Klayv Steyplz Lyuis

ODDIY MASIHIYLIK

© Lewis C.S. Mere Christianity. L., 1943

MUNDARIJA

So‘zboshi

1-kitob. Yaxshilik va yomonlik olamni tushunish kaliti sifatida

1.01. Inson tabiati qonuni

1.02. Ba’zi e’tirozlar

1.03. Qonunning haqiqiyligi

1.04. Qonun ortida nima yashiringan?

1.05. Bizda tashvishlanish uchun asos bor

2-kitob. Masihiylar nimaga ishonishadi?

2.01. Xudo haqida qarama-qarshi tushunchalar

2.02. Bostirib kirish

2.03. Hayratomuz muqobillik

2.04. Mukammal tavba qiluvchi

2.05. Amaliy xulosa

3-kitob. Masihiycha xulq-atvor

3.01. Axloqning uch qismi

3.02. Asosiy fazilatlar

3.03. Xulq-atvorning ijtimoiy me’yorlari

3.04. Axloq va psixoanaliz

3.05. Jins sohasidagi axloq

3.06. Masihiycha nikoh

3.07. Kechirish

3.08. Eng katta gunoh

3.09. Sevgi

3.10. Umid

3.11. Ishonch

3.12. Ishonch (davomi)

4-kitob. Shaxsiyat sarhadlaridan tashqarida yoki Uch Birlik ta’limotidagi dastlabki qadamlar

4.01. Yaratish tug‘ishni anglatmaydi

4.02. Xudo uch qiyofada

4.03. Zamon va zamondan tashqarida

4.04. Foydali infeksiya

4.05. Qaysar qalayi askarlar

4.06. Ikki eslatma

4.07. Tasavvur

4.08. Masihiy bo‘lish osonmi?

4.09. Bu qanchaga tushadi

4.10. Yaxshi odamlar yoki yangi bashariyat

4.11. Yangi odamlar

SO‘ZBOSHI

Ushbu kitobda so‘z yuritilgan gaplar bir qator radoeshittirishlar uchun material bo‘lib xizmat qildi, keyinchalik esa “Radio suhbatlar” (1942), “Masihiycha xulq-atvor” (1943) va “Shaxsiyat sarhadlaridan tashqarida” (1944) deb nomlangan uchta alohida qismlarda chop etildi. Bosma variantda men mikrofonga aytilganlariga bir necha qo‘shimchalar qildim, lekin qolganlarida matnni o‘zgarishlarsiz qoldirdim. Radiodagi suhbat, menimcha, o‘qib eshittirilgan ocherkdek yangramasligi kerak, u aynan samimiylikka to‘lgan suhbat bo‘lishi zarur. Shuning uchun men suhbatlarimda odatda gaplashganimda qo‘llaydigan barcha qisqartmalar va suhbatlashish jumlalaridan foydalandim. Bosma variantda men bu qisqartmalar va suhbat iboralarini tikladim. Radiodagi suhbatda men u yoki bu so‘zning ahamiyatini ovozim ohangi bilan ta’kidlagan barcha o‘rinlarni bosma nashrda kursiv harflar bilan ajratib chiqdim. Hozir bu og‘zaki nutq bilan yozma san’atning noxush birikishi borasida men yo‘l qo‘ygan xato, deb hisoblashga moyilman. So‘zlab beruvchi ma’lum o‘rinlarni ta’kidlash va ajratib ko‘rsatish uchun o‘z ovozining ohangidan foydalanishi zarur, chunki suhbat janrining o‘zi shuni talab qiladi, ammo yozuvchi xuddi shu maqsadlarda kursiv harflardan foydalanmasligi kerak. U boshqa, o‘z vositalariga ega bo‘lib, asosiy so‘zlarni ajratib ko‘rsatish uchun shu vositalardan foydalanishi shart.

Bu nashrda men qisqartmalarni olib tashladim va shu kursivlar uchragan gaplarni qayta ishlab, hamma kursivlarni almashtirib chiqdim, bunda radiosuhbatlarga xos bo‘lgan o‘sha “tanish” va oddiy ohangga zarar yetkazmadim, deb umid qilaman. Qayerdadir men qo‘shimcha kiritdim yoki ba’zi joylarni o‘chirib tashladim; bunda men dastlabki variant, aniqlashimcha, boshqalar tomonidan noo‘rin tushunilganidan kelib chiqdim, o‘zim ham suhbat mavzusini o‘n yil oldingidan ko‘ra, endi yaxshiroq tushuna boshlagandekman, go‘yo.

O‘quvchilarni ogohlantirib qo‘ymoqchimanki, men ikki masihiy “mazhablari” o‘rtasida ikkilanayotganlarga hech qanday yordam taklif qilmayman. Siz mendan kim bo‘lishingiz: anglikan jamoati yoki metodistlik jamoati tarafdori, presviterian yoki Rim katolik jamoati a’zosi bo‘lishingiz kerakligi borasida maslahat ololmaysiz. Bu masalani men ataylab nazardan qochirdim (hatto yuqorida keltirilgan ro‘yxatni ham shunchaki alifbo tarzida berdim). Men o‘z nuqtai nazarimni sir tutmayman. Men Angliya jamoatining mutlaqo oddiy a’zosiman, o‘ta “martabali” ham, o‘ta “past tabaqali” ham emasman va umuman, nima bo‘lishidan qat’iy nazar, har qanday narsada ham haddan ortiq emasman. Bu kitobda kimnidir o‘zimning nuqtai nazarimga jalb qilmoqchi emasman.

Masihiy bo‘lgan paytimdan boshlaboq, imonga kelmagan yaqinlarimga ko‘rsatishim mumkin bo‘lgan eng yaxshi, ehtimol yagona bo‘lgan xizmatim, bu barcha zamonlarda deyarli hamma masihiylar uchun umumiy va yagona bo‘lgan imonni tushuntirish va himoya qilish deb hamisha hisoblab kelganman. Shu dunyoqarash bilan o‘lishim uchun sabablarim yetarlicha.

Avvalambor, masihiylarni (har xil mazhablarga) ajratib qo‘yadigan masalalar ko‘pincha yuqori diniy ta’limot yoki hatto jamoat tarixining alohida muammolariga taalluqli bo‘lib, bu masalalarni professional mutaxassislar ko‘rib chiqishi uchun qoldirish lozim. Bunday tubsizlikda mening nafasim qaytgan bo‘lardi va boshqalarga yordam berishdan ko‘ra, ko‘proq o‘zim yordamga muhtoj bo‘lib qolardim.

Ikkinchidan, menimcha, bu bahsli masalalar bo‘yicha tortishuvlar masihiylik oilasiga begona odamni jalb qilishi dargumonligini tan olishimiz kerak. Bu masalalarni yozma yoki og‘zaki muhokama qilar ekanmiz, biz uni o‘zimizga jalb qilishdan ko‘ra, ko‘proq masihiy jamoatidan qo‘rqitib qo‘yamiz. Dunyoqarashlardagi bizning kelishmovchiliklarimizni bir Xudo borligi va Iso Masih Uning yagona O‘g‘li ekanligiga imon keltirib bo‘lganlarning ishtirokidagina muhokama qilishimiz lozim.

Nihoyat, menda bu bahsli masalalarni muhokama qilishga, masihiylikning yoki Bakster aytganidek, “oddiy” masihiylikning mohiyatini himoya qilishga qaraganda, ko‘proq iste’dodli mualliflar jalb qilingan, degan taassurot paydo bo‘ldi. O‘zim eng ko‘p muvaffaqiyat bilan xizmat qila olishim mumkin, deb hisoblagan soham, shunday xizmatga ko‘proq muhtoj ekan. Tabiiyki, men aynan shu yoqqa yo‘l oldim.

Eslashimcha, mening vajlarim va mayllarim aynan shunga yo‘nalgandi va odamlar ba’zi bahsli masalalarda mening sukutimdan uzoqni ko‘zlab xulosa chiqarmasalar, xursand bo‘lardim.

Misol uchun, bunday sukut saqlash, umuman, mening payt poylayotganimni anglatmaydi. Garchi, ba’zan bu aynan shunday bo‘lsada. Masihiylarda ba’zan, menimcha, javobi yo‘q savollar paydo bo‘lib turadi. Ko‘rinishidan, men hech qachon javobini ololmaydigan savollar ham uchraydi: hatto men bu savollarni eng qulay ko‘rinishda bersam ham, bir gal, boshqa bir buyuk savol beruvchi olgan javobni olishim mumkin: "Buning senga nima keragi bor? Ortimdan yur!". Biroq men mutlaqo aniq nuqtai nazarga ega bo‘lgan boshqa savollar ham bor bo‘lsada, bu savollar bo‘yicha ham sukut saqlayapman. Chunki men “mening dinim” deb atashim mumkin bo‘lgan nimanidir bayon qilish maqsadida emas, balki masihiylikning mohiyatini tushuntirish uchun yozayapman, bu mohiyat shundan iboratki, u men tug‘ilgunimcha qanday holatda bo‘lsa, shunday turibdi va u menga yoqish-yoqmasligiga bog‘liq emas.

Ba’zi odamlar men Xudoning marhamatiga sazovor bo‘lgan Bibi Maryam haqida, faqat Bokira homilador bo‘lgani va Masihning tug‘ilishi bilan bog‘liq narsani gapirganim dalilidan asossiz xulosalar chiqarishadi. Ammo buning sababi ayon. Agar men sal ko‘proq gapirsam, bu meni darhol o‘ta ziddiyatli qarashlar sohasiga olib kirgan bo‘lardi. Shu bilan birga, nasronyilikdagi boshqa hech bir bahsli masala ushbu masala kabi o‘ta nozik yondashuvga muhtoj emas. Rim katolik jamoati bu masaladagi o‘z tasavvurlarini nafaqat barcha samimiy diniy e’tqodlarga xos bo‘lgan shiddat bilan himoya qiladi, balki (tabiiyki) shunday qizg‘in himoya qiladiki, bunda odam o‘z onasi yoki sevgilisini unga tahdid solayotgan xavfdan himoya qilgandagi kabi ritsarlik tuyg‘usi namoyon bo‘ladi. Ularga johil va hatto bid’atchi bo‘lib ko‘rinmaslik uchun, ularning fikriga qo‘shilmaslik juda ham mushkul. Aksincha, protestantlarning shu masaladagi qarama-qarshi e’tiqodlari ildizi monetizm asoslariga borib taqaladigan tuyg‘ulardan kelib chiqadi. Radikal protestantlarga Yaratuvchi va yaraluvchi o‘rtasidagi (qanchalik muqaddas bo‘lmasin) farqning o‘zi xavf ostiga qo‘yilgandek bo‘lib ko‘rinadi; shunday qilib, ko‘pxudolilik qayta tug‘iladigandek. Biroq ularning nazdida bid’atchidan ham ko‘ra yomonroq, ya’ni aynan majusiy bo‘lib qolmaslik uchun, ularning fikriga qo‘shilmaslik ham juda qiyin. Toki masihiylikning mohiyati haqidagi kitobni halok qiladigan biror mavzu bo‘lsa, toki Bibi Maryamning o‘g‘li Xudo ekanligiga hali ham ishonmaganlar uchun o‘qishga mutlaqo befoyda kitob ekanligiga olib keladigan biror mavzu bo‘lsa, bu aynan shu mavzudir.

G‘alati vaziyat paydo bo‘ladi: bu masalalarda mening sukut saqlashimdan siz hatto ularni muhim deb hisoblashim yoki hisoblamasligim haqida xulosa ham chiqara olmaysiz. Gap shundaki, ularning muhimligi haqidagi savolning o‘ziyoq bahsli masalalarga kiradi. Masihiylarning fikrlari turlicha bo‘ladigan bandlardan biri, ularning qarama-qarshiligi muhimmi, degan gapdadir. Turli mazhablardagi ikki masihiy bahslasha boshlaganida, ko‘pincha, qoida tariqasida, ulardan biri so‘raydi: bu masala shunchalik ham muhimmi?; bunga boshqasi javob beradi: "Muhimmi? Albatta, bu eng muhim ahamiyatga ega!"

Buning hammasi men qanday turdagi kitob yozishga uringanimni tushuntirish uchun aytildi, umuman, o‘zimning maslaklarimni yashirish yoki ular uchun javobgarlikdan qochish uchun emas. Aytib o‘tganimdek men ularni sir saqlamayman. Tobi tog‘aning iborasi bilan aytganda: "Ular ibodatlar to‘plamida yozib qo‘yilgan".

