdy, muny onuň özem bilýärdi.

Men Şeýne özümiň doga edendigim we gahardan saplanandygym hakda gürrüň berdim. Men oňa çilimiň ýakan ýeri we Isa Mesihe öz durmuşymy beren gijämden soň bolup geçen täsin zatlar hakda gürrüň berdim.

— Sendäki üýtgeşmäni men derrew duýdum — diýip, Şeýn aýtdy.

— Ýöne bu gezek saňa gowy haryt duşandyr diýip pikir etdim.

Şeýn haýran galyp başyny atdy. Ýahýanyň Hoş Habaryndaky sözler ýadyma düşüp, men oňa şeýle diýdim:

— Saňa diňe Hudaýa iman bilen doga etmek gerek, bolany şu.

Şeýn meni üns bilen diňledi. Ol meniň hakykaty aýdýanyma düşündi. Ol sorag baryny berdi, ýöne meniň Maýkla edişim ýaly, jedelleşmedi.

— Şeýle-de bolsa, men bir zada düşünmeýärin: Isa Mesihe ölmek nämä gerek bolduka? Hudaý näme üçin muny isledikä? — diýip, ol sorady.

Men birazajyk pikirlenip durdum. Meniň üçin hem, hemme zat täzedi. Ýöne indi men iman edipdim. Men Hudaýa duş geldim-de, Onuň bagyşlamasyny özümde duýdum, ýöne eden zadymy başga birine, ylaýta-da, iňlis dili ene dili bolmadyklara düşündirmek maňa kyndy.

— Şeýn, Hudaý kämil hem mukaddes — diýip, men söze başladym. Biz kämil däl ahyry. Biziň hemmämiz günäli. Hatda dünýädäki iň ýokary ahlakly adam hem, Hudaýyň derejesine gabat gelmeýär. Bu barada Mukaddes Kitapda aýdylýar. Ýöne bu Hudaýyň bizi söýmeýändigini aňlatmaýar. Hakykaty aýtsam, Ol biziň Özi bilen bolmagymyzy diýseň isleýär. Ol Öz Ogly Isa Mesihi ýere iberdi, sebäbi azajyk wagtlyk ynsan bolmak isledi. Tende gelmek bilen Ol, biz ýaly, ýerde ýaşamagyň we görgi görmegiň nämedigine düşünýändigini görkezdi.

— Düşnükli, hany, yzyny aýtsana — diýip, Şeýn sabyrsyzlyk bilen aýtdy.

— Şonuň üçin Isa ölen wagtynda, Ol biziň deregimize öldi. Biz bagyşlama alyp, Özüniň, ýagny Mesihiň, mukaddesliginde Hudaýyň öňünde durup bilerimiz ýaly, biziň ähli günälerimizi Öz üstüne aldy. Ine, Isa näme üçin kämil gurbanlyk bolan eken. Ol bize ýaşaýyş bermek üçin biziň deregimize öldi, ýagny biziň öz jenaýatlarymyz sebäpli mynasyp bolan ölümimizi Öz üstüne aldy. Has takygy, biz ölüm bilen ýaşaýşyň birini saýlamaly.

— Biziň hemmämiz öz günälerimiz üçin jeza çekmeli ekenik, ýöne Hudaý bizi şol jezadan halas edipdir-dä?

— Umuman, şeýleräk. Hudaý bizi diňe jezadan halas etmedi. Günälerimiz üçin jeza galýar, ýöne ol jezany biz çekmeýäris-de, Isa çekýär.

Men birazajyk pikirlenip oturdym-da, bu hakykaty durmuşy mysalda düşündirmekçi boldum.

— Bir wagtlar iki oglan ýaşapdyr. Olar bir ojakda bile ulalypdyrlar. Ulalanlaryndan soň bolsa, gowy dostlar bolupdyrlar. Ýyllar kerwen gurap geçipdir, olaryň ýollary aýrylypdyr. Olaryň biri gowuja işläp, kazy bolupdyr. Beýlekisi ýeňil durmuşyň tagamyny dadyp, erbet adamlara goşulyp, ogry bolupdyr. Bir gün kazy jenaýatçynyň oturgyjynda juda gowy görýän çagalyk dostuny görýär. Onuň öňünde gaty agyr saýlaw durupdyr. Ol kazy hökmünde kanuny ýerine ýetirmelidi, ýagny ogra diýseň uly möçberdäki jerimäni salmalydy. Ýöne şol bir wagtyň özünde-de, ol öz dostunyň beýle jerimäni töläp bilmejekdigini bilipdir. Eger ol bu jerimäni tölemese, onda ony türmä salýarlar.

— Soň näme? — diýip, Şeýn sorady.

— Kazy höküm çykaryp, kazynyň etmeli işini edýär. Höküm çykarandan soň bolsa, öz kürsüsinden turup, kazylyk geýme saçy bilen mantiýasyny çykarýar-da, hemmeleri haýran galdyryp, jenaýatçynyň oturgyjynda oturan köne dostunyň ýanyna barýar-da, özüniň çek kitapçasyny çykarýar we özüniň jandan gowy görýän dosty üçin jerime puluny töleýär. Indi onuň dosty azatdy. Hiç hili jerime-de ýokdy, hiç hili bergi-de. Umuman, hiç zat ýokdy.

— Şeýlelikde, kazy — bu Isa bolýar-da, dogrumy?

— Hawa, Ol Hudaýy görkezýär. Bir zady ýatda sakla: kazy kanun bilen baglanyşykly, sebäbi onuň özi kanunyň janly nusgasydy. Ol öz dostunyň jenaýatyna barmaklarynyň arasyndan seredip bilmedi. Ýöne onuň deregine özi töleg tölemek isledi. Ol kazy hökmünde jerime töläp bilmeýärdi. Ine, ol näme üçin wagtlaýyn, diňe wagtlaýyn, kazylyk geýme saçyny we mantiýasyny çykaran we jenaýatçynyň oturgyjyndaky ogrynyň ýanyna baran eken.

— Ine, indi men düşündim. Maňa şol aýady gaýtalap bersene. Iman we ebedi ýaşaýyş hakdaky aýady.

— Ol Ýahýanyň Hoş Habarynyň üçünji babynyň on altynjy aýady. «Çünki Hudaý dünýäni köp söýýänligi üçin, Ogluna iman edenleriň hiç biri heläk bolman, ebedi ýaşaýşa gowuşsyn diýip, Özüniň ýekeje Ogluny berdi».

Men bu sözleri aýdanymda, Şeýniň ýaňaklaryndan gözýaş akdy.

— Şeýn, sen iman edip, ebedi ýaşaýyş alasyň gelýär gerek? — diýip, men ony höweslendirdim. — Sen hem men ýaly, Hudaýdan bagyşlama, parahatlyk we rahatlyk almak isleýärsiňmi?

— Hawa — diýip, Şeýn takyk aýtdy. — Ýöne men näme diýmelidigini bilemok. Nädip doga etmelidigini bilemok.

— Menem ozal hiç haçan doga etmändim, öten agşam birinji gezek doga etdim — diýip, men oňa ýatlatdym. — Ýöne, eger isleseň, ikimiz bile doga edip bileris.

Ilki men gürledim, soň ol meniň yzymdan gaýtalady. Ol Hudaýdan ötünç sorady, öňki durmuşyndan el çekip, Isa üçin ýüregini arassalamak isleýändigi hakda aýtdy. Ine, men şeýdip, ömrümde birinji gezek kimdir biri bilen we şol bir wagtyň özünde-de, kimdir biri üçin doga etdim. Bu gaty gowy boldy. Şeýniň ýüzünden gözýaşlar akdy. Ol meniň elimden tutup, özi, özüniň dilinde doga etdi. Men onuň ýekeje sözüne-de düşünmedim, ýöne dilinden ýürekden çykan haýyşlaryň çykanyna ynandym.

Men Şeýni Maýkl bilen duşuşdyrdym. Maýkl bizi Mukaddes Kitaby öwrenmek boýunça gollanmalar bilen üpjün etdi. Şeýn iňlisçäni erbet gürlemeýärdi, ýöne Maýkl ikimiz oňa Şri-Lanka dilindäki Mukaddes Kitaby tapyp bermegi diýseň isleýärdik. Men tussaglykda oturan ýerimde näme edip bilýärdim? Diňe doga edip bilýärdim. Emma Maýkl welin, wagtyny geçirip oturmady-da, ýygnagyndaky doganlaryndan soraşdyryp başlady. Ine, gudrat, bir aýal öýünden Şri-Lanka dilindäki Mukaddes Kitaby tapypdyr. Şeýn şatlykdan ýaňa dolup daşdy. Birnäçe hepdeden soň, ol, ýagny köp ýyllardan bäri neşekeş bolup ýören adam, öz garaşlylygyndan doly saplandy.

Köp wagt geçmänkä, Maýkl eýýäm nemes dilindäki Mukaddes Kitaby gözläp başlady. Ziggi — başda özüni tanyşdyryşyna görä, doly ady Zigfrid fon Greber — ullakan tagaşyksyz, kyrk ýaşlaryndaky adam, barypýatan çilimkeş, Berlinde doglandy. Bu işewür adam öz wagtynda fond biržasynda gözboýagçylyk edip, giden serişdäni özüne alypdyr, indi bolsa, uzyn ak saçlary, gelşiksiz gaty murty we futbolkasynyň astyndan görnüp duran uly garny bilen çeýe gözboýagça däl-de, baýkere köpräk meňzeýärdi. Ol haýasyz hem ýüregedüşgünç adamdy. Ol, diňe gozgalaň turuzmagy isleýändigi sebäpli, hiç bir sebäpsiz administrasiýa, onda-da, islendik administrasiýa garşy, gozgalaň turuzýardy. Şunuň bilen birlikde ol aşhanadan goşmaça paý almagyň ugruny tapýardy we alyp bilýärdi. Bu gozgalaňçy kontrabanda üçin möhletini otyrdy we özi hakda süýji gürrüňleri tapýardy, ýöne men onuň hakykat diýip aýdýan zatlaryna ynanamokdym. Biziň umumy baglanyşyklarymyz hem bardy, şonuň üçin biz men türmä baralym bäri, erbet söwdalary etmedik. Ziggi, gürrüňsiz, döredijilik adamy bolany üçin öz wagtyny ýönekeý otluçöpden iň kyn deňiz gämileriniň şekilini ýasap geçirýärdi. Biz ýygy-ýygydan bile oturýardyk. Ol surat çekmek bilen, ol bolsa, gämi modellerini ýasamak bilen meşgullanýardy. Biziň «eserlerimize» gowy islegler bildirilýärdi, şonuň üçin biz çilime we öz «myhmanhanamyzyň» şertlerinde elýeter bolan goşmaça hyzmatlara az mätäçlik çekýärdik.

Men oňa özümiň Isa bilen duşuşygym hakda birinji gezek gürrüň berenimde, ol diňe güldi. Şondan soň, meni «wagyzçy» — diýip atlandyrmagy moda etdi. Ol maňa hormat goýýardy, ýöne köp adamlar ýaly, bu dünýä ony zaýalapdy, şoňa görä-de, ol dine hiç hili gyzyklanma bildirmedi. Men onuň yzyndan geler ýaly, hiç kiminiň ýokdugyny bilýärdim, şonuň üçin hem, iki-üç hepdeden soň, ony Maýkl Raýt bilen duşuşmaga razy bolmaga yrdym. Maýkl bilen duşuşyk oňa ýarady öýdýärin, ýöne ol meniň dostuma ýeňsesinden dil ýetirip başlanda, şol duşuşyklaryň aňyrsynda Zigginiň ýene bir mekirliginiň ýatandygyna düşündim. Duşuşyklar onuň üçin duşuşyga gelýän adamlaryň naharhanasyndan mugt bir çüýşe limonad ýa-da bir plitka şokolad almanyň usuly boldy.

Bir gezek men onuň bilen öz kamerasynda jetleşdim. Bu manysyz jedel bolupdy. Ol Maýkla sögünip we dünýädäki hemme zatlar bilen Hudaýy näletläp başlady. Bu meni deňagramlylyk ýagdaýyndan çykardy: men Ziggä gaty erbet gaharlandym.

— Hany, maňa aýtsana, wagyzçy — diýip, Ziggi agzyny köpükledip gygyrdy. — Seniň Isaň bu kameranyň, ýürekbulanç doňuz ýatagyň niresinde?

Men oňa golaýlaşyp, gysylgy dişlerimiň arasyndan jogap berdim:

— Isa seniň ýanyňa Maýklyň üsti bilen gelýär.

— Ol akmak ýylgyryşly, ýygnak işleri baradaky ýaňramaly, ýok bolan Isa hakdaky bir topar kagyz zibili göterip ýören samsyk. Men ony bu ýere süýräp getirip, bu ýerde, aslynda, nämäniň bolýandygyny görkezmek isleýärin.

Men öz kalbymyň näbelli çuňluklarynyň bir ýerlerinden ýokary galýan öňki gaharyň öz erkimiň astyndan çykyp barýanyny duýdum. Men Zigginiň köýneginiň ýakasyndan tutdum.

— Maýkl hakda ýene bir zat aýtsaň, bar dişiňi owradaryn.

— Hany bol, wagyzçy, bol-da — diýip, ol maňa ýüzüni tutup durşuna, üstümden güldi. Menem urdum. Ol dişleriniň üstüne ýumruk iýdi-de, urgy ýarym güýç bilen urlan bolsa-da, urgudan ýaňa stoluň üstünde ýazylyp ýatdy. Soňky hepdeleriň dowamynda Ziggi surat boýunça düzýän ullakan ýahtanyň modeliniň üstünde işleýärdi. Bu suraty oňa Çiko, Ispaniýadan bolan bir tussag, beripdi. Täze, owadan bezelen ýahta üstünde gämi gurulýan beton beýiklikden düşmäge taýýar bolup, stoluň üstünde belent bolup durdy. Ziggi stoluň üstüne ýazylyp düşende, model ýykylyp, müňlerçe böleklere bölünip pytrady.

Gazaba münen Ziggi bar zady unudyp, meniň üstüme hüjüm etdi. Bu gezek men ony poluň üstüne ýazdym. Ol meniň elimden sypjak bolup göreşip durşuna, gargyş baryny etdi. Men hem onuň üstüne gygyrdym:

— Ziggi, Ziggi, bes et! Meniň saňa bu barada aýdýanymyň sebäbi, sen meniň dostum. Isa seni söýýär we halas etmek isleýär.

Ol garşylyk görkezmegini dowam etdirdi, men bolsa, ol gaty gowşaýança, öz çagyryşymy gaýtaladym durdum.

Soň Ziggi gygyrmaga başlady:

— Men iman etmek isleýärin, isleýärin, ýöne türmede muny etmek kyn bolýar, mümkin däl diýen ýaly! Men mundan artyk çydap bilemok.

Onuň äpet göwresi ownuk sandyrama bilen sandyrady: ol indi özüni saklap bilmedi. Meniň ýüregim awap gysyp başlady. Bu türme. Men türmäniň iň güýçli hem iň batyr ýaly bolup görünýän adamlary-da döwşüni her gün gördüm. Adamlar çykalgasyzlykdan we ýalňyzlykdan dälireýärdiler we öz janyna kast edýärdiler. Bu zatlaryň hemmesi biziň gözümiziň öňünde bolup geçýärdi. Biziň ikimizem agladyk.

— Ziggi, gel, Hudaýa doga edeli — diýip, men teklip etdim. — Edil şu ýerde, häzir. Men seniň üçin ýene näme etmelidigini, näme diýmelidigini bilemok. Sen meniň bilen doga etjekmi?

Ziggi çalaja kellesini atdy, şondan soň, Hudaýyň barlygy garypja ýeri we dar kameranyň hapalygyny ýagtylandyrdy.

Ondan soňky hepdelerde barypýatan we zalym jenaýatçylaryň birnäçesi gudratygüýçli Hudaýyň öňünde dyza çökdüler. Günä akyl ýetirme aklyňy haýran edýän derejede aňsat boldy. Özleriniň eden jenaýatlary boýunça, iň soňky günäkärlerdikleri baradaky hakykata olaryň hiç haýsysy hem garşy çykmady. Olaryň özleriniň günälerine akyl ýetirişleri adatdan daşary çuň boldy. Köpler bagyşlanma sowgadyny bereni üçin, türmäniň diwarlarynyň içinde hem özlerini azat eden Hudaýyň rehimi üçin Isa Mesihe minnetdarlyk bildirenlerinde agladylaram.

Maýkl Raýt hemişekilerinden has işli boldy. Maňa bolsa, adamlary goldamak we olary Maýkl bilen duşuşmaga razy bolmaga ynandyrmak galýardy. Belli bir wagtyň dowamynda, ol on tussagyň ýanyna duşuşyga gelýärdi, ýöne hatda şonda-da, maňa öz akyldarlygy we Mukaddes Ýazga düşünjesi bilen nesihat bermegi ýatdan çykarmady. Onuň ýygnagy biziň üçin doga-dileg edýärdi. Waleri meniň bilen duşuşyklarynyň birinde Hudaýyň hasyl meýdanynda işçileriň köp bolmagy üçin doga-dileg edýändiklerini boýun aldy. Biziň kiçijik toparymyzyň san taýdan ösçegi we biz biri-birimizi goldap biler ýaly, türmä köpräk mesihileriň düşmekleri üçin doga edýändiklerini aýtdy. Ýöne men muňa gaty haýran galdym.

— Ýok! Munuň üçin Hudaýa doga etmäň. Diňe bagtyýatan, eýýäm gözenegiň aňyrsynda oturan janlaryň Mesihi tanamaklary üçin doga ediň! — diýip, men gygyrdym.

Musulman Muhammet hakda aýtsak, ol uly adamdy, şonuň üçin onuň meselesem uludy. Ol grek taksiçini öldüreni üçin otyrdy. Onuň aýaly Tammam we inisi Ahmet hem, türmede otyrdylar. Aýallar bölüminde oturan Tammam göwrelidi. Men Muhammediň ymam bilen günde, hepdeläp namaz okaýandygyny görýärdim. Musulmanlaryň käbirleri däplerini berjaý edip eglenlerinde, göni manysynda maňlaýlaryna şikes ýetirýärdiler. Bir gezek ol goltugy ýyrtylan boýra köýnekli kamera gelende, men ony ýanyma çagyrdym.

— Gel, gürleşeli, Muhammet — diýip, men oňa ýylgyryp seretdim.

Muhammet ýekedi. Grekler ony ýigrenýärdiler. Ol olaryň ildeşleriniň birini öldüripdi, şol sebäpden hem, oňa ýeterlik derejede temmi berilýärdi, özem, hem tussaglardan, hem varianolardan temmi alýardy. Şol bir wagtyň özünde-de, ol özüniňkileriň arasynda-da, ýigrentgidi, sebäbi musulmanlar ony aýaly hem inisi bilen dildüwşük edipdir diýip hasaplaýardylar. Türmede, ol, sözüň göni manysynda, gün görmeli bolýardy, şol sebäpden hem, ol hemmelere şübhe bilen seredýärdi. Men her gezek oňa golaýlaşanymda, gözlerini ynamsyzlyk bilen mürşerdip, diňe maňa seredýärdi. Şeýle-de bolsa, wagtyň geçmegi bilen meniň oňa golaýlaşma synanyşyklarym üstünlige eýe boldy. Ahyrsoňunda bizde dostlukly gatnaşyklar ýüze çykdy. Elbetde, ol dosta mätäçdi. Men oňa çilim hödür edýärdim, surat çekýän enjamlarymy berýärdim, şol sebäpden hem, ol kem-kemden eräp, açylyp başlady.

Şol belli gün Muhammet dünýä hasratynyň labyryny öz üstüne inderen ýaly göründi. Nikotinden ýaňa saralyp giden barmaklary çilim çeken wagtynda sandyrady.

— Alla menden ýüz öwürdi, Toni — diýip aýdanda, onuň gözlerine ýaş aýlandy. — Indi näme etmelidiginem bilemok.

— Anygrak gürrüň bersene — diýip, men içimden Hudaýyň ugrukdyrmasyny diläp durşuma aýtdym.

Muhammet pyşyrdap gürledi:

— Aýallar bölümi hakda meniň gulagyma eýmenç zatlar gelip ýetýär, Toni. Men Tammam üçin gorkýaryn.

— Sen nämäni göz öňünde tutýarsyň?

— Meniň eşidişime görä, türmeçiler aýallary zorlaýarmyşlar we urýarmyşlar. — Muhammet bokurdagynda galan tegegi zordan ýuwdup, haýallyk bilen kellesini çaýkady we çilimi aňry ýany bilen sordy. — Biziň çagamyz tizara dogulmaly. Belki, men ony hiç haçan hem görmerin.

— Seniňem bu ýerden çykjak günüň geler. Ömürlik tussaglyk [23] seniň bütin ömrüňe bu ýerde oturjakdygyňy aňlatmaýar.

— Sen Tammam bilen duşuşyp bilermiň?

— Eger chowishi rugsat etse, indiki hepde duşuşyk bolmaly. Duşuşyk otuz minut bolýar. Onuň gözüne garamaga batyrlygymyň ýetjek ýetmejekdiginem bilemok.

— Men seniň üçin Hudaýa doga ederin, Muhammet.

— Hemme zat gowy geçer ýaly, öz Hudaýyňa doga et, Toni. — Muhammet boýra köýnegini depip goýberdi. — Menden, hatda dogan-garyndaşlarymam ýüz öwürdiler. Men özümiň günä edendigimi bilýärin, ýöne çykgynsyzlyga düşüpdim ahyry. Maňa şol gregi öldürenim üçin ummasyz pul teklip etdiler. Şol pula men öz maşgalamy bütin bir ýyl ekläp bilýärdim. Iordaniýada bolanymda, ene-atamyň, inilerimiň, uýalarymyň we ýegenlerimiň açlykdan ölmejek bolup, güýçlerinde baryny edýändiklerini her gün görýärdim. Men olara gerek, ýogsam, olar heläk bolarlar. Indi olara näme boljagyny bilmeýärin.

Muhammet ýüzüni elleri bilen ýapdy. Biz birazrak wagtlap, doly ümsümlikde oturdyk.

Birnäçe gün geçenden soň, Maýkl Raýty ugradyp durkam, tussaglaryň yzlaryndan gelýän adamlaryň bolýan otagynda bir musulman aýaly gördüm. Ol göwrelidi. Musulman aýal bilen gelen variano aýal naharhanada kofe taýýarlap durdy. Görnüşine görä, musulman aýal Tammamdy. Bu tomusda bolupdy, hemmeler ýakyp barýan günden ýaňa halys bolupdylar. Şol sanda varianolar hem, sülleripdiler we ukuda ýalydylar. Men Tammamyň ýanyna derrew bardym. Ol iňlis dilini zordan gürleýärdi, ýöne biz barybir biri-birimize düşündik.

— Men siziň adamyňyz bilen dostlaşdym — diýip, men ýylgyryp hem barmagym bilen öz döşüme dürtüp aýtdym. — Muhammet gowy dost, gowy adam.

Tammam howsala bilen özüni getiren aýala seredip, tolgunmaly ýylgyrdy. Men oňa Maýklyň salgylary ýazylan bir bölek kagyzy berdim.

— Onuň öz ýanyňyza gelmegini haýyş ediň. Maýkl size hökman kömek eder — diýip, men aýtdym.

Tammamyň özüme düşünenine doly ynamly däldim, ýöne men başga näme edip biljekdim? Şu pursatda variano aýal meni gördi-de, üstüme gygyryp, derrew onuň ýanyndan aýrylmalydygymy aýtdy. Bäş gün geçenden soň, Maýkl maňa Tammamyň özi bilen duşuşmaga razy bolandygyny ýazypdyr. Meniň tama edişim ýaly, Maýkl şobada işe girişipdir. Ol Tammamyň ýanyna barypdyr we goldaw bermek üçin ýygnagyndaky aýal doganlar bilen oňa duşuşyk gurnapdyr.

Birnäçe günden soň, Muhammet meniň kamerama tolgunyp, gaharly ýagdaýda okdurylyp girdi. Onuň ýüzünden der sil bolup akýardy.

— Men Tammamdan hat aldym — diýip, ol gaharly gürledi.

Eşidilmedik zat! Şu wagta çenli tussag erkekler bilen aýallar biri-birine hiç zat goýbermeýärdiler. Käwagt içki howluda gezelenç edenimizde, biz derwezäniň öňünden geçýän tussag aýallary görýärdik-de, biri — birimize seredýärdik. Varianolaryň käbirleri muňa barmagynyň arasyndan seredýärdiler, şonuň ýaly ýagdaýlarda tussaglar biri-birlerine ownuk-uşak zatlary berip bilýärdiler.

— Ol özüniň seniň Isaňa iman edendigini ýazýar — diýip, Muhammet sussupes sesi bilen gürledi. — Sen nämedir bir zada düşünýärsiňmi? Bu zatlar nämäni aňladýar? Eger inim Ahmet bir zatlar syzaýsa, muny diňe bir dogan garyndaşlar däl-de, eýsem, bütin oba eşider. Ol bu ýerden çykandan soň, ony öldürerler.

Şol gün Muhammet bilen gürleşmek kyn boldy. Ol gahardan ýaňa ýarylaýjak bolýardy. Şol wagtyň özünde-de, onuň kalbynda eýýäm üýtgeşmeler bolýardy, men muny görýärdim. Ony hem, Maýkl bilen tanyşdyrmak maňa başartdy. Iki-üç gün geçmänkä, Muhammet ýene meniň kamerama ylgap geldi. Şonda men onuň ýylgyranyny ilkinji gezek gördüm. Ol ýaşaran ýaly bolup görünýärdi, giňden açylan gözlerinde içki ýagtylyk saçylyp durdy. Onuň meseleleri çözülipdir. Men ýaly, ol hem, Halasgäre iman edipdir. Indi, ähli kynçylyklara garamazdan, onda durmuşyň manysy we täze umyt peýda bolupdy. Indi ol Hudaýa ynanyp, öz aýalyny Onuň goragy astyna berip bilýärdi. Şol wagtdan başlap, biz ikimiz Hudaýa doga etmekde bir bolduk.

Türmede grek prawoslawiýasy resmi dindi. Beýleki ynamlara çydam etme bilen garaýardylar. Tussaglaryň arasynda musulman köpdi. Ýöne Isa Mesih arkaly «ýokardan dogulma» hakdaky Mukaddes Kitap taglymatynyň wagyz edilmesi hökümet tarapyndan boş pikir hasaplanylýardy. Bu meni haýran galdyrýardy. Men Hoş Habary her bir adam bilen, şol sanda varianolar bilen hem paýlaşmagy, Rebbiň öz durmuşymda eden zatlaryny gürrüň bermegi hemme zatdan-da köpräk isleýärdim. Ýöne biz öz ýygnanyşyklarymyz dogrusynda gaty seresap bolmalydyk. Bu wagt eýýäm bölümimizde täze imana gelen mesihileriň tutuş bir topary bardy, şonuň üçin hem, biz, elbetde, Hudaýa bile doga etmek we gürleşmek isleýärdik. Bize meniň ýekelikde oturylýan kameramda ýygnanyşyk geçirmäge darlyk edýärdi, ýöne biz özümizi Isa haça çüýlenilenden we ölümden direleninden soň, Onuň şägirtleriniň hökümet agzalaryndan gizlin ýygnanyşan şägirtleri ýaly duýýardyk. Biz irki Ýygnagyň taryhyny öwrendik, ilkinji mesihileriň durmuşyny durmuşymyza geçirdik we edip bildigimizçe, Täze äht taglymatyna eýerdik. Her gezek biz Reb Isa Mesihiň ady bilen ýygnanyşyk geçirenimizde, uly hormat we titreme bilen çörek döwme tabşyrygyny ýerine ýetirdik. Türme şertlerinde muny etmek aňsat däldi, ýöne Hudaý hakykatdan biziň tagallalarymyza ak pata berdi. Çörek döwme tabşyrygy üçin mydama hemme zat tapylýardy. Toparymyzdaky her bir adam çörek we käwagt günortanlyk naharynda berilýän üzümi tygşytlaýardy. Ol üzüm barybir iýer ýaly däldi, şonuň üçin biz üzümjikleri sykyp, arassa jorapdan geçirip, güýjemegi üçin goýanymyzda, üzüm şiresine meňzeş bir zat alýardyk. Wagtyň geçmegi bilen bu şire ajaýyp şerap bolýardy. Ony öndürmäge Isanyň Özüniň gatnaşan bolmagy gaty ahmal.

Men kameranyň içine gözümi aýladym. Birnäçe doganlar meniň krowadymy basyp alypdylar, beýlekileri dyza çöküp, polda otyrdylar. Ziggi bilen Muhammet dildüwşüklik bilen gözlerini gypyşyp degişýärdiler. Martin, ejizjek britan žurnalisti, äpet Zigginiň ýanynda ornaşjak bolup durşuna, has hor bolup görünýärdi. Martin bary-ýogy wizany galplaşdyrany üçin jeza möhletinde otyrdy, ol türmä hiç öwrenişip bilenokdy. Ilkinji gelen gününden başlap, goragyň gözleginde, ol maňa ýapyşdy-da, tizara Hoş Habara çekildi. Bu ýerde Liwandan bolan Hasanam, grek kulturisti Andreasam, ýagny tötänden adam öldüreni üçin tussag edilen adam we beýlekiler bardy.

— Şeýn nirede? — diýip, men soradym. — Simone nirede?

Men sorap bolmankam, kamera Simone kürsäp girdi. Ol demi-demine ýetenokdy we tolgunýardy.

— Alkaponi Şeýni zorlady — diýip, ol bölümde bolup geçen zady doganlara aýtmaga howlugyp gürledi.

Men şobada gapa tarap öwrülip, kameradan atylyp çykyp, koridordan Şeýne tarap ylgadym. Varianolar bu wagt Şeýni nosilkada alyp barýan ekenler. Beýleki tussaglar töwerege üýşüp durdylar. Men dostuma golaýrak barjak bolup, olary itişdirdim. Ol şok ýagdaýynda çalaja titreýärdi, akly çalaja bardy. Ýyrtylan jalbary topugynyň ýanynda sallanyşyp durdy, köýnegi pola damyp, kölçe bolup duran gana boýalypdy. Ellerinde we aýaklarynda gan öýen ýerler we ganly sypjyryklar bardy. Gaty eýmenç edilip kesilen döşündäki ýaralardan gan çykyp durdy (ol, elbetde, päki bilen kesilipdir). Onuň ýüzi bolsa…

— Eý, Hudaý, Rebbim, onuň ýüzüni… — men gahardan ýaňa demim tutuldy. Nosilkada ýatan adamy, meniň ozalky tanaýan gowuja ýaş ýigidimi, zordan tanaýarsyň.

Çogup çykan gaharyň ýalny meni çawlady.

Munuň ýaly zat mende eýýäm köp aýlardan bäri bolmandy. Men ýene öňki zalym hem gazaply Tonä öwrüldim. Men hemme zada perwaýsyz boldum. Varianolaryň dostum Şeýni alyp gidişlerine seredip durşuma, şol wagt Alkaponini tike-tike etmäge kasam içdim. Men ýene agzymda şol öňki, özüme juda tanyş bolan metal tagamyny duýdum. Men Alkaponiniň ganyna suwsadym.

12-nji bap

Men göni manysynda ýumrugymy diwara sokdum. Gury suwaglar çat açyp, pola döküldi. Men kellämi öz kameram tarapa öwrenimde, meni gurşap duran tussaglaryň toplumy, edil buýruk berlen ýaly, yza çekildi. Men Hudaýa doga ederden juda gaharlydym, şonuň üçin sagatlap, diňe uzyn koridoryň ugrunda ýöredim-de, ahyrsoňy zalymlyk bilen maýyp edilen dostuma we Mesihdäki doganyma gynanyp, pola ýykyldym. Men köp günleriň dowamynda Hudaý bilen göreşdim. Men Mukaddes Kitaby okamagy dowam etdirdim, ýöne gaharyň gözümi gapyşy ýalylygyma hem galdym. Men Hudaýdan Şeýn üçin ar almaga mümkinçilik bermegini soradym. Men Alkaponini öldürmek isleýärdim, şonuň üçin hem, muny Hudaýa aç-açan, ikirjiňlenmän aýdýardym. Men Alkaponini bagyşlap bilmerin… hiç haçan. Ony guduzlan it ýaly edip öldürýänçäm köşeşmerin. Şeýn babatda aýtsam, ol hiç haçan sagalmaz diýip gorkýardym.

1990-njy ýylyň 3-nji maýynda öz durmuşymy Isa Mesihe bagyş edenimde, men azat bolupdym. Öňkim ýaly, gözenegiň aňyrsynda bolsam-da, men täze, ruhy azatlygy alypdym. Bu azatlyk fiziki azatlykdan deňeşdirip bolmajak derejede beýikdi. Meniň Alkaponi bilen çaknyşygym özüme birnäçe aňryýany bilen wajyp bolan sapagy bermelidi. Tizara maňa gudratygüýçli we hemme ýerde bar bolan, meni özümden-de gowy tanaýan Hudaýyň öňünde, bu gezek gorky hem sandyrama bilen, dyza çökmeklik garaşýardy.

Alkaponi meniň öz yzyna düşüp ýörenimi bilýärdi. Biziň ikimizem, biri-birimiz bilen gaty berk tutluşykda duşuşjak pursatymyza garaşýardyk. Bu hem, iki hepde geçenden soň, türmäniň garaňky hem boş koridorynda boldy.

Nikosiýanyň daşdan örülen Merkezi türmesiniň baş binasyny birwagtlar türk-osmanlylar gurupdyrlar. Olar üçin onda ýaşajaklaryň saglygy, howpsuzlygy we umumy durmuş derejesi hiç zadam aňlatmandyr. Bu ýerde asla ulanylman taşlanylan jaýlar, ýapyk koridorlar we baglanan geçelgeler köpdi. Indi kalbymda höküm sürýän garaňkylyk sebäpli, men şu ýere barmak isleýärdim. Bu ýerleriň ümsümliginde we boşlugynyň ýigrenjiliginde gizlenip, men gahar bilen göreşdim we gaharyň hötdesinden gelmäge güýjüm bolmansoň, ar almanyň planyny düzdüm we Alkaponini ýeňmekçi bolýan tärlerimiň üstünde işledim. Bu planda Hudaýa orun ýokdy. Men ýene özümi paralap barýan jynlar bilen ýekeme-ýeke galdym.

Birden gaty eýmenç sögünçler bilen arryldy boş koridoryň içinde ýaňlandy. Ol sesden ýaňa, damarda ganym lagtalanan ýaly boldy. Kiçijik garaňkylykda Alkaponiniň şekili göründi. Ýöne meni güpbasdy etmek oňa nädip başartdyka? Munuň pikirini edip ýetişmänkäm, duşmanyň berk tutluşygy bilen diwara gysylan men, gözlerim bilen iýäýjek bolup, ýüzüne seretdim… we öz gözlän lezzetimi duýup it ýylgyryşyny etdim. Ine, bu Alkaponini ýok etme mümkinçiligi! Indi men Şeýniň aryny alyp bilýärin. Indi men hasaplaşyk geçirip, bu haýwanyň tenini daşdan salnan diwaryň ýüzüne çalyp bilýärin. Agzymda tanyş metal tagamy peýda boldy. Men onuň ýakyjy tagamyndan lezzet aldym. Si energiýasyny ýygnap, men şobada kun-fu söweş sungatynyň kanunlaryna laýyklykda, garşydaşyň agramyna we duruş ýagdaýyna, boşluk derejesine we hereketleriň mümkin bolan süýşmeleriniň koordinasiýalaryna baha berdim. Hasap dogry çykdy. Alkaponi meniň bokurdagyma päkini goýdy, ýöne munuň eýýäm hiç hili ähmiýeti ýokdy. Maňa diri galanymyň ýa-da ölenimiň tapawudy ýokdy. Ýöne ilki bolup, ol ölmelidi. Mesele başga zatdady: ondan öň oňa nädip köpräk ezýet çekdirmeli?