Xavf shunda ediki, masihiylik niqobi ostida men faqat anglikan jamoatiga yoki (bundan ham yomonrog‘i) o‘zimga xos bo‘lgan narsalarnigina bayon qilishim mumkin edi. Bunga yo‘l qo‘ymaslik uchun, men bu yerda ikkinchi kitob bo‘lgan narsaning dastlabki variantini to‘rt nafar turli ruhoniyga (anglikan, metodist, presviterian va Rim katolik jamoati) yuborib, ulardan tanqidiy taqriz so‘radim. Metodist meni imon haqida yetarlicha so‘zlamagan, katolik esa gunohni yuvishni tushuntiradigan nazariyalarning kam ahamiyatliligi to‘g‘risidagi masalada ancha uzoqqa ketib qolgan, degan qarorga keldi. Qolgan narsalarda biz beshovimiz bir-birimizning fikrimizga rozi bo‘ldik. Boshqa kitoblarimni men bunday tekshiruvdan o‘tkazmadim, chunki ular masihiylar o‘rtasida qarama-qarshi fikrlarni keltirib chiqarganida ham, bu turli mazhablar orasidagi emas, balki alohida shaxslar va maktablar o‘rtasidagi qarama-qarshilik bo‘lardi.

Bu tanqidiy sharhlar yoki o‘zim olgan ko‘plab xatlarga ko‘ra xulosa qilishim mumkinki, boshqa jihatlarda qanchalik xato bo‘lsa ham, hech bo‘lmaganda bir narsada, ya’ni umum e’tirof etgan masihiylik haqida tushuncha berishda muvaffaqiyat qozondi. Shunday qilib, bu kitob, ehtimol, agar biz barcha bahsli masalalarni bir chetga surib qo‘ysak, bizga faqat mavhum va qon to‘kmay erishiladigan Muqaddas Masihiy E’tiqodi qoladi, degan nuqtai nazarni yengishda ma’lum yordam beradi. Aslida Muqaddas Masihiylik E’tiqodi qandaydir ijobiy narsagina emas, balki boshqa barcha masihiy bo‘lmagan diniy e’tiqodlardan hatto masihiylik ichidagi eng jiddiy bo‘linish hollari bilan taqqoslab bo‘lmaydigan tubsizlik orqali ajratib qo‘yilgan uzil-kesillik hamdir. Agar men birlashish ishiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri yordam bera olmagan bo‘lsam ham, nima uchun biz birlashishimiz kerakligini aniq ko‘rsatib bera oldim, degan umiddaman. To‘g‘ri, men jamoatlarning ishonchi komil a’zolarining o‘z e’tiqodlarimdan farq qiladigan diniy sabrsizligiga tez-tez duch kelavermadim. Dushmanlik asosan ham anglikan jamoati, ham boshqa mazhablarning oraliq guruhlariga mansub bo‘lgan odamlardan, ya’ni qanday bo‘lishidan qat’iy nazar, biror jamoatning fikri bilan unchalik hisoblashib o‘tirmaydigan odamlardan kelib chiqadi. Bu holat menga taskin bo‘lib tuyuldi. Chunki har bir jamoatning asl farzandlari jamlangan markazlari bir-biriga ta’limot bo‘yicha bo‘lmasa ham, ruhan chin yaqindirlar. Bu esa har bir jamoatning markazida fikrlardagi ziddiyatlarga, temperamentdagi farqlarga, o‘zaro ta’qiblar haqidagi xotiralarga qaramay, nimadir yoki aynan bir ovozda gapirayotgan Kimdir turganidan dalolat beradi.

Bu mening ta’limot borasidagi sukutlarimga taalluqli bo‘lgan narsalarning hammasi. Axloq masalalari haqida so‘z boradigan uchinchi kitobda ham men ba’zi holatlar bo‘yicha sukut saqlaganman, lekin bu boshqa sababga ko‘ra. Hali birinchi jahon urushi vaqtida oddiy askar bo‘lib xizmat qilib yurganimdayoq, shtablarning xavfsiz joylarida o‘tirib olib, front chizig‘idagilar uchun chaqiriqlar va ko‘rsatmalar chiqarayotgan odamlarni yoqtirmay qolgandim. Natijada men o‘zim duch kelmagan vasavasalar haqida ko‘p gapirishga moyil emasman. Menimcha, barcha gunohlar vasvasasiga birday berilgan odam bo‘lmasa kerak. Shunday holat ro‘y berganki, odamlardan o‘yinchilar yasaydigan o‘sha turtki mening yaratilishimda vujudimga solinmagan; shunisiga shubha yo‘qki, buning uchun men o‘zimda bshqa ijobiy turtkilar ham yo‘qligi bilan to‘lov to‘layapman, bu turtkilar bo‘rttirib yoki buzib ko‘rsatilishi orqali odamni qimor o‘yini yo‘liga itargan bo‘lardi. Shu bois, men o‘zimni qaysi qimor o‘yinini o‘ynasa bo‘ladi, qaysisini o‘ynamaslik kerak degan maslahat berish borasida bilimdon deb hisoblay olmayman: agar yo‘l qo‘yish mumkin bo‘lgan qimor o‘yinlari umuman mavjud bo‘lsa ham, bu haqda shunchaki mening xabarim yo‘q. Shuningdek, men homiladan saqlanish vositalari to‘g‘risidagi masalani ham chetlab o‘tdim. Men ayol emasman, hatto uylanmaganman va ruhoniy ham emasman. Shuning uchun men o‘zim xoli bo‘lgan og‘riq, xavf va sarflar bilan bog‘liq masalada qat’iy nuqtai nazarda bo‘lishga haqli emasman, deb hisoblayman; bundan tashqari, meni bunga majbur qiladigan cho‘ponlik lavozimiga ega emasman.

Chuqurroq e’tirozlar ham bo‘lishi mumkin, ular mening masihiylik so‘zini tushunishim borasida bildirilgan edi, men bu so‘z bilan masihiylikning umum e’tirof etgan aqidalari tarafdori bo‘lgan odamni nazarda tutaman. Odamlar menga savol berishadi: "Kimsiz o‘zi, kim masihiy, kim masihiy emasligini belgilaydigan?" Yoki: "Bu aqidalarga ishona olmaydigan ko‘plab odamlar shu aqidalarga ishonadiganlardan ko‘ra ko‘proq chin masihiy, Masihning ruhiga yaqinroq bo‘lishlari mumkin emasmi?" Bu e’tiroz qaysidir ma’noda juda to‘g‘ri, juda rahmdil, juda ruhiy, juda tuyg‘un. Biroq barcha foydali xususiyatlarga ega bo‘lgani holda, u befoydadir. Biz tilshunoslik kategoriyalarini jazosiz qo‘llayveraolmaymiz, chunki muxoliflarimiz bizdan shuni kutib turibdi. Men buni boshqa ancha ahamiyatsiz so‘zni qo‘llash misolida tushuntirib berishga harakat qilaman.

"Jentlmen" so‘zi dastlab o‘z gerbi va yer mulkiga ega bo‘lgan aniq bir odamni anglatardi. Siz biror kishini jentlmen deb ataganingizda, unga xushomad qilgan emas, balki dalilni qayd etgan bo‘lardingiz. Agar birov haqida u jentlmen deb aytsangiz, bu haqorat emas, shunchaki axborot bo‘lardi. O‘sha davrlarda, misol uchun Jon yolg‘onchi va jentlmen deyish qarama-qarshi ma’no bermasdi; hech bo‘lmaganda, bu bugungi kunda biz agar Jeyms ahmoq va fan magistri deb aytganimiz kabi ancha ziddiyatli eshitilmasdi. Lekin keyin shunchalik aniq, yaxshi niyatda, shunchalik chuqur tushunib va sezgirlik bilan (shunga qaramay, ularning so‘zlari foydali axborotga ega emasdi) aytgan odamlar paydo bo‘ldi: "Axir, jentlmen uchun uning gerbi va uning yeri muhim emas, balki u o‘zini qanday tutishi muhim. Albatta, asl jentlmen o‘zini jentlmenga munosib tutadigan odamdir, shunday emasmi? Demak Jonga qaraganda, Edvard ko‘proq jentlmendir". Bunday deganlar yaxshi niyatni ko‘zlashgandi. O‘z gerbiga ega bo‘lgandan ko‘ra, halol, xushmuomala va jasur bo‘lish ancha yaxshiroq. Lekin bu aynan bir narsa emas. Bundan ham yomoni hamma ham bu fikrga qo‘shilishni istayvermaydi. Chunki ”jentlmen” so‘zi bu yangi, olijanob ma’noda odam haqidagi axborot bo‘lishdan to‘xtaydi va shunchaki o‘sha odamga maqtovga aylanib qoladi: biror odamni jentlmen emas, deyish uni haqorat qilish demakdir. So‘z ifodalash vositasi bo‘lmay qolganida, u endi haqiqiy axborot manbasi bo‘lmay qoladi: so‘z faqat so‘zlovchining munosabatidan guvohlik beradi. ("Yaxshi" taom faqat u shuni aytayotgan odamga yoqishini anlatadi.) “Ulug‘vorlik” kasb etgan hamda o‘zining avvalgi aniq va ob’ektiv ma’nosidan “tozalangan” "jentlmen" so‘zi uni so‘zlayotgan odamga kim haqida so‘z borayotgan bo‘lsa, o‘sha odam yoqishidan ko‘ra ko‘proq narsani anglatadi. Natijada "jentlmen" so‘zi foydasiz so‘zga aylanib qoldi. Shusiz ham bizda ma’qullashni ifodalaydigan so‘zlar ko‘p edi, shu bois, bu maqsadda biz unga muhtoj emasdik: boshqa tomondan, agar kimdir (misol uchun, tarixiy ishda) bu so‘zdan uning eski ma’nosida foydalanishni istasa, izohlardan foydalanmay turib, buni amalga oshira olmaydi, chunki bu so‘z endi o‘zining dastlabki ma’nosida ishlatish uchun yaramaydi.

Shunday ekan, bir kun kelib, odamlarga “masihiy” so‘zini ulug‘lash yoki fazilatini oshirirshga yoxud ularning gapiga qaraganda, chuqurroq ma’no kasb ettirishga imkon bersak, bu so‘z ham tez orada o‘z ma’nosini yo‘qotadi. Birinchidan, masihiylarning o‘zi bu so‘zni birorta ham odamga nisbatan ishlata olmay qoladi. Bu so‘zning eng chuqur ma’nosida kim Masihga yaqin ekanligi yoki emasligini biz hal qila olmaymiz. Biz odamlar qalbidagi kechinmalarni o‘qiy olmaymiz. Biz hukm chiqara olmaymiz, hukm chiqarish bizga taqiqlangan. Masihiy so‘zining tub ma’nosida qaysidir odam masihiy ekanligi yoki emasligini ta’kidlash biz tomonimizdan qilingan xavfli bir havaskorlik bo‘lib qolgan bo‘lardi. Lekin shunisi ayonki, biz foydalana olmaydigan so‘z foydasiz bo‘lib qoladi. Imonga kelmaganlar borasida aytganda esa, ular, shubhasiz, bu so‘zni uning “takomillashgan” ma’osida qo‘llashga tayyor turishadi. Ularning nutqida bu so‘z shunchaki maqtovga aylanib qoladi. Kimnidir masihiy deb atar ekan, ular u yaxshi odam ekanligini nazarda tutishadi, xolos. Lekin bu so‘zni shunday qo‘llash tilni boyitmaydi, chunki bizda allaqachondan beri “yaxshi” so‘zi mavjud. Bu orada “masihiy” so‘zi o‘zi hozir xizmat qilayotgan haqiqatan ham foydali bo‘lgan maqsadda ishlatish uchun yaroqsiz bo‘lib qoladi.

Shu tariqa biz bu so‘zning dastlabki, aniq ma’nosiga amal qilishimiz zarur. Ilk bor Antioxiyadagi “shogirdlar”, ya’ni havoriylarning ta’limotini qabul qilganlar masihiylar deb atalgan (Hav. 11, 26). Shubhasiz, bu ta’limotdan o‘zi uchun eng ko‘p foyda ola bilganlar shunday atalgan. Albatta, bu nom havoriylarning ta’limotini qabul qilish-qilmaslik borasida ikkilanganlarga joriy etilmagan, balki yuksak ruhiy ma’noda “Masihning ruhiga ancha yaqin” bo‘lganlarga tatbiq etilgan. Bu marhamat yoki axloq masalasi emas. Bu shunchaki so‘zni gap nima haqida borayotganini hammaga tushunarli bo‘lishi uchun ishlatish masalasi, xolos. Agar masihiylik ta’limotini qabul qilgan odam shunga nomunosib turmush kechirsa, u masihiy emas degandan ko‘ra, uni yomon masihiy deb atash to‘g‘riroq bo‘ladi.