Onuň ganynyň tagamyny duýmagyň yhlasly islegi meni tutuş eýeledi. Men onuň ýüzüne, dişine, burnuna, gözlerine, gulagynaurmaga taýýardym. Hawa, Alkaponiniň gulagy hemmesinden-de ýakyndy…

Isa hem oňa: «Näme üçin geldiň, dostum!» diýdi. Onsoň olar Isa golaý gelip, el urup, Ony tutdular. Ine, Isanyň ýanyndakylardan biri elini uzadyp, gylyjyny syrdy-da, baş ruhanynyň hyzmatkärini urup, gulagyny kesdi. Şonda Isa oňa şeýle diýdi: «Gylyjyňy gynyna sal, çünki gylyç çekenleriň hemmesi gylyç bilenem öldüriler. Ýa Men on iki legiondan köp perişdäni derrew ibersin diýip, Atama ýüz tutup bilmez öýdýärsiňmi?

Matta 26:50–53

Şu gün irden men Isanyň Getsemani bagynda tussag edilişi hakdaky Mukaddes Kitap wakasyny okapdym. Şu wagt meniň, gaharymyň gyzan wagtynda, şol waka ýadyma düşýär. Men instinktiw taýdan kun-fu göreş sungatynyň ýoluna eýerip, energiýada ünsümi jemlemegi dowam etdirdim, ýöne şu pursatda Isanyň sözleri kellämde ýaňlandy, şeýdibem, Ol edil maňa göni ýüzlenen ýaly boldy. «Men ýol, hakykat we ýaşaýyşdyryn… Men ýolduryn… Men ýolduryn… Men ýolduryn».

Alkaponiniň ýüzi ýakynda tebigy däl usulda ullakan ýaly bolup görnüp, ýüzüme degende, mende gahar entegem gaýnap durdy. Men onuň deriniň şor tagamyny duýdum.

«Men ýolduryn… Men ýolduryn…» — diýen ses kellämde ýaňlanmagyny dowam etdirdi.

«Muny şu wagt et! Ine, onuň gulagy, ony dişle! Ony maýyp et!» — diýip, instinktiň sesi yza çekilmän aýtdy durdy.

«Gylyç alanlaryň hemmesi…»

«Şeýniň aryny al… Saňa näme bolýar… muny Şeýn üçin et…».

«…we hakykat hem ýaşaýyş…».

Birden, özüm islemesem-de, men gürledim. Men özümi edil gapdaldan eşiden ýaly boldum. Ýabany gazap hem sussupeslik gaýyp boldy. Men gürlänimden soň, Alkaponiniň ganynyň tagamyny duýmagyň yhlasly islegi ýitip gitdi. Men garaşylmadyk ýagdaýda köşeşdim, ýöne öz dilimden çykan sözleriň güýjüne, meni gaty berk tutup duran mahlukdan az haýran galmadym.

— Reb Isa Mesihiň adyndan saňa buýruk berýärin, meni günüme goý!

Eýýäm indiki pursatda men diwardan kem-kemden syrylyp düşüp başladym, soň çommalyp oturdym-da, tirseklerimi dyzlaryma diräp, ellerim bilen kellämi tutdum. Alkaponi gaýyp bolup gitdi. Men edil oňa garaşýan ýaly oturdym, ýöne minut yzyna minut geçse-de, ol gelmedi. Men haýran galyp, aňk boldum. Men ýuwaş-ýuwaşdan özüme gelip başladym. Reb gudrat bilen maňa aýan boldy. Ol meniň janymy we saglygymy gorady. Men şol wagt hiç zat üçin Hudaýa doga etmänem bolsam, öz aýdan sözlerimi dilime salypdy. Men bu zatlara düşünjek bolup, hemme zady baglanyşdyrmaga çalyşdym. Men öz durmuşymy Hudaýyň eline berip, Onuň ogly bolupdym. Hudaý meniň kömek sorap etjek haýyşyma mätäç däldi: Onuň Özi ara goşulyp, meniň isleýändigime ýa islemeýändigime garamazdan, meni halas etdi.

Men birwagtlar resullaryň Hudaýyň Oglunyň güýjüne we ygtyýaryna göz ýetirenlerinde aňk boluşlary ýaly, bolan zada gaty haýran boldum. Resullaryň işleri kitabynyň birinji babynda Isanyň şägirtleriniň, Onuň Özüniň tabşyryşy ýaly, Iýerusalimde Mukaddes Ruhuň wada berlen güýjüne garaşyşlary gürrüň berilýär. Onda: «Isa… olaryň gözleriniň alnynda ýokary galdyryldy, bir bulut Ony olaryň nazaryndan gizledi. Ol barýarka, olar hem Göge bakyşyp durkalar, ine, ýanlarynda egni ak eşikli iki adam peýda boldy…». Garaňky koridoryň boşlugynda meniň üstümde Hudaý ýaýylyp durdy-da, hemme tarapymdan meni gujaklady, şonda men perişdeleri gürrüňsiz görüp bilerin öýtdüm.

Men haýaljakdan baş bina dolanyp geldim-de, Hudaýyň kuwwatly güýjüniň astynda boldum. Bu güýç duýulýar diýen ýalydy. Men bolan zada haýran boldum. Ol wagşy özüniň grek dilinde zordan gürleýänini, iňlisçe ýekeje söze düşünmeýänini bilsem hem, Alkaponä iňlisçe gürlänimi anyk bilýärin. Öz kamerama gelenimde, penjiredäki gözenekde emele gelen haçda nazarymy sakladym. «Men ýol, hakykat we ýaşaýyşdyryn». Men bu sözleri gaýta-gaýta aýtdym we asla si energiýasynyň, söweş sungatlarynyň janymy aman saklamandygyna düşündim. Meni göze görnüp duran howpdan Isa we Hudaý tarapyndan berlen iman halas etdi. Şeýdip, Reb maňa ilkinji iman sapagyny berdi. Bu sapak şeýle aýdyň bolany üçin meniň ýadymda ömürlik galdy. Indi men rahatlanma ýoluny — kun-fu söweş sungatynyň ýoluny doly ret edip, Hudaýyň ugrukdyrmasyna doly ynanmagyň wagtynyň gelendigine düşündim.

Men köp ýyllaryň dowamynda bu wakany öz durmuşymdaky özgerişlik nokady hökmünde ýatda sakladym. Adamlaryň: «Hudaýa doga etmeklik kömek edýär» — diýýänini ýygy-ýygydan eşitmek bolýar. Men muňa mydama garşy çykýaryn. Doga etmeklik däl-de, Hudaý kömek edýär. Markusyň Hoş habarynyň on birinji babynda Isa hakyky doga etmäniň syryny şeýle açýar: «Hudaýa imanyňyz bolsun. Size dogrusyny aýdýaryn, kim ýüreginde şübhä ýol bermän, diýýäniniň boljakdygyna iman edip, şu daga: «Göteril-de, deňze zyňyl» diýse-de, onuň diýeni bolar. >Munuň üçin size diýýärin: doga bilen dilän ähli zadyňyzy aljagyňyza iman ediň, ol size berler». Men Alkaponi bilen tutluşykda diňe özüme bil bagladym. Men alan tälimlerimiň we taýýarlygymyň arkasyndan ony öldürip bilerdim, ýöne Hudaý meniň Öz yzyna düşme kararymy hasaba aldy. Iň kyn pursatda, duşman bilen göreşimiň tozany içinde, Ol maňa özümiň ejiz özbaşdaklygymy terk edip, diňe Öz yzyna eýerme güýjüni sowgat berdi.

Ine, şonda men özümiň Mesihiň yzyna eýerme kararyna gelendigimi hytaýly garyndaşlaryma aýtmagyň wagtynyň gelendigine düşündim. Men öz sözlerimiň nähilidigine doly düşünip, Lousä hat ýazdym. Men söweş sungatyny terk edip, babam bilen baglaşan ähtimi bozdum, ata-babalarymyzyň mirasyny inkär etdim we kun-funyň gadymy ýoluny saklamaga beren mukaddes wadamyň üstünden ätledim. Men özümiň täze, halas ediji imanym hakda aýdan badyma, Lousi hemme zada düşüner-de, menden hiç hili düşündiriş talap etmez diýip umyt etdim. Şeýle-de bolsa, nirededir bir ýerlerde, kalbymyň jümmüşinde, munuň netijesiniň nähili boljakdygyna düşünýärdim. Meniň kelläm üçin sylag belläp, meni öldürýänçäler yzarlarlar. Men muny ozalam bilýärdim. Gadymky däpleriň ruhunda terbiýelenen, rahatlanma ýoluna goýlan, ýöne gadymky mirasy bozan ýa-da onuň ilkibaşdaky maksadyny ýoýan islendik adamy, gürrüňsiz, jogapkärçilige çekýärler. Meni özümiň täze dinimden ýüz öwürmäge ynandyrmak we ony ret etmäge hem-de özlerinden ötünç soramaga mejbur etmek üçin garyndaşlarymyň giňeldilen maşgala maslahatyny ýygnajagyny bilýärdim. Soň olar ýekelikdäki tutluşykda öz derejämi hem abraýymy tassyklamagym üçin ýanyma partnýor goýbererler. Boýun towlanan ýagdaýynda, meni yzarlarlar-da, hatda janyň tölegi bilen hem tabyn bolmaga mejbur ederler.

Hatyň jogabyna birnäçe hepde garaşmaly boldy. Ony doganoglanym Si Kuon ýazypdyr. Onuň äheňi sowukdy we gödekdi. Ol biziň babamyzyň ölendigini, onuň togsan bäş ýaşandygyny ýazypdyr. Soň Si Kuon garrylaryň patasyna gelmän we olary hormatlaman, gadymy Su tohumyny masgara edendigimi ýazypdyr. Soň ol maşgalanyň adyndan öz mesihilik imanymdan ýüz öwrüp, atalarymyzyň abraýly mirasyna gaýdyp gelmegimi talap edipdir. Çžen Lin Su tohumynyň ýeke-täk dowam etdirijisi bolanym üçin şu wagtdan başlap, maşgalamyzyň abraýyny diňe men gorap bilýärdim. Hatyň ahyrynda bolsa, özümiň garaşyşym ýaly, razy bolmadyk ýagdaýymda, maňa jeza beriljekdigi hakda gürrüň edilipdir.

Lousiniň ölümi hakdaky habar meni tolgundyrdy. Men näme pikir etjegimi-de bilmedim. Ömrümiň köp böleginde men babamy ýigrenipdim, şeýle-de bolsa, meniň kalbymda, hut şol ullakan yz galdyrypdy. Mende özbaşdaklygy hut sol terbiýeläpdi. Indi men onuň ölümi bilen bilelikde, özümden nämedir bir zadyň ömürlik gidenine düşündim. Munuň üstesine-de, hytaýly garyndaşlarymyň bildiren talabyny ret etmek bilen men olar bilen gatnaşyklardan ömürlik mahrum boldum. Hakykatda, bu zatlaryň aňyrsynda näme durdy? Men bütin ömrüme töweregime garanjaklap ýörmelimi? Meniň bilen haklaşmak üçin garyndaşlarym, ähtimal, «Triadanyň» galtamanlaryny hakyna tutjagy görnüp durdy. Bu bir tarapdan. Beýleki bir tarapdan, meniň täze durmuşym, imanym we Hudaýyň goragy Lousiniň maňa öwreden zatlarynyň hemmesinden-de, hakykatdy, ähmiýetlidi. Bije taşlandy, gatnaşyklaryň hemmesi kesildi, geçmişe dolanma ýok! Kellämde babamyň ýüzüni göz öňüne getirdim-de, onuň bilen geçiren gowy ýyllarymy we soňky ýyllarda oňa goýan hormatymy ýada salmaga çalyşdym. Ýöne meniň kalbymda hiç zadam ýerinden gozganmady.

Alkaponiniň menden gaçandygy, meniňem, kun-fu söweş sungatyndan el çekendigim baradaky myş-myşlar biziň bölümimize şobada ýaýrady. Waswaslaryň käbirleri soňky ýagdaýlardan peýdalanmaga çalyşdylar, ýöne Hudaý meni diýseň täsin ýagdaýda üýtgewsiz gorady. Şol bir wagtyň özünde-de, men birazajyk sagdyn pikirli bolan tussaglara geçirimlilik eden bolmagymam ähtimal. Meniň häsiýetimdäki üýtgeşmeler, megerem, ýöne bir göze ilginç bolman, eýsem, bilesigelijiligi oýandyryjy hem bolandyr.

Birnäçe ýyl mundan ozal Çikagonyň gazetleri hytaý restoranyndan banka bäş ýüz dollary böldürmek üçin banka iberilen bir ýaş ýigit hakdaky wakany çap etdiler. Restorana iki ýüz elli dollarlyk şaý we şonça mukdardaky bir dollarlyklar gerek bolupdyr. Kassir aýal ýüz dollarlyk topbakdan alyp, ýalňyşlyk bilen ýigide iki ýüz elli dollarlyk şaý we iki ýüz elli müň dollary beripdir.

Ýigit, elbetde, muny şobada bilipdir, ýöne garaşylmadyk girdeji hakda hiç kime hiç zat aýtmandyr. Uly möçberdäki puly alyp bankdan gaýdýar-da, ol puly garyndaşlarynyň biriniň öýünde gizleýär. Soň hem, erbet iş edendirin öýtmän, restorana gaýdyp gelýär.

Puluň ýetmezçilik edýänini bilende, kassir aýal iki ýüz elli sany ýüz dollarlygy beren adamynyň daşky keşbini ýada salyp bilmändir. Ýöne ol şol adamdan üç menzilden hem ys gelýändigini ýada salypdyr! Kassir aýal onuň hytaý restoranynda işleýänini bilipdir. Ol diňe bir ysy ýadynda saklaman, eýsem, ony ýigidiň işleýän restorany bilen hem baglanyşdyrypdyr. Kassir aýal polisiýa ýüz tutup, restoranyň ýerleşýän ýerini bilipdir we pul çalyşmaga gelen ýigidi tanapdyr. Ýigitden derrew puly alypdyrlar-da, ony öz kanuny eýesine gaýtaryp beripdirler.

Men bu wakany Mukaddes Kitaby okap, Mesihiň yzyna düşmegiň nämäni aňladýandygy hakda pikirlenenimde ýada saldym. Resul Pawlus: «Çünki biz hem gutulanlaryň, hem-de heläk bolanlaryň arasynda Hudaý üçin Mesihiň atyr ysydyrys» (2 Korintoslylar 2:15) diýýär. Resulyň gürrüňini edýän atyr ysy burun bilen duýulýan hoşboý ys däl. Bu atyr ysy günüň dowamynda biziň bilen nähili hem bolsa, bir ýol bilen duşuşýan adamlaryň hemmesi altynjy duýgusy bilen duýýar.

Ys, umuman-a, işiň ikinji derejeli önümi. Kun-fu söweş sungatyny öwrenenimde, adatça menden deriň ysy gelýärdi. Sarymsagy gowy görýän adamdan sarymsagyň ysy gelýär. Eger size atyr ulanmaklyk ýaraýan bolsa, onda töweregiňizdäkiler siziň gowy görýän hoşboý ysyňyzy alarlar. Eger Isa gulluk edip, şeýle zady söýgi hem kiçigöwünlilik ruhunda etseň, ondan senem, edil şonuň ýaly edip, Mesihiň atyr ysyny saçyp başlaýarsyň.

Men her gün diýen ýaly, täze tussaglar, hatda varianolaryň käbirleri bilen hem, gürrüňdeşlik edýärdim. Köpler meniň ýanyma özleriniň soraglary bilen we betbagtçylyklaryny paýlaşmak üçin gelýärdiler. Kimsi durmuş arabasynyň tigirleriniň astyna düşüp, neşekeş bolupdyr, kimsi ýüregiňi dilip barýan maşgala kynçylyklarynyň we petikleriniň netijesinde ýöne bir ýan beripdir. Şunuň ýaly adamlara kömek etmek üçin men akyldarlygy öwrendim. Munuň özi hem, öz-özünden gudrat bolupdy. Käbirleri bilen men Hudaýa doga edýärdim we Mukaddes Kitaby okap, Mukaddes Ýazgynyň üsti bilen Hudaýyň her birimiz bilen ýekeme-ýeke gürleşýändigini düşündirýärdim. Men her bir täze gelen adamy Maýkl Raýt bilen duşuşmaga razy bolmaga ynandyrmagy bes etmeýärdim. Men onuň olara, birwagtlar özüme kömek edişi ýaly, kömek etjekdigine ynanýardym ahyry.

Bir gün men Maýkldan erbet habarly haty aldym. Şu wagtdan başlap, türme administrasiýasynyň resmi habar bermesi bilen, oňa tussaglar bilen duşuşmaklyk gadagan edilipdir. Bu wagtda Maýkl erkekler bölüminiň fylakimenolarynyň onusy bilen duşuşýardy, onuň ýygnagynyň beýleki agzalary bolsa, aýallar bölümine barýardylar. Maýkl biziň maýagymyz, durmuşy ýolumyz boldy. Onuň hatynyň äheňine görä, bize imanda berk durmalydygyna ynandyran bolsa hem, özüniň gaty erbet gynanandygyna düşündim. «Hudaýa doga-dileg etmegi goýmaň. Hudaýyň takyk ýagdaýlaryň üsti bilen näme diýmek isleýändigine düşünjek bolmaga çalşyň. Eger Hudaýyň islegi bolsa, onda maňa siziň bilen işlemeklige rugsat bermekleri üçin doga ediň» — diýip, ol hat ýazypdyr. Bize kömek etjek bolup, bu işe özüni hiç bir galyndysyz doly bagyş edendigini men bilýärdim. Her gezekki duşuşyk üçin ol, dumanly Albionanyň ýaşaýjysy, özüniň öwrenişmedik yssysynda iki sagatlyk surnukdyryjy ýoly geçmeli bolýardy. Yzyna gaýdanda, Maýkl ýolda maşyndan düşmek hem birazajyk dynç almak üçin ýoluň gyrasynda maşyny saklamaly bolýardy. Duşuşykdan soň ol şu wagtjyk duşuşan tussaglarynyň durmuşy ýüküniň astynda gyşarýan ýaly, küýkeribräk gidýärdi. Şeýle-de bolsa, Maýkl Hudaýda berkäp, öz gullugyndan el çekmeýärdi.

Men öz durmuşym üçin Maýkla borçludym. Eger onuň bilen duşuşmadyk bolsam, onda Isa Mesih hakdaky Hoş Habary eşitmezdim. Men haty okan badyma, mesihileriň toparyny ýygnadym. Biz çörek döwme geçirdik-de, gurbanlygy üçin Isa minnetdarlyk bildirdik, ondan soň hem, dyza çöküp doga etdik-de, Hudaýdan Maýkly biziň türmämizdäki gullugyna gaýtaryp getirmegini soradyk.

Şol dogany edenimize we meniň chowishini görmegi haýyş edip, administrasiýa ýüzlenenime iki gün geçenden soň, meni Maýkl bilen duşuşmak babatdaky mesele boýunça çagyrdylar.

— Maňa sen hakda diňe gowy zatlary aýdýarlar, Toni. Varianolar hem, diňe Toni Entoniniň üýtgändigini aýdýarlar — diýip, chowishi aýtdy.

— Hawa, indi men mesihi.

— Ýagny «ýokardan doglan» — sizde muňa şeýle diýilýär gerek? — diýip, chowishi eli bilen köp manyly yşarat edip ýylgyrdy.

— Hut şeýle — diýip, men jogap berdim.

Men oňa köpräk zat gürrüň bermek isledim, ýöne ol meni pişigiň syçany oýnaýşy ýaly oýnady. Onuň özümi tora saljak bolýandygyna men gaty gowy düşünýärdim.

— Jenap başlyk — diýip, grekçe gürlemek bilen men töwekgelçilik etdim. — Maýkl Raýt bilen duşuşyk tussaglaryň köpüsine kömek edýär.

Chowishi maňlaýyny el ýaglygy bilen süpürip, yşarat bilen dowam etdiribermelidigimi aýtdy.

— B bölümde nähili asudalyk bolandygyny size varianolaryň ýetirendiklerine ynanýaryn. Tussaglar indi size kynçylyk döretmeýärler. Zalymlyk we zorluk etmeler azaldy.

— Hawa, bu şeýle, bu barada maňa mydama hasabat berýärler.

— Beýle bolsa, sizden haýyş edýärin, Maýklyň tussaglar bilen duşuşmagyna rugsat ediň — diýip, men içimden chowishiniň ýüregini ýumşatmagy Hudaýa dileg edip oturşyma aýtdym.

Iki hepde geçenden soň, Maýkl fylakä gelmäge ýene rugsat aldy. Munuň üçin biziň hemmämiz öz dogalarymyza ýagşylyk bilen jogap bereni sebäpli, Hudaýa minnetdarlyk bildirdik. Munuň üstesine-de, Maýkla diňe bir tussaglar bilen duşuşmaga rugsat bermän, eýsem, türmäniň kitaphanasyna barmaga, ol ýerde tussaglar bilen Mukaddes Kitap sapaklaryny geçirmäge hem rugsat berildi. Bu sapaklara Riçard Noks hem öz surnaýy bilen gelmäge rugsat aldy. Onuň ussatlyk bilen çalýan sazy biziň aýdymlarymyzda hem Hudaýy şöhratlamalarymyzda ýardam etdi. Men ol duşuşyklary hiç haçan ýatdan çykarmaryn.

Şeýle-de bolsa, bu duşuşyklar gaty gymmat düşdi. Meniň üç ýyllyk möhletimiň iki ýarym ýyla golaý wagty geçdi. Hemmeler meni aklama boýunça tizara çykararlar diýip pikir edýärdiler. Ine, men ýene chowishiniň öňüne bardym.

Onuň ýüzünde tanyş it ýylgyrşy aýlanýardy.

— Maňa sen hakda öňküleri ýaly, diňe gowy zatlary aýdýarlar, Toni. Tussaglar hem, siziň şol Maýkl Raýtyňyz bilen duşuşyp bilýärler.

— Hawa, jenap başlyk, size minnetdar. — Görsene, ol näme üçin meniň azatlyga çykarylmam hakda gürrüň etmeýärkä? Men töwekgelçilik etdim. — Jenap başlyk, men diňe suduň özümiň aklanmam baradaky kararynyň çykjakdygy hakda pikir edýärin. Men aklananlaryň sanawyna düşmedimmikäm?

Chowishi içýakgyç ýylgyrdy.

— Meniň saňa gowy garaýyşdadygymy sen bilýärsiň ahyry, ine, siziň wagyzçyňyza hem, gelmäge rugsat edýärin, ýöne… Şu ýerde chowishiniň sözleri bölündi-de, edil menden minnetdarlyga garaşýan ýaly, howada saklanyp galdy, ýöne men oňa sessiz seredip durdum. — Hökümetiň saňa aýratyn garaýşynyň bardygyny özüň bilýärsiň.

— Jenap başlyk?

— Bu zatlar seniň Mukaddes Kitap sapaklaryň… Sen ýeresi wagyz edýärsiň, ine, näme üçin saňa aklanylma berilmedi. Üç ýyllyk möhleti doly oturýarsyň.

Men, elbetde, gaty gynandym, ýöne haýran galmadym. Grek prawoslaw ybadathanasy we türmede ýeterlik derejede berk bolan pozisiýa tarapyndan howpuň boljagyny maňa Maýkl duýdurypdy. Ýöne men gaharlanyp bilmedim — bu mesihä gelişmeýärdi. Türme Rebbiň aýdýan «ýetişen hasylly meýdanlarynyň» biridi, gulluk işi hem bu ýerde ummasyz köpdi. Maýkla-da, islendik pursatda gelmegi gadagan edip bilýärdiler.

Her gün daň atmazynyň öň ýanyndaky ümsümlikde men Hudaý bilen gürleşýärdim. Men köp sanly tussaglar üçin doga edýärdim, onda-da, mümkin boldugyça jikme-jik, atlaryny tutup doga edýärdim. Hudaý dogalarymyň käbirlerine derrew jogap berýärdi, ýöne ýüregim gitdigiçe köp gysylýardy. Halas bolma ýüzlerçe tussaglar mätäçdiler. Wagtal-wagtal adaty adamlary ganhorlara, zorluk edijilere we waswaslara öwürýän çuň ýürek ýaralary we görgüler hakda pikir edenimde, edil ýürek pristupynyň öňünden bolýan ýaly agyryny gursagymda duýýardym. Bu ýerde, Nikosiýanyň Merkezi türmesinde, hapanyň, gohuň, porsynyň we adam günäleriniň arasynda göwnüçökgünlige çenli ýetirilen, dogrudanam, günä tarapyndan paralanan adamlar bardy.

Türmede agaç ussasy üçin ussahana çap ediji bölüm bardy. Ol ýerde ukyply we hünärmen bolan adamlaryň birnäçesi işleýärdi. Biziň aramyzda bikärler ýokdy, hemmämize-de iş tapylýardy. Maňa adatça syr-süpüri hem-de nahar paýlamagy buýurýardylar. Bizde bir dellek, Gazanta atly arap bardy. Ol agaç ussasynyň ussahanasynda öz käri bilen meşgullanýardy.

— Hä, Toni, dostum! Hany, bol otur — diýip, ol gulagyna çenli ernini ýetirip, meni garşy aldy. — Seniň saçyňy hemişekiler ýaly syrmalymy?

— Hawa, dostum, bu gün men batyrdyryn, ýöne sen barybir päkini aýlaýan ýeriňe seredeweri.

— Sen bütin Nikosiýada öz saçyňy menden gowy syrýanyň ýokdugyny bilýärsiň ahyry.

Biz güldük we degişdik, Gazanta bolsa, eýýäm öz işine başlady. Kiçijik çat açan aýnada men tussaglaryň agaç kesýän tegelek byçgyly maşynda işleýänini görüp otyrdym. Ses gaty köpdi: stanoklar işleýärdi, adamlar gygyryşyp gepleşýärdiler, aýdym aýdýardylar. Kiriakos atly grek, gysga boýly bir adam meniň ünsümi özüne çekdi. Ol tegelek byçgyly maşynyň ýanynda ümsüm durdy. Birazrak wagtlap men ony synladym. Ol aýlanyp duran diske seredip, haýran bolup doňup galan ýaly bolup, ýöne bir durdy. Onuň töweregindäkileriň hemmesi işlidi, şonuň üçin hiç zat görmeýärdiler. Gazanta gürlemegini dowam etdirdi, ýöne men birden gaty biynjalyk bolup başladym. Men gözümi Kiriakosdan aýryp bilmedim. Ine-de, men uly gorky bilen onuň örän uly tizlikde aýlanyp duran äpet diske haýaljakdan elini golaýladýanyny, byçgynyň hem, onuň barmaklaryny yzly-yzyna kesişini görýärin. Barmaklar poluň üstüne düşýär. Kiriakos sesinem çykarmady, diňe sandyraýardy. Men kürsüde aýlanyp, oňa tarap okduryldym.

Meniň garaşylmadyk hereketlerimi görüp, beýleki işçilerem işlerini goýdular. Grekleriň we araplaryň köpüsi näme bolanyny görenlerinde, uly gorky bilen gygyryşyp we eşiklerini ýyrtyşyp başladylar. Kiriakos ellerini galdyryp, edil akly çaşan ýaly bolup, gymyldaman durdy. Tegelek byçgyly maşyn bolsa, hemmelere gan damjalaryny sepip, öňküsi ýaly çyrlap durdy. Ses. Başagaýlyk. Dowul. Näme etmelidigini hiç kim bilmeýärdi. Kiriakosyň ýaňaklaryndan ýaş akdy, ol zaryn aglady, onuň aýaklary egreldi, soň ol daş poluň üstüne ýykyljak bolup başlady. Agaç ussahanasynyň içindäki chowishi ony tutup ýetişdi-de, kömege çagyrdy. Umumy başagaýlygyň içinde Kiriakosyň barmagyny gözlejek bolup, men üstüne gan akan agaç gyryndysyny dörüp başladym.

Bu wakanyň gaty eýmençdigini aýtmak gerek. Fylaki islendik adamy däliredip bilýär. Kiriakosa aýalynyň başga biri bilen gezýändigini aýdypdyrlar. Mundan başga-da, ony öňräk artykmaçlyklardan mahrum edipdirler-de, reňklerini we kagyzlaryny alypdyrlar. Bu zatlaryň hemmesi onuň sabyr käsesini doldurypdyr. Özüni bilgeşleýin maýyp edýän şeýle ýigrenji ýagdaýlar türmede diýseň ýygy-ýygydan bolýardy.

Adatça türmedäki zorluk adaty hadysady, ýöne men gan dökülmelerden we eýmenç wakalardan gerk-gäbe bolupdym. Ozal munuň ýaly zatlara üns hem bermeýärdim. Fylaki — bu emosional dartgynlylygyň ojagy, därili çelekdi. Öýke, aňsatlyk, bilen partladyş geçiriji şnura öwrülip bilýärdi, şonuň üçin näme bolanyna düşünip-düşünmänkäň, bölümde eýýäm partlama bolup, şobada uruş başlanýardy. Şonda men diňe öz kameramda gizlenýärdim. Meniň gaharymy getirýän tussaglara topulan wagtlarym hem bolýardy. Tussaglaryň hemmesi diýen ýaly, şeýle edýärdiler. Olar üçin uruşlar dartgynlylygy aýyrma serişdesi bolýardy. Şunuň ýaly çaknyşyklar gan döküşiksiz bolmaýardy, şonuň üçin men özümiň näme etmelidigime düşünýärdim, türme jedellerine goşulmaly däl.

1992-nji ýylyň tomsy gaty erbet jöwzaly boldy. Bu bolsa, tussaglaryň onsuzam gussaly keýpini agyrlaşdyrdy. Adamlar sebäpsiz gaharlanýardylar we ownuk-uşak zat üçin biynjalyk bolýardylar. Köpler gizlinlikde gyzyşýan höwesleriň partlamasyna garaşýardylar, has takygy, palestinalylar bilen grekleriň uly dawasynyň turaryna garaşýardylar. Bu partlama bolanda bolsa, pida köp boldy. Mundan soň, duşmançylykly fraksiýalar, adat boýunça, biri-birinden aýra goýuldylar. Bir gezek men ýekelikde oturylýan kameradaky palestinaly dostlarymy görmäge gitdim.

— Derňew başlandy — diýip, Lamarinany sürüp ýanyna baranymda, Ien Dewidson maňa pyşyrdap aýtdy.

Şol gün «dogry» türmeçiler nobatçylyk edýärdiler. Olar bizi gowy tanaýardylar, şonuň üçin hem, biderek ýere biynjalyk etmediler.

— Näme boldy? — diýip, men soradym.

— Grekleriň birini tas öldüren ekenler. Aýtmaklaryna görä, ölüm halynda ýaralanypdyr, diri galmaýarmyşyn.

— Hä, şeýle diýsene. Ýöne näme üçin beýle galmagal turdy? Bu birinji gezek däl ahyry.

— Ýigit atly adammyşyn. Biziň pikir edişimize görä, bir syýasatçy bolmaly.

Men Iene içi şüleli ysly gaýnadylan ýumurtga bilen o diýen bir ter bolmadyk pomidorly tarelkany uzatdym.

— Hawa, seniň pikiriňçe, biz bu çüýrügi ýene näçe wagtlap çeýnemeli bolarys, Toni? — diýip, Ien ýylgyrdy.

— Men siziň paştet bilen piwo buýrandygyňyzy aýdaryn, şonuň üçin ertir siz olary alyp bilersiňiz — diýip, men onuň gaharyny getirjek boldum.

— Bu ýerde bir-iki sany reportýoryň aýlanyp gidenini eşitdiňmi?

— Aýlananda näme?

— Özlerini başlyklaryň biri hökmünde görkezjek boldular, ýöne näme üçindir gaty bir ynandyryjy bolmady.

— Aý, goýsana. Daşky dünýäniň bizi ýatda saklaýandygy, eýsem, erbetmi?

— Umuman-a, hawa, ýöne belli bir ýagdaýlarda — ýok. Bizi asla unutsalar, has gowy bolardy. Biziň atlarymyzyň gazetlerde ýene peýda bolmagy gerek däl.

— Ýöne olara interwýu bermäge razy bolan adam tapylmadymy?

— Bir ýaňranyň tapylandygyny aýdýarlar. Biz kimdigini bilsedik…

Wariano biz tarapa ugrady.

— Bolýar, wagt gutardy dost — diýip, men Lamarinany öwrüp durşuma aýtdym. — Sag bol.

— Bilip goý, Jon Smitiň paşteti bilen piwosy hemmesinden gowusydyr! — diýip, Ien maňa gözüni gypdy.

Birnäçe gün geçenden soň, men Ieniň işdeşi Adli bilen pyşyrdap gürleşdim. Adli palestinalylaryň ýolbaşçylarynyň biridi. Öz wagtynda ol Ýasir Arafatyň janpenasy bolup işläpdir we Palestinany azat ediş Guramasynyň hormatly agzalarynyň biri bolupdyr. Bu adam bilen iş salyşmagyň howpludygyny bilsem-de, ol ikimiz gysgajyk gürleşdik. Men özüne nahar berýänçäm, Adli bir bölejik kagyzyň ýüzüne bir zatlar ýazdy, kagyzjygy gözenegiň arasyndan uzadyp, ol maňa ýiti seretdi.

— Ine, şu, Toni! — diýip, ol töweregine garanjaklap aýtdy.

— Näme?

— Şugulçy. Özem palestinaly — diýip, Adli tüýkürdi.

— Ol nähili palestinaly?

— Ine şeýdip… — diýdi-de, Adli pyşyrdap gürledi. — Ýöne biziň toparymyzdan däl. — Ol gulagyndan ýokarrakda aýlap, şugulçynyň aklynyň ýerinde däldigini, Palestinany azat ediş Guramasynyň ýolbaşçylarynyň hataryna girýändigini, Nikosiýanyň Merkezi türmesinde möhletini oturandygyny, aslynda beýle bolmagyň mümkin däldigini görkezdi.

— Bu lakgyny hemmeler ýigrenýärler, Toni. Bize onuň bilen düşünişmek gerek, düşünýärsiňmi?

— Adli, sen gaty gowy bilýärsiň, men edip biljek däl…

— Bes et, Toni — diýip, ol meniň sözümi böldi. — Biz dost ahyry. Bu ýerde oturanymyzda ellerimiz, aýaklarymyz daňylgy bolýar! Oňa bolsa, gowuja sapak bermek gerek…

Bagtyma varianolar maňa nahary tizräk paýlamaga buýruk berdiler. Men haty jübimde gizledim-de, Adlä seretmän, Lamarinany aşhana tarap sürüp gitdim. Men, şeýdip, hatdaky ada seretmedimem. Kagyz bölejigi göni oda gitdi.

Onuň bilen düşünişmegiň maňa hiç hili geregi ýokdy. Ýöne köpleriň hut şuny hem isleýändiklerini bilmek gerekdi!

Birnäçe günden soň, men içki howluda gezelenç edip ýördüm. Howa serginleşipdi. Bu uzak aýlaryň dowamyndaky eziji yssydan soň ýakymly üýtgeşiklikdi. Meniň ýanymdan iki sany palestinaly, Husseýn bilen Ýusef geçip gitdi. Men muňa ähmiýetem berip durmadym. Olar maňa salam berdiler. Men ýylgyrdym-da, oýa batyp, aýlaw bilen gidiberdim. Olara tarap ýöräp gelýärkäm, edil dikilen ýaly bolup galdym. Ol näme edýär? Tussaglaryň ýaşyragy öz ýoldaşynyň saçyndan tutup, arkaly oturgyjyň üstüne oklap goýberdi. Soň onuň üstüne münüp, ýüzüne ýapyşdy. Men juda erbet gorky içinde, onuň elinde päkiniň bardygyna düşündim. Men bir-iki sekuntlap, doňup galdym. Şol wagt Husseýn, bu hut şoldy, guduzlan ýaly bolup, bagtyýatan Ýusefiň ýüzüni peýnir kesen ýaly edip kesip başlady. Ýusef çabalandy, horkuldady, gan olaryň ikisinem boýady.

— Dur! Bes et! — diýip gygyrdym-da, men olar tarapa ylgadym, ýöne ýanlaryna barýançam, Husseýniň yzy hem galmandy. Ýusef oturgyjyň üstünde huşundan gidip, gyşarybrak ýatyrdy. Onuň ýüzi ganly şepbeşige meňzäp durdy. Men Ýusefi ýere ýatyrdym we onuň dem almaýandygyny diňe şonda bildim. Şonda ilkinji medisina kömegini berme baradaky sapaklar ýadyma düşdi. Ýusefiň ýüzi şeýle bir zaýalanypdy welin, men onuň agzynam zordan tapdym. Kellesini yza goýberibräk we burnuny gysyp, men onuň agzyna dem berip ugradym we doga etmegimi bes etdirmedim:

— Hudaýym, Saňa ýalbarýaryn, ony direlt!

Bu wakanyň bolan ýerine türmeçileriň ylgaşyp gelişleri eşidildi. Ýusef tisginip gitdi, ol göni meniň üstüme gan gaýtardy.

— Duruň — diýip, men özüme kömek bermek üçin howlugyp gelen varianolara aýtdym-da, gan ýuwutmaz ýaly, palestinalyny gapdala öwürdim.

Bir-iki minutdan soň, sanitarlar geldiler. Şol wagt men titredim. Men adamyň janyny halas etdim, ýöne edilen zatlaryň hemmesinden soň, kim bilýär, ol sagalarmyka?

Şunuň ýaly zalymlygyň we zorlugyň içinde Hudaýyň täze imana gelen mesihileri goldaýandygyna aýdyň akyl ýetirip başladym. Biziň her birimizi islendik pursatda Ýusefi edişleri ýaly, gürrüňsiz päki bilen öldürip bilýärdiler. Akylyndan azaşanlar hiç zat ýok ýere hem, gyzgyn ýag bilen ýakyp ýa-da gaýnag suwy ýüzüňe sepip bilýärdiler. Fylakide Hudaýa bil baglamak aňsat! Bizde Onuň öňünden görüjiligine we goragyna şübhelenere esas ýokdy.

Bu wagt meniň azatlyga çykmaly wagtym golaýlaşýardy. Öz möhletimi minutma-minut oturanymda, Rebbiň özüme hut şeýle ýoly taýýarlandygyna düşündim. Toni Entoni babatda Onuň Öz maksady bardy. Men ýüregimiň jümmüşinde, öz geçmişim bilen arany hemişelik kesmelidigime düşünýärdim. Köne gatnaşyklaryň hemmesinden ýüz öwrüp, Hudaýa doly baglylykdaky täze durmuşa başlamak üçin Ol bar umydymy Özüne baglamalydygymy buýruk berdi.

Şeýdip, garaşylmadyk ýagdaýda ýüze çykan päsgelçilikleri ýeňip geçmek bilen Hudaý meniň aladamy etdi. Pasportymyň möhletiniň geçendigi sebäpli, onuň möhletini uzaltmak üçin maňa pul gerek boldy. Tussaglaryň köpüsi ýurduna gaýdyp gitmek üçin ýeterlik derejede puly bolmany sebäpli azatlyga çykanlaryndan soň hem fylakide galýardylar.

Maýkl Raýt bilen Riçard Noks soňky gezek meniň ýanyma, Nikosiýanyň Merkezi türmesine geldiler.

— Indiki gezek, biz seniň bilen eýýäm gözenegiň beýleki tarapynda görşeris, Toni — diýip, Maýkl ýylgyrdy.

— Biz britan ilçihanasy bilen habarlaşyp, saňa täze pasport sargadyk. Mundan başga-da, men türmäniň kanselýariýasynda seniň üçin uçaryň petegini goýdum. Çarşenbe güni saňa olaryň ikisinem bererler — diýip, Riçard aýtdy.

Men oňa nädip minnetdarlygymy bildirjegimi bilmedim. Biz birazajyk ümsüm oturdyk. Maýkl öz adatyna eýerip ýylgyrdy, has takygy, ol şatlykdan ýaňa öwşün atdy.

— Hudaý seniň aladaňy eder, Toni — diýip, ol aýtdy.

Men geljekde özüme nämäniň garaşýanyny bilmesem-de, ylalaşýan äheňde başymy atdym.

— Men bu ýerde öz dostum Kor Brýoýns bilen habarlaşdym. Biz onuň bilen bir wagtlar Liwanda missionerçilik etdik.

Men ozal Riçarddan bu gollandiýaly doganymyz we onuň maşgalasy hakda eşidipdim.

— Kor Brýoýnsyň gyzy Kerolaýn Angliýa baranyňda, seni kabul etmäge taýýardygyny aýtdy.

Riçard jübüsinden kiçijik konwert çykardy. Onuň içinde Brýoýnslaryň maşgala suraty bardy. Suratdakylaryň hemmesi ýylgyryşyp otyrdylar.

— Ine, bu Kerolaýn adamsy bilen. Adamsynyň ady Jon — diýip, Riçard görkezdi. — Bular bolsa, olaryň çagalary: iki ýaşlyja Anna we körpeje Joşua.

Bu adamlaryň maşgala päkligini we gözelligini görüp, özümi gaty erbet ýalňyz duýdum. Riçard Brýoýnslar hakda gürrüň bermegini dowam etdirdi:

— Olar Nýu-Moldende ýaşaýarlar, ýerli baptist ýygnagyna barýarlar…

— Olar meniň kimdigimi we näme edendigimi bilýärlermi? — diýip, men howsala düşüp we çekinip, Riçardyň sözüni böldüm, muňa Riçard ýüreginden ýylgyrdy.

— Ýatda sakla, Toni, «…indi tende däl-de, Isa Mesihde ruhda ýaşaýanlara hiç hili ýazgarma ýokdur…» — diýip, ol Mukaddes Kitapdan aýat aýtdy. — Brýoýnslar gaty gowy mesihi maşgala. Olar seni ýazgarmaýarlar. Seni Nikosiýanyň türmesinden çykarýandyklaryny bilýärler. Hut şonuň üçin hem, olar seni aeroportda garşy alyp, öýlerine äkitmeklige seslendiler.

Riçard ýene jübüsinden bir konwert çykardy-da, içinden gysgajyk ýazylan haty aldy. Hat Kerolaýn bilen Jondandy. Görüp otursam, olar biziň duşuşygymyza sabyrsyzlyk bilen garaşýan ekenler we özleriniň kiçi bolsa-da, ýakymlyja hem mähirlije öýjagazlarynyň maňa ýarajakdygyna umyt edýändiklerini aýdypdyrlar. Maňa nätanyş bolan bu adamlaryň açyk göwünliligi meniň üçin adaty zat däldi-de, haýran galdyryjy zatdy.

13-nji bap

1992-nji ýylyň 11-nji noýabrynda, azatlyga çykan günüm. Bu gün men, entek garaňky wagty oýanyp, ilki bilen gündelik doga etme gollanmasyny açdym. Öçügsije ýagtylyk berip duran çyranyň ýagtysynda gerek sahypa seredenimde, men aňk boldum. Bu günki okamaly sözbaşy şeýledi: «Hakyky azatlyk». Men Ýahýanyň Hoş Habaryndaky (8:36) bu sözleri göni manysynda özüme sorup aldym we lezzet aldym: «Ogul sizi azat etse, siz, hakykatdan hem azat bolarsyňyz». Bu meniň aýadymdy. Men öz Reb Hudaýymyň ýoluň başyndan ahyryna çenli äden her bir ädimimi görýändigini bilýärdim. Maňa indi Oňa öz geljegimi ynanmak gerekdi.

Şol gün ertir bilen men tussaglar bilen gürleşip we olary özleriniň durmuşyny Isa bermäge ynandyryp, bütin bölümi aýlanyp çykdym. Dostlarymdan aýrylyşmak has-da kyn boldy. Şunça wagtymyzy bile geçirdik, gaýgyny, şatlygy, aladany, umydy we arzuwlary paýlaşdyk. Ziggi, Simone, Ien, Martin, Andreas, Hasan… Muhammediň gözlerinde bolsa, ýaş bardy.

— Şu wagta çenli sen Hudaýa wepaly bolduň. Imanyňy taşlama. Ökünmersiň, söz berýärin. Biz ynanmaga we umyt etmäge borçludyrys, dostum — diýip, men Muhammede aýtdym. — Biz hakykatdan azat adamlar ahyry — diýip, men onuň elinden tutdum-da, ýüregime basyp gujakladym.

Soňky gezek nazarymy bölüme aýladym-da, yzyma öwrülip, ýuwaş ädimler bilen uly dünýä tarap ugradym.

Chowishiniň oturan iş otagynda maňa şahsy zatlarym salnan torbamy berdiler. Soňky üç ýylyň dowamynda süýrän çepegimden soň, özüme agyr hem gaty ýaly bolup görünse-de, gowuja köwüş geýmek ýakymlydy. Bu ýerde jinsi bilen ýokary galyp duran ýakaly switer hem tapyldy. Men birnäçe minutlap, üç sany ýazgy kitapçasynyň sahypalaryny agdaryşdyryp durdum. Bu ýerde birgiden atlar, sanlar we salgylar, gysgaça aýtsam, öňki işim boýunça gatnaşýanlarymyň belgileridi. Özümiň Hudaýa beren wadamy ýada saldym-da, ýazgy kitapçalarymyň hemmesini zibil atylýan bedrä okladym. Olaryň deregine torbama Mukaddes Kitaby öwrenmek boýunça gollanma, özümiň Mukaddes Kitabym we Maýklyň türmä yzymdan getirip beren kitaplarynyň birnäçesi girdi. Şol kitaplaryň köpüsini men öz dostlaryma paýlap berdim. Olaryň arasynda bir kitap bardy — «Şöhrat gapysy» — men ondan hiç haçan hem aýrylmaryn. Men bir nigeriýaly bilen bir kemarada geçiren agşamymy ýada salyp ýylgyrdym. Men ol hakda ýygy-ýygydan pikir edýärdim. Aslynda, ol kimdikä? Rebbiň habarçysy dälmikä? Belki-de, Onuň perişdesidir? Men nigeriýalynyň şonda bu kitabyň içki birleşen ýerindäki goşmaça kagyza özüniň adyny we Lagosdaky salgysyny ýazandygyny anyk bilýärdim. Elbetde, men şol ýazgyny şol gün öz gözlerim bilen görüpdim. Ýöne soňrak men ony ol ýerde görmedim. Sahypalaryň hemmesi bütindi, olaryň ýüzlerinde nigeriýalynyň eden bellikleriniň ýekejesi hem ýokdy! Şol ýazgynyň ýitişiniň syry meni şu wagta çenli-de haýran galdyrýar.

Chowishi maňa özümiň täze pasportym bilen uçaryň petegini berdi. Men birazrak wagtlap, özümiň janpena bolup işlän işimi ýatladym. Şweýsariýa banklarynyň birinde maňa dürli atlar bilen dürli ýurtlardan berlen galp pasportlar saklanylýardy, megerem, şu wagta çenli hem saklanylýandyr. Ol wagtlarda galp dokument almak örän aňsatdy, hemme zady gerek adamlar bilen duşuşyklar çözýärdi. Indi men elimde britan ilçihanasynyň beren pasportyny tutup durdum. Ol täzeligine täzedi, ýöne gaty erbet hillidi, «menden saňa barýança» diýlip edilipdir. Pasportyň içinde Riçardyň ýazan bir haty bardy: «Bu dokument üçin biz ilçihanadaky bir zenana örän minnetdardyrys. Angliýa baranyňda, sen ony gaýtadan almaly bolarsyň, ýöne bir zat gowy, bu pasport saňa öýüňe tarap ýol açýar». Özümiň türmede düşürilen suratyma seretmek diýseň ýakymsyz boldy. Men hatda çalaja titredimem. Londonyň Hitrou aeroportyna çenli pasporty yzky jübimde gizlemeli boldum.

— Hany, ýöräli — diýip, men varianolara aýtdym.

Men Larnaki aeroportyna bäş poliseýiň ugratmagynda bardym. Kipriň hökümeti tarapyndan men bäş ýyllyk gara sanawa girizilipdim, şonuň üçin poliseýlere meniň, dogrudanam, ýurtdan gidendigime göz ýetirmeklik tabşyrylypdy. Awtomobiliň yzky oturgyjynda oturyp, men töweregimizdäki dünýäniň gözelligini özüme siňdirdim. Mawy asman, daglar, agaçlar, aýallar, çagalar, deňziň ysy. Men bu zatlaryň hemmesini eýýäm bir gezek, uzaga çeken üç ýyl mundan ozal görüpdim, şonuň üçin türmede oturanymda, şu şekilleri ýadymda täzeden dikeldipdim. Indi men olardan ýene lezzet alýaryn. Men bu gözelligi üç ýyllap görmedim. Indi bolsa, duýgularym ýitileşende, töwerekdäki zatlaryň hemmesi maňa täze, ter ýaly bolup göründi.

Uçara münýänçäm, meni aeroportyň polisiýa müdirliginde sakladylar. Birden özüme aňryýany bilen tanyş bolan ses eşidildi. Bu Maýkl Raýtdy. Ol we onuň gaýyn atasy meniň bilen hoşlaşmak üçin aeroporta gelipdirler. Olar maňa ýylyjak palto getiripdirler.

— Muny Elizabet etdi — diýip, Maýkl ýylgyrdy. — Angliýada eýýäm sowuk düşendigini maňa ol ýatlatdy.

Ol meni goldamak we berkitmek üçin öz Mukaddes Kitabyny açdy-da, ajaýyp aýatlaryň birnäçesini görkezdi. Gapdaldan seredeniňde, ol meniň kakam, men hem, onuň ogly, ol meni bu gün dünýä ugradýan ýaly bolup görnen bolmagy hem mümkin. Biziň hoşlaşygymyz tolgundyryjy boldy. Ol meniň üçin şeýle köp zat edipdi. Maýkl mähriban ýygnagyny goýup, heläk bolanlaryň we ejir çekýänleriň gözlegine çykypdy. Öz halkynyň arasyndaky asuda parahat durmuşdan ýüz öwrüp, Hudaýyň çagyryşyna eýerip, ol ýat ýurda gelipdi. Bu ýerde dil päsgelçiliklerini, medeni tapawutlary we jynsy agzalalyklary ýeňip, ol ruhy söweşe girmeli boldy. Nikosiýanyň Merkezi türmesi erbetleriň saklanylýan ýeri we ýer ýüzündäki iň gelşiksiz ýer Maýkl ýaly ajaýyp adamyň barjak ýeri däl. Şeýle-de bolsa, hiç zada seretmezden, ol pikirinde bolşy ýaly, hereketlerinde-de Hudaýa wepaly bolup galdy. Ol heläk bolup barýanlary Mesihiň söýgüsi bilen söýdi we umytsyzlyk bilen göwnüçökgünligiň höküm sürýän ýerine umyt bilen ýaşaýyş alyp bardy. Meniň düşünişime görä, Maýkl Isanyň hemmämizi çagyrýan işini etdi. Ol şahsy isleglerini kanagatlandyrmany bir gyrada goýup, men ýaly adamlara Mesih baradaky Hoş Habary yglan etmek üçin gitdi. Maýkl haýsydyr bir standarty gurdy. Soňy bilen men Beýik Britaniýadaky imanlylara baha berenimde şol standartdan ugur aldym. Gynansam-da, bu meni boş hyýallary doly ýitirmeklige we çuň lapykeçlige alyp bardy.

Ömrümde näçe gezekler uçan bolsam-da, şol gün men barybir uçar bulutlary böwsüp ýokary galanda, aşakdaky signal ýagtylaryna gorky hem titreme bilen seretdim. Bu ajaýypdy. Durmuşyň özi ajaýypdy. Men gözlerimi ýumdum-da, motorlaryň kadaly güwwüldisi astynda, özümiň soňky üç ýyldaky durmuşymy ýada salyp başladym. Men şatlandym we hemme zat üçin Hudaýa minnetdarlyk bildirdim.

Uçar gonmak üçin aşaklap başlanda, gorkudan we tolgunmadan ýaňa ellerim bilen aýaklarym sandyrady. Köşeşmek üçin men içimden ýigrimi üçünji mezmury gaýtaladym:

Reb meniň Çopanymdyr; men hiç bir zada mätäçlik çekmerin. Ol meni ýaşyl örülerde ýatyrýar, siňňin akýan suwlaryň boýuna äkidýär. Janymy täzeleýär we Öz adynyň hatyrasyna meni dogrulyk ýodalaryna rowana edýär. Men ölüm kölegesi deresinden ýöresem-de ýamanlykdan gorkmaýaryn, çünki Sen meniň bilensiň. Seniň hasaň, Seniň taýagyň maňa göwünlik berýär. Sen duşmanlarymyň gözüniň alnynda maňa saçak ýazýarsyň; başymy ýag bilen mesh edýärsiň. Meniň käsäm pürepür. Ömrümiň bütin günlerinde ýagşylyk, merhemet meniň yzyma düşer, ömürbaky Rebbiň öýünde mesgen tutaryn.

Hitrou aeroportynda men garaşýan adamlaryň arasyndan Jon bilen Kerolaýn Nannlary çagalary bilen bilelikde derrew tanadym. Bu adamlara nähili garaňky şahsyýet bolup görünýändirin diýip, men agyry bilen pikir etdim. Men öz adymy aýdanymda, olaryň gözlerine seredip bilmedim, ýöne olar meni edil özleriniň uzak-uzak wagtlap ýitip giden maşgala agzalarynyň biri ýaly gujakladylar. Men näme diýjegimi bilmedim. Meni täzeden-täze täsirler doldurdy. Dar türme kamerasynda üç ýyllap oturanymdan soň, hemme zat ullakan we gaty sesli, hatda gorkuzyjy ýaly hem bolup görünýärdi. Awtomobilde ýöremekden ýaňa, meniň ýüregim bulandy, ýöne men bu maşgala, maňa gowy garşy almany gurnamak üçin gülüşýän, gürleşýän we hemme zady edýän bu ýönekeý adamlara, aňryýanym bilen minnetdardym. Jonuň öýünde men özümi gandallanan ýaly duýmagy dowam etdirdim. Meniň kelläm aýlandy. Ak pataly öý ýakymlydy we ýylydy, haýsydyr bir süýji zadyň ysy gelýärdi. Bu ýerde ençeme maşgala suratlary, amatly kürsüler bardy we hemme ýerde poluň üstüne oýnawaçlar taşlanandy. Bu islendik maşgala üçin adaty, kadaly zatdy, ýöne meniň üçin welin düýbünden endik edilmedik we tebigy däl zatdy.

Jon maňa öz öýüni görkezdi we meni özleriniň öňünden taýýarlap goýan myhmanlar üçin otagynda goýup gitdi. Aşhanadan Kerolaýnyň sesi eşidildi, ol naharyň on bäş minutdan stoluň üstünde boljakdygyny yglan etdi. Diňe şonda men özümiň nähili ajygýandygymy duýdum. Krowadyň bir gyrasynda oturyp, men özüm üçin öňünden taýýarlanylan ýumşajyk, ak gar ýaly düşek prostynlaryny gözden geçirdim, diwarlardaky suratlara, arassa polotensalara we ýuwunmak üçin gerek bolan zatlara seretdim. Bu zatlaryň hemmesi kemçiliksizdi, ýöne mynasyp bolmasam hem, meniň üçin edilendi! «Bu adamlar hiç zada şübhelenmeýärler» — diýip, men özümi aýnada görenimde pikir etdim.

Men çykarynyp, gyzgyn suwa düşdüm. Üç ýylyň dowamynda derime siňip giden kir ömürlik ýuwuldy. Fylakide suwa düşünmek özbaşyna bir aşa howply zatdy. Gorkunç, gan öýen gözler mydama pidasyny gözläp ýörýärdi, şonuň üçin ol ýerde ýalaňaç bolup diňe akmak adam çykarynyp bilýärdi. Gyzgyn suwy kesip-kesip berýärdiler. Käwagt ony düýbünden köp günlük ýapýardylar. Krandan içki zenzele bilen nähilidir bir hapa — goňur suwuklyk gelende, biz duşdaky ýer üçin söweşip başlaýardyk.

Aşakda stereofoniki saz bilen Annanyň aýajyklarynyň sesi eşidildi. Çagajyk otagyň içinde ylgaýardy, kakasy bolsa, ony belent stoluň başynda oturtjak bolýardy.

— Hany düş — diýip, ol meniň gapyda duranymy görüp ýylgyryp aýtdy. — Özüňi öýüňde ýaly duý.

Ol gyzjagazy garbap aldy-da, topugyndan tutup, gyzjagaz begenip çyrlaýança aýlady. Şonda ol çagajygy ýokary tarap öwrüp, ony seresaplyk bilen meniň ýanymdaky belent oturgyçda oturtdy. Anna maňa seretdi-de, güldi, soň hem, ýüzjagazyny elleri bilen tutup, barmagynyň deşijekleriniň arasyndan maňa seredip başlady.

Kerolaýn bugaryp duran protiwenli gelip, ony zordan stoluň üstüne goýdy.

— Men protiweni stoluň üstüne goýanym üçin ötünç sorajak däl, Toni.

Men oňa haýran galyp seretdim.

— Sen myhman däl-de, maşgala agzasy, şonuň üçin isleseň, islemeseň, biziň nahar äberişimize öwreniş — diýdi-de, ol tarelkalara ýakymly ysly zapekankanyň uly böleklerini goýup başlady. Jon nahar üçin Hudaýa minnetdarlyk bildirdi, şondan soň biz agşamlyk naharyny edinmäge başladyk. Bu gaty gowy boldy.

Nannlar meni diýseň gowy kabul etdiler, ýöne olar, megerem, maňa bu adaty maşgala ýagdaýynyň nähili täsin görünýändigine, oňa kynlyk bilen öwrenişýänime düşünmediler. Munuň ýaly maşgala durmuşynda meniň hiç hili tejribäm ýokdy, munuň ýaly zadyň garasynam görmändim. Men olaryň özüme doly ynanýandyklaryna gaty haýran galdym. Jon ýygnanyşyga gidende, Kerolaýn ýatýan otagynda kiçijik Ýeşua bilen bolýardy, men bolsa, Anna bilen myhman otagda ýeke galýardym. Bular şeýle sada bolup, meniň öz durmuşymda näçe bir zalymlyklary we zorluklary görendigim, şonuň üçin ol zatlaryň belli bir derejede öz şahsyýetimiň bir bölegi bolandygy hakda pikirem etmeýärmikäler diýip pikir etdim.

Anna garagolluk etmäni gowy görýärdi. Şu wagta çenli men çagalar bilen hiç haçan hem gatnaşykda bolup görmändim, şol sebäpden hem, şol gatnaşygyň özünde nähili keşbi gizleýändigini bilmeýärdim, ýöne çaga sadalygynyň gözelligi meni rahatlandyrýardy. Bir gezek Annanyň ertirlik naharynyň başynda uzak wagtlap eglenip duranyna gaharlanan Kerolaýn stoluň üstüne taýmer goýdy.

— Ol jyňňyrdan wagtynda, sen hemme zadyňy iýen bolmaly! Eger iýmeseň, onda seni jezalandyrmaly bolar! — diýip, ejesi aýtdy-da, aşhanadan çykyp gitdi.

Anna tarelkadaky arpa şülesine gözüni dikip seretdi.

— Iýesim gelenok — diýip, ol aşaky dodagyny pökgerdip ynjyklyk bilen aýtdy-da, şüläni aňra süýşürdi.

Men näme etmelidigini bilmedim. Diňe onuň ýanynda oturdym.

— Näme-de bolsa, şüläni iýjek bol, Anna. Ol örän tagamly — diýip, men onuň bilen umumy dil tapjak bolup aýtdym.

Gyzjagaz maňa şübheli seretdi. Men taýmeri aldym-da, gaýtadan goýdum, bu bolsa, onuň ýene birnäçe minudyny köpeldipdi. Anna güldi.

— Çüş…ş…ş — diýip, men gözümi gypdym.

— Çüş…ş…ş — diýip, ol hem, elini dodagyna goýup, meniň yzymdan gaýtalady. Soň güldi-de, derrew şülesini iýip gutardy. Biz dostlaşdyk.

Ýekşenbe güni, 1992-nji ýylyň 15-nji noýabry güni, men Nannlaryň maşgalasy bilen bile Nýu-Moldendäki baptist ýygnagyna gitdim. Men ýygnaga barmanyň arzuwyndadym we şol güne eýýäm köp aýlardan bäri, sabyrsyzlyk bilen garaşýardym. Maýklyň, şeýle hem, beýleki doganlaryň Beýik Britaniýadaky ýygnaklar hakda berýän gürrüňlerini diňlemegi gowy görýärdim. Men beýleki mesihiler bilen duşuşmaklygyň özüm üçin hakyky baýramçylyk boljakdygyny bilýärdim. Üç ýüze golaý adam ýygnanan eken. Ýygnanyşyk meni haýran etdi. Hoşniýetli atmosfera we saza goşup aýdym aýtmalar begenmeklige mynasypdy. Münbere wagyzçy çykanda bolsa, men durkum bilen gulaga öwrüldim. Ahyrynda ol özüniň Hudaýa iman edişi hakda gürrüň bermek isleýänleri öňe çykmaga çagyrdy. Men sandyradym, ýöne Hudaýyň özüme çykmagy buýruk berýändigine düşündim. Men ýerimden turup, ýöräp başladym. Ýöräp barşyma nämeleri aýtmagyň gerekdigini titreme bilen kellämde saýlaýardym. Soň sakawlap we sakynyp, öz taryhymy gürrüň berdim. Ozal men munuň ýaly ýygnanyşygyň öňünde hiç haçan hem çykyş edip görmändim. Türmede men köpler bilen gürrüňleşipdim, ýöne ol ýerde bu şeýle tebigydy we şeýle zerurdy. Indi welin, ýylgyrýan we açyk göwünli ýüzlere seredenimde, men oňaýsyzlyk duýgusyny duýdum we ony ýeňmäge güýjüm ýokdy.

Günortana çenli mende köp täze dostlar peýda boldy. Men suwda çokundyrylma isleýänleriň toparyna ýazyldym. Türmede uzak aýlaryň dowamynda men suwda çokundyryljak günümiň arzuwynda ýördüm. Maýkl Raýt özüniň Kiprdäki ýygnagyndakylary deňziň kenarynda suwda çokundyryşlary hakda ýygy-ýygydan gürrüň berýärdi. Ien Rewerezer atly koreýaly bir ýaş ýigit özüni suwda çokundyryşlary hakda gürrüň berip, maňa hat ýazypdy. Meniň oňa nähili gözüm gidipdi! Men Mukaddes Kitapda Isanyň Özüni çokundyran Ýahýa Çokundyryjy hakda okapdym, şonuň üçin Mesihiň bu tabşyrygyny özümiň hökman berjaý etmelidigimi bilýärdim. Türmede mümkin boldugyça berjaý eden bir däbim bardy. Her gezek duşuň astynda duranymda, nyşany taýdan, öňki durmuşym üçin ölýärdim, duşdan çykanymda bolsa, özümi täze, günäsiz adam duýýardym.

Ýygnakdan gaýdyp gelenimizden soň, men öý eýelerine baýramçylyk, ýekşenbe saçagyny bezemäge kömek etdim. Nannlar iki sany myhman, Fil bilen Sarany çagyrypdylar. Olar ýygnakdan biziň bilen bile geldiler. Olaryň ikisem, Jon bilen Kerolaýnyň gowy görýän dostlarydy. Fil takmynan meniň ýaşlarymdady. Ony ýylgyryş bilen berk el gysmasy beýlekilerden tapawutlandyrýardy. Tizara biz ýakynlaşdyk-da, dostlaşdyk. Görüp otursak, bizi motosikl bilen gyzyklanma birikdirýän eken. Sara maňa elini berip we gözlerime seredip:

— Siziň bilen tanşanyma örän şat. Biz siz hakda örän köp zatlary eşitdik — diýdi.

Men oňaýsyz ýagdaýda bir aýagymdan beýleki aýagyma agramymy geçirdim. Sara ýylgyrdy, onuň ýüzi içki ýagtylyk bilen ýagtyldy. Men onuň, gözleriniň öwşüniniň ýesiri boldum. Onuň öz durmuşynda Hudaýyň Özüni aýan edişi hakda beren gürrüňleri maňa ýarady. Fil bilen Sara Isany söýýärdiler, menem hut şunuň ýaly adamlar bilen gatnaşyklara mätäçdim.

Şol gün agşam, men Sara hakda pikirlenmän bilmedim. Ol duranja bir gudratdy. Men her gezek ony ýatlanymda ýylgyrdym. «Rebbim, bu näme? — diýip, Hudaýdan soradym. — Men munuň ýaly hiç zada-da taýýar däl». Men bu zatlaryň özümi nirä alyp barjakdygyny bilemokdym, ýöne bir zady anyk bilýärdim Sara — altyn. Ol şol agşam meniň bilen şeýle mylaýym gürleşdi welin, meniň oňa sowgat beresim geldi. Men kalligrafik hat üçin gerek bolan esbaplary, tuşy çykaryp işe başladym.

Birnäçe gün geçenden soň, men Saranyň öýüne myhmançylyga ugradym. Ol Patnide [24], bizden ep-esli uzakda ýaşaýardy. Türmedäki aýry saklanylma meni öýdeçil edipdi, ýogsam, ozal janpena bolup işlänimde, öz müşderilerimiň işleri boýunça köp syýahatlary edipdim. Indi bolsa, öýden ugramazymyň öň ýanynda, gaty erbet tolgundym. Awtobus ýa-da otly baradaky pikiriň özi meniň üçin çydardan agyr zat boldy. Men ýaňy-ýakynda Nannlaryň öýüniň ýanyndaky ýoluň aňyrjygyndaky ýerli suratkeşiň we dekoratoryň ýanynda özüme iş tapyndym. Ol meniň bilen iş gününiň ahyrynda hasaplaşýardy. Menem, gazanan pullarymyň hemmesini Patnä gitjek taksime sarp etdim.

Men Saranyň köçesine baranymda, ýüregim gursagymdan çykmaga taýýardy. Men bu ýerde näme işleýärin? Elimde bolsa, men çeken suratymy kagyza dolangylygyna tutup durdum, bir desse çemenim hem bardy. Men öýüň jaňyna basanymda, tolgunmadan ýaňa ellerim sandyrady. Bu öýde Saradan başga-da, dört gyz ýaşaýardy, olar praktikantdylar, geljekki mugallymlardylar. «Sara, senden haýyş edýärin, öýde bolaweri» — diýip, men bir aýagymdan beýleki aýagyma daýandym. Gapyny gysga boýly, sary saçly bir gyz açdy. Men ondan Sarany çagyrmagyny haýyş edenimde, ol düşünýän äheňde ýylgyrdy.

Sara göründi, şonda men myhman otagdan birnäçe bilesigeliji ýüzüň görnenini bildim. Sara gyzardy.

— Toni, bu nähili garaşylmadyk sowgat!

Men näme diýjegimi bilmedim.

— Aý, ýöne bir size, ine, şuny sowgat bermek isledim — diýip, sakynyp gürläp başladym. Soň Sara çeken suratym bilen çemeni berip, onuň bilen hoşlaşjak boldum.

— Duruň, siz beýdip gidip bilmersiňiz ahyry. Hiç bolmanda, girip, biziň bilen bir käse çaý bir içiň-dä — diýip, ol birazrak tolgunybrak aýtdy.

Sandyrama köşeşmedik hem bolsa, men razy boldum. Bu dönük sandyrama diňe Saranyň öýünden gaýdyp, Nýu-Moldene gelenimden soň bes etdi. Agşam men oňa jaň etdim. Biz onuň bilen ertir naharlanmaga nirädir bir ýere gitmegi gürleşdik.

Birnäçe hepdäniň dowamynda biz birnäçe gezek duşuşdyk. Dogry, her gezekki duşuşykda men gaty tolgundym, ýöne biz esasan hem, öz imanymyz hakda gürrüň etdik. Bu maňa onuň bilen azajyk öz bolşumda bolmagyma kömek etdi. Täze dostlarym bilen gürleşenimde, men özümi oňaýsyz duýýardym. Hudaýa gelýän ýolumyň türmäniň, dowzahyň çuňlugynyň üstünden geçenine utanýardym. Saranyň ýoly welin, düýbünden başgaçady. Bu owadan, ýüregi päk hem sada gyz Isany bütin ömrüne söýüpdir. Meniň muňa gözüm gidýärdi. Ýöne, ol, Hudaýy mende bolşy ýaly, iň «hakyky» usulda tanamak isleýändigini boýun aldy. Men bolsa, Sara düşünip bilmedim. Özümiň başdan geçiren zatlarymyň dünýädäki hiç bir adamyň başyndan geçmegini islemeýärdim. Hudaý Sara maňa açylyşy ýaly açylmandyr. Şeýle-de bolsa, onuň «kör» ynamynyň öňünde mukaddes titremäni duýýardym.

Sara özüni Isa Mesihe çagalyk ýyllaryndan başlap bagyş edipdir. Özi hakda gürrüň berende, Sara mydama ýylgyrýardy.

— Men kakam bilen özüniň wagyz edýän ýygnagyna gitmegi gowy görýärdim. Kakam el goýlan ýygnak gullukçysy däldi, ýöne biziň ýygnagymyzda erkek doganlaryň hemmesem wagyz edýärdiler. Bir gün agşam men onuň bilen Ýygnaga gitdim, ol wagtlar men on ýaşymdadym. Şonda onuň «soňky wagt» hakda wagyz edeni şu günki ýaly ýadymda. Kakam ahyrzamanyň islendik pursatda bolup biljekdigini aýtdy. Isanyň hökman gaýdyp geljekdigini, Oňa iman etmedik islendik adamyň ölüm üçin ýerde galdyryljakdygyny aýtdy. — Şu ýerde Sara sakyndy-da, tisgindi. — Pikirlenip gördüm, men, dogrudanam, ölüm üçin galdyrylanlaryň arasynda bolup bilerdim ahyry — diýip, ol sözüni dowam etdirdi. — Men dürli Mukaddes Kitap wakalaryny okapdym, şonuň üçin Isa hakda eýýäm köp zady bilýärdim. Men özümiň halas bolmagym üçin Oňa iman etmelidigime düşünýärdim. Ýöne men eýýäm şol wagt Oňa iman edýärdim, hemişe-de ynanýardym. Meniň ýekeje şübhelenýän zadym, özümiň «dogry» iman eden etmändigimdi. Şol agşam kakamy diňläp, men özüme onuň bu ýerdäkileriň hemmesine öwredişi ýaly, Hudaýa doga etmegimiň gerekdigine düşündim…

Men Sara garaşýan nazar bilen seretdim. Onuň gözleri ýaşardy.