Biror o‘quvchining xayoliga xuddi bu yerda masihiylikning “mohiyati” mavjud masihiylik jamoatlarining aqidalariga qandaydir muqobil sifatida taklif qilinayapti degandek fikr kelmaydi, deb umid qilaman. Go‘yoki kimdir uni kongregatsionalizm yoki yunon pravoslav jamoati yoki boshqa har qandayining ta’limotidan ustun ko‘radigandek bo‘lmasin. Ko‘proq masihiylikning “mohiyati”ni eshiklari bir necha xonalarga ochiladigan zalga qiyoslash mumkin. Agar biror kishini bu zalga olib kirishga erisha olsam, maqsadimga yetgan bo‘laman. Lekin yoqib qo‘yilgan kaminlar, stullar va taom zalda emas, balki xonalardadir. Bu zal yashash joyi emas, balki u yoki bu eshikdan kirish mumkin bo‘lgan kutish joyidir. Hatto xonalardan eng yomoni ham (qanday bo‘lishidan qat’iy nazar) yashash uchun ko‘proq mos keladi. Deyarli ishonch bilan o‘zlari taqillatishi lozim bo‘lgan eshikni darhol tanlab oladigan boshqalarga qaraganda, ba’zi odamlar bu zalda ko‘proq qolish o‘zlari uchun foydaliroq ekanligini to‘g‘ri his qilishadi. Bunday farq nimadan kelib chiqishini bilmaymanu, lekin Xudo hech kimni bu zalda o‘sha odamning manfaatlari talab qilganidan ortiq ushlab turmasligiga ishonchim komil. Nihoyat o‘z xonangizga kirganingizda, uzoq kutaningiz sizga ma’lum foyda keltirganini ko‘rasiz, aks holda siz bu foydani olmagan bo‘lardingiz. Lekin siz bu dastlabki bosqichga qo‘nalg‘a deb emas, kutish deb qarashingiz shart. Siz yorug‘lik haqida ibodat qilishda davom etishingiz shart; albatta, hatto zalda bo‘lganingizda ham, butun uy uchun umumiy bo‘lgan qoidalarga rioya qilishga urinishingiz shart. Bundan tashqari, siz qoplamasi yoki bo‘yalishi bo‘yicha o‘zingizga qaysi eshik ko‘proq yoqayotganiga qaramay, qaysi eshik haqiqiyligini so‘rashingiz shart. Oddiyroq qilib aytganda, siz o‘zingizdan: “Menga bu xizmat yoqadimi?” deb so‘ramasligingiz kerak, lekin “Bu ta’limotlar to‘g‘rimi? Tabarruklik shu yerda yashaydimi? Vijdonim shu yerga yo‘l ko‘rsatayaptimi? Mening bu eshikni taqillatishni istamasligim kibrimdan yoki shunchaki ta’bimdan yoxud muayyan eshik qorovulini shaxsan yoqtirmasligimdan kelib chiqayaptimi?” deb so‘rashingiz kerak.

Siz o‘z xonangizga kirganingizdan so‘ng, boshqa eshikka kirganlarga va hali zalda kutib turganlarga nisbatan olijanob bo‘ling. Agar ular sizning dushmanlaringiz bo‘lsa, sizga ular uchun ibodat qilish buyurilganini yodda tuting. Bu butun uy uchun umumiy bo‘lgan qoidalardan biridir.

1-KITOB.

YAXShILIK VA YOMONLIK – OLAMNI TUSHUNISH KALITI SIFATIDA

1.1 INSON TABIATI QONUNI

Har bir kishi qanday qilib odamlar o‘zaro janjallashayotganini eshitgan. Ba’zan bu kulgili ko‘rinadi, ba’zan noxush ko‘rinadi; lekin bu qanday ko‘rinishidan qat’iy nazar, janjallashayotganlar bir-biriga nima deyishayotganini eshitib, biz o‘zimiz uchun qandaydir muhim saboq olishimiz mumkin, deb hisoblayman. Ular, masalan, shunday gaplarni aytishadi: "Kimdir sizga xuddi shunday qilsa, sizga yoqarmidi?", "Bu mening joyim, men uni birinchi bo‘lib band qilganman ", "Uni o‘z holiga qo‘ying, u sizga hech qanday yomonlik qilgani yo‘q", "Nega men senga yon bosishim kerak?", "Menga bir bo‘lak apelsin ber, senga o‘zimnikidan bergandim-ku", "Bo‘l, bo‘laqol, va’da berganding-ku". Odamlar, o‘qimishlilari ham, o‘qimaganlari ham, bolalar ham, kattalar ham, har kuni shunga o‘xshash gaplarni aytishadi.

Barcha shu va shunga o‘xshash tanbehlar borasida meni faqat bunday tanbehlarni qilayotgan odam boshqa odamning xatti-harakati o‘ziga yoqmayotganini shunchaki ta’kidlab qolmasligi qiziqtiradi. Bunda tanbeh berayotgan odam xulq-atvorning qandaydir andazasiga murojaat qiladi va o‘zicha narigi odam shu andazani biladi deb o‘ylaydi. Narigi odam esa kamdan-kam holatda shunday javob beradi: "O‘rgildim, andazalaringdan!" U deyarli har doim o‘zi qilgan ish aslida xulq-atvorning ana shu andazasiga ters kelmasligini ko‘rsatishga harakat qiladi, bordiyu, har holda ters kelayotgan bo‘lsa ham, buning uchun alohida uzrli sabablar borligini ko‘rsatishga urinadi. U mazkur muayyan holatda o‘zini joyni birinchi bo‘lib band qilgan odamdan shu joyni bo‘shatib qo‘yish uchun yoki butunlay boshqa holatlarda unga apelsin bo‘lagini berishlari uchun yoxud bergan va’dasini bajarish zaruratidan uni xalos qiladigan qandaydir kutilmagan narsa sodir bo‘lgani uchun o‘zida shu uzrli sabablar bordek qilib ko‘rsatadi. Amalda ikkala tomon ham qandaydir Qonunni yoki halol o‘yin yoki tartibli xulq-atvor Qoidasini yoxud bo‘lmasa, har ikkalasi ham rozi bo‘lgan qandaydir shunga o‘xshash narsa mavjudligini nazarda tutayotgandek bo‘lib tuyuladi. Haqiqatan ham shunday. Agar ikkalasi ham shu Qonunni nazarda tutmaganida, ular hayvonlardek olishib ketgan bo‘lardi, lekin janjallashmasliklari mumkin emas va shu bois ham odamlarga xos holda bahslashishadi. Janjallashish boshqa odam haq emasligini ko‘rsatishga urinish demakdir. Agar siz va uning o‘rtasida nima yaxshiyu, nima yomonligi orasida qandaydir kelishuv bo‘lmaganida, bu urinish bema’nilik bo‘lardi.

Xuddi shuningdek, agar futbol o‘yinida ma’lum qoidalar bo‘lmaganida, futbolchi qoidabuzarlik qildi, deb aytishning ma’nosi qolmagan bo‘lardi.

Bu qonunni ilgari “tabiiy”, ya’ni tabiat qonuni deb atashgan. Bugungi kunda, biz “tabiat qonunlari” haqida gapirayotganimizda, odatda tortishish kuchi qonuni, merosxo‘rlik yoki kimyoviy qonunlarni nazarda tutamiz. Lekin qadimgi dunyo mutafakkirlari yaxshilik va yomonlik qonunlarini “tabiat qonunlari” deb nomlashgan. Bunda ular “inson tabiati qonuni”ni nazarda tutishgan. Ularning g‘oyasi fizik jismlar tortishish qonuniga, hamma organizmlar biologik qonunlarga bo‘ysungani kabi inson deb atalmish mavjudot ham o‘z qonuniga ega, faqat farq shundaki, fizik jism tortishish qonuniga bo‘ysunish-bo‘ysunmasligini tanlab ololmaydi, inson esa inson tabiati qonuniga bo‘ysunishi yoki uni buzishini tanlash huquqiga ega, degan fikrdan iborat edi.

Xuddi shu g‘oyani boshqacha ifodalash mumkin. Har bir odam har doim, har bir soniyada bir nechta turli qonunlar ta’siri ostida bo‘ladi. Bularning orasida u buza olishi mumkin bo‘lgan faqat bir qonun mavjud. Jismoniy tana sifatida, odam tortishish qonuniga bo‘ysunadi va unga qarshi bora olmaydi: agar siz odamni havoda qo‘llab-quvvatlashsiz qoldirsangiz, unda xuddi tosh kabi yerga qulash yoki qulamaslikni tanlashdan boshqa erkinligi bo‘lmay qoladi. Organizm sifatida, odam turli biologik qonunlarga bo‘ysunishi shart bo‘lib, u bularni o‘z xohish-irodasiga ko‘ra buza olmaydi, xuddi hayvonlar bu qonunlarni buza olmagani kabi. Ya’ni odam boshqa tanalar va organizmlar bilan baham ko‘rayotgan qonunlarga bo‘ysunmasligi mumkin emas. Lekin faqat inson tabiatiga xos bo‘lgan va hayvonlarga, o‘simliklarga yoki noorganik jismlarga joriy qilinmaydigan qonunni odam o‘z tanloviga ko‘ra buzishi mumkin. Bu qonunni “tabiiy” deb atashgan, chunki odamlar har bir inson uni beixtiyor tarzda biladi va shu bois ham, hech kimga bu qonunni o‘rgatish kerak emas, deb o‘ylashadi.

Bunda, albatta, vaqti-vaqti bilan biz bu qonun haqida bilmaydigan shaxslarni uchratib qolmaymiz degani nazarda tutilmayapti, xuddi vaqti-vaqti bilan bizga rangni ajrata olmaydiganlar yoki musiqiy tovushlarni mutlaqo ajrata olmaydigan shaxslar duch kelib turgani kabi. Lekin insoniyatni yaxlit holda ko‘rib chiqar ekan, odamlar yaxshi xulq-atvor haqidagi insoniy g‘oya har bir kishiga ayon, deb o‘ylashgan. Men ular haq bo‘lishgan deb hisoblayman. Agar ular haq bo‘lishmaganida, biz urush haqida gapirayotgan hamma gaplarimiz ma’nosiz bo‘lib qolardi. Agar ezgulik haqiqiy bo‘lmasa, dushman nohaq deb bayon qilishda nima ma’no bor? Agar natsistlar xuddi biz kabi, o‘z qalblarining tubida ezgulik ovoziga quloq tutishlari lozimligini yaxshi bilmaganlarida, agar ular biz yaxshilik deb atayotgan narsa haqida tushunchaga ega bo‘lmaganlarida, garchi biz ularga qarshi urush qilishimizga to‘g‘ri kelgan bo‘lsada, biz ularni sodir etgan yovuzliklari uchun ularning soch rangi uchun ayblaganimizdan ortiqroq ayblay olmagan bo‘lardik.

Bilaman, ba’zi odamlarning fikriga ko‘ra, bizga tanish bo‘lgan yaxshi xulq-atvor qonuni mustahkam asosiga ega emas, chunki turli asrlarda har xil tamadunlar axloqqa nisbatan mutlaqo bir-biriga o‘xshamagan qarashlarga ega bo‘lgan. Lekin aslida bunday emas. Axloqqa qarashlardagi farqlar haqiqatan ham mavjud bo‘lgan, ammo ular har doim faqat xususiy narsalarga taalluqli bo‘lgan, xolos.