— Hawa, hawa, Toni… Men kakamyň öwredişi ýaly Hudaýa doga etdim. Ýöne hiç zadam bolmady. Asla hiç zat bolmady. Mundan öň hem, men doga etmelidigini, şonda seniň durmuşyň üýtgejekdigini, sende Hudaýyň özüňe gutulyş sowgat berendigini duýmaklygyň, şeýle içki ynamy duýmaklygyň peýda boljakdygyny köp eşidipdim. Ýöne mende onuň ýaly zat bolmady.

— Hiç zat? — diýip, men öz kameramda çyn ýürekden çykan doga bilen Isa Mesihe ilkinji gezek ýüzlenen agşamymy ýada salyp soradym.

— Ýok, ýiti ýagtylygam, gökden gelen sesem, hiç hili gudratly duýgularam bolmady. Hiç zat. Şonuň üçin men nämedir bir zady erbet edendirin diýip pikir etdim. Belki, sözleri aýtmalysy ýaly aýdan däldirin. Belki, ýüregimi ýeterlik derejede peselden däldirin, şonuň üçin edýän dogam Hudaýa ýeterlik derejede hakyky bolup görnen däldir… — diýip, Sara ýylgyrdy. — Men şundan tutuş bir ýyllap gorkup ýördüm — diýip, ol sözüni dowam etdirdi. Gijelerine düşekde ýatanymda, dürli şytyrdylara diň salýardym. Islendik sese, basgançagyň jygyldysyna, ejem bilen kakamyň pessaý sesine, gysgaça aýtsam, olaryň ýanymdadygyna şaýatlyk edýän zatlaryň hemmesine begenýärdim. Käwagt bilgeşleýin üsgürýärdim, şol wagt ejem ýanyma ylgap gelýärdi, diýmek, hemme zat ýerbe-ýer, men ýeke däl. Öýde doly ümsümlik bolanda, men Isa hemmeleri eýýäm alandyr, men bolsa, galandyryn öýdüp gorkýardym…

Men haýran galyp, Sara seretdim. Ol ýylgyrdy:

— Ahyrsoňy batyrlanyp, bu barada ejem hem kakam bilen gürleşdim. Mundan soň hemme zat düşnükli boldy.

— Nädip? Olar saňa näme diýdiler? — diýip, men soradym.

— Ejem özleriniň meni doglan günümden bäri gorap gelýändiklerini, ýüregimde agyry ýa-da ezýet döreder ýaly hiç zat bilen güýmenmäge ýol bermändiklerini düşündirdi. Meniň durmuşym gowuja üýtgemän bilmedi…

— Ýöne halas bolan adam bolmaklyk, dogry durmuşda ýaşamaklygy aňlatmaýar ahyry, şeýle dälmi? — diýip, men özümi biynjalygyň eýeläp barýanyny duýup soradym. Gutulyş has ulurak zady aňladýar.

— Kakam maňa Resullaryň işlerinde ýazylan Filippidäki türme garawulyny ýatlatdy — diýip, Sara sözüni dowam etdirdi. — Şol türme garawuly ýer titremesinde gandallardan azat bolan Pawlus bilen Silasy görende, olardan: «Jenaplar! Halas bolmak üçin men näme etmeli?» — diýip sorady. Soň kakam resullaryň beren jogaplaryny aýtdy: «Reb Isa Mesihe iman etseň, özüňem, bütin maşgalaňam halas bolar». Men ýene kakamdan: «Bolany şumyka? Başga hiç zadyň gerek däldigini sen takyk bilýärsiňmi?» — diýip soradym. Bu Mukaddes Kitap aýadynyň üstesine-de, kakam maňa köp zat görkezdi. Ol käbir adamlar Hudaýa iman edenlerinde, olaryň durmuşynda örän ähmiýetli we gaýgyly zatlaryň bolup geçýändigini, ýöne bu zatlaryň hemmelerde şeýle bolmalydygyny aňlatmaýandygyny aýtdy. Bu ýerdäki iň esasy zadyň meniň imanda we Isa bil baglamakda durnuklylygymdadygyny aýtdy. Näme üçindir, men hut şuny hem eşitmek isläpdim — diýip, Sara sözüni tamamlady.

Men türmedäki dostlarymy ýada saldym. Olaryň köpüsi Hudaýa durmuş tarapyndan paralanan, weýran edilen ýagdaýda gelipdiler. Men olara diňe Mesih hakda gürrüň berdim — başga hiç zady bilmedim, ýöne diňe şunuň özi hem, öz miwesini getirdi. Men ençe gezekler Mukaddes Kitap aýatlarynyň manysyny saklap, olary öz sözüm bilen aýdypdym. Men hiç haçan hem, «formulalary», standartlary, ýat tutulan aýatlary bilmeýärdim. Munuň ýaly zat hiç birimiziňem kellämize gelmeýärdi. Şonda öz edýän dogalarynyň «nädogry» bolan bolmagynyň mümkindigi baradaky pikirden ejir çeken Sara hakda gaýgyly pikir etdim. Gep, umuman, sözlerdemikä? Ýürekden çykan islendik doga Hudaýyň ünsünden düşmeýän ýagdaýynda bu formulalar, doga ediş sözleri nämä gerek? Men Maýkl Raýtyň sözlerini ýada saldym. «Gutulyş — bu işlenilip gazanylan gazanç däl-de, sowgatdyr. Isa biziň gutulyşymyz üçin eýýäm hemme zady etdi. Bize diňe Oňa iman etmek we Onuň sowgadyny kabul etmek galýar. Biziň muny nähili edýändigimiziň tapawudy ýok».

Sarany diňläp oturyşyma, biziň her birimiziň durmuşymyzyň nähili dürlülikde gurlandygy hakda pikirlendim. Ol söýýän maşgalada, imanyň hökman bolmaly zat hökmünde kabul edilýän ýerinde terbiýelenipdi. Meniň, hatda onuň ýyly, aladasyz, päk durmuşyna gözüm hem gitdi. Ýöne munuň ýaly durmuşdan soň, ol maňa, kim bolandygyma we nämeleri edendigime nädip düşünip bilsin? Men gaty erbet utandym. Belki, meniň ýaly adam bilen hiç hili umumylygy bolmasa, Saranyň özi üçin gowy bolar? Ýöne Saranyň meni diňleýşinde, soraglary berşinde we meni goldaýşynda adaty bolmadyk bir zat bardy. Näme üçindir onuň bilen gepleşenimde, men özümi ähmiýetli hem gymmatly duýýardym. Men onuň dostlugyndan nädip ýüz öwrüp bileýin?

Men bütin ömrüme ynamly hem özüme bil baglaýan adam bolupdym. Men, hatda köp adamly ýerlerde-de, hiç haçan özümi ýitirmeýärdim we mydama özüme erk edýärdim. Kiprdäki synaglardan soň, men üýtgedim. Men adamlaryň öňlerinde aşa gaharlanyş, baglanyşyksyz bir zatlary aýdyp we tolgunmadan ýaňa sandyrap başladym. Sara, elbetde, muňa üns berdi. Men oňa, hatda, tötänden degäýmäge-de gorkýardym. Ine, bir gün agşam onuň özi maňa elini degirdi. Meniň ilkinji islegim ondan yza çekilmeklik bolupdy, ýöne men muny etmezimden öňürti, ol meni gujaklady-da ogşady. Men tolgundym. Ahyrsoňy men tolgunmagy bes etdim. Tolgunma meniň aşa şatlygyma ornuny berip aýryldy.

Birnäçe aýdan soň, men Jon bilen Kerolaýnyň öýünden, ýygnakdaky ajaýyp är-aýal bolan Alan bilen Iren Kirkleriň öýüne göçdüm. Soň men Klapamskiý demir ýol çatrygy etrapçasynda bir otagy kireýne aldym. Bu jaýyň birinji gatynda «Oak Rum» atly kiçiräk ýygnak bardy. Bir-iki günden soň, men bu ýygnakda bary-ýogy ýekeje erkek doganyň bardygyny bildim. Ýygnak, esasan hem, garry garaýagyz uýalardan ybaratdy. Meni görende, Jo Makdonaldyň ýüzi şatlykdan ýaňa ýagtyldy. Adaty Bitewi doganlyk [25] ýygnagy erkek hem aýal doganlar babatda aşa berk düzgünli bolup galandygy üçin Jo dogan ýeke-täk wagyzçy bolup galypdy. Ýygnakdaky esasy hyzmaty, elbetde, uýalar edýärdi, ýöne bu wagyzlara we çörek döwmäniň tabşyryklaryna degişlidi. Jo dogan köp ýyllardan bäri, çalşyp bolmazak adamlygyna we iň wajyp zat hem, söýýän ruhy çopanlygyna galyp gelýän eken. Ol gün içinde iki gezek: ertirine hem agşamyna tapdan düşýänçä, wagyz edýän eken. Şonuň üçin onuň işiniň agramly bölegi birnäçe günüň dowamynda, maňa geçdi. Meni çensiz biynjalyga goýup, Jo dogan tizara gulluklaryň hemmesinden boýun towlady, şol sebäpden hem, bar jogapkärçilik meniň üstüme düşdi. Gysgaça aýtsam, güýjümiň ýetmejek ýüküni men öz üstümden inderdim. Şu wagta çenli men adamlara ýöne bir Mesih hakda wagyz edýärdim, muny men köp gezekler edipdim, ýöne wagyz etme, taglymat we ýygnanyşyklary geçirme — bu düýbünden başga zatdy! Uýalarymyz özlerini alyp barşynyň berkligi bilen tapawutlanýardylar, şonuň üçin olar gaýra goýman, maňa düzediş berýärdiler. Şeýle-de bolsa, olar maňa hoşniýetli garaýardylar, menem bu ýygnakdaky gullugy meniň üçin Hudaýyň Öz azat erki bilen öňden taýýarlandygyna düşündim.

Bitewi doganlyk ýygnagynyň agzalary Mukaddes Kitaby bilişleri bilen şöhratlanýardylar, şol sebäpden hem, men islesem islemesem, Mukaddes Ýazgyny öwrenmegiň we wagyzlary taýýarlamagyň üstünde sagatlap oturmaly bolýardym. Ilki-ilkiler men wagyz etmäniň belli bir tejribelerini edinýänçäm, wagyzlarymy kagyzdan okaýardym. Bagtyma, tizara uzyn boýly, atletikaçylaryň görnüşindäki täze-zelandiýaly Maýk Liwingston maňa kömege geldi. Maýk Londona menden azajyk soňrak gelipdir. Biz onuň bilen derrew gowy dostlaşdyk. Hudaýa şükür, ol uýalarymyza ýarady, şonuň üçin wagtyň geçmegi bilen, gullukda maňa kömek edip başlady. Biz durmuşymyzdaky wakalary biri-birimize gürrüň berip, giç agşama çenli oturýardyk. Sara ýaly, Maýk hem, mesihi maşgalada terbiýelenendi. Şoňa görä-de, ol meniň Mesih bilen bolan tolgundyryjy duşuşygymy haýran galyp diňleýärdi.

— Bilýärsiňmi, men käwagt özümi ikinji hilli mesihi ýaly duýýaryn — diýip, ol bir gezek agşamky gürrüňdeşliklerimiziň birinde boýun aldy.

— Ýöne sen Hudaýy hemişe-de tanaýardyň ahyry, sen nädip beýle zady aýdyp bilýärsiň? — diýip, men soradym.

— Gürrüňsiz, ýöne mydama men dünýä ene-atamyň gözi bilen seredýän ýaly, imanym hem özümiňki däl-de, şolaryňky ýaly bolup görünýärdi.

— Sen nämäni göz öňünde tutýarsyň?

— Maňa mydama öz imanyma göz ýetirmek, onda berkemek gerek bolýardy — diýip, ol jogap berdi. — Sen Hudaýa hakykatdan duş gelipsiň. Sen özüňe Onuň öz durmuşyňdaky hereketleriniň daşky ýüze çykmalaryny görmegiň indi gerek däldigini aýtdyň, sen Oňa şeýle-de, ynanýarsyň.

— Elbetde — diýip, men jogap berdim. — Men türmede bolan wagtymda, Onuň özümi gündiziň we gijäniň islendik wagtynda goraýandygyny bildim. Men ol ýerde diňe şeýdip gün görüp bildim, munuň aňyrsynda, gürrüňsiz, Hudaý durdy.

— Ýöne mende munuň ýaly zat bolmady. Men hiç haçan Oňa beýle güýç bilen ynanmaly bolmandym, meniň durmuşym mydama asuda bolupdy — diýip, Maýk aýtdy.

Bu wagta çenli men Hudaý bilen bolan şonuň ýaly duşuşyklar hakda köp eşidipdim. Maýkyň özüniň Mesihe gelşi barada beren gürrüňi Saranyň beren gürrüňine gaty meňzeşdi. Şeýle-de bolsa, Maýk hem, Sara hem, şunuň ýaly gürrüňleri diňlänimde, özümiň nähili mukaddes sandyramany duýýandygymy pikir hem etmeýärdiler. Gep meniň munuň ýaly «kör» ynam bilen nädip ýaşap bolýandygyna meniň düşünip bilmeýändigimdedi. Şeýle-de bolsa, Maýk bilen Sara imanda berkäp, hemme zatda Hudaýa bil baglap we çyn ýürekden Oňa gulluk edip, ýyllaryň dowamynda Hudaýa öwgi aýdýardylar we Ony şöhratlandyrýardylar.

— Şeýle bolanda näme? — diýip, men Maýkdan soradym. — Islendik ýagdaýda-da, Hudaý mydama seniň bilen, sen öz güýjüň bilen hiç zadam edip bilmezdiň.

Biziň ikimizem, wagyz edýärdik we ýygnaga ýolbaşçylyk edýärdik. Bizi gullukda Hudaýyň güýjüniň goldaýandygyna ikimizem gaty gowy düşünýärdik.

— Men saňa şu barada hem gürrüň bermek isleýärin — diýip, Maýk ýylgyrdy. — Meniň Hudaýa geliş ýolum seniňkä düýbünden meňzeş däl, ýöne men hakykatdan iman edýändigimi bilýärin, ýöne Rebbiň özümi haçan täzeden «dünýä inderendiginiň» takyk wagtyny bilmeýärin, sen bolsa, menden tapawutlylykda muny bilýärsiň.

Maýkyň çyn ýürekden aýdýandygyny bilsem-de, men oňa kynlyk bilen düşündim.

— Hany, düşündir, ýogsam, men hiç zada düşünemok — diýip, men aýtdym.

— Men hemmeleriň Isany söýýän maşgalasynda terbiýelendim. Ine, men näme üçin çagalykdan hakyky mesihi bilen ýöne bir ýygnaga gelýän adamyň arasyndaky tapawudy bilýän ekenim. On ýaşlarymda men eýýäm özümi belli bir iş tejribesi bolan mesihi hasaplaýardym. Men Isanyň öz Halasgärimdigini bilýärdim, ýöne öz saýlawymy haçan we nädip edendigimi ýada salmak maňa kyn bolýar. Men muňa ýöne bir ynandym, bolany şu. Men Mesihe iman eden günümi ýada salyp bilemok. Megerem, Oňa ynanmadyk günümi ýada salyp bilmeýändigim üçin şeýledir — diýip, Maýk ýylgyrdy.

— Ýöne maňa muňa düşünmek kyn bolýar. Mende hemme zat başgaça boldy. Men öz günäme bokurdagyma çenli batypdym, şonuň üçin hem, Hudaý meniň bilen başagaý bolmaly boldy — diýip, men aýtdym.

— Hawa, megerem, şeýle bolandyr. Käbirleri günäkärleriň hak ýoluna düşüşlerini otluda iki ýurduň arasynda syýahat edilişine meňzedýärler — diýip, Maýk sözüni dowam etdirdi. — Eger uklamasaň, onda otlynyň serhetden geçişini görüp bilýärsiň, eger uklasaň, özüň bilýärsiň. Sen muny görüp bilipsiň, eger men hakda aýtsak, onda men nädip mesihi «bolanymy» ýada salyp bilmeýärin, bolany şu.

— Ýöne sen özüň iman edendigiňe şübheleneňok dälmi? — diýip, men soradym.

— Meniň göwnüme bolmasa, bu meniň soňky ýyllarda çözmeli bolan iň kyn meselelerimiň birimikä diýýärin. Men on üç ýaşa ýetenimde, Isany öz Halasgärim hökmünde ykrar edendigimi hemmelere görkezmek üçin suwda çokundyrylmaga, meni, Hudaýyň Özüniň höweslendirendigine ýürekden ynandym. Şeýdip, meni suwda çokundyrdylar. Ondan soň, ulalyp, özümiň Hudaýa öwrülmämiň «dogrulygyna» şübhelenip başladym. Men, şeýdip, özümiň haçan imana gelendigimi ýada salyp we belli bir senäni aýdyp bilmedim. Meniň şübhelerimiň düýp özeni şundady. Şeýle ýagdaý, ylaýta-da, Hudaýy tanama taryhy seniňkä meňzeş bolan adamlara duş gelenimde bolýardy.

Men gaýgyly ýylgyrdym.

— Hawa, indi näme?

— Ine, şeýle, meniň pikirimçe, şunuň ýaly şübhelerden ýadawsyz doga edip saplanmak gerek. Men günälerime ýene we ýene bir gezek toba etsem, kime erbet bolýar? — diýip, Maýk ýylgyrdy. — Mundan başga-da, Hudaýy seniň tanaýşyň ýaly, ýerdäki gazaply hakykatda tanamadyk adamlar Onuň barlygyna ylmy, filosofiki nukdaýnazarlardan subutnama gözläp başlaýarlar diýip pikir edýärin. Men Oňa iman edýändigimi bilýärdim, ýöne akyl ýetiren wagtymdan başlap, bütin ömrüme Hudaýa «näme üçin» ynanýandygymy öz-özüme we ýakynlaryma subut etmäge çalyşdym. Hawa, mende akylymyň şunuň ýaly ylmy gurluşy bar. Ýöne Hudaýyň barlygyny ýa ýoklugyny ylmy taýdan subut edip bolmaýar. Eksperimental ýol bilen Hudaýyň barlygyny tassyklap bolmaýar. Ahyrsoňunda, men şeýle netijä geldim: fiziki dünýäde bizde Hudaýyň ruhy ulgamda bardygyna ýeterlik bolan subutnamalar bar.

— Sen nämäni göz öňünde tutýarsyň? — diýip, men soradym.

— Aý, hemme zatdan öňürti, bu älemiň barlygynyň özi. Soň hem, beýleki mesihileriň şaýatlyklary. Ýöne bu zatlaryň hemmesini bir edip jemlemeli-de, akyl ýetirip, iman ädimini ätmeli.

Biz ýarym ýagtyly ýerde bile oturan ýerimizde sessiz oturdyk. Men Maýkyň aýdanlaryna akyl ýetirjek boldum. Onuň şaýatlygynyň güýji, dogrudanam, meniň göwnümi göterdi.

— Hawa, Hudaý maňa hiç haçan hem, saňa açylyşy ýaly açylmady, ýöne Ol barybir meniň durmuşymda beýik hem täsin gudratlary görkezdi we görkezýär — diýip, Maýk ýuwaşja gürläp, sözüni tamamlady. — Öz ýolumyň her bir böleginde meni hut Onuň alyp barandygyny, ugrukdyrandygyny we ak pata berendigini anyk bilýärin!

— Omyn! — diýip, men ýylgyryp aýtdym. Men munuň hut şeýle bolandygyna asla şübhelenmedim.

Ýygnakdaky gulluk meniň durmuşymyň esasy bölegini eýeledi, ýöne maňa gün görmek üçin gazanç etmek hem gerekdi. Ýygnak işlerinden boş wagtym, hasap kagyzlarymy tölemek we birazajyk tygşytlamak üçin hiç bir işden gaça durmadym. Gowuja ýer tapmak käwagtlar aňsat bolmaýardy, ýöne men işsiz hiç haçan hem, uzak wagtlap oturmadym. Birazajyk wagtlap, men ofisiant bolup işledim, soň surat çekmek bilen meşgullandym. Ahyrsoňy men goragçylyk ulgamyna gaýdyp bardym. Muny etmek meniň üçin kyn däldi, ýöne bu ädimiň aňyrsynda öňki ýaşaýyş ýoluna typma howpy gizlenip durdy. Ýönekeý garawul bolmaklyk bellibir derejede öz zehiniňi ýere gömmek bolýardy, aýlygy-da maňa ujypsyzja berdiler, ýöne bu iş barybir maňa ýaraýardy, sebäbi ol ep-esli derejede rahatdy. Işdäki borjum boýunça men Kýu-Gardenzde [26] we Londonyň şäher ýakasyndaky beýleki žiwopisli ýerlerinde ýygy-ýygydan bolýardym. Men derwaýys çöregi nähili gazanmalydygyna üýtgeşik üns hem berip duramokdym. Barybir meniň durmuşymdaky herekete getiriji güýç Isady we Onuň özüme sowgat beren zady hakda şaýatlyk etme islegimdi. Men öz imanym hakda adamlara gürrüň berme mümkinçiliginiň bolmagy üçin dynman Hudaýa doga edýärdim. Mümkinçilikler bolsa köpdi, men hem olaryň ýekejesini-de sypdyrmaýardym.

Ýöne meniň işleýän firmamyň ýolbaşçylary geçmişdäki goragçylyk ulgamyndaky işime örän tiz üns berdiler. Meniň wezipämi ýokarlandyrdylar. Ondan soň, men gulluk basgançagymda tiz öňe süýşüp başladym. Maňa, edil Reb üçin edýän ýaly, ynsap bilen işlemeklik ýaraýardy. Täze iş ýerimde men firmanyň işini gowulaşdyrmak üçin nämäni nädip etmelidigi barada anyk düşünjäm bardy. Tizara, özüm hem akyl ýetirmän, özümde öňki şöhratparazlygy ösdürdim. Iki ýylyň dowamynda biziň telekeçiligimiz gitdigiçe köpden köp girdeji getirip, üstünlikli ösdi. Men gözümi hem gyrpyp ýetişmänkäm, kommersiýa direktory boldum. Maňa gulluk maşyny we Londonyň merkezinde gulluk jaýy berildi. Men gowuja aýlyk alyp başlandygymy aýdamogam. Men Hudaýa öz pikirimçe, Onuň maksady ýaly bolup görnen zat üçin minnetdarlyk bildirdim. Bu wagt Sara okuwyny tamamlap, mugallym boldy. Biz toýa taýýarlanyp başladyk.

Biz Sara ikimiz boş wagtlarymyzy, köplenç, Saranyň ene-atasynyň Esseksdäki öýünde geçirýärdik. Biziň nikamyza olardan ak pata almak üçin maňa olary köp zada ynandyrmak gerekdi. Olar söýýän, açyk adamlardylar, ýöne men özümiň olar üçin arzyly giýew boljakdygymyň gümanadygyna gaty gowy düşünýärdim. Olar gyzlary üçin munuň ýaly ýanýoldaşyň bolmagyny arzuw etmändiler. Şol ýagdaýda meniň bar edip bilen zadym — bu Hudaýdan olara «täze meni», Rebbiň gün-günden günäden arassalan adamyny açmagyny doga edip soramak bolupdy.

Ýöne bu aňsat iş bolmandy. Men kun-funy bireýýäm taşlan bolsam-da, ol öňküsi ýaly, meniň bir bölegim bolmaklygyna galypdy. Bir gezek men boş günlerimiň birinde Saranyň ene-atasynyň öýünde dynç alyp ýördüm. Men duşenbe güni irdenki Londona gidýän otla münmegi planlaşdyrypdym. Daňdan bäşleriň töwereginde Deýwid, Saranyň kakasy meni oýaryp, gyzgyn kofe hödür etmekçi bolupdyr. Men gaty ýadapdyryn, hatda hor hem çekipdirin. Ýöne bir sekundyň içinde mende köne, kök uran instinktler oýandy: kimdir biri meniň otagyma girdi. Men şobada oýanyp, ýerimden böküp turdum-da, atyň söweşjeň dik durmasy pozisiýasyny eýeledim. Görgüli Deýwid duran ýerinde özüni ýitirdi. Men wagtynda saklanmaga ýetişdim. Elbetde, hiç hili urgy bolmady. Haýran galmadan ýaňa Deýwid yza serpildi-de, barybir elinde gyzgyn içgili käsäni saklady.

Soň-soňlar hem, Deýwid, meniň üçin bu öz aňymdan öçürip bolmajak köne «ýoluň» agyryly ýatlamasy bolýan bolsa-da, bu wakany ýatlap az gülmedi. Kun-fu söweş sungaty meniň üçin «tenimdäki tiken» bolup hemişelik galýar. Men adam bedenindäki, täsiriňi ýetirmek bilen ony sanalgy sekundyň dowamynda öldürip bolýan, anatomiki nokatlary bilýärin. Munuň ýaly bilim aşa howply. Bu mydama okly ýarag bilen ýören ýaly bir zatdyr. Ilki-ilkiler Sara öýden bile çykanymyzda, özüni doly howpsuzlykda duýýandygyny seýrek aýtmaýardy. Ýöne men ondan, eýsem, şu sözleri eşitmek isleýärdimmi?

Alkaponi bilen çaknyşygym wagtynda, Hudaýyň Öz güýjüni görkezen şol adaty bolmadyk gününden bäri, men adamlary söweş sungatynyň ähli görnüşlerini we dürli ýollaryny öwrenmezlige çagyrýardym. Günbatarda olary, esasan hem, saglygy saklamak we özüni goramak üçin öwredýärler, ýöne ähli günbatar ýekebara söweşleriniň hemmesiniň esasynda aýratyn ruhy başlangyç ýatyr. Men ony aldawçy hem howply hasaplaýaryn. Kun-fu ýoly Isa Mesihiň hak ýoluna garşydaş we adamda öz güýjüne bolan ýalan ynamyň döremegine ýardam edýär. Söweş sungatlary adamyň çuň gorkularyny, onuň höweslerini we özüni söýüjiligini oýarýar. Mesihiň ýoly bolsa, adamy günäniň gulçulygyndan azat edip, ony Ol arkaly, Onda we Onuň bilen bile täze ýaşaýşa, azatlyga alyp barýar.

14-nji bap

Biz Sara bilen 1995-nji ýylyň 22-nji iýulynda durmuş gurduk. Şol ýylda, birazrak öňräk, Saranyň gowy görýän jorasy Elen Maýka durmuşa çykdy. Gynansak-da, bu Maýk ikimiziň «Oak Rum» ýygnagyny terk etmelidigimizi aňladýardy. Muny ilki Maýk etmeli boldy, birnäçe aýdan soň men hem gitdim. Sara bilen Elen özleriniň ene-atalarynyň ýaşaýan ýeri bolan Esseksde işlediler. Gyzlar çagalykdan jora ekenler, ikisem kiçiräk «Morkroft Holl» ýygnagynyň agzalarydylar.

Tizara bizem ýygnagyň durmuşyna goşuldyk. Toba eden ilkinji günlerimden başlap, men Hytaýyň nirededir bir ýerinde ýa-da, hiç bolmanda, gaýta-gaýta türmä düşýänleriň bolýan berk režimli türmesinde, missioner bolmagy arzuw edýärdim. Munuň deregine, men, ýüregini çagalara beren Saranyň yzyna eýerdim. Onuň kakasy köp ýyllaryň dowamynda tomusky çagalar lagerleri guramasyna ýolbaşçylyk etdi. Men oňa kömekleşip başladym-da, özümem muňa garaşmazdan, çagalar bilen höwesli işleşýändigimi gördüm. Maňa olar bilen dürli oýunlary oýnamaklyk ýaraýardy. Munuň sebäbi, belki, maňa çagalykda bu zatlaryň ýetmezçilik edendigindedir. Suwdaky oýunlar we her hili hereketli oýunlar, şeýle hem, sport ýaryşlary çagalaryň tomusky dynç alşynyň hökmany bölegidi. Agşamlaryna biz bilelikde çagalara Isa Mesih hakda gürrüň berýärdik. Bu örän ýönekeýdi. Çagalara bu ýaraýardy, olaryň özümi üns bilen diňleýişlerini görüp, muňa özüm göz ýetirdim.

«Morkroft Holl» ýygnagy Hoş Habary ýaýratma çärelerini geçirmeýärdi. Bu ýygnakda ýaşlaram köp däldi. Gürrüňi edilen wakalaryň öň ýanynda Sara ikimiz we Maýk bilen Elen ýygnagyň ýanynda ýaşlar klubuny gurnama kararyna geldik. Şäher, edere iş tapmaýandyklary sebäpli ýöne bir ygyşyp ýören ýetginjeklerden doludy. Biz derrew aýaga galdyk. Men ýetginjekler bilen tanyşlyk açyp, olary ýygnaga çagyrdym, Maýk wagyz etdi. Anna günleri biz mikroawtobus alyp, çagalary we ýetginjekleri ýygnaga alyp gitmek üçin ýygnajak bolup, tutuş Bazildony aýlanýardyk. Şol wagt çagalaryň köpüsi Mesihe iman etdiler. Mysal üçin, Jeými. Ol gowşak, gaharjaň, aşa köp hereket edýän oglanjykdy. Ol dokuz ýaşapdy, ýöne öz ýaşyndan juda kiçi görünýärdi. Muňa garamazdan, ol öýünden eýýäm birnäçe gezek gaçypdyr, her gezegem, dürli kynçylyklaryň üstünden barypdyr. Ol hiç kime ynanmaýardy, özem, gaharlanan wagtynda, sakawlap başlaýardy. Onuň gelip çykyşy we terbiýesi hakdaky jikme-jikligi biz bilmeýärdik, ýöne biziň işleşýän köp çagalarymyzda bolşy ýaly, onuň kakasy ýokdy. Oglunyň aladasyny bolsa, soňky güýjüne çenli sarp edip, ejesi edýärdi. Biz mümkin boldugyça çagalaryň hemmesiniň ene-atalary bilen gatnaşyk saklamaga çalyşýardyk. Şonda men özümiň türmede oturmaly möhletimi oturyp çykandygymy hiç haçan gizlemeýärdim. Ýöne biziň içinde aýlanýan gurşawymyzda bu uly masgaraçylyk hasaplanylmaýardy. Ärleriň ýa-da aýallaryň, biziň howandarlyk edýän çagalarymyzyň ejeleriniň bile ýaşaşýan erkekleriniň köpüsi türmelerde oturyp çykanlardylar, şonuň üçin eneleriň aglaba bölegi öz çagalaryna köçäniň edýän bozujy täsirini duýdurmakda kömek edýändigimiz üçin bize minnetdardylar.

Jeými her hepdede biziň ýaşlar klubumyza gatnady. Tizara ol uýasy hem inisi Jon we Mendi bilen bile gelip başlady. Indi men özüme, eger durmuşynyň şol kyn döwründe Jeými biziň klubumyzda alýan goldawyny almadyk bolsa, onuň ykbalynyň nähili erbet boljakdygy hakdaky soraglary özüme ýygy-ýygydan berýärin.

Bekki Uotson biziň her hepdede Billerkeýden alyp gelýän owadan ýaş gyzymyzdy. Biziň klubumyzyň agzalary gitdigiçe köpeldi, şonuň üçin biz käwagt çagalaryň we ýetginjekleriň yzlaryndan bir-iki sany ýeňil maşyn hem alyp gitmeli bolýardyk. Bir gün agşam oýnuň öň ýanynda gorky içinde birden kelläme pikir geldi: men Bekkiniň yzyndan gitmegi unudypdyryn.

Oýny kömekçilerime tabşyryp, men ýalňyşymy düzetmäge howlukdym. Özümiň ekstremal maşyn sürüşime daýanyp, ýigrimi minutlyk ýoly ep-esli gysga wagtda geçdim. Entegem, Bekkiniň hiç ýere gitmändigi gowy bolupdyr. Ol üşän bolsa-da, maňa garaşyp duran eken. Gyz açyk göwünlik bilen meni bagyşlady. Onuň häsiýeti şeýledi. Eýýäm maşynyň içindekäk, biz gürleşdik, şonda men ondan göni soradym:

— Bekki, sen Isa Mesihe ynanýarsyňmy?

Dartgynly ümsümlik höküm sürdi. Bu barada ondan hiç haçan hiç kim göni soramandyr. Ol göni öňüne seretdi, men bolsa, ýoluň çyzygyndan gözümi aýyrmadym. Biz ýygnagyň awtoduralgasyna girýänçäk dymdyk. Men howpsuzlyk kemerini çözüp, awtomobiliň gapysyny açyp başlanymda, Bekki garaşylmadyk ýagdaýda birden aýdyp goýberdi:

— Hawa!

— Hawa? — men düşünmedim.

— Hawa, men Isa ynanýaryn — diýip, Bekki gözlerime seredip aýtdy. Onuň owadan ýüzünde ýylgyryş peýda boldy, gözleri uçganaklady. Ol ýene gaýtalady: — Hawa, Toni. Indi men Isa ynanýaryn.

Şol wagtdan bäri hem, Bekki Mesih hakda ýadaman şaýatlyk etdi. Şonda ol ajaýyp agşamlaryň birinde meniň awtomobilimde Hudaýa iman edişi hakda gürrüň berdi. Men bolsa, şol pursatda oňa göni sorag bermäge batyrlygyň tapylanyna diňe şatlandym. Bekki şu günem öňküleri ýaly wagyz edýär, onda-da, şeýle tebigy hem aňsatlyk bilen wagyz edýär welin, şu wagta çenli-de, meniň ruhlanmamyň çeşmesi bolmagyna galýar.

Isa Mesihe ýüreklerini açan we ol hakda köpräk bilmek islän başga-da köp çagalar bardy. Biz bu ýaşlary sişenbe günlerinde Mukaddes Kitaby öwrenmek üçin öýümize çagyryp başladyk. Bizde boş otag ýokdy, şonuň üçin oglanlar we gyzlar myhman otagymyzda on-on bäş adamdan ýygnanyşýardylar. Dar ýerde olary öýkeletmeýärdik. Umuman, bu ajaýyp wagtdy.

Şol wagt meniň goragçylyk ulgamyndaky işlerim derrew köpeldi. Men mydama öz hereketlerimi bäsdeşlerimden birnäçe ädim öň görüp we hasabyny çykaryp bilýärdim. Bu bolsa, meniň işdäki ösüşimi we aýlygymyň üstüniň gowuja ýetirilmegini üpjün edýärdi. Meniň ýüregim entegem, Isany tanamaýan dünýewi adamlar üçin ýaşaýardy, ýöne häzir yzyma seredenimde, öz ruhy durmuşymyň eýýäm şol wagt garyşyp başlandygyny görýärin. Biz Sara ikimiz, biziň Hudaý üçin köpräk zekat berip bilmegimiz üçin Ol bize köp berýär diýen pikir bilen özümizi ýalňyşlyga alyp bardyk. Aslynda bolsa, munuň ýaly zat ýokdy-da, gaýtam, tersinedi. Men işde eglenip başladym. Bu bolsa, meni Saradan, ýygnakdan we Hudaýyň özümi çagyrandygyna doly düşünýän gullugymdan daşlaşdyrýardy. Meniň özüm muňa düşünmezden, özümiň indi «özüni köşeşdirme duzagyna düşen mesihi» — diýip atlandyrýan adamyma öwrüldim.

Bary-ýogy birnäçe ýyl mundan ozal özüm nähili mesihi bolan bolsam, şonuň ýaly mesihiler hakda gödek hem goldamaýan zatlary aýdýardym. Angliýa gelen pursatymdan başlap, men ýygnagyň bir bölegi bolmagy arzuw edýärdim. Türmedekäm, men irki Ýygnak baradaky Täze äht wakalaryny okaýardym we şobada şonuň ýaly zatlary göz öňüne getirýärdim. Hudaý hem, maňa şol şatlygy duýmaklygy berdi. Kiprde ruhy taýdan ölümden direlenimden soň, imandaşlarymyň arasyndaky durmuşa men sowgat hökmünde garandygym gürrüňsizdi. Ýöne wagt geçdi-de, özümiň baran ýygnaklarymyň köpüsi meni gitdigiçe köp lapykeç etdi. Dogry, doganlar biri-birini söýüp, salamlaşyp we açyk göwünlilik görkezip bilýärdiler, ýöne aslynda olary özleriniň işleri we talaplary gyzyklandyrýardy. Olar, elbetde, garyplar, görgi görýänler we mätäçler üçin Hudaýa doga edýärdiler, ýöne öz ýygnagyndan daşarda iki-ýekesi Hoş Habary wagyz etmäge isleg bildirýärdi.

Markusyň Hoş habarynda (16:15) Isa öz şägirtlerine: «Bütin dünýä aýlanyň-da, Hoş Habary hemme adamlara wagyz ediň» — diýdi. Isanyň buýrugy şol döwürlerde nähili bolan bolsa, biziň günlerimizde hem, şonuň ýalylygyna galýar. Bu buýruk hemme döwürler üçin berlendir we mesihileriň hemmesine degişlidir. Şeýle-de bolsa, mesihileriň köp böleginiň bu buýrugy ýerine ýetirmeýändiklerini men gördüm. Kiprde ýaňyja Hudaý tarapyndan halas edilen we täzeden doglan men Isa Mesih hakdaky hakykaty gizläp bilmedim. Bu kimdir biri rak keseliniň dermanyny tapybam, ony gizlän ýaly bir zatdyr. Isa Mesih baradaky Hoş Habar meniň üçin edil şonuň ýaly açyş bolupdy. Ýöne meniň bu ýerde gören zatlarym nähili azajykdy! Halas bolma meselesini her kimiň ikirjiňlenmän, soňa goýman, beýleki zatlaryň hemmesinden öň çözmegi gerek. Ine, bize adamlara näme hakda gürrüň bermek gerek, ýöne munuň garasy hem ýokdy. Näme üçin töwerekdäki mesihileriň az sanlysynyň şeýle pikir edýändigine düşünip bilmedim.

Alty ýa-da ýedi ýyl geçenden soň, meniň özümem dok durmuşyň gapanyna düşdüm. Men, muňa özümem düşünmän, ruhy boşluga gadam basdym. Öňde Sara ikimize agyr döwür garaşýardy.

1999-njy ýylda Maýk bilen Elen Maýka gowy iş teklip edilen ýer bolan Berkşire göçdüler. Ýaşlar topary öňküsi ýaly, biziň öýümizde ýygnanyşýardy, ýöne Sara ikimiz ýygnagyň işinden diýseň nägiledik. «Morkroft Holl» ýygnagynda biziň deň-duşlarymyz ýokdy, biz bolsa, has çuň dostlukly gatnaşyklary isleýärdik. Elbetde, Hudaý biziň nägileligimize düşünýärdi, biz muňa ynanýardyk. Ine, maňa Felmetda iş teklip edenlerinde, dogamyza jogap bereni üçin biz Hudaýa minnetdarlyk bildirdik. Meniň girdejim gyşarnyksyz ýokarlandy, şonuň üçin biz birnäçe wagtdan soň, gowy etrapçadan gowuja öý satyn alyp bildik.

Biz nähili akmak bolupdyrys! Yzyma nazar aýlanymda, men Hudaýyň üpjünçiliginiň ýokary aýlykda we gowy jaýda jemlenmändigini aýdyň görýärin. Bu wajyp zatlaryň hemmesi dok durmuşyň duzagyndan başga zat bolmandyr. Hudaýyň erki bilen biz eýýäm Esseksde öz gullugymyzy tapdyk. Çagalar bize mätäçdi, biz bolsa olary ykbalyň akymyna taşladyk. Hawa, biz çagalar bilen edilýän işleri ýerli ýygnagyň agzalarynyň arasynda paýladyk we çagalaryň aladasyny etjekdiklerine göz ýetirdik, ýöne özümiz Hudaýyň däl-de, öz ýolumyz bilen gitdik. Wah, biz muňa şol wagt düşünen bolsadyk.

Göçüp gitmegimize bir-iki hepde galanda, meni iş orunlarynyň gysgaldylandygy sebäpli, işden çykardylar. «Bu näme? Hudaýyň maksadymyka?» — diýip, men özüme sorag berdim. Meniň häsiýetnamam gaty gowudy, şonuň üçin hem, men tizara hemme zadyň gowy boljakdygyny bilýärdim. Dogrudanam, birnäçe hepdeden soň, men, haýsydyr bir ýerde däl-de, Londonyň merkezindäki howpsuzlyk bilen üpjün etme bilen meşgullanýan kompaniýanyň kommersiýa direktory boldum. Mundan köp wagt geçmänkä, Sara meni, ahyrsoňy, biziň çagamyzyň bolýandygy baradaky habar bilen begendirdi. Ýaşaýyş ajaýyp ýaly bolup göründi. Biz özümiziň dogry ýoldadygymyza, gerek ýerine düşendigimize, şol ýeriň biziň üns bermegimize mynasypdygyna ynanýardyk.

Hoş habar mesihileriniň ýerli ýygnagynda maňa ýaşlar bilen işleşmek boýunça ruhy çopançylyk wezipesini teklip etdiler, şonuň üçin men ýetginjeklerden ybarat topary döredip başladym. Bu gulluk üçin az göreşmeli bolmady. Käbir mesihiler bilen örän ýakymsyz çaknyşyklar boldy.

— Meniň pikirimçe, olar özleriniň halylaryny deşilýänçä çagalaryň sypyrjagynyň aladasyny edýärler — diýip, men Sara bilen gürleşenimde, ýaňsy bilen aýtdym.

Men olara boýun bolmajakdygyma özüme söz berdim. Men öz işlerim bilen olary utandyraryn, ýygnakda näme etmelidigini we näme edip bolýandygyny görkezerin. Birnäçe gysga aýlar geçenden soň, ýygnagyň ýanynda ösüp barýan ýaşlar kluby döredildi.

Dogrudanam, klubyň işi bilen gyzyklanan ýetginjekler ýygnaga geldiler, onda-da, ýeke gelmediler-de, dostlarynam alyp geldiler. Muny, elbetde, ýygnakda görmän bilmediler. Şeýle-de bolsa, ýygnaga gelýänlerde Hoş Habary wagyz etme islegi azajygam köpelmedi. Muňa üns bermän, men öz işimi dowam etdirdim we aýgytly hereket etdim. Hoş Habary wagyz etmeklik Isanyň buýrugydy, şonuň üçin men Hoş Habary ýeke bolsamam, kimdir biri bilen bolsamam, ýaýradaryn — bu eýýäm başga mesele. Indi men düşünýärin, başgalara öwretmek üçin, diňe bir öz gowy niýetlerime bil baglamaly däl-de, meniň özüme öwrenmek gerekdi. Men şol wagt öz zähmetime Hudaýyň entegem ak pata bermändigini görmedim.

Bir gezek duşenbe güni agşam, 2000-nji ýylyň mart aýynyň başlarynda, biziň ýanymyza ýaşlar toparyndan bir ýigit geldi. Biz onuň bilen gürleşdik, onuň mekdepdäki kynçylyklary üçin Hudaýa doga etdik, soň bolsa, garaňky düşende, men ony öýüne äkitdim. Yzyma gaýdyp gelýärkäm, men öýe nahar buýurmak üçin hytaý restoranyna girdim. Gün agyr bolupdy, men ýadapdym.

Çalaja ýagyş çisňeýärdi, damjalar gapdaldaky aýna çalaja şatyrdap degýärdi. Garaňky gowy düşdi, şonuň üçin men maşyny gaty seresap sürdüm. Geçen hepdelerde mende birnäçe sany kiçijik ýol hadysalary bolupdy. Men ruluň başynda köp wagtymy geçiripdim, işe gitdim we işden geldim, agşamlaryna bolsa, çagalary äkitdim. Ötüşen ýadawlyk eýýäm meni ýeňip başlapdy.

Men maşyny ýagtyldylmadyk sowa ýoldan sürdüm. Bu ýerlerde mydama sugun köp bolýardy. «Spidometre seret» — diýip, men özüme ýatlatdym. Sugun bilen çakyşmak ýetmän durdy!

Şeýle-de bolsa, men belli bir wagtda saklanmany duýdurýan belligi görmändirin. Men düşünip ýetişýänçäm, çatryga bardym. Öňümde haýbatly gyzyl çyra ýananda, men şobada tormoza basdym. Tigirler aýlanmagyny bes etdi, awtomobil bolsa typyp gitdi. Bagtyma, esasy ýol boş eken. Farlaryň ýagtysam, haýsydyr bir transportyň signal beriji ýagtysam ýokdy. Awtomobil garşydaş tarapa atylyp gitdi. Ýöne, bu nämekä? Men tormoz berýänçäm, göwnüme öňde, awtomobiliň sag tarapynda bir zat gyra zyňlyp giden ýaly boldy. Şol wagt men, dogrusy, diýseň gowşak urgyny duýdum, ýöne meni gorkuzmak üçin şol hem ýeterlikdi. Ähtimal, nähilidir bir haýwandyr. Men görmek üçin düşdüm. Öňdäki far döwlüpdir, başga hiç zadam ýokdy. Men ýola seretdim, ol boşdy. Belki, bu sugun çagasydyr ýa-da tilkidir. Haýsy bolsa-da, ol, megerem, tokaýyň içinde gizlenendir.

Awtomobile gaýdyp gelenimden soň, birnäçe metr yza, çatryga tarap sürdüm. Men ol ýerde hem, hiç zat görmedim, ýöne haýsydyr bir howsalaly duýgy menden aýrylyp gidibermedi. Birazrak wagtlap men baranka gözümi dikip, diňe oturdym. Golaýragymda ýoluň gyrasynda iki maşyn saklandy, ýöne olardan hem, hiç kim düşmedi. «Belki, olaram, şol haýwan üçin saklanandyrlar» — diýip, men pikir etdim. Men näme etjegimi bilmedim. Gapdaky nahar hem sowap barýardy. Men özümiň ýoldaky nobatdaky ünssüzligim üçin özüme gaharlandym. Olar bilen düşünişjek bolmak islemedim. Ylaýta-da, ýaraly haýwan üçin. Men gaza basdym-da, başga ýol bilen öýe gaýtdym. Mundan soň, bu wakany ýadyma-da salmadym.

Indiki şenbe güni bize ýaşlar toparynyň ýetginjekleri geldi. Nobatdaky Mukaddes Kitap sapagy bilen naharlanmaklyk planlaşdyrylypdy. Çagalar biri-birleriniň yzy bilen myhman otaga girdiler.

— Eý, Toni, maşynyňa näme boldy? Galtaman güllesi degdimi? — diýip, Tom şadyýanlyk bilen sorady-da, kürsä lampa özüni goýberdi. Tom yhlasly radiosöýüjidi we jenaýatçylykly işler bilen gyzyklanýardy. Ol mydama polisiýa täzeliklerini diňleýärdi we ýerli detektiwleriň işleri hakdaky gazet habarlaryny okaýardy. — Sen bilýärsiňmi, polisiýa seniňkä meňzeş maşyny gözleýär — diýip, gyşyk ýylgyryş bilen ol aýtdy.

— Diýýäniň näme? — diýip, men birden gyzyklanyp soradym.

— Duşenbe güni agşam bir aýal maşynyň aşagyna düşüpdir — Tom gürledi, meniň bolsa, arkama sowuk aralaşdy.

— Bu waka nirede bolupdyr? — diýip, men mümkin boldugyça asuda soradym.

— Breknell-roudda. Aýal motosiklde eken. Sürüji hatda saklanmandyram.

Men özümi gaty erbet duýdum.

— Bolýar, derňewiň nähili barýanyny soň gürrüň berersiň — diýip, içimde hemme zat sowap barýan bolsa-da, degişen bolup aýtdym. Men çagalaryň hemmesiniň öýli-öýüne dargaryna zordan çydadym.

— Saňa näme bolýar? — diýip, Sara soňky myhmany ugradanyndan soň, biynjalyk bolup sorady. — Sen sapagy beýle tiz tamamlarsyň öýtmändim.

Men kellämi tutup, diwanyň üstünde oturdym. Şol wagt Sara aşa tolgundy.

— Eý, dostum, näme boldy? Birden sen syrkawlan-a dälsiň-dä?

— Maňa seniň ýanyňda käbir zady boýun almak gerek — diýip, gözlerim ýaşly, galdyrawuk ýaly galdyrap jogap berdim. Men Sara nähilidir bir haýwany kakan ýaly bolandaky ýol hadysasy we Tomuň ölen aýal hakda beren gürrüňini aýtdym.

— Sen näme üçin gürrüň şol bir ýagdaý hakda barýandyr diýip pikir edýärsiň? — diýip, Sara güýjünde baryny edip, özüni ele aljak bolup durşuna sorady.

— Başgaça bolup hem bilmez. Şol bir wagt, şol bir ýer. Menden başga ol ýerde kim bolup biler?

— Näme üçin sen muny maňa aýtmadyň?

— Men beýle agyr ýagdaý bolandyr hem öýtmedim.

— Ýöne sen maşynyň bir zada degenini duýman bilmediň ahyry, şeýle dälmi?

— Şonuň ýaly bir zat boldy. Men-ä, bir haýwany kakandyryn öýtdüm. Özüň seret, diňe öňdäki far döwlüpdir.

— Indi näme bolar? — diýip, Sara demi-demine sygman sorady. Indi olam dowla düşüp başlady. Men rahatlanmaga we beýnimi işletmäge çalşyp, otagyň içinde aýlanyp başladym.

— Hemme zady bilýänçäk, gowusy, hiç zat etmäli… diýip, men aýtdym.

Sara okalmadyk gazetleri dörüşdirip başlady. Breknell-rouddaky pajygaly ýagdaý hakdaky makalany okanynda, gygyrmajak bolup, agzyny eli bilen gysdy.

— Ýok! — diýip, men onuň elinden gazeti çekip aldym.

Ol ýerde hadysa ak kagyzyň ýüzüne gara harplar bilen ýazylypdyr. Duşenbe güni agşam, takmynan onuň ýarynda, Breknell-roudda näbelli maşyn çatrykdan geçip barýan motosikli kakypdyr. Motosikliň rulunda oturan aýal agaçlaryň içine zyňlyp gidipdir-de, soňrak şol ýerde hem gutarypdyr. Ol ýerli boýskaut toparynyň ýolbaşçysy we iki çaganyň ejesi eken. Şol pajygaly agşam ol ýygnakdan soň öýüne dolanyp gelýän eken. Mundan soň, gazetde näbelli maşynyň sürüjisiniň hadysanyň bolan ýerinden gaçyp gizlenendigi, indi hem, detektiwleriň jenaýatçyny gözläp tapjagyna umyt baglaýandyklaryny ýazypdyr.

Men saklanyp bilmez derejede sandyradym. Sara, edil çagamyzy goraýan ýaly, garnyny tutup möňňürip aglady.

— Eger ol aýaly men kakdyran bolsam, onda meni türmä salýarlar… — diýip, men aýtdym.

— Ýöne bu diňe betbagtçylykly tötänlik ahyry! — diýip, Sara ýüzlendi.

— Aýal ölüpdir! — diýip, men sussupeslikde gygyrdym. — Tötänlikmi ýa dälmi, meni barybir türmä salýarlar.

— Çaga näme? — diýip, Sara horkuldady. — Biz näme etmeli?

Biz gijäniň bir wagtyna çenli gürleşdik-de, Hudaýyň meni türmä ýene iberjeginiň gümanadygyny aýtdyk. Onuň bizi mundan saplajagy düşnüklidi! Biz bilelikde Hudaýa köp doga etdik: «Reb Isa! Bizi halas et we gora». Biz Hudaýa ýalbardyk, ýöne haýyşlarymyz gözgynydy. Biz Ondan Özüniň däl-de, biziň islegimizi ýerine ýetirmegini soradyk. Biz mamla däldik, şonuň üçin gökler dymdy.

Biz hiç zadam etmezligi karar edindik.

Birnäçe gün geçenden soň, biz maşyny awtoserwisde goýduk. Mehanigi bolsa aldap, maşynymyzy awtoduralgada zaýalandyklaryny aýtdyk. Awtoserwisde bize bejergi wagtynda ulanmak üçin başga maşyn berdiler. Men Sarany özüniň işleýän mekdebine alyp gitdim. Men onuň ýanyndan ugranymda, bir welosipedli poliseýiň onuň ýanynda saklanyp, gürleşip başlanyny yz tarapy görkezýän aýnadan gördüm. Yza dolanmaly boldy. Men Saradan-da köp tolgunan bolsam gerek. Ol bu poliseýi tanaýardy. Onuň ogly Saranyň klasynda okaýardy.

— Siziň maşynyňyza näme boldy? — diýip, ol ýanlaryna golaýlaşanymda sorady.

Sara howsala bilen meniň ýüzüme seretdi.

— Men ony awtoserwisde goýdum — diýip, men jogap berdim.

— Gaty gowy — diýip, poliseý ýylgyrdy. — Häzir bizde edil siziňki ýaly maşyn gözlenilýär. Etrapda şunuň ýaly maşynlaryň bäş ýüze golaýy hasaba alnypdyr. Olaryň biri ölüme alyp baran hadysanyň üstünden barypdyr.

«Sara saklansa bolýar-la» — diýip, men juda gynanyp pikir etdim. Bagtymyza, poliseý öz işi bilen bolup gitdi.

Bu duşuşykdan soň, men derrew öýe dolanyp bardym-da, telefon kitapçasyny dörüp başladym. Men uly betbagtçylyga uçranyma düşündim. Bize aklawjy gerekdi.

Ertesi gün entek daň hem atmanka, biziň gapymyzy gaty kakdylar. Men düşekden böküp çykdym-da, aşak gata tarap ylgadym. Men gapyny açan badyma, içerik itli poliseýleriň bir topary okdurylyp girdi. Gorkup, ýüzi ak esgi ýaly bolan Sara basgançakda göründi. Poliseýler bize tussag etme orderini görkezdiler, soň hem, öýi döküp başladylar. Olar hapa atylýan bedrelerimizi dördüler, özleri bilen alyp gitmek üçin kompýuteri söndürdiler.

Sara dymdy. Poliseýler Sara ikimizi başga-başga maşyna mündürenlerinde, goňşularyň penjiresindäki tutulary gymyldady. Meniň kelläm bulaşdy. Wah, men nämeler etdim! Şunuň ýaly iş etdim! Indi ony nädip düzetmeli? Sara näme bolarka? Ol bu zatlara nädip döz gelerkä? Polisiýa bölüminde bizi aýra sakladylar we sorag etmek üçin hem, aýra otaglara alyp gitdiler. Biz hemme zady tizräk bolşy ýaly aýtmak isledik. Indi hiç hili ýalan bolmaly däl! Biziň ikimizem, bu eýmenç hadysanyň jikme-jikliklerini beýan etjek bolup başagaý bolduk. Sorag edilme meni tolgundyryp duranokdy. Men ölmek isledim. Men diňe öz öldüren aýalym hakda pikir etdim. Hoş habarçy hökmünde men adamlary Isa olara täze ýaşaýyş berer ýaly, Onuň ýanyna alyp barmaklyga çagyrylypdym. Hawa, näme? Men özüme nätanyş bolan bigünä aýalyň ölümine sebäp bolar ýaly derejä çenli aşak düşdüm. Edil men ýaly, ol hem, ýaşlar bilen işläninden soň, öýüne barýan eken. Onuň öýünde iki çagasy bar eken. Eger ol mesihi bolmadyk bolsa näme? Bu meniň ony ebedi ýaşaýşy alma mümkinçiliginden mahrum edendigimi aňladýar! Men Hudaýa ol aýala meniň göklerdäki ýerimi bermegini, meni bolsa dowzahyň düýbüne ibermegini sorap ýalbardym. Eger onuň direlmegine kömek edýän bolsa, men munuň üçin öz janymy-da bererdim. «Maňa nazaryňy aýla-da, meni dowzaha okla, Hudaý!» — diýip, men Hudaýa ýalbardym.

Polisiýada bize duýgudaşlyk bildirdiler. Ol ýerde ýagdaýa dogry baha bermäge çalyşdylar. Sud derňewleri meni tizligi ýokarlandyrmandygymy, ýagyş ýagýandygy sebäpli, ýoluň typançak bolandygyny, mundan başga-da, ölen aýalyň motosikliniň signal çyralarynyň bolmandygyny görkezdi. Şeýle-de bolsa, bu meni ýylatmady. Her neneň ýagdaý bolanda-da, men adamy janyndan mahrum etdim we maşgaladaky betbagtçylygyň sebäpkäri boldum.

— Bu zatlaryň aýalyma hiç hili dahyly ýok, haýyş edýärin, ony goýberiň — diýip, men poliseýlere ýalbardym.

Men munuň ýaly gurşawda bolmagyň aşa kyndygyny bilýärdim. Ony biziň awtomobilimiziň onuň adyna bolandygy üçin alyp gaýtdylar. Poliseýleriň pikiriçe, ony tussag etmeklik menden tizräk doly boýun almany gazanjak bolup, maňa basyş etme serişdesidi.

— Gulak asyň, bu diňe betbagtçylykly ýagdaý — diýip, maňa seržant aýtdy, ýöne bu sözler meni asla köşeşdirmedi. — Şaýatlyklaryň hemmesi siziň peýdaňyza gürleýär. Jenaýaty agtaryş gullugy size geçirimlilik eder.

Lapykeçlik içinde men kellämi çaýkadym. Maňa munuň tapawudy ýokdy. Men jezalandyrylmaly.

— Eger ol aýal ölmedik bolsa, sud derňewi üçin hiç hili esas bolmazdy. Size howp salýan iň gorkunç zat — sürüjilik hukugyndan mahrum etmekdir — diýip, seržant aýtdy.

Bu zatlardan soňky hepdeler we aýlar özbaşyna bir dowzahy synag boldy. Bolan zatlar hakda adamlara gürrüň bermek aňsat iş däldi. Her gezek biz bu wakany ýatlanymyzda, bolan zatlary ýiti agyry bilen duýduk. Hatda iň ýakyn dostlarymyz hem, bolan zatlaryň bir bölegini bildiler. Biz ýygnakdanam güýçli urgy aldyk. Biz ýygnak agzalary bilen özümizi gaty dogruçyl alyp barypdyk, ýöne olaryň söýgüsine hem goldawyna aňry ýany bilen mätäç bolanymyzda, bize ýeňselerini öwürdiler. Ýaşlar bilen işleşýän ruhy çopanyň wezipesinden meni aýyrdylar-da, başga bir dogany goýdular. Bu meniň üçin arkamdan pyçak urlan ýaly boldy. Men doganlyk mejlisiniň munuň ýaly kararynyň maksadyna düşünmäge çalyşdym. Bu meniň öz-özüm bilen gynaýjy göreşi alyp barmaga eltdi.

Ýagdaýlar gün geçdigiçe agyrlaşdy. Bu wakalaryň iň gyzgalaňly wagtynda, 2000-nji ýylyň 11-nji iýunynda Sara ogul dogurdy, biz ony Etan diýip atlandyrdyk. Meniň durmuşymdaky iň şatlykly gün aşa gaýgyly ýagdaýlar bilen gaýgylandyryldy. Eger hemme zat meniň sud edilmegim we türme bilen tamamlansa näme? Sara nädip çagany ýeke özi eklärkä? Men özümiň iň ýakyn adamlaryma näme kömek edip bilerin?

Biziň manysyz gaýgylarymyz we şübhelerimiz tutuş ýarym ýyllap dowam etdi. Ahyrsoňy biz Londondan gitme kararyna geldik. Biz Didkotda özümize jaý tapdyk, ýöne ol ýerde-de, uzak ýaşamadyk. Sara täze doglan çaga bilen öz ene-atasyna ýakyn ýerde ýaşamak isledi. Biz Essekse gaýdyp geldik. Bu ýerde men Sautendäki öýsüz çagalaryň saklanylýan öýleriniň birinde ýaşlaryň ruhy halypasy wezipesini öz üstüme aldym. Bu çagalar öýüniň müdiri Ron Raýt meniň bilen dogruçyl işleşdi. Ol meniň derňew astyndadygymy bilýärdi, ýöne Hudaý oňa ýaşlara Hoş Habary wagyz etme we gulluk etme isleginden doly bolan ýüregimi açdy. Görnüp duran zatlaryň hemmesinden Ron meniň gazaply mekdebi geçip ýörşüme, özüniň Hudaýyň öňünde jogap berjek öýsüz çagalary bilen meniň gowy gatnaşyklary gurup biljekdigimi bildi.

Bu wagt Hudaý Sara ikimizi dyza çökerdi. Mesihde ösmekligiň we Hudaý bilen we biri-birimiz bilen gatnaşyklarymyzyň berkemeginiň dowamly hem agyryly prosesi şeýdip başlandy. Sarada şol wagtyň wakalaryny görüş emele geldi. Maňa bolsa Hudaý peselmäniň, kiçigöwünliligiň we rehimdarlygyň tükeniksiz sapagyny berdi. Men köp ýyllaryň dowamynda Hoş Habary wagyz etmäniň uly islegi bilen öňe okdurylandygyma we özümiň şahsy planlaryma esaslanandygyma düşündim. Men Hudaýa orun bermändirin, özümi gerek bolşy ýaly ulanmagyna päsgel beripdirin. Men juda özüme ynamly bolup, öz pikirimçe, Hudaýyň ynamyny ödemeýän beýleki adamlary aňsatlyk bilen ýazgarypdyryn. Özümiň nähili typançak ýola düşendigime indi düşünýärin. Sara bilen gatnaşyklarymyzyň taryhynyň bütin dowamynda biz ilkinji gezek çyn ýürekden bile doga edip başladyk. Biziň dogalarymyzyň temasy we mazmuny üýtgedi. Bu Hudaýyň biziň göwnümizden turjak bolup ýerine ýetirmeli bolan egoistik haýyşlar däldi. Indi biz dolulygyna Onuň eline berildik we Ondan özümize Öz pikirlerine we maksatlaryna düşünmegimiz we kabul etmegimiz üçin merhemet etmegini soradyk. Saranyň Hudaýyň öňünde uzak ýyllaryň dowamynda gezendigine seretmezden, meniň Kiprdäki türmede Ony haýran galdyryjylyk bilen tanandygyma seretmezden, biziň ikimizem, özümiziň Hudaý bilen gatnaşyklarymyzyň iň pes basgançagynda ekendigimizi gördük.

Biziň işimiz boýunça her aýda sud işleri geçirilýärdi. Her gezek hem, täze ýagdaýlar ýüze çykýardy. Biz öz aklawçylarymyz bilen yzygiderli duşuşýardyk. Sara munuň ýaly duşuşyklary çekerden agyr gördi. Tutuş adalat sistemasynyň satyn alnyşy meni haýran galdyrmaýardy, ýöne ony welin, aňryýany bilen aňk edipdi. Biziň işimiz boýunça şaýatlar gözgörtele ýalan sözleýärdiler, aklawçylar bolsa, bize hakykada dahylly bolmadyk zatlary aýtmagy maslahat berýärdiler. Bu zatlaryň hemmesi biziň işimizde ýeňme zerurlygy bahanasy bilen edilýärdi. Aklawçydan başlap, prokurora çenli hemmesi gepleşiklere we ylalaşyga girýärdiler.

— Näme üçin hemme zady bolşy ýaly aýtmak bolmaýar? — diýip, Sara öz aklawçysyndan sorady. Ol diňe Saranyň sadalygynyň üstünden güldi. — Biz günäniň üstüne günä goşup, bir ýeri depeläp durus — diýip, Sara maňa seredip, lapykeçlik bilen aýtdy.

— Maňa ýene bir gezek düşündiriň, meni takyk nämede aýyplaýarlar — diýip, men öz aklawçyma ýüzlendim.

— Resmi aýyplama şeýle: transport serişdesini ölüme alyp baran seresapsyzlyk bilen sürmek we adalatyň gidişini ýoýma maksady bilen hereket etmek — diýip, ol maňa jogap berdi. — Soňkusy welosipedli poliseýe ýalan sözländigiňiz bilen baglanyşykly — diýip, ol sözüniň üstüni ýetirdi. — Munuň üstesine-de, prokuror sizi hadysanyň bolan ýerinde galyp, betbagtçylykly wakanyň bolandygyny habar bermezlikde aýyplap bilýär, dogry, soňky iki aýyplama ýeterlik derejede esasly däl.

Men lapykeçlikden ýaňa barmaklarymy gysdym.

— Ýöne bu erbet aýyplama däl, Toni, islendik ýagdaýda-da, hemmesinden gowusy, umyt edere zat bar. Bu sizi uzak wagtlaýyn türmä salmaklygy aradan aýyrýar. Sizi ölüm jezasyna-ha, höküm etmeýärler — diýip, aklawçy aýtdy.

— Sara näme bolar? — diýip, men içimden sowap durşuma soradym.

Aklawçylaryň ikisi maslahatlaşdy, soň hem, Saranyň aklawçysy maňa ýüzlenip:

— Eger siz derňewi bilgeşleýin bulaşdyrjak bolanyňyzy boýun alsaňyz, Sara jogapkärçilikden azat ediler. Ony aklajakdyklaryna men ynanýaryn — diýdi.

— Ol, dogrudanam, hiç kime ýalan sözlemedi — diýip, men çykgynsyzlykda aýtdym. — Gaýtam, men ýalan sözledim. Sara ýekeje sözem aýtmady — diýip, men öz sözlerimiň esassyzlygyna akyl ýetirip aýtdym.

Aklawçylar kagyzlaryny dörüşdirip başladylar.

— Ýöne poliseý tersine aýdýar — diýip, aklawçylaryň biri aýtdy. — Ol şol gün öz awtomobiliniň nirededigini soranda, ony hut Saranyň nädogry ugra ugrukdyrandygyna şaýatlyk edýär.

Bu sözleri eşidende, Sara aşaky dodagyny dişledi. Aklawçy onuň elini sypalady.

— Biynjalyk bolmaň, Sara, muny sud mejlisinde aýdarlar öýdemok. Siziň wyždanyňyz arassa, şonuň üçin hiç hili kynçylyk görnenok.

Biz bir minutlap dymyp oturdyk.

— Toni, ýene käbir zatlar bar… — diýip, beýleki aklawçy ýuwaşja gürledi. — Muňa üns bermeseňem bolýar, ýöne ätiýaç üçin siz bilmelisiňiz.

Men onuň indi näme diýjegini eýýäm bilýärdim. Bu hadysa birnäçe hepde mundan ozal bolup geçdi. Men entek utançdan we tolgunmadan ýaňa özüme gelemokdym.

— Biziň kompaniýamyzyň ýokary derejeli müşderileriniň biri menden özi üçin Londondaky grek restoranlarynyň birinde duşuşyk gurnamagy haýyş etdi. Öňünden ýer bellemek üçin ol ýere jaň edenimde, haýsydyr bir gödek, yňyrdy adam bilen gürleşmeli boldum.

— Men ertir agşama alty adamlyk stoly öňünden bellemek isleýärin. Bu mümkinmi? — diýip, men aýtdym.

— Elbetde, mümkin. Bu ýeriň restorandygyny siziň dykgatyňyza ýetirýärin — diýen jogap boldy.

Munuň ýaly gürleýşe biynjalyk bolan men sözümi dowam etdirdim:

— Maňa örän wajyp adamy gorag bilen üpjün etmeklik ynanyldy. Siz maňa iň gowy stoly öňünden belläp bilersiňizmi? — diýip, men aýtdym.

— Biziň stollarymyzyň hemmesem gowy — diýip, gürläp duran gödek aýtdy-da, çalaja eşitdirip: — Malagas! [27] — diýdi.

— Sen näme diýdiň?

— Men biziň stollarymyzyň hemmesiniň hem gowudygyny aýtdym.

— Seniň aýdan zadyňy men eşitdim. Sen ýyrtyk Malagas, men grekçe bilýärin, şonuň üçin seniň şu wagt maňa aýdan zadyňam bilýärin.

— Ah, sen nejis! Öz samsyk soraglaryň bilen meniň ýüregime düşdüň, ýok bol, bilýärsiňmi nirä? — diýip, ol gaharly aýtdy.

Meniň düşünmezligim gahara öwrüldi. Ol içimde köpden bäri ýygnanyp durdy, indi bolsa, jyn ýaly, atylyp daşyma çykdy. Menden grek sözleriniň saýlama sögünçleri böwsülip çykdy. Men dälirän ýaly boldum. Edil Mesihdäki köp ýyllyk azatlykda bolmadyk ýaly, men ýene öňki Tonä öwrüldim. Men oňa iň hapa hem utançly sözleri aýtdym. Şol pajygaly ýagdaý bolaly bäri, ýygnanan dartgynlyklaryň hemmesi meniň gaharly hereketlerimde özüne çykalga tapdy. Ahyrsoňy men trubkany apparatyň üstüne oklap goýberdim. Soň ýene şol wagt jaň geldi. Men şol gödek adama ýene hüjüm etdim. Bu hut şoldy. Ýene hapa sözleriň, kemsitmeleriň, haýbatlaryň akymy akdy. Prowodyň aňyrsyndaky trubkany goýdy. Bu gezek içimde möwç urýan gazapdan ýaňa, özüm oňa jaň etdim. Trubka şobada goýuldy. Indiki jaň eýýäm polisiýadan geldi. Gödek gürleşen adam meni polisiýa aýdypdyr.

Aklawçym maňa nähilidir bir dokument berdi.

— Toni, siziň üstüňizden şeýle mazmunly arza düşdi…

Maňa gaty agyr degdi, men gaty utandym-da, çalaja Sara seretdim.

— Munuň siziň pikiriňizçe bolgusyz zatdygyna düşünýärin, ýöne munuň ýaly häsiýetli aýyplama belli bir derejede esasy, ýol hadysasy bilen baglanyşykly zady agyrlaşdyrýar.

Men derrew oturgyçdan atylyp turdum. Hemme zat tersine gitdi. Ýöne men entegem, gabra sokan şol görgüli aýalym we ýetim galdyran çagalarym hakda pikir edýärdim.

Sud 2001-nji ýylyň iýun aýynyň ilkinji günlerinde boldy. Sud mejlisi başlanmazynyň öň ýanynda biz aklawçylarymyz bilen maslahat geçirdik. Olaryň ikisem, özlerini ynamly tutýardylar, ýöne men özümi syrkaw hem gaharly duýýardym.