Agar kimdir, aytaylik, qadimgi Misr, Bobil, Hindiston, Xitoy, Yunoniston va Rimda hukmron bo‘lgan axloqqa qarashlar borasidagi ta’limotlarni taqqoslashni o‘z zimmasiga olgudek bo‘lsa, bu ta’limotlar bir-biriga va bizning odob haqidagi bugungi kundagi tushunchalarimizga naqadar o‘xshash bo‘lganidan hayratga tushgan bo‘lardi. Bunga bir necha guvohliklarni men o‘zimning “Inson bekor qilinadi” deb nomlangan kitobimda umumlashtirganman, ammo hozir faqat o‘quvchidan axloqni mutlaqo har xil tushunish nimalarga olib kelgan bo‘lishi mumkinligi haqida o‘ylab ko‘rishini iltimos qilaman, xolos. Jang maydonidan qochib ketadigan odamlar bilan yoki o‘ziga cheksiz yaxshiliklar qilgan hammani aldaganidan g‘ururlanayotgan odam bilan faxrlanadigan mamlakatni bir tasavvur qilib ko‘ring. Xuddi shu tarzda ikki karra ikki besh bo‘lgan mamlakatni ham tasavvur qilishingiz mumkni. Odamlar kimga nisbatan xudbin bo‘lmaslik lozimligi borasidagi qarashlarda ixtilofga borishgan, faqat o‘z oila-a’zolariga yoki atrofda yashayotganlarga yoxud umuman hamma odamlarga nisbatanmi? Biroq ular hamisha birinchi o‘ringa o‘zini qo‘yish mumkin emasligi borasida bir fikrda bo‘lishgan. Xudbinlik hech qachon va hech qayerda maqtovga sazovor xislat hisoblanmagan.

Nechta xotin olish lozimligi borasida ham odamlar turlicha fikrda bo‘lishgan: bittami yoki to‘rttami. Lekin ular hamisha yoqib qolgan har bir ayolni xotinlikka olish huquqi yo‘qligi borasida bir xil fikrda bo‘lishgan.

Ammo eng ajoyibi quyidagidan iborat. Qachon bo‘lsa ham, sizga yaxshilik va yomonlikning realligiga ishonmasligini ta’qidlayotgan odamni uchratib qolsangiz, keyingi lahzadayoq bu odam o‘zi inkor qilgan tamoyillarga qaytayotganini ko‘rasiz. U sizga bergan va’dasini buzishi mumkin, lekin agar siz unga bergan va’dangizni buzgudek bo‘lsangiz, bir so‘z deguningizcha, u shikoyat qilishni boshlaydi: "Bu adolatsizlik". Qandaydir mamlakatning vakillari shartnomalar hech qanday ahamiyatga ega emas, deb ta’kidlashi mumkin, lekin keyingi daqiqadayoq ular buzmoqchi bo‘layotgan shartnoma adolatsiz ekanligini bayon qilib, o‘z ta’kidlarini inkor etib qo‘ya qolishadi. Biroq, agar shartnomalar hech qanday ahamiyatga ega bo‘lmasa hamda yaxshilik va yomonlik mavjud bo‘lmasa, boshqacha qilib aytganda, hech qanday inson tabiati qonuni bo‘lmasa, u holda adolatli va adolatsiz shartnomalar o‘rtasida qanday farq bo‘lishi mumkin? Menimcha, oyni etak bilan yopib bo‘lmaydi va nima deyishsa deyishsinu, ular inson tabiati qonunini boshqa har qanday odam kabi yaxshi bilishadi.

Shundan kelib chiqadiki, biz yaxshilik va yomonlikning asl mavjudligiga ishonishga majburmiz. Vaqti-vaqti bilan odamlar bularning ta’rifida adashib turishadi, xuddi, aytaylik, raqamlarni qo‘shishda bo‘lgani kabi, lekin yaxshilik va yomonlik haqidagi tushuncha kimningdir ta’bi yoki fikriga karra jadvalidan ko‘ra kamroq bog‘liq. Endi esa, agar siz shu band bo‘yicha fikrimga qo‘shilsangiz, keyingisiga o‘tamiz. Bu shundan iboratki, oramizdan hech kim tabiat qonuniga haqiqiy amal qilmaydi. Agar sizlarning orangizda bundan mustasno odamlar bo‘lsa, ulardan uzr so‘rayman. O‘sha odamlarga men boshqa biror kitobni o‘qishlarini maslahat bergan bo‘lardim, chunki bu yerda gapirmoqchi bo‘layotganlarimning hammasi ularga taalluqli emas.

Shunday qilib, odatdagi odam degan mavjudotlarga qaytamiz. Bu yerda aytmoqchi bo‘layotganlarimni noto‘g‘ri talqin qilmaysiz, degan umiddaman. Men bu yerda va’zxonlik qilmoqchi emasman va boshqalardan ko‘ra yaxshiroq ko‘rinishga urinmayotganimni Xudo bilib turibdi. Men shunchaki diqqatingizni bir dalilga qaratmoqchiman, ya’ni aynan shu yil yoki shu oyda yoki yana ham katta ehtimol bilan shu bugun siz bilan biz o‘zimizni boshqa odamlar o‘zini qanday tutishini istaganimizdek tuta olmadik. Buning uchun xohlagancha izohlar va uzr so‘rashlar bo‘lishi mumkin.

Masalan, bolalarga nisbatan shunchalik adolatsiz bo‘lganingizda, juda qattiq charchadigiz; o‘zingiz deyarli esdan chiqarib yuborgan, unchalik halol bo‘lmagan anavi bitim siz ayni puldan qiynalib turgan bir paytda ro‘parangizdan chiqib turibdi; qaysidir eski oshnangizga bajarishni va’da bergan narsangizchi (va’da berdingizu, bajarmadingiz), nima ham derdik, agar bu vaqtda qanchalik band bo‘lishingizni bilganingizda, hech qachon va’da bermagan bo‘lardingiz! Xotiningiz (yoki eringiz), opa-singlingiz (yoki aka-ukangiz) bilan bo‘lgan xulq-atvoringizga kelganda esa shunday deysiz: ular odamning qanchalik jahlini chiqarishga qodir ekanligini bilganimdami, hayron qolmagan bo‘lardim va pirovardida men kim bo‘libman o‘zi? O‘zim ham shunaqaman-ku. Ya’ni mening o‘zim tabiiy qonunga lozim darajada rioya qila olmayapman va kimdir menga bu qonunga rioya qilmayotganimni ayta boshlashi bilanoq, miyamda darhol uzrlar va tushuntirishlar g‘ujg‘on o‘ynay boshlaydi. Lekin ayni paytda bu uzrlar va tushuntirishlarning barchasi qanchalik asoslanganligi bizni qiziqtirmaydi. Gap shundaki, ular faqat, bu bizga qanchalik ko‘p yoqish-yoqmasligidan qat’iy nazar, biz inson tabiati qonuniga ishonishimizning yana bir isboti, xolos. Agar biz vijdonli xulq-atvorning asl ahamiyatiga ishonsak, u holda nega o‘zimizning unchalik ham vijdonli bo‘lmagan xulq-atvorimizni bunchalik shiddat bilan oqlaymiz?

Haqiqat shundan iboratki, biz vijdonli bo‘lishlikka juda qattiq ishonamiz. Biz o‘zimizda bu qonun yoki qoidaning bosimini shunchalik his qilamizki, uni buzayotganimiz va natijada uni buzganlik uchun o‘zimizning javobgarligimizni kimningdir yoki nimaningdir zimmasiga ag‘darishga urinayotganimiz dalilini ko‘tara olmaymiz.

E’tibor berdingizmi, biz faqat o‘zimizning yomon xatti-harakatimizga izoh qidiramiz? Faqat o‘zimizning yomon xatti-harakatimizni charchaganimiz yoki tashvishlanayotganimiz yoxud ochqagan bo‘lganimiz bilan izohlaymiz. O‘zimizning yaxshi xulq-atvorimizni tashqi sabablar bilan tushuntirmaymiz: buni beistisno tarzda o‘zimizning xizmatimizga kiritamiz. Shunday qilib, men sizning e’tiboringizni ikkita bandga qaratmoqchiman. Birinchisi: Yer sharining barcha qismlaridagi inson degan mavjudotlar ular o‘zlarini ma’lum bir tarzda tutishlari zarurligi haqidagi qiziqarli g‘oya tarafdoridir. Ular bu g‘oyadan ayri tusha olmaydilar. Ikkinchisi: haqiqatan ham, ular o‘zlarini shunga muvofiq tutishadi. Ular tabiiy qonunni bilishadi va uni buzishadi.

Bizning o‘zimizni va o‘zimiz yashayotgan Olamni tushunishimiz mana shu ikki dalilga asoslangan.

1.2. BA’ZI E’TIROZLAR

Toki bu ikki dalil asos ekan, ilgarilashdan oldin uni mustahkamlash uchun to‘xtab olishim lozim. Men olgan xatlardan ba’zilari tabiiy qonun yoki axloq qonuni yoxud vijdonli xulq-atvor qoidasi nima ekanligini tushunishi qiyin bo‘lgan ko‘p odamlar borligidan guvohlik beradi.

Bu xatlarda, masalan, men quyidagilarni o‘qiyman: "Siz axloq qonuni deb atayotganingiz shunchaki bizning poda sezgimiz bo‘lib, xuddi boshqa sezgilarmiz kabi rivojlanmaganmi?"

Nima ham derdim, inkor qilmayman, bizda poda sezgisi bo‘lishi mumkin; lekin bu aslo men axloq qonuni deb aytayotgan narsa emas. Xoh ona mehri bo‘lsin yoki jinsiy sezgi yoxud ochlik hissi bo‘lsin, o‘zimizda sezgi uyg‘onishi nima ekanligini hammamiz bilamiz. Bunday sezgi siz ma’lum bir tarzda harakat qilishni juda istayotganigizni anglatadi. Albatta, ba’zan biz boshqa odamga yordam berishga kuchli istak sezamiz va shubha yo‘qki, bunday istak bizda poda sezgisi tufayli paydo bo‘ladi. Lekin yordam berish istagini his qilish quyidagini sezishning xuddi o‘zi emas: xohlaysanmi, yo‘qmi sen yordam berishing shart. Siz xavfda qolgan odamning yordam so‘rab qichqirayotganini eshitdingiz, deb taxmin qilaylik. Ehtimol, bunda ikkita istakni his qilarsiz: biri unga yordam berish (o‘zingizning poda sezgingiz tufayli) va boshqasi xavfdan uzoqroq bo‘lish (o‘zini asrash sezgi tufayli). Biroq bu ikki sezgiga qo‘shimcha ravishda, siz o‘zingizdagi uchinchi sezgini aniqlab olasiz, uchinchi sezgi sizni yordam berishga undayotgan sezgiga quloq solishingiz lozimligini va qochib ketish istagingizni bosishingiz shartligini aytadi. Ikki sezgi o‘rtasida hukm chiqarayotgan, qaysi sezgiga ergashish, qaysini esa bosib turishni hal qilayotgan ushbu turtki o‘z-o‘zicha ulardan biri bo‘lishi mumkin emas. Xuddi shu asosga ko‘ra, siz ayni paytda qaysi klavishni bosishingiz kerakligini ko‘rsatayotgan nota sahifasi shu klavishlardan biri bo‘lishi mumkin emasligini ayta olasiz. Axloq qonuni qaysi musiqani chalishimizni aytib turadi, sezgilarimiz esa – klavishlar kabi, xolos.

Axloq qonuni - shunchaki sezgilarimizdan biri emasligini ko‘rsatishning yana bir usuli mavjud. Agar ikki sezgi bir-biriga qarama-qarshi bo‘lsa va ongimizda shulardan boshqa hech narsa bo‘lmasa, u holda kuchliroq bo‘lgan sezgi g‘alaba qozonishi aniq. Ammo biz bu qonunning ta’sirini ayniqsa kuchli his qilib turgan paytlarimizda, u biz o‘sha ikki sezgidan aksincha zaifroq bo‘lganiga ergashishimiz lozimligini aytib turgandek bo‘ladi, go‘yo. Siz, ehtimol, cho‘kayotgan odamga yordam berishdan ko‘ra, o‘z xavfsizligingizni tahlikaga qo‘ymaslikni ko‘proq istayotgandirsiz; lekin shunga qaramay, axloq qonuni sizni cho‘kayotgan odamga yordam berishga undaydi. Ko‘pincha, u bizga shunday deb turishi bor gap emasmi: o‘zingning to‘g‘ri turtkingni faollashtirishga, bu turtki o‘zining tabiiy holatidan ko‘ra kuchliroq bo‘lishiga harakat qil.

Bu bilan shunday demoqchimanki, ko‘pincha biz o‘zimizdagi poda sezgini rag‘batlantirishga ehtiyoj sezamiz, buning uchun ezgulik qilishga jasoratimiz yetishiga o‘z tasavvurimiz va tuyg‘ularimizni uyg‘otamiz. Albatta, o‘zimizda yaxshi amal qilishga ehtiyojni rag‘batlantirar ekanmiz, beixtiyor ravishda harakat qilmaymiz. Ichimizda: “Sendagi poda sezgisi uxlayapti. Uni uyg‘ot”, deb turgan ovozning o‘zi poda sezgiga tegishli emas.

Bu masalaga uchinchi tomondan nazar tashlash mumkin. Agar axloq qonuni sezgilarimizdan biri bo‘lganida edi, biz vijdonli xulq-atvor qoidasi bilan hamisha muvofiqlikda bo‘lgan, ichimizdagi ma’lum bir turtkini ko‘rsata olardik. Lekin biz o‘zimizda shunday turktini topolmaymiz. Bizning hamma turtkilarimiz orasida axloq qonuni hech qachon bosib qo‘yish uchun asosga ega bo‘lmagan va u rag‘batlantirishiga hech qachon to‘g‘ri kelmagan birorta ham turtki yo‘q. Bizning sezgilarimizdan ba’zilari, misol uchun ona mehri yoki vatanparvarlikni – to‘g‘ri, yaxshi, lekin jinsiy yoki jangovarlik sezgini yomon deb hisoblash xato bo‘lar edi. Shunchaki ona mehri yoki vatanparvarlik hissini tiyib turishdan ko‘ra, jinsiy yoki jangovarlik sezgini bosib qo‘yish lozim bo‘lgan holatlarga hayotda ko‘proq duch kelasan.

Boshqa tomondan, onaning o‘z farzandiga bo‘lgan mehrini va insonning o‘z vataniga muhabbatini tiyib turish lozim bo‘lgan holatlar uchrab turadi; aks holda, bu boshqa ota-onalar farzandlariga va boshqa mamlakatlarning xalqlariga nisbatan adolatsizlikka olib kelishi mumkin bo‘lardi. Qat’iy qilib aytganda, yaxshi turtkilar va yomon turtkilar degan tushunchalar yo‘q. Yana pianino bilan bog‘liq misolga qaytamiz. Klaviaturada to‘g‘ri va noto‘g‘ri degan har xil klavishlar yo‘q. Qaysi paytda qanday nota chalinganiga qarab, u to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri eshitiladi. Axloq qonuni qandaydir alohida sezgi yoki uskunalarning qaysidir to‘plami emas. Bu sezgilarimizni yo‘naltirab turadigan, ularni atrofdagi hayot bilan moslashtiradigan qandaydir bir narsa (buni olijanoblik yoki to‘g‘ri xulq-atvor deb nomlayvering).

Darvoqe, bu jiddiy amaliy ahamiyatga ega. Inson qodir bo‘lgan eng xavfli narsa, bu unga xos bo‘lgan tabiiy turtkilardan qaysisinidir tanlab olishi va unga hamisha, nima qilib bo‘lsada, rioya qilishidir. Biz qandaydir mutlaq mo‘ljal sifatida amal qiladigan bo‘lsak, bizni iblislarga aylantirib qo‘ya oladigan birorta ham sezgi mavjud emas. Siz butun insoniyatga bo‘lgan sevgi sezgisini hamisha xavfsiz deb o‘ylashingiz mumkin. Ammo xato qilasiz. Agar adolatni mensimay qo‘ysangiz, “insoniyat manfaati yo‘lida” shartnomalarni buzasiz va sudda yolg‘on ko‘rsatmalar berasiz, bu esa oxir-oqibatda, sizning shafqatsiz va xiyonatkor odam bo‘lishingizga olib keladi.

Ba’zi odamlar o‘z xatlarida menga shunday savol berishadi: "Balki, siz axloq qonuni deb aytayotganingiz aslida jamoaviy bitim bo‘lib, biz olgan ma’rifat tufayli erishgan yutug‘imizdir?" Menimcha, bunday savol ba’zi narsalarni noto‘g‘ri tushunishdan paydo bo‘ladi. Bu savolni berayotgan odamlar agar biz ota-onalardan yoki o‘qituvchilardan nimanidir o‘rgangan bo‘lsak, u holda o‘sha “nimadir” albatta insonning kashfiyoti ekanligidan kelib chiqishadi. Biroq umuman bunday emas. Biz maktabda ko‘paytirish jadvalini o‘rganamiz. Tashlandiq orolda yolg‘iz o‘zi katta bo‘lgan bola bu jadvalni bilmaydi. Lekin bundan ko‘paytirish jadvali bor-yo‘g‘i odamlar o‘zlari uchun kashf qilgan, odamlar orasidagi qandaydir bitim, agar odamlar istaganida uni boshqacha tarzda kashf qilgan bo‘lishi mumkin bo‘lardi, degan gap kelib chiqmaydi. Men boshqa hamma narsani o‘rganganimiz kabi, vijdonli xulq-atvor qoidalarini ota-onamizdan, o‘qituvchilardan va kitoblardan o‘rganamiz, degan fikrga to‘liq qo‘shilaman. Biroq biz o‘rganadiganlarning faqat bir qismigina shunchaki shartli kelishuvlar bo‘lib, ular haqiqatan ham o‘zgartirilishi mumkin; masalan, bizni yo‘lning o‘ng tomonidan yurishga o‘rgatishadi, lekin biz chap tomon bo‘ylab harakatlanishdan ham xuddi shu tarzda muvaffaqiyatli foydalanishimiz mumkin. Matematik qoidalar esa boshqa gap. Ularni o‘zgartirish mumkin emas, chunki ular asl, ob’ektiv mavjud haqiqatlardir.

Masala tabiiy qonun qoidalarning qaysi toifasiga kirishidadir. U ham ko‘paytirish jadvali tegishli bo‘lgan toifaga kirishi haqida so‘z yurituvchi ikkita sabab bor. Dastlabkisi, birinchi bobda aytganimek, turli mamlakatlar va turli davrlarda axloq masalalariga turlicha yondashuv mavjudligiga qaramay, bu farqlar sezilarli emas. Bu farqlar, umuman, ba’zi odamlar tasavvur etganchalik katta emas. Har doim va hamma yerda axloq haqidagi tasavvurlar aynan bir qonundan kelib chiqqan. Shu bilan birga, ko‘cha harakati yoki kiyim bichish qoidalariga o‘xshash oddiy (yoki shartli) kelishuvlar bir-biridan istalgancha farq qilishi mumkin.

Ikkinchi sabab quyidagicha. Siz turli xalqlarning ruhiy tushunchalaridagi bu farqlar to‘g‘risida o‘ylayotganingizda, bir xalqning axloqi boshqa xalqnikidan yaxshiroq (yoki yomonroq) degan o‘y xayolingizga kelmaydimi? Ba’zi o‘zgartirishlar uning yaxshilanishiga ko‘maklashmaydimi? Agar yo‘q bo‘lsa, unda albatta, axloqning hech qanday taraqqiyoti bo‘lmaydi. Chunki taraqqiyot shunchaki o‘zgarishlarni emas, balki yaxshi tomonga o‘zgarishni anglatadi. Agar axloq kodekslaridan hech biri boshqasidan to‘g‘riroq yoki yaxshiroq bo‘lmasa, u holda madaniyatli jamiyatning axloqini yovvoyilarnikidan yoki masihiylarning axloqini natsistlarnikidan ustun qo‘yishdan hech qanday ma’no bo‘lmasdi. Aslida hammamiz, albatta, bir axloq boshqasiga qaraganda yaxshiroq, to‘g‘riroq ekanligiga ishonamiz. Islohotchilar deb nomlangan, o‘z davrining axloqiy tushunchalarini o‘zgartirishga uringan odamlar axloqiy tamoyillarning ahamiyatini o‘zlarining yaqinlaridan ko‘ra yaxshiroq tushunganlariga biz ishonamiz. Nima ham derdik, bu yaxshi. Biroq, siz bir axloq kodeksi boshqasidan yaxshiroq deb bayon qilayotgan paytingizda, xayolan ularga qandaydir andazani ilova qilasiz va bu kodeks narigisiga qaraganda shu andazaga ko‘proq mos tushadi, degan xulosaga kelasiz.

Ammo sizga qandaydir ikki narsaning o‘lchovi bo‘lib xizmat qilayotgan andazaning o‘zi ularning ikkalasidan farqlanib turishi zarur. Mazkur holatda siz shu tariqa bu axloq kodekslarini qandaydir chin axloq bilan solishtirasiz, bu bilan odamlar nima deb o‘ylashlaridan va ba’zilarining g‘oyalari boshqalarinikiga qaraganda, ushbu chin adolatga ko‘proq mos kelishidan qat’iy nazar, chin adolatni haqiqatan mavjudligini tan olasiz. Yoki keling, shu narsaga boshqa tomondan qaraylik. Toki sizning axloqiy tushunchalaringiz natsistlarnikiga qaraganda to‘g‘riroq ekan, u holda qandaydir chin axloqiy me’yor bo‘lishi shart va bu u yoki bu qarashlarning to‘g‘ri yoki noto‘g‘riligi o‘lchovi bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Nega sizning Nyu-York haqidagi tushunchalaringiz menikiga qaraganda to‘g‘ri yoki aksincha noto‘g‘ri bo‘lishi mumkinligining sababi shundaki, Nyu-York haqiqatdan mavjud bo‘lib, har qanday kishi u haqda nima deb o‘ylashidan qat’iy nazar, u mavjuddir. Agar har birimiz “Nyu-York” deb gapirganimizda, “men tasavvur qilgan shahar”ni nazarda tutadigan bo‘lsak, qanday qilib bizlardan birimizning tasavvurimiz boshqamiznikidan to‘g‘riroq bo‘lishi mumkin? Unda kimningdir haqligi yoki adashganligi to‘g‘risida gap ham bo‘lishi mumkin emas. Xuddi shundayin, agar vijdonli xulq-atvor qoidasi “ushbu xalq ma’qullagan hamma narsa”ni nazarda tutadigan bo‘lsa, o‘z baholashlarida bir xalq boshqasiga qaraganda adolatliroq ekanligini ta’kidlashdan, dunyo axloqan yaxshilanishi yoki yomonlashishi haqida gapirishdan ma’no qolmasdi.

Shunday qilib, men garchi odamlarning vijdonli xulq-atvor haqidagi tushunchalari o‘rtasidagi farq ko‘pincha bizni shubhalanishga majbur qilsada, haqiqiy axloq qonuni o‘zi umuman bormi yoki yo‘qmi, degan xulosaga kelishim mumkin, biz bu farqlar haqida o‘ylanishga moyilligimiz dalili u borligini isbotlaydi.

Yakunlashimdan oldin yana bir nechta so‘z aytishimga ijozat bersangiz. Men eslatib o‘tilgan qarama-qarshiliklarni bo‘rttirib ko‘rsatgan odamlarni uchratganman, chunki ular axloqiy tushunchalar va ba’zi dalillarni tushunish yoki ular haqidagi tasavvurlar o‘rtasidagi farqni ko‘rishmasdi. Masalan bir odam menga: “Bundan uch yuz yil avval Angliyada jodugarlarni o‘ldirishardi. Bu siz tabiiy qonun yoki vijdonli xulq-atvor qoidasi deb aytayotgan tushunchaning namoyon bo‘lishi edimi?” deb aytdi. Lekin bugungi kunda biz ular ular mavjudligiga ishonmasligimiz sababli ularni o‘ldirmayapmiz-ku. Agar biz ishonganimizda, haqiqatan ham atrofimizda qalbini iblisga sotgan va buning evaziga undan g‘ayritabiiy kuch olgan, bu kuchdan o‘z qo‘shnilarini o‘ldirish yoki aqldan ozdirish yoxud yomon ob-havo chaqirish uchun foydalanayogan odamlar bor deb o‘ylaganimizda, agar kimdir o‘lim hukmiga munosib bo‘lsa, bu o‘shalar, ya’ni yovuz xoinlar ekanligiga hammamiz so‘zsiz rozi bo‘lardik. Ushbu holatda axloqiy tamoyillarda farq yo‘q: farq faqat shu dalilga qanday qarashdadir.

Jodugarlarga ishonmasligimiz holati, inson bilimlari sohasidagi katta taraqqiyotdan dalolat berar: o‘zimiz ishonmay qo‘ygan jodugarlar ustidan hukm chiqarishni axloq jabhasidagi taraqqiyot deb qarash mumkin emas. Siz agar bir odam o‘z uyida sichqonlar yo‘qligiga ishonch hosil qilgach, qopqonlar qo‘yishni bas qilganini bilsangiz, uni insonparvar deb atamagan bo‘lardingiz-ku.