— Biderek ýere tolgunmaň — diýip, meniň aklawçym aýtdy. — Hemme zat gowy bolar. Men size söz berýärin, siz diňe sürüjilik hukugyndan mahrum bolma we nähilidir bir jemgyýetçilik işi ýa-da umuman, şertli möhlet bilen dynýarsyňyz.

Sara ikimiz suduň öz işimiz baradaky mejlisini jenaýatçynyň oturgyjynda oturyp diňledik. Takmynan bir sagatdan soň, kazy netijeleri jemläp başlady, ýöne ilki aklawçylar bilen ikinji derejeli jikme-jiklikleriň birgidenini ara alyp maslahatlaşdy. Men biynjalyk bolup başladym. Näme bolýarka? Ahyrsoňy kazy, mundan beýläkki derňew işleriniň zerurlygy sebäpli, meniň işim boýunça höküm çykarma mejlisiniň başga güne geçirilýändigini yglan etdi. Men Sara seretdim, ol hem, edil men ýaly haýran galypdy. Ol çalaja ýylgyryp, meniň elimi gysdy. Onuň ýüzi ak esgi kimindi we ýadawdy. Men oňa nähili görgüleri görkezdim! Özüne munuň ýaly ezýetleri çekdirenim üçin ol meni bagyşlap bilermikä?

— Sara Entoni, haýyş edýäris, ýeriňizden turuň — diýip, kazy aýtdy.

Sara ýerinden turdy, şonda men onuň aýaklarynyň sandyraýandygyny duýdum. Men dem alman durdum. Kazy Saranyň ýol hadysasyny bileninden soň, ony polisiýa aýtmazlykda günäkär hasaplanylýandygyny aýtdy. Sara sesini çykarman, başyny atdy. Ol dik hem güýçli bolup durdy, ýöne onuň barmaklarynyň agaranyny, jenaýatçynyň oturgyjynyň daşyna aýlanan haýatjyga sandyrama bilen ýapyşanyny gördüm. Men eýmenç ejizlik duýdum.

— Siz bir ýüz ýigrimi sagatlyk jemgyýetçilige, peýdaly işe höküm edilýärsiňiz — diýip, kazy sözüni tamamlady. — Baş üstüne, oturyň.

Sara gözlerini ýaşardyp, oturgyjyň arkasyna ýaplanyp oturdy. Ondan özüne erk etme aýrylmady. Men welin, ýüregimde gahar hem aljyraňňylyk bilen göreşdim. Onuň aklawçysyna men igenç bilen seretdim. Ol hem, munuň nädip beýle bolanyna düşünmeýän äheňde başyny ýaýkady.

Biziň işimiz boýunça gaýtadan bolan mejlis 29-njy iýunda boldy. Saranyň öz hökümini geçen mejlisde eşidendigi sebäpli, ol beýleki adamlar üçiny bellenilen tutuksy aýnanyň aňyrsynda durmaly boldy. Jenaýatçynyň oturgyjynda diňe men otyrdym. Aýna haýat tarapa seredenimde, men Sarany görmedim, ýöne onuň şol ýerdedigini bilmegiň özi hem, meni goldaýardy. Birden haýadyň aňyrsynda kimdir biriniň ýüzi göründi. Oňa seredenimde, men ony tanadym. Bu adam sud mejlisleriniň hemmesinde-de bardy. Ol on sekiz ýaşlaryndaky ýigitdi. Onuň gara saçlary gysgajyk edilip bejerilendi, gözleri içine çökendi. Ol meni gözleri bilen iýäýjek boldy. Men gözlerimi başga tarapa aýladym we bokurdagymda tegek duýdum. Ähtimal, bu ölen aýalyň ogludyr. Men şony ýetim galdyrdymmykam? Soň başga ýüz göründi. Bu gyzjagazdy. Men eýýäm ol tarapa seredip bilmedim. Men tersime çöwrülen ýaly boldum. Eger öz aklawçyma ynansam, onda men aklanylyp çykýaryn. Ýöne men hiç haçan köşeşip we günä duýgusyndan saplanyp bilmeýärin. Men şol ýigidiň ýüzüni hiç haçan ýatdan çykarmaryn.

Sud mejlisi başlandy, aklawçylar hem, netijesiz iş bilen meşgullanýan bolup göründi. Aýdylan zatlaryň hemmesini kazy eýýäm eşidipdi. Öz goragçymyň çykyşy meniň gaharymy getirdi. Ol diňe özüniň etmeli işini edýärdi, ýöne men ony özümi suduň öňünde bigünä, yzarlanylyp azar berlen guzy ýaly edip görkezýäni üçin ýigrendim. Men tutuk aýnanyň aňyrsyndaky çagalar hakda pikirlendim. Meniň günämiň we ýürek paralanmamyň bar agramynda hiç kimem düşünip bilmeýärdi. Ondan soň, prokuror çykyş etdi. Ol bu gezek Interpoldan [28] alnan maglumaty okady-da, meniň geçmişde Kiprde türmede oturandygymy yglan etdi. Bu meniň aklawçymda derrew garşy çykmany döretdi.

— Munuň bu işe hiç hili dahyly ýok, siziň aly hezretleriňiz — diýip, ol aýtdy.

Onuň garşylygy ret edildi, şonuň üçin ol oturmaly boldy.

Mejlis dowam etdi. Men aýdylan zatlary eşitmedim diýen ýalydy. Bolup geçýän zatlaryň hemmesi hakyky däl ýaly boldy. Men Hudaýyň öňünde günälidim, şol sebäpden hem, ölmek isleýärdim. Ahyrsoňy, höküm okalmaga başlananda, sud mejlisiniň zalynda asudalyk boldy, diňe kimdir biriniň ardynmasy eşidildi.

Meni on bäş aý türme tussaglygyna höküm etdiler.

15-nji bap

Gara polisiýa awtofurgony Oksfordşiriň giňişliklerinden ýöräp gitdi. Meniň ellerimde el gandaly bardy, şonuň üçin demir gözenek aýlanan ýerde men dyzlarymy gujaklap oturmaly boldum. Utanç hem wyždanyň gynamasy meni gamçylady. Men kime öwrüldim? Eger häzir meni Maýkl Raýt görse, näme diýerdi?

Kellämde bir aýdymyň sözleri ýüregedüşgünçlik bilen ýaňlandy. Bu «Günämi näme ýuwup biler?» — diýen aýdymdy. Men bu aýdymyň setirleriniň biriniň çuň pikiriniň üstünde oýlandym: «Günäden ruhy Isanyň ganyndan başga hiç zadam satyn alyp bilmeýär». Bu aýdymy ýürekdäki minnetdarlyk bilen aýdan döwürlerim ýadyma düşdi. Onuň her bir setiri meniň üçin ýaňlandy:

Meň günämi näme ýuwar?

Diňe Isanyň gany ýuwar.

Ýene näme şypa berip biler?

Hiç zat ýuwmaz, diňe Isaň gany ýuwar.

Meni ýuwan gan nähili gymmat!

Ol deňizden güýçli.

Hiç zat ýuwmaz, diňe Isaň gany ýuwar.

Bu aýdymyň sözleriniň hakykylygy kalbymyň çuňluklaryna çenli meni tolgundyrdy. Meniň ýaňaklarymdan gözýaş akdy. Men aňly-düşünjeli ýyllaryň hemmesine gaýtadan seretdim. Men Hudaýyň halas eden we goran günäkäridim. Ýogsam, men muňa mynasyp hem däldim. Indi şeýle boldy, men hemme zady ýitirdim. Men indi Hudaýyň özüm üçin eden zatlary hakda gürrüň berip bilmeýärdim, men Isa Mesih hakda şaýatlyk etmäge söz tapmaýardym. Indi men Hudaýyň özümi ýene Öz ýaragy ederine garaşyp bilerinmi? Men indi Ol hakda gürlemezlik kararyna geldim. Meniň özümiň Hudaýdan hiç haçan hem göwnüm geçmez. Meniň üçin Ol ret edip bolmajak hakykat bolupdy we şonuň ýalylygyna-da galýar. Ýöne Isa Mesihiň adyny tutmaga men eýýäm mynasyp däl.

Men kellämi galdyranymda, başga bir tussagy gördüm. Awtofurgonda biz, tussag edilenler, iki sany ekenik — men we ol. Bu saçy syrylan, gaşynda ullakan halka bolan bir oglandy. Ol maňa seredip ýylgyrdy. Bu ýylgyryş maňa: «Alada etme, dostum, sen hemme zady ýeňersiň» — diýýän ýaly boldy. Ol hiç zada düşünmedi. Meni türme biynjalyk etmeýärdi. Men islendik türmede-de, gün görerin. Nikosiýadan soň, Ballingdondaky penitensiar bina maňa duranja bir kurort ýaly bolup göründi. Ýöne mende öz türmäm bardy. Gözenegiň aňyrsynda meniň utanç hem günä tarapyndan ezilen ynsabym bardy. Maňa entek hiç haçanam, beýle erbet bolmandy.

Ballingdondaky türme öňümdäki sekiz aýyň dowamynda meniň öýüm bolmalydy. Baran wagtyňda edilmeli formal zatlaryň hemmesini men örän asudalykda geçdim. Şahsy gözden geçiriş, fotosurat, barmaklaryň yzlary. Bu zatlaryň hemmesi agyry dörediji ýagdaýda tanyşdy. Bu ýerde, Ballingdonda, ýagtydy we hiç zadyň ysy ýokdy, Nikosiýanyň gazamatlary bilen deňär ýaly däldi.

Men iki tussagyň kamerasyna düşdüm. Türmeçiler meni hemme zat bilen tanyşdyrýançalar, kameranyň eýeleri derrew olara özleriniň arzlaryny aýdyp we talaplaryny bildirip başladylar.

— Bu kamera däl-de, hapa atylýan çukur — diýip, biri sögünip başlady. — Haçan bize telewizor goýýarlar? Ýarym aý mundan ozal söz berdiler!

Olaryň ikisem, mende diňe ýigrenç döretdi. Olar, belki, özleri dynç alýandyrys öýdýändirler? Hawa, bu asla türme däl! Nikosiýa bilen deňeşdireniňde, bu duranja bir çagalar bagydy. Bölümiň içinden geçenimde, tussaglaryň bilýard we stoluň üstündäki tennisi oýnap oturanyny gördüm. Bu ýerde kompýuterler, telewizorlar we şertleriň hemmesem bardy. Men öz krowadyma çykdym. Krowat onçakly giň däldi, ýöne bu ýerde, hiç bolmanda, düşek bilen ýorgan bardy, onda-da, olar çirksiz arassady.

Men Sara bilen Etan hakda pikir etmäge het edip bilmedim. Indi Sara meni ýigrenýändir. Oňa eden zadym üçin men özümi-de ýigrendim. Indi menden nähili är bolýarmyşyn?! Mundan soň, men nähili ata bolýaryn? Megerem, bu meniň oglum üçin bütin ömrüne tegmil bolar.

Sara maňa her gün diýen ýaly hat ýazdy. Meniň Mukaddes Kitabym bilen başga-da, birnäçe kitaplary iberipdir. Hatlarynda ol meni ruhlandyrýardy, ýöne men Saranyň özüniň bähbidi üçin onuň bilen duşuşmak islemeýärdim. Sara höküm boýunça ýerli haýyr-sahawat dükanynda [29] işläp başlapdyr. Onuň ýeke özüne çaga bilen kyn düşýärdi, şeýle-de bolsa, ol hiç haçan arz etmeýärdi. Ol Etan bilen wagtlaýynça ene-atasynyň ýanynda ýaşaýardy, ýöne arzan jaý gözleýärdi. Ony tapmak aňsat iş däldi. Meniň türmede oturandygym sebäpli, döwlet oňa ýeke ene hökmünde gowuja kömek puluny töleýärdi, ýöne, şeýle-de bolsa, golaýdaky jaýlara onuň güýji ýetmeýärdi. Esseksde ilkinji işlän ýyllarymdaky birnäçe maşgalalar ýadyma düşdi, şonuň üçin oňa şolaryňky ýaly zat — haýsydyr bir çola ýerde iki adamlyk otag bolar öýdüp gorkdum.

Hepde yzyna hepde geçdi, ýöne öz pikirime batyp oturan men Hoş Habary wagyz etmek hakda pikir hem etmedim. Meniň «özümi göreldeli alyp barşym» ýekelikde oturylýan kamera bilen sylaglanyldy. Indi men öňkülere garanda rahatlykdan lezzet alýardym. Öňkülere garanda diýmegimiň sebäbi, Ballingdonda hiç haçan hem, ümsümlik bolmaýardy. Adaty seksual ugurly bolmadyk adamlary bölüme goýberen günlerinde, hemmesinden-de eýmenç bolýardy. Bu hepdede iki gezek bolýardy. Şol gün beýleki tussaglary gabap goýýardylar. Adaty seksual ugry bolmadyk tussaglary hemmeler ýigrenýärdiler. Olar çaga zorlaýjylardylar we ýaşy ýetmedikleri zorlaýjylardylar. Gabalan tussaglara bu zatlaryň hemmesi ýaramaýardy. Olaryň çykarýan seslerinden ýaňa gulaklarym gapylýardy. Tussaglar özleriniň azgynlara bolan ýigrenjini görkezmek üçin öz kameralarynyň gapylaryny takyrdadýardylar, çirkin gygyrýardylar we mümkin boldugyça köpräk goh turuzýardylar.

— Wah, häzir maňa bu betnyşanlaryň birini ýekelikde duşuşmaga mümkinçilik bersediler! — diýip, Lenni öz aýasyna ýumrugy bilen urup aýtdy.

— Geçmişde men hakda hem şeýle diýýärdiler — diýip, men aýtdym.

— Ýok-la, sen düýbünden bu kemakyllara meňzeş däl — diýip, Lenni elini gahar bilen howada aýlady.

— Meňzeş.

Umuman-a, men Lenni bilen ylalaşýaryn. Men bu adamlar we öz oguljygym hakda pikir edenimde, tenim tisginip gidýärdi. Başga bir tarapdan, men we beýleki tussaglar şol betnyşanlardan gowumydyk?

Munuň ýaly garaýyş bilen ylalaşmak aňsat däl, ýöne men günä baradaky Mukaddes Kitap taglymatyny bilýärdim — «…hemmeler günä edip, Hudaýyň şöhratyndan mahrum boldular». Şu ýerde çuw günäni ak köýnekdäki syýa damjasy bilen deňeşdiren Maýkl Raýtyň sözleri ýadyma düşdi. Syýanyň damjajygy — kiçijik, iň zelelsiz ýalan — köýnekde kiçijik tegmiljik galdyranda, köýnek eýýäm arassa hasaplanylmaýar. Ol hapa bolýar. Şonuň ýaly köýnegi suwa atsaň, syýa onuň üstünde hapa tegmil bolup akýar. Men öz kalbym hakda pikir etdim. Indi onuň ýüzünde ullakan gara tegmiller bardy ahyry!

Kameranyň gözenekleriniň arasyndan seredip oturşyma, pikirimde Kipriň türmesinde oturan wagtyma, şeýle hem, Maýklyň nesihatlarynyň käbirlerine dolandym. Men onuň jümleleriniň birini ýadyma saldym: «Dünýä hiç haçan hem, günäniň hötdesinden gelip bilmez». Şonda ol duşuşyk otagyndaky tussaglar tarapa elini salgap goýberipdi.

— Biz günäniň derejesini we ölçegini kesgitlemäge çalyşýarys we özümizden erbet hasaplaýan adamlarymyzy gabaýarys. — Şonda Maýkl öňe eglip, indi beýle bir gaty gürlemändi. — Öz-özüne has dogry bolup görünmek üçin jemgyýet özüniň betnyşanlygyny şunuň ýaly pudaklarda gizleýär, Toni, ýöne Hudaý bir günäkär bilen beýleki günäkäriň arasynda hiç hili tapawut görmeýär — diýip, ol maňa öwüt beripdi.

— Hökümetiň we töweregimizdäki dünýäniň bize bir topbak hapa hökmünde seredýänine şübhelenemok — diýip, men onuň häsini berdim. — Şeýle-de bolsa, biziň hemmämizem günäkärlerdiris, birimiz beýlekimizden beterdiris.

— Hawa, Toni. Hudaýyň öňünde biz hut şunuň ýaly hem bolup durýarys. Biziň islendik birimiz, hiç hili tapawutsyz jenaýatçy bolsak bolmasak hem, Hudaýyň nazarynda juda hapadyrys, şonuň üçin hem, Ondan daşlaşandyrys.

— Ýöne soň Isa geldimi?

— Sen esasy zada düşündiň — diýip, Maýkl ýylgyrdy. — Mesih Golgotada ölende, Ol bütin dünýäniň günäsini Öz üstüne aldy — geçmişdäki, häzirki we geljekki günäniň bar agramyny göterdi. Isanyň diňe şu edermenliginiň kömegi bilen biz bagyşlama almaga umyt edip bilýäris. Bize öz günälerimiz üçin töleg tölemek ýa-da mynasyp bolan möhletimizi oturmak gerek däl. Isa hemmesi üçin töleg töledi.

Maýklyň öz irland çalgyrtlygy bilen janygyp hem tolgunyp gürrüň berenini ýatlanymda, men ýylgyrdym.

— Hut şonuň üçin bu gün sen hem, edil men ýaly azat adam, Toni — diýip, ol ýylgyryp aýtdy. Ol meniň özüne düşünýändigimi bilýärdi.

Şonda hemme zat beýik manydan doldurylan ýaly bolup görnüpdi. Her neneň täsin bolsa-da, Kiprdäki türmede mesihi bolmaklyk, soň azatlykda mesihi bolmakdan aňsatdy. Şonda meniň bar islän zadym, ýakynlaryma Mesih hakda gürrüň bermek bolupdy. Beýle bolsa, hemme zat haçan üýtgedi?

Bir gün men kameramda Mukaddes Kitaby okap otyrkam, ýanyma Darren Barun uçup diýen ýaly geldi. Ol meniň bilen bile Ballingdona getirilen oglandy. Men şobada Mukaddes Kitaby ýassygyň astynda gizledim.

— Sen näme okaýarsyň? — diýip, ol menden sorady.

— Aý, üýtgeşik zat däl-le — diýip, men höwessiz jogap berdim.

Men aýtmak islemedim. Darren meniň krowadymda gowuja oturyp, amatlyja ornaşdy.

— «Üýtgeşik zat däl» nämäni aňladýar? Pornografiýamy? Ýa-da şoňa meňzeş bir zatmy?

Ine, bu eýýäm meniň gaharymy getirdi.

— Aslynda-ha, bu Mukaddes Kitap, men ýöne bir Mukaddes Kitaby okap otyryn — diýip, men ýeterlik derejede gödek jogap berdim.

— Mu-u-ukad-des Ki-i-tap? — diýip, Darren süýndirip aýtdy. — Sen näme, dindarmy, şol… mesihileriň ýa-da olara kimler diýilýär-ä, şolaryň birimi?

— Ýok, seniň dykgatyňa ýetirýärin, men eýýäm mesihi däl… Men türmede otyryn.

— Bes et, dogan, hemmelerem ýalňyşlyk goýberýärler.

— Ýöne muny maňa mydama ýatda saklamak gerekdi.

— Hawa, sen öz Mukaddes Kitabyňdan näme okadyň? Gyzykly bir zat okadyňmy beri? — Darren meniň üstüme soraglary bilen hüjüm etdi.

Men öňkimden beter gaharlandym. Näme üçin ol meni günüme goýmaly dälmişin?

— Seniň näme işiň bar? Men bu barada seniň bilen sakyrdaşmak islämok, düşündiňmi?

— Bolýar-la, gaharlanma. Men ýöne bir soraýdym, başga zat etmedim-ä… — diýip, ol ellerini ýokary galdyryp aýtdy.

Şu ýerde oglanyň üstüne biderek gygyrandygyma düşündim.

— Bolýar — diýip, men höwessiz gürledim. — Men şu wagtjyk Ýahýanyň Hoş Habaryndan özümiň gowy görýän ýerimi, sekizinji babyň otuz altynjy aýadyny, özümi azat eden Isa hakda okadym.

Meniň gürleýiş äheňim entegem, nägile äheňdi, şonuň üçin Darren hemme zada gowy düşündi. Ol krowatdan turdy.

— Köşeşeniňden soň, stoluň üstündäki tennisi oýnamaga gel. Hä, agam?

Ol gitdi, men bolsa, lapykeçlik bilen ýumrugymy berk gysdym. Meniň imanym… Ol hakda hiç kim bilen gürrüň etmek islemedim.

Üç gün geçenden soň, Darren ýene meniň ýanyma myhmançylyga geldi. Indi ernini gulagyna çenli ýetirip ýylgyryp, ol krowadymyň gyrasynda oturdy.

— Hiç haçanam bilmersiň, agam!

— Sen nämäniň gürrüňini edýärsiň? — diýip, men güldüm. Onuň mekir ýylgyrşy meni öjükdirdi.

— Mende ullakan kynçylyklar bolup geçdi, özem, geçen gezek seniň ýanyňdan giden badyma.

— Näme boldy?

— Men derrew doga edilýän otaga Mukaddes Kitap üçin gitdim. Sen maňa Mukaddes Kitapdan näme okanyňy gürrüň bermek islemediň, şonuň üçin meniň özümiň okasym geldi — diýip, ol aýtdy.

Men alkymymy sypalap, oňa ünsli seretdim. Görsene, ol indi näme aýdarka? Darren dowam etdirdi:

— Men ruhanydan özüme Mukaddes Kitap bermegini soradym. Ol bolsa, belki, men Mukaddes Kitapdan özüme çilim ýasanjakdyryn öýdendir. Ol, elbetde, maňa hiç zat bermedi, ýöne ol aňry öwrülende öz islän zadymy çekip aldym. Men ony jemperiň aşagyna saldym.

— Ýöne seni tutdular diýme.

— Hawa, barladylar, Mukaddes Kitaby tapan wagtlary bolsa, ýigrimi dört sagatlap karsere gabap goýdular.

— Baý-ba!

— Ýöne gep olaryň hemmesini tapmandyklarynda! Beýleki Mukaddes Kitaby men balagymyň içinde gizledim — Darreniň gözleri uçganaklady.

Men gülmän bilmedim.

— Bolýar, indi karserde meniň güýmenere zadym bardy — diýip, ol sözüni dowam etdirdi. — Men seniň gürrüňini eden ýeriňi tapmak isledim, ýöne nireden gözlemelidigine düýbünden düşünmedim. Men seniň kim hakda gürrüň bereniňi ýada saljak boldum. Ýakup hakdamy, Ýahýa hakdamy ýa-da Jek hakdamy… Men ozal Mukaddes Kitaby ýekeje gezegem elimde tutup görmändim ahyry.

— Ol ýer Ýahýanyň Hoş Habarynda — diýip, men ýuwaşja aýtdym.

— Indi özümem bilýärin — diýip, Darren öwşün atdy. — Men diwaryň aňyrsyndaky goňşy kameradaky oglany kakyp çagyryp bildim. «Eý, agam, sen Mukaddes Kitapdan nämedir bir zada düşünýärsiňmi?» Ol maňa: «Hawa, men mesihi. Sen näme bilmek isleýärsiň?» — diýdi. Men oňa seniň maňa Isa hakda aýdanyňy, Onuň seni azat edişini gürrüň berdim, ol hem: «Ýahýanyň Hoş Habaryna seret» — diýdi. Men mazmunyny dörüşdirip tapdym-da, şol Hoş Habary başyndan okap başladym. Men başga näme edeýin? Potologa tüýküreýinmi? — diýip, Darren güldi. — Başda men hiç zada düşünmedim, Toni. Ilki Sözüň bolandygy, Sözüň Hudaý bolandygy… baradaky biderek zatlaryň hemmesini okadym. Nähilidir bir bulam-bujarlyk, ýöne soň düşnükli bolup başlady… Isa suwy şeraba öwürdi, ol ýerde ýene bir… aý, samariýaly aýal… guýynyň ýanynda… bardy. Ýöne Isanyň onuň şunça äriniň bolandygyny nireden bilendigi düşnüksiz. Eýsem, bu gyzykly dälmi? Gyzykly!

— Näme bolman — diýip, men arkaýyn ylalaşdym. — Bu, dogrudanam, gyzykly.

— Şeýdip, men tutuş kitaby okadym. Seniň gürrüňini eden ýeriňi gözläp tapdym. «Eger Ogul sizi azat etse, hakyky azat bolarsyňyz». Men okadym, okadym-da, soň hem, pikirlenip başladym.

Darren meniň pikirimi diňlemek isleýän ýaly dymdy.

— Göwnüme bolmasa, dostum, men düşündim. Men, dogrudanam, bu ýere düşündim. Men şol Isa hakda okadym we Oňa iman etdim. Öten agşam, hatda, Onuň bilen gürleşdimem. Näme, diýmek, indi men mesihimi?

Men doňan ýaly bolup, haýran galyp we tolgunyp oturdym. Men Darreni kowjak bolup, mümkin bolan zatlaryň hemmesini etdim. Ýöne Hudaý, garşylyk görkezýändigime garamazdan, meni Özüniň ýaragy etmek isleýändigini görkezdi. Ol maňa edil: «Indi sen peseldiň we ejizlediň, şonuň üçin Men seniň üstüň bilen Öz işimi edip bilýärin» — diýen ýaly boldy.

— Agam, sen aglaýarsyňmy? — Darreniň sesi meniň pikirlerimi böldi.

Men çygjaran gözlerimi howlukmaçlyk bilen süpürdim. Men hatda oňa näme diýjegimem bilmedim, ýöne ol gürleşmek isleýärdi. Şeýdip, biz uzak wagtlap, agşam ýatyljak wagtyna çenli gürrüň etdik. Darren özi hakda gürrüň berdi. Ol ýetim eken. Ony bir maşgaladan beýleki birine beripdirler. Ol ulalanda bolsa, polisiýa bilen kynçylyklary başlanypdyr. Türme onuň üçin mähriban öýi bolupdyr. Ol bu ýerde birinji gezek oturanok eken. Bu gezek ony öz dost gyzyny haýsydyr bir oglana gabanany üçin türmä salypdyrlar. Şonuň üçin ol eline çüýşe alyp, oglanyň kellesine urupdyr.

— Mundan soň, gyz meni terk etdi. Indi şol oglan bilen gezýärmikä diýýärin — diýip, Darren aýtdy.

— Gel, munuň üçin Hudaýa doga edeli — diýip, men teklip etdim.

Darren gaty tolgundy. Meniň bilen bile doga etmek onuň üçin kyn işdi.

— Men nädip Hudaýa doga etmelidigini bilmeýärin — diýip, ol aýtdy.

Men kellämi egdim-de, mundan öň Darreniň özi bilen gepleşişim ýaly, Hudaý bilen gepleşip başladym. Mundan soň, Darren ikimiz köp günümizi bile geçirdik. Ol menden özi bilen bile Hudaýa doga etmegi ýygy-ýygydan soraýardy. Biz Mukaddes Kitaby öwrenip başladyk. Men Nikosiýadaky dostlarym bilen hem, özümi şeýle alyp barýardym.

Darreniň durmuşy ýönekeý däldi. Ol neşä garaşlydy. Türmede neşe tapmak kyn zat däldi. Türmede yzygiderli barlaglaryň geçirilýändigine, ekspress-analizleriň edilýändigine, onuň netijesi položitel bolup çykanda, neşekeşleriň günä geçişlikden, öňünden boşadylmadan mahrum edilýändiklerine, hatda neşe ulanany üçin gaýtadan sud edilýändiklerine hem garamazdan, ony köpler ulanýardylar. Bu telim tussaglaryň ýaşaýyş obrazy bolupdy. Darren öz garaşlylygyndan, sözüň göni manysynda, ejir çekýärdi. Beň beýniňi guradýardy. Ol eýýäm on iki ýaşyndaka, ony çekip başlapdyr, indi hem, depressiýadan we paranoýadan ejir çekýärdi. Men ony ynandyrdym, neşe getirýänlerden goradym we özi bilen bilelikde, şypa almagy üçin Hudaýa doga etdim. Käwagt ol birnäçe hepdeläp, ynjalyk tapyp ýörýärdi. Bu onuň ägirt uly ýeten derejesi bolupdy. Men Darrene elimde baryny edip kömek bermäge çalyşýardym. Men Hudaý bilen bolmalysy ýaly gatnaşyklara gaýtaryp getiren adam şoldy ahyry.

Onuň bilen gürleşenimde, men Hoş Habary gizläp saklamaga özümiň hakymyň ýokdugyna düşündim. Maňa öz üstüm bilen hereket etmegine Hudaýa rugsat bermek gerekdi. Mundan başga-da, men hemme zadyň öz wagtynda bolmalydygyna düşündim. Indi giň masştably wagyz etme gerek däldi. Hiç hili özüňe umyt baglama bolmaly däl. Öz güýjüňe hiç hili daýanma bolmaly däl. Maňa dyza çöküp, Hudaýyň öňünde toba etmek gerekdi. Meniň doga ediş durmuşym çürt-kesik üýtgemelidi. Men ozal doga etmeklige bolmalysy ýaly üns bermändigime düşündim. Men mydama munuň ýaly gullugy ederden juda işlidim. Öz edýän dogalarym özüme Hudaýdan edýän talaplarymyň sanawyny we olaryň netijesine garaşmany ýatladýardy. Her neneň täsin bolsa-da, Hudaý bu tutuş wagtyň dowamynda, meniň saklanmagymy we ýöne bir Öz barlygynda bolmagymy isläpdir. Indi men özümiň hemme zatdan-da, köpräk nämä, öz wagtymy Hudaý bilen geçirip, Ony diňlemäge mätäç bolanyma düşündim.

Howpsuz sakgal alynýan esbapdan lezwiýeni alyp, kagyz haçyň şekilini kesip ýasadym. Onuň ýüzüne men çeşmeli, agaçly we otly dag peýzažynyň suratyny çekdim. Diş pastasynyň kömegi bilen men el işimi penjire aýnasyna «ýelmedim». Meniň kameram birinji gatda ýerleşýärdi, penjiresi-de, tussaglaryň meşgullanýan ýeri bolan, içki howla bakyp durdy. Men öz kameramy gaty arassa we tertipli saklaýardym. Bu Hoş Habary wagyz etmäniň sessiz hem ýönekeý usulydy. Men tussaglaryň hemmesi bilen paýlaşyp bilen zatlarymy paýlaşmaga wada berdim, şonuň üçin olaryň her biri bilen aňryýanym bilen açyk hem dostlukly gatnaşygy sakladym.

Ýuwaş-ýuwaşdan adamlar maňa maslahat sorap ýüz tutup başladylar. Özüm hakda tussaglara-da, garawullara-da, ýolbaşçylara-da gürrüň bermek aňsatdy. Meniň Ballingdona nädip düşendigimi bilenlerinde, köpler haýran galdylar. Ýolda bolan betbagtçylykly ýagdaýyň munuň ýaly höküm çykarmaga esas bolup gulluk edendigi olara düşnüksizdi. Meni köplenç «günäsiz ejir çeken» — diýip atlandyrýardylar. Bu meniň mesihidigime garamazdan, ýalňyşlyk goýbermäge ukyplydygymy boýun almagyma telim gezek mümkinçilik berdi.

— Meniň pikirimçe, bu ýer hut meniň ýerim. Hudaý maňa nobatdaky sapagy bermek üçin şu ýere gelmegime rugsat etdi — diýip, men aýtdym.

Tizara meni «ruhy çopan» käwagt hem, «umyt satyjy» (türmede «neşe satyjy» sözüniň tersine) diýip atlandyrýardylar.

Her gün howludaky kyrk minutlyk ertirki maşklar wagtynda, mende Mesih hakda şaýatlyk etmäge mümkinçiligim bardy. Bir gün Naýjel Piters deňime gelip ýöräp başlady. Ol adam öldüreni üçin otyrdy. Ol otuz bäş ýaşlaryndaky gowuja syrynan kel adamdy. Ol hiç haçan hiç hili neşe, çilim çekmeýärdi-de, gündelik ylgawlaryň kömegi bilen özüni gowy saklaýardy. Onuň bilen men howlukman, biri-birimize öz durmuşymyz hakda gürrüň berip ýöredik.

— Men seniň beýlekiler ýaly däldigiňi gördüm. Beýlekileriň hemmesi özleriniň jenaýatlaryna guwanýarlar. Sen bolsa, meniň eşidişime görä, diňe Hudaý hakda gürrüň edýärsiň — diýip, ol aýtdy.

Men onuň gürrüňine diňe ýylgyrdym.

Bir-iki gün geçenden soň, men gimnastika zalyndan çykan Naýjele duş geldim. Ondan der suw kimin akýardy.

— Ýeri, gowuja türgenleşdiňmi? — diýip, men soradym.

— Dogrusyny aýtsam, men hemme zatdan ýadadym — diýip, ol jogap berdi.

Ol maňa gaty sussupes hem gaýgyly göründi.

— Men eýýäm on dört ýyldan bäri otyryn, Toni. Ýöne hiç haçan hem, burnumy sokmasyz ýere sokamok. Indi maňa bir seret, nämä öwrüldim.

Naýjeli ýaňy-ýakynda başga bir türmeden Ballingdona geçiripdiler. Ol türmede bu ýerdäki ýaly, režim berk däl eken. Şol ýerde ol hepdede bir gün işden azat bolma mynasyp bolýan eken, ýöne bölümindäki neşekeşler sebäpli, ondan mahrum bolupdyr.

— Olar bilen bir gije duşuşdym, ine, bolany, hemme ýeňillikleri ýitirdim. Ol wagt men duranja dälidim. Şonuň üçin, ine, meni şu ýere geçirdiler. Möhletiň ahyryna çenli dynç alyşa hiç hili umyt ýok. Bu bolsa, ýene yzygiderli üç ýarym ýyl bu ýerden çykman ýörmegi aňladýar — diýip, ol maňa aýtdy.

Biz birazrak wagtlap, ümsüm gitdik.

Ol birden, düýbünden garaşylmadyk ýagdaýda, sorag berdi:

— Eger hemme ýerde we ýanyňda şeýle zatlar bolýan bolsa, eýsem, dünýäde Hudaýyň barlygymy şu?

Men birazrak pikirlendim-de, oňa şeýle teklip etdim:

— Gel, men saňa bir tymsal gürrüň bereýin.

— Aý, bolýar, diňläýin.

— Bir gämi suwasty gaýalara baryp urulýar-da, çym-pytrak bolýar. Gämi heläkçiliginden soň, ýekeje adam diri galýar. Ol nähilidir bir ýol bilen ýaşalmaýan ada düşýär. Diňe şol ýerde ol adam özüniň nähili çykgynsyz ýagdaýa düşendigine düşünýär. Şonda ol Hudaýa ýüreginden doga edýär, ýöne hiç zat bolmaýar.

— Eger hiç hili Hudaý ýok bolsa, onda ol nämä garaşdyka? — diýip, Naýjel meniň sözümi böldi.