1.3. QONUNNING HAQIQIYLIGI

Endi men birinchi bo‘limning oxirida aytganlarim, insonga xos bo‘lgan ikkita qiziqarli xususiyatga qaytaman. Birinchisi shundan iboratki, odamlarga ular ma’lum bir xulq-atvor qoidalariga, boshqacha qilib aytganda, halol o‘yin yoki axloq qoidalariga yoxud tabiiy qonunga rioya qilishlari lozim deb o‘ylash xosdir.

Ikkinchisi shundan iboratki, aslida odamlar bu qoidalarga rioya qilishmaydi. Kimdir nega men narsalarning bu holatini g‘alati deb aytayotganimni so‘rashi mumkin. Balki bu sizga dunyodagi eng tabiiy ahvol bo‘lib tuyulishi mumkindir. Balki, siz meni inson zotiga nisbatan juda qattiqqo‘l deb o‘ylayotgandirsiz. Oxir-oqibatda, siz men yaxshilik va yomonlik qonuni buzilishi deb aytayotganimni, shunchaki inson tabiati mukammal emasligidan dalolat beradi, deyishingiz mumkin. Aslini olganda, men nima uchun odamlardan mukammalikni kutayapman, o‘zi? Agar men biz, nazarimizda odamlar o‘zini qanday tutishi lozim bo‘lganidek o‘zimizni tutmayotganligimizda qanchalik aybdorligimizni aniq hisoblab chiqishga uringanimda, ana shunday munosabat to‘g‘ri bo‘lar edi. Lekin mening niyatim bundan iborat emas. Hozirgi paytda ayb masalasi meni umuman qiziqtirmaydi: men haqiqatni topishga harakat qilayapman. Shu nuqtai nazardan kelib chiqqanda esa, nomukammallik, ya’ni o‘zimiz qanday bo‘lishimiz lozim bo‘lganidek emasligimiz haqidagi g‘oyaning o‘ziyoq ma’lum bir oqibatlarga olib keladi.

Biror jism, masalan, tosh yoki daraxt qanday bo‘lsa, shundayligicha mavjud va u boshqacha bo‘lishi kerakligi haqida gapirishdan ma’no yo‘q. Agar siz toshdan bog‘da bezak ishlarida foydalanmoqchi bo‘lsangiz, albatta, tosh “noto‘g‘ri” shaklda yoki sizga yetarlicha soya tashlamayotgani uchun mana bu “yomon daraxt” deb aytishingiz mumkin. Lekin bunda siz faqat bu tosh yoki anavi daraxt maqsadingizga mos kelmayotganini nazarda tutasiz. Ularni buning uchun ayblamaysiz, agar hazil sifatida shunday qilmasangiz, albatta. Siz ob-havo yoki tuproq tufayli daraxtingiz shunchaki boshqacha bo‘la olmasligini bilasiz. Shunday ekan, u xuddi “yaxshi” daraxt kabi tabiat qonunlariga bo‘ysungani uchun “yomon”.

Bundan nima kelib chiqishini payqadingizmi? Bundan kelib chiqadiki, odatda biz tabiat qonuni deb aytganimiz, masalan, daraxtning shakllanishiga tabiiy sharoitlarning ta’sirini, ehtimol, shu so‘zning asl ma’nosida qonun deb ayta olmaymiz. Chunki yerga tushayotgan toshlar hamisha tortishish qonuniga bo‘ysunadi deganda, biz mohiyatan, “toshlar hamisha shunday qiladi”, degan gapni anglaymiz. Rostdan ham siz, toshni qo‘ldan chiqarib yuborishganida, u to‘satdan yerga qarab uchishga buyruq olganini eslab qoladi deb o‘ylamaysiz-ku. Siz shunchaki, tosh haqiqatan ham yerga tushishini nazarda tutasiz. Boshqacha qilib aytganda, siz bu dalillar ortida dalillarning o‘zi bilan birga, nimadir yashiringani, haqiqatan ham sodir bo‘ladiganidan farqli ravishda, qandaydir qonun yashiringaniga qat’iy ishonmaysiz.

Toshlar va daraxtlarga nisbatan tabiat qonunlari tabiatda nimalar bo‘lishini qayd etadi, xolos. Lekin siz tabiiy qonunga murojaat etsangiz, nimagadir, butunlay boshqa bir narsaga duch kelasiz. Bu qonun, so‘zsiz, “odam degan mavjudotlar haqiqatan ham qiladigan ishni” anglatmaydi, chunki, avval aytganimdek, ko‘pchilik bu qonunga oxirigacha bo‘ysunmaydi va hech birimiz unga to‘liq bo‘ysunmaymiz. Tortishish qonuni agar toshni otib yuborsa, u nima qilishi haqida sizga aytib beradi; axloq qonuni esa odam degan mavjudot nima qilishi va nima qilmasligi zarurligi haqida gapiradi. Boshqacha qilib aytganda, siz odamlar bilan ish ko‘rganingizda, qayd qilinishi lozim bo‘lgan oddiy dalillar bilan birga, dalillardan ustun turuvchi yana nimagadir, qo‘shimcha ravishda paydo bo‘lgan qandaydir kuchga to‘qnash kelasiz. Qarshingizda dalillar turibdi (odamlar o‘zini mana bunday tutayapti). Ammo qarshingizda yana nimadir bor (ular o‘zlarini mana bunday tutishlari lozim edi). Qolgan Koinotga kelganda (odamdan tashqari) aytish mumkinki, dalillardan boshqa hech narsaga zarurat yo‘q. Elektronlar va molekulalar o‘zlarini ma’lum bir tarzda tutishadi, bundan ma’lum natijalar paydo bo‘ladi va shu bilan, ehtimol, hammasi tugaydi (ammo, men bu bosqichda bizda mavjud bo‘lgan dalillar shundan guvohlik beradi, deb o‘ylamayapman). Biroq odamlar o‘zlarini ma’lum bir tarzda tutishadi va shubhasiz, shu bilan hech narsa tugamaydi, chunki ular o‘zini boshqacha tutishlari zarurligini siz bilasiz. Buning hammasi shunchalar g‘alatiki, odamlar buni u yoki bu darajada tushuntirishga harakat qilishadi. Masalan, biz shunday izoh o‘ylab topishimiz mumkin: odam o‘zini hozir tutayotganidek tutmasligi zarur deb bayon qilayotganingizda, xuddi tosh bilan bo‘lgani kabi ahvolni nazarda tutasiz, ya’ni uning shakli noto‘g‘ri ekanligini aytayotganingizda, aynan o‘sha odamning xatti-harakati sizga noqulaylik tug‘dirayotganini nazarda tutasiz. Biroq bunday tushuntirish mutlaqo noto‘g‘ri bo‘lardi. Birinchi bo‘lib kelgani uchun poyezdning burchagidagi joyni egallagan odam va ortingizga o‘girilib turganingizda shu joydan sizning portfelingizni olib tashlab, bu joyga suqilib kirgan odam ham sizga bir xil noqulaylik tug‘dirdi. Lekin siz ikkinchi odamni ayblaysiz, birinchisini esa yo‘q. Kimdir tasodifan meni chalib yuborsa, tinchlanib olgunimcha, balki bir necha lahza jahlim chiqar. Lekin kimdir qasddan menga chalib yubormoqchi bo‘lsa, hatto u buni eplay olmasa ham, qattiq g‘azablanaman. Ayni paytda birinchi odam menga noqulay lahzalarni keltirdi, ikkinchisi esa yo‘q.

Ba’zan o‘zim yomon deb hisoblaydigan xatti-harakat menga shaxsan umuman ziyon keltirmaydi, hatto aksincha ham bo‘lishi mumkin. Urush vaqtida har bir tomon raqibi tomonidagi sotqinning xizmatlaridan foydalanishdan quvonadi. Biroq uning xizmatlaridan foydalana turib, hatto bunga to‘lov to‘lasada, ikkala tomon ham sotqinga xuddi ablah odamga qaragandek qaraydi. Shuning uchun siz boshqa odamlarning xatti-harakati siz uchun foydali ekanligi mezonidan kelib chiqib, boshqa odamlarning xulq-atvorini vijdonli xulq-atvor deb belgilashingiz mumkin emas. O‘zimizning vijdonli xulq-atvorimizga kelganda esa, shuni aytish mumkinki, bizning hech birimiz u bizga foyda keltiradigan xulq-atvor sifatida qaramaydi, deb o‘ylayman. Uch funt olishingiz mumkin bo‘lgani holda, o‘ttiz shilling bilan qanoatlanishni o‘zini vijdonli tutish deb hisoblash mumkin; bu o‘qituvchini aldash oson bo‘lib turgan bir paytda. uy vazifasini halol bajarish; bu yaxshi ko‘rgan qizining zaifligidan foydalanish o‘rniga uni o‘z holiga qo‘yish; o‘z xavfsizligi haqida qayg‘urib, tahlika bor joydan qochib ketmaslik; o‘z va’dasini esdan chiqarib yuborish osonroq bo‘lgani holda, so‘zining ustidan chiqish; hatto boshqalarning nazdida ahmoq bo‘lib ko‘rinsangda, haqiqatni aytishdir.

Ba’zi odamlar garchi ayni paytda, ayni shu odamga vijdonli xulq-atvor aniq foyda keltirmaydi deb aytishsada, u oxir-oqibatda umuman insoniyatga foyda keltiradi. Demak, bunda hech qanday jumboqli narsa yo‘q. Odamlar, oxir-oqibatda, sog‘lom fikrga ega bo‘lishadi. Ular faqat har bir kishi halol o‘yin olib boradigan jamiyatdagina baxtli bo‘lishlari yoki o‘zini xavfsizlikda his qilishlari mumkinligini tushunishadi. Aynan shuning uchun ular o‘zlarini vijdonlilarcha tutishga harakat qilishadi. Xavfsizlik va baxtning siri faqat alohida odamlar va guruhlar tomonidan ham, butun boshli xalqlar tomonidan ham bir-biriga nisbatan halol, adolatli va olijanob munosabatda ekanligi shubha tug‘dirmaydi, albatta. Bu esa dunyodagi eng muhim haqiqatlardan biridir. Shunga qaramay, biz yaxshilik va yomonlik muammosiga o‘z yondashuvimizni shu bilan izohlashga urinsak, undagi zaif joylarni fosh qilamiz.

Agar biz “Nega men xudbin bo‘lmasligim kerak?”, deb so‘rasak va “Chunki bu jamiyat uchun yaxshi”, degan javobni olsak, buning ortidan yangi savol paydo bo‘lishi mumkin: "Bordi-yu, bu menga shaxsan hech qanday foyda bermasa, nega endi men jamiyat uchun nima yaxshi ekanligi haqida o‘ylashim kerak" Ammo bu savolga faqat bitta javob bo‘lishi mumkin: "Chunki sen xudbin bo‘lmasliging shart". Ko‘rayapsizki, biz nimadan boshlagan bo‘lsak, shunga qaytib keldik. Biz haqiqat bo‘lgan narsani qayd etamiz, xolos. Agar odam sizdan nimaning sharafiga futbol o‘ynashadi deb so‘rasa, “gollar urish uchun” degan javob muvaffaqiyatli bo‘lish dargumon. Chunki gol urishda o‘yinning sababi emas, o‘yinning o‘zi mavjud. Sizning javobingiz shunchaki “futbol bu futbol” degan ma’noni anglatgan bo‘lardi va bu, shubhasiz, to‘g‘ri, lekin shu haqda gapirish lozimmi?

Xuddi shu kabi, agar odam o‘zini vijdonli tutishning ma’nosi nima, deb so‘rasa, unga “Jamiyatga foyda keltirish uchun”, deb javob berishdan ma’no yo‘q. Chunki “jamiyatga foyda keltirish”ga urinish, boshqacha qilib aytganda, xudbin, o‘zini yaxshi ko‘radigan bo‘lmaslik (chunki jamiyat, pirovardida, “boshqa odamlar”ni anglatadi) vijdonli, beg‘araz odam bo‘lish demakdir.