— Soň ol erbet howadan goranmak üçin özüne kepbe gurýar — diýip, men sözümi dowam etdirdim. — Bir gün ol iýmit gözlemäge gidýär, dolanyp gelende bolsa, kepbesiniň ot alyp duranyny görýär. Günorta howa gaty yssy bolany üçin üçekdäki gamyşlar aňsatlyk bilen ýanypdyr. Görgüli adam özüniň soňky umydynyň ýanyşyna seredip durupdyr. Şonda ol gaty erbet gaharlanypdyr. «Ýeri, Sen Hudaý, nädip şeýle bolmagyna ýol berip bildiň?» — diýip, göklere ýumrugyny görkezip haýbat atypdyr. Şol gije ol gorkudan we sowukdan ýaňa sandyrap, agajyň astynda ýatypdyr. Ertir bilen ony adamlaryň sesleri ukudan oýarypdyr. Ol hem haýran galyp: «Siz meni nädip tapdyňyz?» — diýip soraýar. «Biz tüsse signalyny gördük» — diýip, olar hem jogap berýärler.

Men gürrüňimi tamamlanymda, Naýjel diňe «fu» diýdi.

— Käwagt Hudaýyň söýgüsi bize ýigrenç bolup görünýär. Biz Onuň öz durmuşymyzda näme sebäpden gowy däl bir zadyň bolmagyna ýol berýändigine hemişe düşünip barmaýarys. Ine, menem, özümiň bu türmä düşmegime Onuň näme üçin ýol berendigine düşünip bilmedim. Senem häzir öz artykmaçlyklaryňy näme üçin ýitirendigiňe düşünip bileňok. Ýöne meniň pikirimçe, seniň soňky umydyň bu öz tüsse signalyňdyr.

— Şeýle bolmagy örän mümkin… — diýip, Naýjel aýtdy.

— Gulak as — diýip, men sözümi dowam etdirdim. Mukaddes Kitapda, Rimlilere hatyň sekizinji babynyň ýigrimi sekizinji aýadynda: «Biz ähli zatlaryň Hudaýy söýýänleriň, Onuň maksadyna görä çagyrylanlaryň bähbidi üçin birlikde işleýändigini bilýäris» — diýen sözler bar. Ýagny Hudaýy söýýänleriň durmuşynda bolýan zatlaryň hemmesi özleriniň peýdasyna bolýar. Bu aýatdaky esasy söz, Naýjel, «ähli» diýen sözdür. Bu sözde gowy zadam, erbet zadam, şol sanda seniň artykmaçlyklaryň hem, gizlenendir. Eger sen Isa Mesihe iman etseň, onda hatda, seniň şu ýagdaýyň ýaly ýagdaýda hem utulmarsyň. Oňa ýeňliş hökmünde garama. Şu ýagdaýlaryň içinde, edil häzir, Hudaý seniň bähbidiň üçin işleýär.

Naýjel edil dikilen ýaly bolup galdy. Bu sözler onuň kalbyna täsir eden ýaly bolup göründi.

— Ol seni söýýär, Naýjel. Ol seniň aladaňy, edil Öz çagasynyň aladasyny edişi ýaly edýär.

Naýjel maňa seretdi.

— Tymsalyň üçin sag bol — diýip, ol ýuwaşjadan meniň ýanymdan ugrady.

Ertesi gün Naýjel içki howluda ýene meniň yzymdan ylgap ýetdi.

— Toni, seniň gürrüň beren tymsalyň hiç kellämden çykanok — diýip, ol söze başlady. — Özüme hiç erk edip bilemok. Maňa öz Hudaýyň hakda ýene gürrüň bersene.

Men oňa Mesih we Onuň Hoş Habary hakda gürrüň berdim, ýöne diňe gutulyş hakda gürrüň berip goýmaly däldigimi gaty gowy bilýärdim. Men mesihilik durmuşynyň kynçylyklaryny diýseň gowy bilýärdim.

— Hudaý seni ezýetlerden halas etmeýär — diýip, men Naýjele aýtdym. — Ýöne hut ezýetler wagtynda, Ol seni gowulaşdyryp bilýär. Adam gowy ýaşaýan wagtynda, onuň Hudaýa nähili az bil baglaýandygyny men öz tejribämden bilýärin. Men bu sapagy uly kynçylyk bilen özleşdirdim, Naýjel, ýöne barybir men her gün özümi bu ýere getireni we şol hakykaty maňa öwredendigi üçin Hudaýa minnetdarlyk bildirýärin.

— Ýöne men özümde imanyň bardygyna şübhelenýä-rin, Toni…

— Şübhelenme, dostum — diýip, men garşy çykdym. Ine, gulak as. Sen bu gün ertir bilen oýandyň. Sen dem aldyň. Sen, hatda özüň nämeden dem alýanyň hakda pikirem etmeýärsiň. Biz howany görüp bilmeýäris! — Naýjel ýylgyrdy, menem dowam etdirdim. — Sen oturgyçda oturjak bolanyňda, eýsem, ony eliňe alyp, özüňi göterjek götermejegini barlaýarsyňmy? Ýok, sen beýle etmeýärsiň. — Indi Naýjel güldi. — Ine, Hudaý hem şeýle — diýip, men Naýjeliň gözüne seredip aýtdym. — Ol şu ýerde, saňa diňe muňa ynanaýmak galýar.

Naýjel menden gözüni aýryp, asmana ünsli seredip başlady.

— Bir gezek bir oglanjyk batbörek uçurýar. Ol gün howa dumanly eken. Onuň ýanyna babasy gelip: «Sen bu ýerde näme işleýärsiň?» — diýip soraýar. Oglanjyk: «Batbörek uçurýaryn» — diýip jogap berýär. Babasy ony gaharlandyrjak bolýar: «Ýöne men hiç hili batbörek göremok». Oglanjyk başyny galdyranda, olam özüniň kagyz dostuny görmeýär. Ol birneme durýar-da, babasyna seredip: «Hawa, sen dogry aýdýarsyň. Batbörek görnenok, ýöne ol anyk şol ýerde. Men onuň şol ýerdedigine ynanýaryn. Men sapagyň çekilip duranyny duýýaryn ahyry» — diýýär. Men öz ýoldaşym tarapa öwrüldim. — Naýjel, eger sen Mesihe iman etseň, Onuň bilen şol baglanyşygy duýarsyň.

Şol agşam men Naýjele hat ýazdym. Onda men gezelençde gürrüň beren zatlarymyň hemmesini gysgaça beýan etdim, onuň üstüni Mukaddes Kitap aýatlary bilen ýetirdim we özüne kömek etjek ýerleri okamagy maslahat berdim. Meniň hatymy alanyndan köp wagt geçmänkä, ol Mesihe bolan berk, yranmaz imana eýe boldy. Men Ballingdondan boşanymdan soň, ony Çelmforddaky türmä geçirdiler. Men ony görmek üçin şu güne çenli-de, ol ýere baryp durýaryn.

Bölümdäki iň kejir hem yryp bolmazak tussaglar Balla bilen Fergýusondy. Ýöne tizara olaram biziň toparymyz bilen içki howluda gezelenç etdiler. Balla Londonyň günorta, iň garyp etrapçasyndandy. Bu ýigit berk bedenlidi, eginleri gujurlydy, elleri güýçlüdi. Gapdaldan seretseň, onuň boýny ýok ýalydy. Agyr agramdaky boksçy, bolany şu! Azatlykdaka ol algylary almak boýunça agent bolup işläpdir, türmede bolsa, gazaply jynsparazlyk görkezeni üçin otyr. Onuň tutuş maşgalasy faşistik ideýa fanatiklik bilen berlendi. Ol ony ejesiniň süýdi bilen bilelikde endamyna siňdiren diýmek hem bolýar.

Balla bilen hiç kim iş salyşmak islemeýärdi, şonuň üçin oňa hiç kim azar bermeýärdi. Ýöne ondan hemmelere, aýratynam, garaýagyzlara we gatyşyk jynsly adamlaryň hemmesine azar ýetýärdi. Ine, meniň türme maglumatlarym hakdaky birnäçe bellikleri oňa aýtsa, onda onuň garaýagyzlara bolan nobatdaky faşistik gazabynyň öňüni alaryn diýip pikir eden türme gullukçylarynyň biri tapyldy. Bu gizlin maglumatdy, ýöne türme gullukçylary özleriniň bähbidi üçin onuň syzyp çykmagyna ýol beren gezekleri az bolmaýardy. Olar meniň kun-fu boýunça üç gezek dünýä çempionydygymy bilýärdiler we Interpolyň men baradaky maglumatlary olarda bardy.

— Onuň ady Ruhy çopan, ýöne ol ýigit bütin dünýä belli. Ol ýalaňaç eli bilen seniň boýnuňy edil jüýjäniň boýny ýaly edip towlap bilýär — diýip, şol türme gullukçysy Balla aýdypdyr.

Balla meniň bilen gyzyklanypdyr. Görnüşine görä, meniň arassa ganly akýagyzdygym baradaky maglumat oňa rahatlyk bermändir. Mundan başga-da, ol kun-fu hakda köpräk bilmek isläpdir. Meniň geçmişim baradaky myş-myşlar bütin türmä şobada ýaýrapdyr. Öz terjimehalymyň şu bölegini men ýaýratmagy gowy görmeýärdim, ýöne özümiň hut «göreşiji» geçmişim özüme, ylaýta-da, Balla ýaly kejir gyzmalarda, nähilidir bir hili sylaşyk döredýärdi. Meniň pikirimçe, men ýaly adamyň iýmitini paýlaşýandygy, beýleki tussaglara hat ýazmaga kömek edýändigi, isleg bildirýän her bir adam bilen doga edýändigi olarda bilesigelijilik oýaran bolsa gerek.

— Seret, elbetde, men şol kun-fudan baş çykarýaryn — diýip, Balla bir gün biz howluda gezelenç edip ýörkäk, maňa süýkendi-de, edil aýaklary hem elleri bilen urýan ýaly hereketi etdi.

— Aý, näme, Budda maňa ýaraýar. Meniň juda bir dindar bolanym üçin däl, ýöne seniň üçin onuň köp zat aňladýandygyny men bilýärin. Meniň özüm hem, munuň bilen — buddizm ýa-da oňa näme diýýärler-ä, jadygöýlükmi, nämemi, ýakyndan tanyşmak isleýärin. Ahyrsoňunda, hemmesi bir biderek gürrüň-laý.

Men saklandym-da, onuň göni gözlerine seretdim.

— Hawa, sen esasy zady bildiň, dostum — diýip, men pert jogap berdim.

Balla birneme aladalandy.

— Seniň gürrüňini edýän zadyň, bu dini duman, ondan uly zat däl! Durşuna ýalňyşmaklyk! Dinden peýda ýokdur. Duranja ýalan.

— Köşeşsene, Toni.

— Ýok, maňa gulak as. Tereziniň bir çanagynda Hudaýa bolan iman, beýlekisinde bütin dünýäniň dinleri. Men diňe ýeke-täk Ýaradyjy Hudaýa we Onuň Ogly Isa Mesihe ynanýaryn. Diňe Isa Özi hakda: «Men ýol, hakykat we ýaşaýyşdyryn. Mensiz hiç kim Atanyň ýanyna baryp bilýän däldir» — diýip aýdyp bildi.

— Oho, diýseň tekepbir eşidilýär.

— Bu tekepbirlik däl-de, Balla, hakykatdyr. Mukaddes Kitapda Korintoslylara ýazylan birinji hatyň sekizinji babynyň altynjy aýadynda biziň özümize hemme zady berýän ýekeje Ata Hudaýymyzyň we ýekeje Rebbimiziň bardygy barada ýazylypdyr. Balla, sen hakykat bilen jedelleşip ýa-da ony adamlaryň oýlap tapan zibil taglymaty bilen garyşdyryp ýoýup bilmersiň.

Biz bile gitmegimizi dowam etdirdik. Birden Balla şeýle diýdi:

— Seniň üçin öz ynamyň meniň üçin «Milluoll» ýaly-da.

— Sen nämäniň gürrüňini eýdärsiň?

— Gulak as, «Milluoll» iň gowy komanda, dogrumy? Ol ýeke-täk hem gaýtalanmazdyr. Beýlekiler bolsa, aý, bolgusyzlyk.

— Dowam ediber, munuň seni nirä alyp barandygyny bilmek gyzykly zat — diýip, men aýtdym.

— Seni alyp baran ýerine, Toni. Sen düşündiňmi? Seniň üçin bu imanyň we seniň Isaň. Meniň üçin bolsa, «Milluoll» futbol klubydyr.

Men onuň bilen wagtymy biderek geçirendirin diýip pikir etdim, ýöne onuň bilen gülüşdim.

— Ýok, ýok, sen hiç zada düşünmediň…

— Nämä düşünmedim?

— Isa meniň üçin güýmenje we bähbitli işjagaz däl. Men Isa bilen seniň futbola gyzygyşyň ýaly, kimdir biriniň küşte ýa-da bal tansy bilen gyzygyşy ýaly gyzygýan diýmek bolmaz.

— Öwrümlerde, seresap bol, agam!

— Gulak as, Isa meniň üçin hemme zat. Ol diňe bir gowy dost däl. Ol meniň durmuşymyň özenidir. Ol ýaşaýşyň özüdir. Sen muny kabul edibem, etmänem bilersiň, bu seniň işiň, ýöne bu şeýle. Men asmanyň mawydygyna, agaçlaryň bolsa, ýaşyldygyna ynanyşym ýaly ynanýaryn. Munuň tersine bolan zada meni hiç kim ynandyryp bilmez. Ýöne men beýlekileriňem hemmesiniň muny bilmegini isleýärin. Bu ölüm we ýaşaýyş meselesidir.

— Görýärin welin, sen gowy görýän atjagazyňa münüpsiň! Sen muňa şeýle ynanýarsyň diýeli, ýöne bu seniň ynamyň.

— Diňe meniň däl-de, eýsem, iman ädimini äden we özleri üçin hakykaty açan millionlarça adamlaryň hem ynamy.

— Hawa, ýöne men olaryň biri däl…

— Bolýar, aýdaly, sen klubda otyrsyň, töweregiňde-de, dostlaryň bar. Siziň hemmäňiz bilelikde ajaýyp futbol oýnuna seredýärsiňiz. Emin azat urgyny belleýär, ýöne saňa gyssagly hajathana gitmek gerek. Sen gidýärsiň, şol wagt hem, ur-r-r-gy-y-y, siziň derwezebanyňyz hem, pökgini tutýar. Sen yzyňa ylgap gelýärsiň, dostlaryň bolsa, aşa göçgünli — dälirän ýaly gygyrýarlar. Olar şol urgy bilen derwezebanyň böküşini gördüler. Bu iň gowy epizod. Munuň ýaly zady sen hiç haçan görmändiň. Derwezeban öz komandasyny halas etdi. Sen şunuň ýaly tomaşany sypdyranyňa şok ýagdaýynda. Sen muňa şübhelenersiňmi? Elbetde, ýok! Sen muny görmedik bolsaň-da, oňa ynanýarsyň. Sen ynanýarsyň, sebäbi dostlaryň bu barada aýtman bilmeýärler. Sen bu ýerde ýokduň, şeýdip, sen ähli döwürlerdäkiden-de we halklardakydan gowy bolan futbol epizodyny, derwezebanyň öz komandasyny halas edenini sypdyrdyň, ýöne beýlekiler gördüler, şonuň üçin ynanýarsyň.

— Indi düşnükli. Meniň öz gözüm bilen görmedik zadym, onuň ýalandygyny aňlatmaýar. Sen Isanyň bardygyny, men Ony görmesem-de, munuň şeýledigini aýdýarsyň.

— Dogry. Men saňa Isa haçda seniň üçin we meniň üçin ölende, bize halas bolmany sowgat edendigini aýdýaryn. Bir adam maňa bu hakda gürrüň berende, men muňa ynandym. Indi men Isanyň halas edýändigine ynanýaryn, muňa özüm göz ýetirip gördüm. Men ömrümiň ahyryna çenli, bu halas bolma şatlanmagymy bes etdirmerin.

— Meniň entegem, saýlanylýan ýerde oturandygymy aýtjak bolýarmyň?

— Ýok, Balla, men saňa Isa hakda gürrüň berenimde, sen ol ýerden çykdyň. Indi saňa satyjynyň ýanyna baryp, mugt piwo almak gerek.

— Ine, bu başga gürrüň! Ahyrsoňy sen adam ýaly gürläp başladyň.

— Hawa, saňa ol ýerde eýýäm bir bulgur piwo taýýarlap goýdular — diýip, men ýylgyryp aýtdym.

Balla maňa düşündi. Mundan soň bizde şuňa meňzeş gürrüňleriň ençesi boldy. Şondan bäri, men ajaýyp günleriň birinde onuň hakykaty tapmagyny sorap, entegem onuň üçin doga edýärin.

Fergýuson hem, edil şunuň ýaly, «gaty hoz» bolupdy. Garaýagyz ýigit häkimiýet ugrundaky göreşde Ballanyň garşydaşydy. Ol iýmit bölüminde işleýärdi. Bir gün ol hem, meniň ýanyma geldi.

— Eý Toni. Men seniň mesihi bolmagyň mümkindigini eşitdim.

Men onuň özümi aýagy bilen depmekçi bolýan bolmaýandygyna düşünjek bolup, saklandym. Urgyny nädip çalasynlyk bilen yza gaýtarmaly?

— Hawa, ol şonuň ýalymyka diýýärin — diýip, men öz gorkymy görkezmezlige çalşyp aýtdym.

Onuň hereketi birazrak meni haýran galdyrdy.

— Ýaňyja meniň aýalym öldi — diýip, ol aýtdy.

Men şobada içki taýdan taýýarlandym. Şeýlelikde, ol bar gaharyny meniň başymdan inderjek bolýar. Bir, iki üç… sekunt geçdi. Men onuň eliniň öz egnime goýlanyny duýdum.

— Onuň üçin doga edermiň? — diýip, ol sorady.

Men özüme tiz gelmedim.

— Elbetde, men onuň üçin doga ederin, ýöne men seniň üçin hem, Hudaýa doga etjek, sebäbi Ol seni diri galdyrdy ahyry.

Biz gürleşip oturdyk. Ol maňa özüniň nämeden gorkýandygyny we çagajyklaryna näme boljagynyň aladasyny edýändigini aýdyp, içini dökdi. Meniň bar edip bilen zadym, onuň bilen doga etmekdi, ol hem, muny minnetdarlyk bilen kabul etdi.

Bu wakadan soň, Fergýuson özi iýmit bölüminde nobatçylyk edende, her gezek şol bir bolşunda, maňa pyrtykal we puding görnüşinde goşmaça iýmit getirdi.

Ähli tussaglaryň etjek bolup dyrjaşýan işi «gyzyl daňyly» işdi. Olara hepdede bäş funta çenli pul töleýärdiler. «Gyzyl daňylara» bölümiň çäklerinden daşarda territoriýany süpürmegi ynanýardylar. Olar gözegçisiz gidýärdiler we gaýdyp gelýärdiler. Şeýle-de bolsa, başlyklar bu işe tussaglary bellänlerinde, iňňän seresap bolýardylar. Türmäni perimetr boýunça beýik diwar gurşap durdy, ýöne islenilse we fiziki ukyp bar bolsa, ony üýtgeşik bir kynçylyksyz geçip bolýardy. Meniň üçin bu iş Hudaýyň beren sowgadydy. Bu işi aňsat hem arassa diýip atlandyryp bolmaýardy, ýöne arassa howada ýeke işlemekden uly lezzet alýardym. Her gün sübsäniň we hapa atyjynyň kömegi bilen men diňe öz bellenilen ýerimden ýigrimi sany uly halta çenli hapa ýygnaýardym. Ballingdon «W» derejesindäki penitensiar pudaga degişlidi, başgaça aýtsak, bu berk režimli türmedi, ýöne adamlaryň bu ýerde islän zatlaryny alýandyklary haýran galdyryjydy. Türme bölümi penjireleri howla tarap bakyp duran iki gatly jaýdy. Penjirelerden tussaglar bir gezek ulanylýan şprisleri, prezerwatiwleri, çüýrän miweleri, çüýşeleri, gazetleri oklaýardylar. Olaryň täretlerini oklaýan wagtlaram az bolmaýardy.

Meniň artykmaçlyklaryma göripçilik edýänler hem tapylýardy. Köplenç penjireden meniň üstüme göripçilik edýänleriň ellerine ilen zatlaryň hemmesi — çüýşeden başlap, pyrtykala çenli, jorap ýuwulan kir suwa çenli bary ýagýardy. Käwagt hem, gyzgyn gaýnan suw guýulýardy. Bu «oklardan» gaçyp gutulmak kyndy, şonuň üçin men işlän wagtymda, mydama Hudaýa doga edýärdim. Wagtyň geçmegi bilen men aşaky gatdaky kameralarda bolýan tussaglaryň köpüsi bilen tanyşdym. Tizara hem, men eýýäm olaryň her birine haýsy hem bolsa bir görnüşde Hudaý hakda wagyz edip başladym. Kameralaryň birinde iki sany polýak Anjeý bilen Bolek otyrdy. Olar ussat ogrulardylar, zalymdylar we gödekdiler. Olaryň ikisem uzak möhletlik otyrdylar. Olaryň biri iňlisçäni çalaja gürleýärdi, ýöne onuň bilen gepleşäýmek aňsat däldi.

Bir gün agşam men ýönekeý iňlis dilinde Hoş Habary düşündirmek üçin polýaklara hat ýazmaga oturdym. Şonda men polýaklara düşnükli bolýar diýip, käbir grek sözlerini ulandym. Birnäçe gün geçenden soň, olaryň penjiresiniň öňüni süpürip ýörkäm, meni Anjeý çagyrdy.

— Toni, hatyň üçin sag bol. Ýöne bize onçakly düşnükli däl — diýip, ol tolgunyp gürledi. — Sen näme polýak dilini bilýärsiňmi?

— Näme? — diýip, men haýran galyp soradym.

— Aý, seniň hatyň… Ajaýyp polýak dili — diýip, Anjeý ýylgyrdy. — Meniň dostum bu ýerdäkileriň hemmesine düşündi. Köp sag bol.

Men aljyradym. Polýak dilinde ýekeje sözem men bilemokdym ahyry.

— Bu mümkin däl. Men iňlis hem grek dillerinde ýazdym — diýip, men aýtdym.

Anjeý tolgunýan ýaly göründi. Ol polýak dilinde bir zatlar hüňürdäp, penjireden aýryldy. Penjirede Bolek peýda boldy, ol eline haty alyp durşuna, maňa salam berdi.

— Hawa, hawa. Gowy polýak dili. — Ine, ol ernini gulagyna çenli ýetirip ýylgyryp, şuny aýdyp bildi.

Bu ýerde men gudratyň bolandygyna düşündim. Hudaý bu ýerde-de, hereket edipdir.

Men Oňa öwgi hem şöhrat aýtdym we doga edip, işimi dowam etdirdim. Süpürip bolanymdan soň, men özümi içeri, baş bölüme salmaklary üçin jaňa basdym. Garawullar meni az «ýatdan çykarmaýardylar». Şeýle etmek bilen olaryň maňa otuň üstünde oturyp, Mukaddes Kitaby okamaga ýa-da türmäni gurşap oturan ýaşyl depelere guwanmaga wagt berýändiklerine düşündim.

Bir gezek ýokarky gatdaky kameradan ses geldi:

— Eý, Ruhy çopan, Isa öldi, bilýärsiňmi?

Men derrew üşerildim. Bu tussagdan men öňem paýymy alypdym. Ol meniň üstüme çüýşe oklap, agzyna gelenini aýdyp sögünipdi, ýöne men ony hiç haçan görmändim. Men onuň kellesine urjak bolýan ýaly, instinktiw taýdan pile ýapyşdym. Ýöne wagtymda aklyma aýlanyp, meniň deregime Isa bolan bolsa, näme etjekdigi hakda pikirlenip, oňa üns bermezligi makul bildim. Ýöne ol welin, hiç köşeşip bilmedi. Ol özüni haýasyz alyp bardy-da, dälirän ýaly güldi. Muňa näme hem bolsa bir zat etmelidi. Meni gahar bogup barýardy. Ýöne men berk karara gelipdim.

— Ýok, sen düýbünden bimamla — diýip, men mümkin boldugyça asuda gepledim. — Isa diri. Men muny bilýärin, sebäbi Ol meniň ýüregimde ýaşaýar, şeýle bolany üçin men seni bagyşlaýaryn. Goý, Hudaý saňa ak pata bersin!

Bir pursatlyk ümsümlik höküm sürdi. Munuň yzyndan näme boljakdygy maňa düşnükli boldy. Men saklandym-da, başymy egip, ýatdan ikinji mezmury aýdyp başladym…

Men ölüm kölegesi deresinden ýöresem-de ýamanlykdan gorkmaýaryn, çünki Sen meniň bilensiň. Seniň hasaň, Seniň taýagyň maňa göwünlik berýär.

Gyzgyn gaýnag suw ýokarky gatdan meniň üstüme döküldi. Men duran ýerimde doňup galdym. Meniň köýnegimden bug göterildi, ýöne näme üçindir suw maňa gyzgyn görünmedi, gaýtam, birazajyk sowugrak göründi. Hiç hili ýanyk bolmady. Men birazajyk düşünmän durdum, soň hem, göwnüme degeni çagyrdym:

— Eý, sen, penjiräniň öňüne gel! — Muňa jogap edip, ýigrenji gülki eşidildi. — Näme, gorkduňmy? — diýip, men gygyrdym. Ümsümlik. Näme etmeli? Ony ýene çagyrmaly boldy. — Sen kim bolsaňam, meniň adam satýan däldigimi bilmegiňi isleýärin, seni satmaýaryn. Men hatda seni gözlemerinem. Eger men mesihi bolmadyk bolsam, beýniňi çogdurardym, ýöne şunuň üçin Isany gaty gowy görýärin. Men bu ýerde öz günäm üçin otyryn, muňa men örän utanýaryn. — Ýokardan sesem çykmady. Men dowam etdirdim. — Men seniň bir zady bilmegiňi isleýärin, seni Isa Mesihiň ady bilen bagyşlaýaryn. Goy, Hudaý saňa ak pata bersin!

Bolan zatlaryň hemmesini köp adamlar eşidip hem görüp bilýärdiler.

— Onuň temmisini ber, Toni — diýip, maňa maslahat berdiler. Suwuň nireden guýlanyny aýtsaň bolýar, biz ony gözläp taparys.

— Ýok, men beýle etjek däl — diýip, men jogap berdim.

Hemmeler men akylymdan azaşandyryn öýtdüler. Men bölüme dolanyp gelenimde, garawullar bolan zat hakda bilýärdiler.

— Onuň kimdigini bize aýt, Toni. Biz edilmeli zatlaryň hemmesini ederis — diýip, olar söz berdiler.

— Ýok, men ony satjak däl. Men oňa söz berdim.

— Ýöne ony jezasyz galdyrmak bolmaýar — diýip, maňa garşy çykdylar. Garawullaryň biri meniň elimden tutup, arkaýynlyk bilen düşündirip başlady: — Gulak as, biz hemme zada gözümizi ýumýarys. Ýokary bar-da, oňa mynasyp bolan zadyny ber. Biz bolsa, bir-iki minutdan soň baryp, özümiziňkini onuň üstüne goşarys.

— Meniň beýle edip bilmeýändigimi bilýärsiňiz. Indi men başga ýol bilen barýaryn — diýip, men aýtdym.

Garawullar aňk bolup galdylar. Men düşündirmäge çalyşdym.

— Bilýärsiňizmi, men ol adamy bagyşlamak isleýärin. Bagyşlama güýji azatlyk berýär. Bagyşlama ar almakdan ýokarydyr.

Men olara gadymy ýehudy däbi, ýagny ýubileý ýylynda hanlaryň we patyşalaryň tussaglary boşadandyklary, salgytlaryň hemmesini ýatyrandyklary hakda gürrüň berdim.

— Isa Mesihe iman etmeklik, diýmek, şonuň ýaly azat bolmany almakdyr. Bu edil şonuň ýaly ýubileý ýylydyr, dabaranyň we şatlygyň şatlykly wagtydyr. Bagyşlama adamlaryň ýüreklerine hakyky azatlygy we bagt getirýär. Munuň tersine, ýigrenç ömürlik türmä salýar. Men, ol adam kim bolanda-da, ony bagyşlamaga borçludyryn.

Garawullar biri-birlerine seretdiler-de, eginlerini gysdylar. Olaryň biri meniň arkama kakdy.

— Sen menden gowy, Ruhy çopan- diýip, ol ýylgyrdy.

Şeýdip, men şol adamdan ar almadym, ýöne soňrak meniň aşaky gatdaky dostlarym gaýnagyň meniň üstüme nireden dökülenini bilendikleri maňa gelip ýetdi. Mümkinçilik bolan badyna, olar ýokary çykypdyrlar-da, onuň bilen özleriçe düşünişipdirler. Şondan soň, meniň ol adam bilen kynçylygym bolmady.

16-njy bap

Duşuşyklar ýeri dileg edilýän ýerdi. Tussaglar ol ýere barýardylar, sebäbi olar üçin bu özleriniň kameralaryndan çykma mümkinçiligidi. Anglikan ybadathanasynyň ruhanysy Hoş habary wagyz etmejek bolup jan edip duranokdy. Ol türmede eýýäm köp ýyllardan bäri işläp gelýärdi, şol sebäpden hem, işi onuň üçin aňryýany bilen içgysgynçdy. Her gün agşam ol daşky dünýä gaýdyp barýardy, ýöne kamera salnanlaryň islendik biri ýaly ýesirdi. Meniň Mesih hakdaky wagyzlarym, elbetde, onuň gaharyny getirýärdi, ýöne ol muňa päsgel bermeýärdi.

Tussaglaryň Hudaýa iman etmedik ýekeje hepdesem bolmaýardy. Biz Hudaýa doga edilýän ýerde yzygiderli ýygnanyşyp, gürleşip, Mukaddes Kitaby okap we doga edip başladyk. Biziň ýygnanyşyklarymyzda, mydama bilesigelijiler bolýardy. Käbirleri soňy bilen biziň türme ýygnanyşygymyza goşuldy. Gelşiklije Bisleý diýen ýaş ýigit, solgun ýüzli, mekir gözli neşekeş şolaryň biridi. Ol akyl ýetireli bäri ýaşan ömrüniň aglaba bölegini türmede geçiripdi. «Men ol ýerde, azatlykda, nämeleri görmedim?!» — diýip, bir gezek ol maňa ynançly gürrüňdeşlikleriň birinde aýtdy. Her gezek öz möhleti gutarjak wagty, ol nähilidir bir «zatjagaz», onda-da, täze möhleti almak üçin erbet zat edýär. «Bu ýeri meniň öýüm. Azatlykda kyn bolýar. Men ol ýerde hiç kime gerek däl. Diňe aladalar bar: hasap boýunça tölegiňi töle, ýaşar ýaly ýer tap. Bu maňa gerekmi? Men bu ýerde az bolanda, üç gezek iýmit alýaryn. Mundan başga-da, dostlarym ýanymda». Gelşikli Bisleý ýalylar köpdi, özem, gaty köpdi.

Mysal üçin Solgun lakamly ýene bir tussag bardy. Solgun mydama Hudaýa doga edilýän ýeriň ýanynda kaňkap ýörýärdi. Azatlykdaka, ol milli gahryman hökmündäki şöhratdan peýdalanýardy. Nädip peýdalanmasyn, gazetleriň hemmesinde ol hakdaky makalalar we öz suratlary çap edilýärdi ahyry. Bu zatlaryň hemmesi onuň töwerekdäki gurşawyň arassaçylygy ugrundaky köşeşmezek janypkeşligi üçin bolupdy. Gözenegiň aňyrsynda bolsa, ol adaty şowsuz adam boldy. Ballingdonda agaçlary we örüleri saklamagyň aladasyny az adam edýärdi. Solgun butparazlyk bilen yhlasly gyzyklanýardy, şol sebäpden hem, doga edilýän ýerde özüniň «aýal ruhanysy» bilen ýygy-ýygydan duşuşýardy. Ol aýal ruhany erkek ruhany bilen näz-kereşme edişýärdi, ruhany hem, oňa ýekşenbe günlerinde Anglikan ybadathanasynyň däbi boýunça gulluk geçirmäge tiz-tizden rugsat berýärdi. Bu meniň gaty gaharymy getirýärdi. Ýöne men diňe Hudaýa doga edip bilýärdim. Bu işe, dogrudanam, Hudaý goşuldy. Haýsy sebäbe görädigini bilemok welin, «aýal ruhana» Solgun bilen duşuşmagy gadagan etdiler.

Bir gezek meniň kamerama Solgun kürsäp girdi. Ol meni bilgeşleýin itip:

— Eý, men sen we seniň sektantlyk patrakkyň hakda eşitdim. Meniň joramy sen sebäpli kowdular. Dur bakaly! Sen almytyňy alarsyň.

Men onuň elini egnimden çalasynlyk bilen aýryp zyňdym. Ol menden uzyndy, şonuň üçin men dik duranymda, meniň gözlerim onuň burnunyň ýanynda durdy.

— Indi meni diňle. Niýetiňe düwen zadyňy et. Eger edil şu wagt isleseň, men saňa arkamy öwrüp durjak, senem meni urup bilersiň — diýip, men onuň ýüzüne seredip dişimi gysyp aýtdym. — Ýöne bilip goý, sen näme etseňem, men seni bagyşlajak. Men seni Isa Mesihiň ady bilen söýýärin. Men saňa hiç hili ýamanlyk islämok, sen bolsa, islän zadyňy et.

Solgun meni gözi bilen iýäýjek bolup dymdy. Indiki minutda näme boljakdygyny biziň hijimizem bilmeýärdik. Ahyrsoňy Solgun sögünip çykyp gitdi.

Mundan alty aý geçdi. Maňa tizara azatlyga çykjakdygymy aýtdylar. Men öňümde özüme nämäniň garaşýanyny bilmeýärdim, ýöne Hudaý bu ýerde maňa telim ajaýyp sapagy berdi. Indi men başga adam bolupdym. Sara-da, ruhy taýdan berkedi. Ol Hudaýa köpräk ynanyp başlady we edil men ýaly, wagtynyň köp bölegini Hudaýa doga edip geçirdi. Saranyň we Etanyň durmuşy aňsat bolmady, ýöne onuň Isanyň söýgüsi hakda nähili gyzgynlyk bilen gürrüň berenini eşidenimde, ýüregim janlandy.

Men azatlyga çykjak wagtyma, ýagny 2002-nji ýylyň 12-nji fewralyna çenli birazajyk pul ýygnadym. Gitjek wagtym men köp aýlaryň dowamynda bile oturan oglanlaryma sowgat etmek isledim. Men hemişe gelýänleriň we täze gelenleriň oturan ýeri bolan Hudaýa doga edilýän ýere bardym.

— Sumkaňda näme bar, Ruhy çopan? — diýip, maňa bu lakamy beren Sem Pol sorady (menem öz gezegimde ony «Hagrid» [30] diýip atlandyryp başladym). Men sumkamy agdardym-da, stoluň üstüne «Mars» şokolad batonçiklerini dökdüm.

— Eger bir sanydan alsaňyz, onda hemmäňize ýetýär — diýip, umumy sesden we gülküden gatyrak aýtmaga çalyşdym. Şokolad tussaglaryň, ylaýta-da, türmede çilime berilýän puluň hemmesinden mahrum bolanlaryň arasynda uly meşhurlykdan peýdalanýardy.

— Gulak asyň, ýigitler. Bu gün men bu ýere soňky gezek gelýärin. Siziň bilşiňiz ýaly, men çilim çekemok, şonuň üçin size nähilidir bir ýakymly zat etmek üçin birazajyk pul tygşytlamak maňa başartdy. Şunuň bilen men size: «Hudaý size ak pata bersin!» — diýmek isleýärin.

Men hiç kimiň göwnüne degilmändigine, hemmeleriň şokolad alandyklaryna göz ýetirjek bolup, jaýyň içini aýlandym. Men bu ýerde Solgunyň hem bardygyny görüp begendim. Ol çalaja çekinýän ýaly bolup görünýärdi. Mesihilik adaty boýunça biz ýerimizden turup, biri-birimize ak pata berdik:

Rebbimiz Isa Mesihiň merhemeti, Ata Hudaýyň söýgüsi we Mukaddes Ruhuň gatnaşygy biziň hemmämiz bilen. Omyn.

Biziň hemmämiz entek dik durkak, men hemmelere göz aýladym. Bu ýerde soňky aýlaryň dowamynda düýpgöter özgeren tussaglar bardy. Töweregiň içinde Solgun hem bardy. Ol biziň bilen Hudaýa doga etmedi, ýöne ýylgyryp durdy. Soň ol elimi gysyp hoşlaşmak üçin meniň ýanyma geldi.

— Hemme zat gowy, agam — diýip, ol aýtdy.

— Goý, Hudaý saňa ak pata bersin — diýip, men onuň elini gysyp aýtdym.

Azatlyga çykanymdan soň, men Solguna we beýleki ençe adamlara hat ýazmamy dowam etdirdim. Muňa jogap edip, birgiden hat gelýärdi, şonuň üçin bu indi meniň gullugym bolupdy: men Ballingdondaky köp tussaglary ruhy taýdan goldaýaryn we ruhlandyrýaryn. Kimsi eýýäm azatlyga çykdy, kimsi başga türmä geçirildi, ýöne men mümkinçilik boldugyça, hemmesiniň ýanyna barmaga çalyşýaryn.

Ballingdondaky türmäniň geçen alty aýda üýtgedip bilen adamlarynyň içinde menden köp üýtgäni bolmasa gerek. Şol pajygaly ýagdaýdan soňky geçen tutuş ýoluma tarap yza nazar aýlamda, Hudaýyň maňa ruhy çöllügi geçmäge ýol berendigine düşündim. Ol diňe şol ýerde mende etmesi zerur bolan işi geçirip bildi ahyry. Ol diňe şol ýerde meniň özüme umyt baglamama we artykmaç okdurylmama garşy durup bildi. Diňe şol ýerde Ol meni dyza çökerip, pesgöwünliligi öwredip bildi.

Mukaddes Ýazgyny öwrenenimde, men Hudaýyň saýlan köp adamlarynyň ruhy çöllükde synagdan geçendigine düşündim. Käbirlerini Hudaý hakyky çöllükden geçirdi. Musa bilen Ysraýyl ogullary gulçulykdan täsinlik, gudrat arkaly halas bolanlaryndan soň, çölde kyrk ýylyny geçirdiler. Men olaryň taryhyny Kanun taglymaty kitabynyň sekizinji babynda okadym we şu esasy aýady belledim:

Hudaýyňyz Rebbiň kyrk ýyllap şu çölden sizi alyp gelen uzak ýoluny unutmaň. Ol siziň ýüregiňizde näme bardygyny, Onuň buýruklaryny ýerine ýetirýändigiňizi ýa-da ýerine ýetirmeýändigiňizi bilmek üçin, sizi Özüne boýun egdirip synaga saldy…

Men Ysraýyl ogullarynyň hem, edil men ýaly, yzyny üzmän günä edendiklerine düşündim. Olar Hudaýyň beýik hem kuwwatly işlerini gören bolsalar-da, Onuň parzlaryny bozdular. Şeýle-de bolsa, Hudaý olary söýdi. Men onuň yzyny okanymda, Hudaýyň olara suw, iýmit we könelmeýän geýim hem köwüş berendigini gördüm. Hudaýda bu gozgalaňçy halk babatda Öz maksady bardy. Ahyrynda, Ol olar bilen hatda gürleşdem. Şeýdip, Ysraýyl halky täze açyş — On Tabşyrygy aldylar.

Mukaddes Kitabyň sahypalaryny agdaryşdyrmak bilen özüm üçin iň wajyp wakalaryň çöllük ýerlerde bolup geçendiginiň üstüni açdym. Men Mukaddes Ýazgyny başyndan aýagyna çenli öwrendim, şonda çöli aňladýan ýewreý sözleriniň biriniň «Hudaýyň gürleýän ýeri» hökmünde terjime edilýändigine haýran galdym.

Men Hudaýy çuňdan-çuň tanamak isledim. Men Ýahýa Çokundyryjyny «çölde gygyrýanyň sesi» diýip atlandyrýandyklaryny bildim. Bu beýik pygamberiň häsiýetini öwrenenimde, özüm üçin köp zadyň üstüni açdym. Men Hudaýyň özümi nähili adam hökmünde görmek isleýändigine düşündim. Ýahýa pygamberiň gullugy adam ölçegleri bilen aýdanda, juda üstünlikli bolupdy. Köpler onuň wagyzlaryny ýüreklerine ýakyn kabul edip, suwda çokundyrylmak üçin nobata durdular. Men Ýahýa Çokundyryja meňzeş hoş habarçy bolmak isledim. Ýahýa öz wagyzlarynyň merkeziniň özi bolup durmaýandygyna düşündi. Ol öňden iberilen adam bolmalydy, geljek Mesihiň ýoluny taýýarlamalydy. Ýahýanyň Hoş Habaryny okanymda, üçünji babyň otuzynjy aýadynda Ýahýa Çokundyryjynyň Isa hakda: «Ol ulalmaly, men kiçelmeli» diýen sözlerini belledim.

Mukaddes Ýazgynyň bu ýeri hakda köp oýlandygymça-da, guwanjym artdy. Hatda Isanyň hem, Mukaddes Ruh tarapyndan çöle alnyp gidilenini men okadym. Ol şol ýerde kyrk günläp bolupdyr we üç gezek Ony şeýtan synaga salypdyr. Köp Mukaddes Kitap gahrymanlaryndan tapawutlylykda Isa Öz Atasyna tabynlykda galypdyr. Ol bu dünýäniň ähli synaglaryna döz geldi. «Isa öýkünmek üçin iň gowy nusgadyr!» diýen netijä geldim.

Men Ballingdonyň özüme Mukaddes Kitaby öwrenmäge we Isa Mesihi tanamaga beren wagtyny höwes bilen ýatlaýardym. Çölde şeýtanyň synaglaryna garşy göreşende, Isa pesgöwünliligiň kämil nusgasy boldy. Ten hem ruhy taýdan weýran edilen Isa adamzat günäleriniň hemmesini Öz gerdenine aldy we Golgota haçynda hemmeler üçin öldi. Pygamberleriň Isa hakda nämeleri welilik edendiklerini öwrenmek üçin men Köne Ähte ýüzlendim. Ýigrimi ikinji mezmurda men Isanyň Özi hakdaky pygamberlik sözleri tapdym. Ýedinji aýat meniň göni ýüregime baryp degdi, ol maňa kun-fu söweş sungatyna öňki düşünişimi we özümiň öýkünen haýwanlarymy ýatlatdy. «Men adam däl-de, gurçuk» — diýip, Dawut aýdýar. Men ýylan stilini öwrenişimi ýada saldym. Hüjümi yzyna gaýtaranynda, ýylan haşlaýar we jogaply urgyny urýar. Bu adamdaky «men»-iň hakyky şekillendirilmesidir. Gurçuk bolsa tersine, hiç hili garşylyk görkezmeýär. Ol özüne näme islenilse, şony hem etdirmäge ýol berýär. Sen ony aýagyň astynda depeläp ýa-da mynjyradyp hem bilýärsiň. Hakyky tabynlygyň nusgasy şeýledir!

Men bu boluş barada pikirlenip, uzak wagtlap oturdym. Älemi ýaradan Hudaýyň Ogly Isa Mesih Özüniň gurçuk ýaly mynjyradylmagyny isledi. Ol muny men we maňa meňzeşler üçin etdi. Men Isa üçin mundan näçe esse köp ezýetleri çekmeli boldum? Isa hemme taraplaýyn kemçiliksiz bolan mesihini gözlemedi. Ýöne men hut şonuň ýaly bolmagy arzuw edýärdim. Bu dünýädäki adamlaryň hemmesi ýaly, menem synaglaryň girdabyna düşdüm. Meni iş, kreditler, iň gowy awtomobili edinmek, garaz, gowy zatlaryň hemmesi özüne çekdi. Men Markusyň Hoş Habarynda ýazylan Isanyň daýhan hakdaky tymsalynyň sözlerini ýada saldym (4:19): «Emma dünýäniň gaýgylary, baýlygyň aldawçylygy, başga höwesler ara girip, sözi bogýar, ol hasylsyz bolýar». «Eýsem, günäniň gowy öýi we owadan zatlary bolýarmy?» — diýip, men pikir etdim. Ýöne indi men bu zatlaryň hemmesine nähili garamalydygyny öwredýänini gördüm. Dok hem abadan durmuşyň nädip öz durmuşymyň maksady bolandygyny özümem duýman galdym. Meniň durmuşymyň ruhy merkezinde bulaşyk şeýle boldy. Men Hudaýy gözlemek bilen däl-de, ýerdäki abadançylygy kowalamak bilen gyzyklanypdyryn.

Imana gelen ilkinji günlerimden başlap, men resul Pawlusyň durmuşyny öwrendim. Ol adama men köp zatda meňzeşdim. Men ýaly, Pawlus hem beýik günäkärdi. Men ýaly, ol hem, Isa adatdan daşary ýagdaýlarda duş geldi. Men ýaly, ol hem, türmä salyndy. Pawlus özi hakda: «Şonuň bilen birlikde Hudaýyň sözüni ýaýradyp, ugrunda meniň bendi bolan Mesihimiň syryny aýan eder ýaly, Hudaý bize bir gapy açsyn diýip, biziň üçin hem doga ediň» (Koloseliler 4:3) — diýdi. Türmedekäm, men pikirlendim. Türme penjiresinden men içki howluda gezim edip ýören tussaglary görýärdim. Olaryň käbirleri özleriniň jenaýatçylykly durmuşy bilen öwünýärdiler, beýlekileri bolsa, men ýaly utanýardylar we ökünýärdiler. Islendik ýagdaýda-da, olaryň hemmesiniň öz günäleriniň gandallaryndadyklary hakda pikirlenýärdim. Men olaryň Isa Mesihiň halas ediji merhemetini tanamaklaryny nähili isleýärdim.

Men köplenç kelläme gelen pikirleri ýazýardym, käwagt hem, Mukaddes Ýazgynyň üstünde pikirlenip oturyşyma, galamy kagyzyň ýüzüne tyrkyldadyp oturýardym. Bloknota seredenimde, özüm bilmän, kanton iýeroglifini ýazanyma düşünýärdim. Men hytaýça «dogrulyk» we «guzy» diýip ýazanymy görenimde ýylgyrypdym. Ýahýanyň Hoş Habarynda Isa: «Ine, dünýäniň günäsini Öz üstüne aljak Guzy» (Ýahýa 1:29) — diýilýärdi. Hudaýyň Mesihe bolan imandaky günäkärlere teklip edýän nähili ajaýyp dogrulyk nyşany!

Ballingdondaky türmede bolan wagtymda, men Hudaýdan özümiň mundan beýläkki ýolumy görkezmegini soradym. Öňümde köp zadyň aladasyny etmeklik durdy. Sara hem Etan bilen gatnaşyklarymyň nähili boljakdygy meni tolgundyrýardy. Sara ärsiz ýaşamaga öwrenişdi. Etan meni, öz kakasyny, hiç wagt görmedi. Men olaryň durmuşyna nädip girerin? Sara bize jaý gözleýärdi, ýöne men ýaşamak üçin zerur bolan serişde gazanmak üçin işe girmelidim. Özümiň Ballingdondan alan «möjeklik petegim» bilen meni işe kim alar?

Hemme zatdan öňürti, men Ballingdondaky tussaglykdan öňki bolşum ýaly, mesihi bolmaklyk maksadyny öz öňümde goýdum. Men Hudaýdan Özi üçin çekýän zähmetimi dowam etdirmäge, Özüne şaýatlyk etmäge we Hoş habary ýaýratmaga güýç bermegini soradym. Ýöne bu gezek hemme zat düýbünden başgaça bolmaly. «Saňa ýalbarýaryn, Hudaýym, meni goldap we Seniň öňüňde kiçi göwünlilik hem tabynlyk bilen ýaşamaga kömek edip biljek adamlar bilen daşymy gurşap al» — diýip, men doga-dileg etdim.

Hudaý meniň dogalaryma jogap berdi. Onda-da, her dogama öz wagtynda jogap berdi. Azatlyga çykanymdan iki gün geçenden soň, Sara özünde edil men mydama öz ýanynda bolan ýaly, hiç ýere gitmedik we hiç hili Ballingdon bolmadyk ýaly duýgynyň bolandygyny aýtdy. Ol üýtgäpdir! Hudaý tabyn edip, ony dyza çökeripdir. Mukaddes Kitap aýatlary ýazylan kazgyzjyklar sowadyjynyň üstünde we öýüň hemme ýerinde bardy. Etan maňa gaty tiz öwrenişdi. Ol ikimiz bile oýnaýardyk we şatlanýardyk. Her gezek ol: «Kaka!» — diýip gaty gygyryp ylgap gujagyma gelende, ýüregim şatlykdan dolýardy. Men ondan köp zady öwrenmeli boldum.

Azatlyga çykan birinji hepdämiň ahyrynda men özüme restoranda ofisiantçylyk işini tapdym. Men direktor bilen dogrymy aýdyp gürleşdim-de, soňky alty aýymy nirede geçirendigimi boýun aldym. Meniň «möjeklik petegimiň» bardygyna garamazdan, ol meni öz restoranyna işe höwes bilen aldy. Aýlyk, elbetde, ujypsyzjady, ýöne men her gün işe ýylgyryp gelýärdim. Meniň ýylgyrmam hem, özümiň Mesih hakdaky şaýatlygymdy. Meni ýene şatlyk pürepür etdi. Men Hudaýyň özüme ikinji mümkinçiligi berýändigine düşündim, bu bolsa, meni ruhlandyrdy. Özümiň weýran ediji güýjümi ulanma islegi ýitip gitdi. Men Isanyň özümde täzeden-täze zatlary açýanyny duýdum. Men adamlaryň abadançylyk maskasynyň astynda gizlenen hakyky ýüzlerini görmegi öwrendim. Meniň töweregimde betbagt günäkärler näçe diýseň bardy, şonuň üçin men hemmelere Isa hakda gürrüň bermek isleýärdim. Men awtobusda ýa-da restoranda nätanyş adamlar bilen gürleşýärdim. Gapdaldan seredende, meniň hereketlerimiň birgeňsi bolup görünmegi mümkin, ýöne meniň üçin munuň tapawudy ýokdy. Men Hudaýy näçe gezekler ýüňsakgal etdim, ýöne Ol şonda-da menden utanmady, indi men nädip Onuň adyny aýtmakdan utanaýyn?

Şeýdip, men hemmelere we hemme ýerde Mesih hakda gürrüň berdim. Şol bir wagtyň özünde Hudaý her bir adama golaýlaşmagyň ugrunyň bardygyny maňa görkezdi. Öz ýolumda duş gelen adamlarymyň hemmesi Hoş Habaryň göni hem tutanýerlilik bilen aýdylmagyna mätäç däldi. Käbirleri diňe meniň ýylgyrmagymy, beýlekileri bolsa, ünsli diňlemegimi isleýärdiler. Kä halatlarda men öz söhbetdeşime haýsydyr bir mesihilik edebiýatyny ýa-da ýörite ýaýratmak üçin taýýarlan, özümiň imana gelşim baradaky kitapçamy berýärdim. Kitapçada meniň kontakt telefonym we gerek bolan wagtynda habarlaşma teklibim bardy. Telefon jaňlarynyň möçberi meni haýran galdyrdy. «Şu gün biz ikimiz awtobusda gürleşdik…». Mesihilik gurşawynda ulalanlar we bir wagtlar Hudaýa gelip, soňy bilen Ondan daşlaşanlar hem duş gelýärdi. Düşüner ýaly edip Hudaý hakda özlerine gürrüň beren adama hiç haçan duş gelmedikler hem gabat gelýärdi. Ençe adamlar diňe minnetdar diňleýji hökmünde, maňa, özleriniň içini egismek we ýüregini dökmek, betbagtçylyklaryny hem gaýgylaryny aýtmak üçin ýüz tutýardylar.

Şol arada men özümiziň li-rouddaky baptist ýygnagymyzda sadaja gulluga başladym. Ballingdondaky tussaglygym wagtynda doganlarymyz maňa we Sara ägirt uly goldaw beripdiler. Olar meni azatlyga çykanymdan soň hem, söýgi bilen kabul etdiler. Men derrew ýygnak işine başlamak isledim, ýöne Hudaýyň görkezmelerine garaşdym. Azatlyga çykmazymyň öň ýanynda Resullaryň işleri kitabynyň birinji babyndaky bir ýer mende uly täsir galdyrdy. Isa ölümden direlenden soň, şägirtlerine görnende, şägirtler Onuň niýetlerini biljek bolup, Oňa sorag baryny berýärler. Isa bolsa, olara Atasyndan wada berlen zady alýançalar, Iýerusalimde galmaklygy tabşyrdy. Hudaý maňa-da şuny buýurdy — «wada berlen zadyň öz wagtynda bolaryna garaş».

Ruhy çopan Stiwen Hemberi maňa düşünmeklik bilen darady we mydama gowy kabul etdi. Ol ýaşlar bilen işleşip toplan tejribäm hakda bilýärdi, şonuň üçin meniň işjeňligimi ýerli ýetginjekler we ýaşlar missiýasyndaky iş bilen goldady. Ol meni özümiň Hudaýa gelşim baradaky şaýatlyk bilen çykyş etmegim üçin ýygnaga çagyrdy. Men köp zat hakda gürrüň bermek isledim, şonuň üçin öz çykyşymy iki bölege böldüm. Özümiň şaýatlyk wagzym bilen men takmynan ýarym ýyldan soň çykyş etdim. Çykyşlarymyň ikisem, uly üns bilen diňlenildi. Hemmeler meniň çagalyk, ýigitlik we Hudaý bilen ilkinji duşuşygym hakdaky gürrüňlere haýran galdylar. Ol adamlardan az sanlysy kun-fu bilen iş salşyp we zorluga duş bolup görüpdi, ýöne başga zat wajyp — meniň gürrüňlerim diňleýjileriň käbirlerini ömründe birinji gezek Isanyň hakykatdygyna ynandyrypdy. Şol gün meniň üçin uly baýramçylyk bolupdy.

Ýöne has akylyňy haýran ediji garaýyşlar meniň ikinji çykyşymdan soň boldy. Biziň ýygnagymyzdaky adamlaryň aglaba bölegi köp ýyllardan bäri mesihi bolup ýaşap gelýärdiler. Olaryň käbirleri meniň pajygaly ýagdaýdan öň düşen toruma düşüpdirler. Ol adamlar özleriniň Hudaýyň öňündäki ýörişlerinde giň hem tozansyz ýollary gözläpdirler. Olar Isa bolan söýgüsini ýitiripdirler we ýakynlaryna Ol hakda aýtmagy bes edipdirler. Meniň öňümde oturan adamlaryň köpüsi gowy, dogruçyl adamlardylar, men muňa düşünýärin. Olar güýçlerini gaýgyrman, özleriniň ýygnagy üçin zähmet çekipdiler we biri-birini çyn ýürekden söýüpdiler.

— Şeýle-de bolsa, siz, dogrudanam, Hudaýyň erkini ýerine ýetirmek isleýärsiňizmi? Ýa-da siz diňe özüňize we öz güýjüňize daýanyp, meniň giden ýolum bilen gidýärsiňizmi? — diýip, men olardan soradym.

Şu ýerde men resul Pawlusyň Galatýalylara ýazan hatyndaky «…indi men däl-de, mende Mesih ýaşaýar» (Galatýalylar 2:20) — diýen sözlerini aýratyn belledim.

— Men bir zada düşündim — diýip, men öz dostlaryma aýtdym. — Isa özümdäki tekepbir «men» döwülýänçä, mende ýaşap we Özüni görkezip bilmeýär. Tekepbirlik, özüňi söýmeklik mydama özüne aklanma tapýar, şonuň üçin adam hem, öz ýoly bilen gitmegi ýürekden isläp, hakykata garşy çykýar we şahsy şöhratyna teşne bolýar. Hudaýyň öňünde tabyn bolýançaňyz, öz günäňizi boýun alýançaňyz we özüňizi Mesihe doly bagyş edýänçäňiz, Ol hiç haçan siziň durmuşyňyza girmez we Öz erki boýunça sizde hereket etmez. Siz hiç haçan durmuşyň dolulygyny we Ondaky şatlygy tanamarsyňyz, siz diňe egoistik islegleriňiz ýerine ýetende, wagtlaýyn şatlykdan lezzet alarsyňyz — diýdim.

Ýygnakda ümsümlik höküm sürdi. Men özümiň «çöllük» tejribäm hakda gürrüň bermegi dowam etdirdim, sebäbi ýygnakdakylaryň köpüsiniň özüme düşünjekdiklerini, onda-da, örän gowy düşünjekdiklerini bilýärdim. Özüňi terk edilen, ýalňyz we weýrançylygyň gyrasynda duýmak üçin gözenegiň aňyrsynda oturmak gerek däl. Men özüm hakda gürrüň bermek bilen olary ruhlandyryp bildim.

— Käwagt Hudaý Öz çagalaryna çölde ýüzlenýär. Hemme zat ýitirilen ýaly bolup görnende, Onuň çölde özüňi çagyrýan ýuwaşja sesini eşitmek bolýar. Synagdan gorkmaň. Gaýgylar we görgüler gelende, olary özüňiziň Hudaýa bolan imanyňyzy we Oňa tabynlygyňyzy görkezmäniň mümkinçiligi hökmünde kabul ediň. Asuda boluň! Ýatda saklaň, Hudaý sizi söýýär we aladaňyzy edýär. Oňa ynanyň. Ol edýän zadyny bilýändir. Hudaýyň gowy we kämil islegine düşünmek üçin Onuň sesine gulak asyň — diýdim.

Wagzymyň soňunda köpler ýürekden agladylar, menem agladym.

Meniň ýanyma bir garry aýal doganymyz geldi. Onuň ýüzi Isanyň söýgüsi bilen nur saçyp durdy. Ol maňa wagzym üçin minnetdarlyk bildirdi we duýduryş berip:

— Sen çöllükde uzak hem kyn ýoly geçipsiň, ýöne Hudaý seni ol ýere ýene alyp barmaz diýip pikir etme — diýdi.

Men tisginip gitdim. Bu şeýle garaşylmadyk zatdy.

— Berk dur. Oňa ýakyn bol — diýip, ol aýal doganymyz aýtdy.

Muny aýdandan soň, ol gitdi. Men onuň sözlerini öz ýüregimde sakladym. Muny ýatda saklap, men özümi her gün Isanyň ellerine berýärin we Onuň özümdäki zähmetiniň ýaňy başlanýanyny bilýärin.

Ondan soňky birnäçe ýyllaryň dowamynda men öz taryhymy ýygnaklarda, mekdeplerde, garrylar öýlerinde, köçelerde, türmelerde, sport zallarynda we Beýik Britaniýanyň beýleki ýerleriniň köpüsinde gürrüň berdim. Hudaý meniň dogalaryma jogap bermegini we Hoş Habary wagyz etmäge meni ruhlandyrmagyny dowam etdirýär.

Meniň taryhym — bu adamlaryň hemmesi üçin Hudaý we Onuň ykbalyň zaýalan adamyna şypa berýändigi, günäkäri bagyşlaýandygy, täze durmuş üçin täzeden dünýä inderýändigi, şatlykdan we geljege bolan umytdan doldurýandygy hakdaky şaýatlykdyr.

Sözsoňy

(awtorlar hakda)

2003-nji ýylda Toni Entoni meşhur adamlaryň kömegi bilen «Awanti» atly jogapkärçiligi çäklendirilen jemgyýeti döretdi. «Avanti» italýan dilinden terjime edilende, «gitmek, ädim ätmek» diýmegi aňladýar, şonuň üçin bu guramanyň ady Isa Mesihiň Beýik tabşyrygyna syrygýar.

Şonuň üçin, gidiň-de, bütin milletleri şägirt ediň, olary Ata, Ogul we Mukaddes Ruhuň ady bilen çokundyryň. Size tabşyran ähli zatlarymy berjaý etmegi olara öwrediň. Men dünýäniň soňuna çenli siziň bilen bolaryn. Omyn.

Matta 28:19–20

«Awanti» missiýasy ýerli ýygnaklar bilen baglanyşyklykda işlemek, olara Isa Mesih baradaky Hoş Habary ýaýratmaga kömek etmek üçin döredildi.

2004-nji ýylyň başlarynda Toni özüni Hoş Habary ýaýratma işine bagyş etdi. Ol häzir diňe missionerçilik bilen meşgullanýar. Ol mekdeplerde, maýyplar öýlerinde, türmelerde, kinoteatrlarda we ýöne bir köçelerde wagyz edýär. Ol öz ýurdunda-da, daşary ýurtlarda-da, özi hakda gürrüň berýär we Hoş Habaryň nuruny paýlaýar. Ol imandaşlaryndan ybarat bolan wepaly hem tejribeli toparyň kömegi bilen ýaşlar ýygnanyşyklaryny, maşgala baýramçylyklaryny, kiçiden başlap, uly göwrümli missionerçilik çäreleriniň dürli görnüşlerini geçirýär. «Awanti» missiýasy ýerli ýygnaklara aýratyn ähmiýet berýär, sebäbi olaryň kömegi bilen ýakynlaryňa we daşkylara gaýragoýulmasyz wagyz etmäge, esasy zat hem, esasly, ýerlikli, aktual wagyz etmäge kömek edýär. Toni Entoniniň topary geljekki hoşhabarçylary okatmakda we taýýarlamakda, Hoş Habary ýaýratmagyň usullarynda we ähli derejelere niýetlenilen Mukaddes Kitap kurslarynda ünsi jemläp, ýygnagyň ösmegine we giňelmegine ruhlandyrýar.

Toni Ballingdondaky türmäniň köp tussaglaryna (şol sanda bu kitapda ady tutulan, bu türmede entegem, oturan adamlara), şeýle hem, Beýik Britaniýanyň beýleki türmelerindäki tussaglara goldaw bermegini dowam etdirip ýör.

Toni bilen Sara öňküleri ýaly, Esseksde ýaşap ýörler. Indi olaryň iki ogly, Etan bilen Ýakup bar.

Anžela Littl edebi zähmet bilen meşgullanyp gazanç edýär. Geçmişde «premier» žurnalynyň redaktory bolan Anžela «Authentic Media» we «Hodder & Stoughton» neşirýatlarynda çap edilen kitaplaryň ýazylmagyna gatnaşdy. Häzir ol adamsy Fil we ogly Semýuel bilen Northemptonşirde ýaşaýar.

← [1] Şirewo (jargon) — adatça hünärmentçilik önümi bolan neşäni sanjym edip damardan goýbermek . — Bu ýerde we mundan beýläk çykytlaryň hemmesi terjimeçiniň belligi bolýar

← [2] Öz filosofiýasy bolan hytaý öýünde biziň adaty manydaky düşünýän diwarymyz bolmaýar. Diňe diwarlar üçin daýançlary goýýarlar, olaryň aralarynda bolsa, göçme tuty we ekran goýýarlar.

← [3] Hytaýyň Guançžou şäheriniň Ýewropada ulanylýan ady.

← [4] Daosizm — gadymy hytaý filosofiýasynyň esasy ugurlarynyň biri, şeýle hem, esasy kanonik düzme hökmündäki «Lao — szy» düşündirişli hytaý dini. Bu dini taglymatyň esasynda on sany gowy işiň, tabşyryklary ýerine ýetirmäniň üsti bilen ebedi gaty gözlemeklik dur. Daosizme eýerijileriň esasy maksady özboluşly berhiziň we dürli fiziki maşklaryň kömegi bilen uzak ömür sürmeklige ýetmekdir.

← [5] Meditasiýa — pikirleniş, ünsüňi bir ýere jemlemekligi, öz içiňe girmek. Meditasiýa wagtynda, pikiriňi belli bir yzygiderlilikde jemlemäniň kömegi bilen içki rahatlyk ýagdaýyna ýetilýär. Munda töwerekdäki hakykatyň ýoýulmadyk kabul edilmesi we teniň ruh bilen bir bitewilikde birikmesi mümkin bolýar.

← [6] Majong — hytaý dominosy.

← [7] 1644-nji ýylda mançžur Sin dinastiýasynyň göçüp-gonup ýören adamlary Hytaýy basyp alýarlar-da, öz söweş sungaty bilen meşhur bolan Şaolin monastyryny weýran edýärler. Şonda diňe azyk almak üçin giden üç monah diri galýar. Yzlaryna gaýdyp gelende, bu üçler diňe alawlap duran harabaçylygy we ýoldaşlarynyň peýkam geçen jesetlerini görýärler. Şu üç monah hem, mançžur basybalyjylary bilen söweşmek üçin ilkinji «Triadany» — «Adalatyň hatyrasynaÝeriň, Adamyň we Gögüň Birleşmesini» esaslandyrýarlar. Monahlar dünýäden ötenden soň, olaryň yzyna eýerijiler demir düzgün, gürrüňsiz tabynlyk we islendik buýrugy ýerine ýetirmäge taýýar bolan tarapdarlar bilen berkidilen gurama ýolbaşçylyk etmegi öz ellerine alýarlar. Şeýle-de bolsa, «Triadanyň» täze liderleri partizançylyk urşunyň deregine gul satmaklyga, garakçylyga, altyny gizlin gazyp almaklyga we rekete ýüz urup başlaýarlar-da, muny jemgyýetden alynýan malie sertişdeleriniň mançžurlar bilen göreşmek üçin ýeterlik däldigi bilen esaslandyrýarlar. Şol wagtdan başlap, «Triada» mafiýa bolup galýar. HHR zalym abraýly hökümetine 50 ýylyň dowamynda mafiýanyň kuwwatyny hatda çalaja yrandyrmak hem başartmady.

← [8] Hudaýa çokunyjy — wagşy mör-möjek. Olaryň öňki jübüt aýagy güýçli tikenler bilen ýaraglanyp, awuny basyp almaklyga niýetlenipdir. Bu mör-möjegiň kellesi örän çalt hereket ediji bolup, bellän pidasynyň hereketlerini synlamaga oňa kömek edýär. Hudaýa çokunyjylar öňki aýaklaryny galdyryp, öz awuny garawullap durýar (şu «doga ediş» pozadan hem, olaryň atlary gelip çykypdyr).

← [9] Milli front — Beýik Britaniýanyň ekstremist faşist partiýasy. Geçen asyryň 70-80-nji ýyllarynda bu partiýanyň köçede eden zorluklarynyň pidalary Afrikadan we Aziýadan gelip çykan adamlar bolupdy.

← [10] Bu ýerde — maşgalada ýaşaýan (ýa-da gelip seredýän) daşary ýurtly aýal. Ol ýaşaýan jaýy we iýmiti üçin öý işlerine seredýär, çaga gözegçilik edýär we oňa öz dilini öwredýär. Şunuň ýaly kömekçiniň hyzmatyndan diňe gurply maşgalalar peýdalanýar.

← [11] Gurklar — Nepalyň merkezi we günorta-demirgazyk etraplarynda ýaşaýan milletleriň şertli ady, şeýle hem, şu milletleriň britan we hindi goşunlarynda gulluk edýän wekilleri.

← [12] Dim-sim — hytaýlylaryň börege meňzeş nahary.

← [13] Psihologik manipulirlemede nusgawy usul, örän täsirli, şonuň üçin hem diňe poliseýleriň işinde däl, başga işlerde hem ýygy-ýygydan ulanylýar.

← [14] Iki sany sary çyzyk bu ýerde saklanmagyň we ulagy goýmagyň gadagandygyny aňladýar.

← [15] Paddington — Londonyň günbatar bölegindäki bir etrapça.

← [16] Taýmşer — gozganmaýan obýekti belli bir möhletiň dowamynda, adatça, ýylda birnäçe hepdäniň dowamynda, ulanma hukugy.

← [17] Jon Bull — iňlisleriň lakamy.

← [18] Jordi — Nortumberlend graflygynyň ýaşaýjysy ýa-da şol ýerde doglan adam (George adynyň demirgazyk iňlisçe dilinde aýdylyşy boýunça).

← [19] PAEG — Palestinany azat ediş Guramasy.

← [20] Mossad — Ysraýylyň gizlin içalylyk gullugy.

← [21] EOKA — (grekçeden gysgaldylan. Ethnike Organosis Kyprion Agoniston) Kipriň Gresiýa haýal etmän birikdirilmegi ugrunda çykyş edýän kiprli grekleriň harby-syýasy guramasy (enozis). Ol 1951-nji ýylda Kiprde iňlis hökümdarlygyna garşy göreşmek üçin döredildi. Aslynda EOKA-ny düzýän ownuk ýaragly toparlar terrorçylykly aksiýalary Kiprdäki iňlis harby gullukçylaryna garşy däl-de, demokratik guramalaryň zähmetkeş halkynyň Progressiw partiýasynyň işjeňlerine garşy etdiler. Kipr Respublikasy yglan edileninden soň, EOKA-nyň toparlary (ýagny EOKA — 2) 1974-nji ýylda döwlete garşy pitnä gatnaşdylar. Munuň netijesinde türk goşunlary Kipre getirildi, kiprli grekler bilen türk kiprlileriň arasyndaky gatnaşyklar ýitileşdi, Kipr respublikasynyň döwlet özbaşdaklygy gowşady.

← [22] «Deýri kuin» — ABŞ-da, Kanada-da we beýleki ýurtlarda 6 müňden gowrak garbanyşhanany öz içine alýan tiz iýmitlenilýän garbanyşhanalar zynjyry. Olar gamburgerleri we desertleri satmak bilen ýöriteleşdirilen.

← [23] Ömürlik tussaglyk — aýratyn agyr jenaýat ýa-da edilen jenaýatlar toplumy üçin sud tarapyndan bellenilýär. Ol ölüm jezasynyň alternatiw hökmünde ulanylýar. Şeýle-de bolsa, belli bir möhleti oturan tussagyň özüni göreldeli alyp barmagy şertli möhletinden öň azatlyga çykarylmanyň esasy bolup biler.

← [24] Patni — Londonyň günortasyndaky şäherýaka ýeri.

← [25] Britaniýadaky nemes emigrantlarynyň Bitewi doganlyk baptist ýygnagyndan çykan şahalarynyň biri.

← [26] Kýu-Gardenz — Londonyň günbatar bölegindäki ullakan botaniki bag. Ol 1759-njy ýylda esaslandyrylandy.

← [27] Malagas — teke, beçebaz (erkekçil)

← [28] Interpol — jenaýaty agratyş polisiýasynyň 1923-nji ýylda döredilen halkara guramasy.

← [29] Ulanylan zatlary satýan we satuwdan düşen puly haýyr-sahawat maksady üçin berýän dükan.

← [30] Rubeus Hagrid — iňlis ýazyjysy J. K. Roulingiň Garri Potter baradaky romanlar toplumynyň gahrymany, magiki jandarlara seredýän mugallym we jadygöýlük hem «Hogwarts» jadylygynyň tokaýçysy.