Chunki beg‘arazlik vijdonli xulq-atvorning tarkibiy qismi hisoblanadi. Shunday qilib, siz amalda vijdonli xulq-atvor bu vijdonli xulq-atvordir demoqdasiz. Xuddi shu tarzda siz “Odamlar beg‘araz bo‘lishlari shart” degan bayonotda muvaffaqiyat bilan to‘xtashingiz mumkin bo‘lardi.

Aynan shu yerda men ham to‘xtamoqchiman. Odamlar beg‘araz, adolatli bo‘lishlari shart. Bu ular beg‘araz yoki ularga beg‘araz bo‘lish yoqadi degani emas; bu ular beg‘araz bo‘lishlari shart deganidir. Tortishish kuchi qonuni og‘ir ob’ektlarning qulashi dalilini qayd etgani kabi, axloq qonuni yoki tabiiy qonun inson xulq-atvori dalilini shunchaki qayd etib qo‘ya qolmaydi. Boshqa tomondan, bu tabiiy qonun shunchaki o‘ylab topilgan narsa emas, chunki biz uni yoddan chiqara olmaymiz. Bordiyu, uni esdan chiqarib qo‘yadigan bo‘lsak, odamlar haqida o‘ylayotgan va gapirayotgan gaplarimizning katta qismi bema’nilikka aylanardi. Bu shunchaki boshqa odamlar o‘zlarini bizga qulay bo‘ladigan tarzda tutishlari haqidagi biz istagan bayonot emas. Chunki yomon yoki nohalol xulq-atvor deb atalmish narsa biz uchun noqulay bo‘lgan xatti-harakatga unchalik ham va har doim ham mos kelavermaydi. Ba’zan u, aksincha, bizga qulaydir. Tegishlicha, yaxshilik va yomonlikning bu qoidasi yoki tabiiy qonun yoxud boshqacha nomlashimizdan qat’iy nazar, bizga bog‘liq bo‘lmagan holda, ob’ektiv mavjud bo‘lgan qandaydir haqiqiylik bo‘lsa kerak.

Biroq bu qoida yoki qonun shu so‘zning odatdagi ma’nosidagi ob’ektiv dalil emas, masalan, bizning xulq-atvorimiz dalili kabi. Bu esa bizni qandaydir boshqa voqelik haqidagi, mazkur muayyan holatda inson xulq-atvorining odatdagi dalili ortida qandaydir butunlay aniq, ular ustidan hukmronlik qiladigan qonun yashiringan, uni hech birimiz tuzmagan va shunga qaramay, u har birimizga ta’sir o‘tkazadi, degan fikrga olib boradi.

1.4. QONUN ORTIDA NIMA YASHIRIN?

Hozirgi paytga kelib nimalarni aniqlashtirib olganimizga yakun yasaylik. Toshlar, daraxtlar va shunga o‘xshash narsalar bilan bo‘lgan holatda tabiat qonuni deb atalmish qonun shunchaki nutqdagi ifodadan boshqa narsa emas. Tabiat ma’lum bir qonunlarga bo‘ysunadi, der ekansiz, siz u o‘zini ma’lum bir tarzda tutishi yoki namoyon qilishini nazarda tutasiz, xolos.

Qonun deb atalayotgan narsalar shu so‘zning to‘la ma’nosidagi qonun, ya’ni biz kuzatayotgan tabiat hodisalari ustida turuvchi nimadir bo‘la olmaydi. Lekin odam bilan bo‘lgan holatda ish boshqacha ko‘rinish kasb etadi. Inson tabiati qonuni yoki yaxshilik va yomonlik qonuni odam xatti-harakati dalili ustida turadigan nimadir bo‘lishi kerak. Shunday bo‘lganda, biz dalillar bilan birga, o‘zimiz kashf etmagan, lekin rioya qilishimiz lozim bo‘lgan qonun bilan bog‘liq yana nimagadir ega bo‘lamiz.

Hozir esa men o‘zimiz yashayotgan Koinot haqidagi ixtiro bizga nimalar deyayotganini tushunib yetmoqchiman. Odamlar fikrlashni o‘rganishi bilanoq, Olam qanday paydo bo‘lgani, u aslida nima ekanligi haqida o‘ylay boshlagan. Eng umumiy qirralarda bu haqda ikkita nuqtai nazar mavjud. Birinchisi moddiy nuqtai nazar deb ataladi. Uning tarafdori bo‘lgan odamlar materiya va makon shunchaki mavjud, ular har doim mavjud bo‘lgan va nima uchun ekanligini hech kim bilmaydi, deb hisoblashadi; bir marta va manguga o‘rnatilgan tarzda o‘zini tutadigan materiya, tasodifan, o‘ylashga layoqatli bo‘lgan siz va men kabi mavjudotni yaratib qo‘ygan deb hisoblashadi. Ehtimoli o‘ta kam bo‘lgan qandaydir baxtli tasodif tufayli, nimadir bizning quyoshimizga urilgan va undan sayyoralar ajralib chiqqan va ehtimoli oldingisidan ko‘p bo‘lmagan xuddi shunday boshqa tasodif tufayli, o‘sha sayyoralardan birida hayot uchun zarur bo‘lgan kimyoviy birikmalar, bunga qo‘shimcha ravishda kerakli harorat paydo bo‘lgan va shunday qilib, shu sayyorada materiyaning bir qismi jonlangan, keyin esa tasodiflarning uzoq zanjiridan o‘tib, tirik mavjudotlar siz bilan men kabi yuqori uyushgan, odam deb atalgan mavjudotlarga qadar taraqqiy etgan.

Ikkinchi nuqtai nazar diniydir. Unga ko‘ra, ko‘rinib turgan Olam paydo bo‘lishining manbaini qandaydir ongdan (to‘g‘rirog‘i, boshqa narsadan ko‘ra, nimadandir) izlash lozim. Bu ong aqlga ega bo‘lib, o‘zining maqsadi ham bor va boshqa narsalarga qaraganda, ba’zi narsalarni ustun ko‘radi. Diniy nuqtai nazardan, aynan shu ong Olamni yaratgan, xususan, siz bilan biz bilmaydigan qandaydir maqsadlar haqqi-hurmati va qisman o‘ziga o‘xshash bo‘lgan mavjudotlarni yaratish uchun, bunda men uning o‘ziga o‘xshab aqlga ega bo‘lgan mavjudotlarni nazarda tutayapman. Iltimos, bu nuqtai nazarlardan biri juda qadimdan mavjud edi, boshqasi esa asta-sekin uni siqib chiqargan deb o‘ylamang. Qachonlardir odamlar yashagan hamma joylarda ularning ikkisi ham mavjud bo‘lgan. Yana bir narsani e’tiborga oling. Bu ikki nazariyaning qaysi biri ilmiy nuqtai nazardan to‘g‘ri ekanligini siz belgilay olmaysiz. Axir, fan tajribalar yo‘li bilan amal qiladi-ku. U narsalar, materiallar, elementlar va sh.k.lar qanday harakat qilishini kuzatadi. Qanchalik muarkkab tuyulmasin, har qanday ilmiy bayonot oxir-oqibatda quyidagiga borib taqaladi: "Men osmonning qaysidir qismiga tungi soat 2:20 da teleskopni yo‘naltirdim va shunday-shunday hamda shunday-shunday narsalarni ko‘rdim". Yoki:"Men bu moddaning ma’lum miqdorini idishga soldim, shunday haroratgacha qizdirdim va shunday-shunday hamda shunday-shunday narsalar hosil bo‘ldi". Meni fanga qarshi biror narsa deyapti, deb o‘ylamang. Men shunchaki u qanday harakat qilishini tushuntiryapman. Va odam qanchalik ilmliroq bo‘lsa, u mening fan aynan shundan iborat ekanligi, uning foydasi va zarurati shunda ekanligi haqidagi fikrimga shunchalik tezroq (umid qilamanki) qo‘shiladi. Lekin fan o‘rganayotgan bu ob’ektlarning hammasi umuman mavjud va ularning ortida ulardan farq qiladigan nimadir turgan-turmaganligi umuman fanning muammosi emas. Agar biz sharhlayotgan voqelik ortida “nimadir” mavjud bo‘lsa, u holda u yoki odamlar uchun noma’lum bo‘lib qoladi yoki qandaydir alohida yo‘l bilan odamlarga o‘zi haqida bildiradi. Bu “nimadir” mavjudligi haqidagi bayonot esa fanning bilish doirasiga kirmaydi. Odatda haqiqiy olimlar bunday bayonot berishmaydi. Ko‘pincha jurnalistlar va darsliklardagi ilmiy tekshirilmagan ma’lumotlarga yopishib olgan ommaviy romanlar mualliflari bunday bayonotlar bilan chiqishadi. Oxir-oqibatda oddiy sog‘lom ong bizga shunday deydi: taxmin qilaylik, qachonlardir fan Koinotning har bir qismini qamrab oladigan darajada mukammal bo‘ladi; “Koinot nega mavjud?”, “Nega u o‘zini boshqacha emas, aynan shunday tutadi?” va “Uning mavjudligida biror ma’no bormi?” degan savollarga xuddi hozir bo‘lgani kabi javob ayon bo‘lmasligi tushunarli emasmi?.

Agar bir holat bo‘lmaganida, ahvol mutlaqo umidsiz bo‘lib qolardi. Koinotda bir mavjudot bor bo‘lib, biz u haqda faqat tashqaridan kuzatishlarimiz orqali bilganimizdan ko‘ra ko‘proq narsa bilmaymiz. Bu mavjudot odamdir. Biz shunchaki odamlarni kuzatibgina qolmaymiz, o‘zimiz ham odammiz. Ushbu holatda biz ichki axborot deb atalgan ma’lumotlarga egamiz. Shu tufayli odamlar o‘zlari o‘rnatmagan, lekin qanchalik urinishmasin, esdan chiqara olmaydigan va unga bo‘ysunishlari lozimligini biladigan qonunga qaramligini his qilishlari bizga ma’lum. Mana nimaga e’tibor bering; xuddi biz elektr tokini yoki karamni o‘rganganimiz kabi, odamni chetdan turib o‘rganadigan har qanday zot, tilimizni bilmasa va tegishlicha, bizdan ichki axborot olish imkoniga ega bo‘lmasa, bizning xulq-atvorimizni oddiy kuzatish orqali hech qachon bizning axloq qonunimiz bor, degan xulosaga kela olmaydi. Qanday qilib u shunday xulosaga kela olardi ham? Chunki uning kuzatishlari unga faqat biz nimalar qilayotganimizni ko‘rsatadi, axloq qonuni esa biz qilishimiz zarur bo‘lgan narsalar haqida so‘z yuritadi. Xuddi shundayin, agar toshlar yoki ob-havo bilan bo‘lgan holatda kuzatishimiz sarhadidan tashqarida biror narsa yashirin bo‘lsa yoki turgan bo‘lsa, bu “nimanidir” fosh qilishga hatto umid ham qila olmagan bo‘lardik.

Shunday qilib, masala boshqa jihatga ko‘chadi. Biz Koinot tasodifan, o‘z-o‘zidan, hech bir sababsiz, hozir bo‘lgani kabi yaralganmi yoki buning ortida Koinotni aynan shunday qilib qo‘yadigan qandaydir kuch bormi, degan savolga javobni bilishni istaymiz. Toki o‘sha kuch, agar u mavjud bo‘lsa, kuzatilayotgan dalillardan biri bo‘lishi mumkin emas, ammo bu dalillarni yaratayotgan voqelik hisoblanadi, ularni oddiy kuzatish buni aniqlay olmaydi. Faqat bir yagona hodisa kuzatilayotgan dalillar bilan birga, “nimadir” borligi haqidagi fikrni uyg‘otadi va bu hodisa bizning o‘zimizdir. Faqat o‘zimizning xususiy ahvolimizdagina ko‘rib turibmizki, o‘sha “nimadir” bor.

Keling, vaziyatga boshqa tomondan qarab ko‘raylik. Agar Koinot sarhadlaridan tashqarida qandaydir nazorat qiluvchi kuch bo‘lganda edi, u Koinotga xos bo‘lgan ichki elementlardan biri ko‘rinishida o‘zini bizga ko‘rsata olmaydi, xuddi uy o‘zining loyihasiga binoan barpo etilgan me’mor shu uyda devor, zinapoya yoki kamin bo‘lishi mumkin emasligi kabi. Biz umid qila oladigan yagona narsa, bu mazkur kuch bizning xulq-atvorimizni ma’lum o‘zanga yo‘naltirishga urinib, bizning botinimizda o‘zini ma’lum bir ta’sir yoki buyruq sifatida namoyon qilishidir. Biz o‘z botinimizda aynan shunday ta’sirni topamiz. Bunday kashfiyot shubhalarimizni uyg‘otib yuborishi kerakligi rost emasmi? Biz javob olishga umid qilishimiz mumkin bo‘lgan yagona holat, bizga ijobiy javobni beradi; biz javob oladigan boshqa holatlarda esa, nega uni ololmasligimizni ko‘rib turamiz.

Kimdir mendan so‘radi deb faraz qilaylik: "Nega siz ko‘cha bo‘ylab borayotgan va har bir uyning oldida kichkina qog‘oz paketlar tashlab ketayotgan, ko‘k rangli maxsus ust-boshdagi odamni ko‘rganingizda, bu paketlarda xatlar bor deb taxmin qilasiz?" Men bunday javob bergan bo‘lardim: "Chunki har gal u xuddi shunday qog‘oz paketni men uchun tashlab ketganida, men uning ichidan xat topaman". Agar bu odam: "Lekin siz hech qachon, fikringizcha, boshqa odamlar olayotgan xatlarni ko‘rmagansiz-ku", deb e’tiroz bildirsa, men shunday javob bergan bo‘lardim: "Albatta yo‘q, chunki ular menga atalmagan, lekin o‘zim ochishim mumkin bo‘lgan paketga o‘xshashligini solishtirb ko‘rib, menga ochishga ruxsat berilmagan paketlarning ichida nima borligini fahmlayapman ".

Bizning savolimiz bilan ham ahvol xuddi shunday. Menga ochishga ruxsat berilgan yagona paket bu - odam. Men shunday qilayotganimda, ayniqsa, “Men” deb aytayotganim odamni ochayotganimda, men o‘z-o‘zimcha mavjud emasligimni, qaysidir qonunga tobe ekanligimni bilib olaman; nimadir yoki kimdir men o‘zimni ma’lum bir tarzda tutishim zarurligini istaydi. Albatta, toshning yoki daraxtning ichiga kirib ko‘rishga muvaffaq bo‘lsam, u yerda ham xuddi shu narsani topgan bo‘lardim, deb o‘ylamayman, xuddi bu ko‘chadagi qolgan hamma odamlar xuddi men olganim kabi xat olishadi, deb o‘ylamaganim singari. Men, masalan, tosh tortishish qonuniga bo‘ysunishga majbur, deb umid qilishim mumkin. "Xatni jo‘natuvchi" shunchaki menga o‘zimning inson tabiati qonunimga bo‘ysunishim zarurligini shunchaki aytishi mumkin, toshni esa u tosh tabiati qonuniga bo‘ysunishga majbur qiladi. Lekin bunda men har ikki holatda ham “xatni jo‘natuvchi”, dalillardan tashqarida turgan kuch, Hayotning boshlig‘i, uning Rahbari harakat qilishini kutib turishim lozim bo‘lmaydi.

Meni aslida qanday yurayotganimdan ko‘ra, tezroq ketayapti deb o‘ylamang, iltimos. Men buni masihiylik teologiyasi sharhlaganidek, Xudoga hatto yuz kilometr ham yaqinlasha olganim yo‘q. Hozirgacha bayon qilganlarimning hammasi quyidagi narsaga borib taqaladi: Olamni boshqarib turgan hamda meni yaxshilik qilish va o‘zim qilgan yomonlik uchun vijdonim azobini uyg‘otayotgan, mening botinimda qonun ko‘rinishida namoyon bo‘layotgan nimadir bor. Biz bu kuch boshqa biror narsaga qaraganda, ko‘proq aqlga o‘xshaydi, deb taxmin qilishimiz lozim, deb o‘ylayman, chunki pirovardida, aql bilan birga biz biladigan yagona narsa bu materiyadir. Biroq ko‘rsatmalar berayotgan materiya parchasini tasavvur qilish mumkinmi. Xullas, bu kuch bizning tushunchamizdagi aqlga mos kelishi dargumon; buning ustiga u inson shaxsiga yana ham kamroq mos keladi.

Keyingi bobda bu kuch haqida bir oz ko‘proq bilib olish-olmasligimizga qarab ko‘ramiz. Lekin ehtiyot bo‘lish uchun bir so‘z aytay: keyingi yuz yillikda Xudo haqidagi mavzuda juda ham erkin xayolparastliklar paydo bo‘ldi. Men sizga shunga o‘xshash biror narsani qat’iyan taklif qilmoqchi emasman.

Eslatma. Ushbu bo‘lim yetarlicha qisqa va radioeshittirishlar uchun yaroqli bo‘lishi maqsadida, men faqat materialistik va diniy nuqtai nazarlarni eslatdim. Lekin manzara to‘liq namoyon bo‘lishi uchun “hayotiy kuch” falsafasi yoki ijodiy evolyutsiya deb nomlangan oraliq nuqtai nazar haqida ham eslatib o‘tishim lozim edi. Bu falsafani Bernard Shou juda kiftini keltirib taqdim etgan, lekin bu Bergsonning asarlarida eng chuqur yoritilgan. Bu falsafa tarafdori bo‘lgan odamlar, natijasi sayyoramizdagi hayot o‘zining eng quyi shakllaridan to insongacha tadrijiy rivojlanib yetgan kichik o‘zgarishlar tasodifan bo‘lmagan, balki hayot kuchi tomonidan “maqsadga muvofiq” yo‘naltirilgan deb o‘ylashadi.

Odamlar bunday kuch haqida gapirayotganida, biz ulardan bu kuch ularning fikricha aqlga egami, deb so‘rashga haqlimiz. Agar ha bo‘lsa, unda “hayotni paydo qilgan va uni mukammalikka olib borayotgan” ong shunchaki Xudodir. Shunday qilib, bu nuqtai nazar diniy nuqtai nazarga o‘xshashdir.

Agar ular bu kuch ongdan mahrum deb hisoblashsa, u holda qanday qilib go‘yoki aqlga ega bo‘lmagan “nimadir” nimagadir intilishi yoki “qandaydir maqsadga egaligi”ni ta’kidlashlari mumkin? Bunday mantiq ularning nuqtai nazari uchun halokatli emasmi? Ijodiy evolyutsiya g‘oyasi Xudoga ishonish quvonchidan mahrum qilmasligi, shu bilan birga, odamni Xudo borligidan kelib chiqadigan unchalik ham yoqimli bo‘lmagan oqibatlardan xalos qilishi bilan juda ko‘plarni o‘ziga jalb qiladi. Sog‘lig‘ingiz juda yaxshi bo‘lib, quyosh charaqlab tursa va siz butun Olam faqat atomlarning mexanik raqsi haqida o‘ylashni istamayotgan bo‘lsangiz, o‘zida sizni opichlab olib, asrlar oralab taralib turgan buyuk sirli kuch haqida mulohaza yuritish yoqimli. Agar, boshqa tomondan, siz noma’qul ish qilmoqchi bo‘lsangiz, basir bo‘lgan, aqldan va axloqiy tushunchalardan mahrum hayot kuchi sizning niyatlaringizga, bolaligimizda bizga aytib berishgan o‘sha me’daga urgan xudo aralashgani kabi aralashmaydi. Hayot kuchi qaysidir ma’noda qo‘lga o‘rgatilgan, bo‘ysundirilgan xudodir.

Sizda istak paydo bo‘lganida, uning to‘lqiniga moslashib olishingiz mumkin, lekin uning o‘zi sizni bezovta qilmaydi. Bir so‘z bilan aytganda, dindan olinadigan barcha huzurlar o‘zingizda qoladi, buning uchun esa pul to‘lashingiz aslo shart emas. Darhaqiqat, bu nazariya bizning istagan narsalarni voqelik deb qabul qilishga moyilligimizning eng buyuk yutug‘idir!

1.5. BIZDA TASHVISHLANISH UCHUN ASOS BOR

Men oxirgi bobni axloq qonuni yordamida moddiy Olamdan tashqarida bo‘lgan kimdir yoki nimadir bizga yaqinlashib kelayapti, degan fikr bilan tugatdim. Shu bandga yetganimda, sizdan ba’zilaringiz ma’lum bir xavotir sezdingiz, degan gumondaman ham. Hatto meni siz bilan yomon hazil qildi, falsafaga o‘xshatish uchun diniy “nasihat”ni tirishqoqlik bilan niqoblab chiqibdi, deb o‘ylagan bo‘lishingiz ham mumkin. Balki, meni nimadir yangi narsa aytishga urinayapti, deb o‘ylaguningizga qadar eshitishga tayyor edingiz; lekin toki “yangi” narsa shunchaki din bo‘lib chiqqan ekan – bo‘pti, dunyo buni sinab ko‘rgan va siz vaqtni ortga qaytara olmaysiz, degan fikrga keldingiz. Agar orangizda kimdir shunday tuyg‘ularni boshdan kechirayotgan bo‘lsa, bunday odamga uch narsani aytmoqchiman.

Birinchisi, vaqtni orqaga qaytarish borasida. Agar men soat ko‘rsatkichlarini surib qo‘yish kerak deganimda, hazillashayapti deb o‘ylagan bo‘larmidingiz? Chunki soat noto‘g‘ri yurayotgan bo‘lsa, bunday chora ko‘pincha oqilona bo‘ladi-ku. Lekin soatlar va ularning ko‘rsatkichlari bilan misolni bir chetga qo‘yib turaylik. Hammamiz taraqqiyotga intilamiz. Biroq taraqqiyot siz erishmoqchi bo‘layotgan joyga, nuqtaga yaqinlashishingizni anglatadi. Agar biz boshqa tomonga burilib ketsak, olg‘a intilish bizni maqsadga yaqinlashtirmaydi. Bunday holatda 180 darajaga burilish va to‘g‘ri yo‘lga qaytish taraqqiyot bo‘lardi; orqaga burilgan odam esa eng taraqqiyparvar kishi bo‘lardi. Arifmetika bilan shug‘ullanganimizda, hammamiz bunga ishonch hosil qilgan bo‘lardik. Agar men boshidanoq qo‘shish amalini noto‘g‘ri bajargan bo‘lsam, buni qanchalik tez tan olsam, hammasini boshidan boshlash uchun shunchalik tez ortga qaytgan, to‘g‘ri javobni shunchalik tez topgan bo‘lardim. Eshakdek qaysar bo‘lish, o‘z xatosini tan olmaslikda hech qanday taraqqiyot yo‘q.

Agar siz dunyoning hozirgi holati haqida o‘ylab ko‘radigan bo‘lsangiz, insoniyat buyuk xato qilayotgani sizga mutlaqo tushunarli bo‘ladi. Biz hammamiz noto‘g‘ri yo‘ldamiz. Toki shunday ekan, hammamiz ortga qaytishimiz zarur. Ortga qaytish bu - olg‘a borishning eng tez yo‘lidir.

Ikkinchisi: mening mulohazalarim hali hech ham diniy “nasihat” emasligini e’tiborga olib qo‘ying. Biz biror muayyan dinning Xudosiga, buning ustiga masihiylik dini Xudosiga hali juda uzoqmiz. Biz faqat axloq qonunidan tashqarida bo‘lgan kimgadir yoki nimagadir yaqinlashdik, xolos. Biz hozircha na Muqaddas Kitobga, na Jamoatda gapiriladigan narsalarga yuzlanganimiz yo‘q; shunchaki o‘z kuchimiz bilan o‘sha sirli “Kimdir” haqida biror narsa bila olish-olmasligimizni tushunishga harakat qilayapmiz. Shu yerda men butunlay oshkora qilib bir narsani aytmoqchiman: biz aniqlab oladigan narsa bizga xuddi karaxtlik kabi ta’sir qiladi. O‘sha “Kimdir” haqida ikkita dalil guvohlik beradi.

Birinchisi, U yaratgan Koinot. Agar Koinot U haqdagi yagona dalil bo‘lsa, Koinotni kuzatishdan biz U, ya’ni sirli “Kimdir” buyuk ijodkor, degan xulosaga kelishimiz kerak edi (chunki Koinot haqiqatan ham juda go‘zal). Lekin ayni paytda biz U odamlarga nisbatan shafqatsiz va dushmanlarcha kayfiyatda ekanligini tan olishga majbur bo‘lardik (chunki Koinot tabiiy qo‘rquv uyg‘otadigan juda xavfli joydir).

U mavjudligini ko‘rsatadigan ikkinchi dalil, U bizning ongimizga joylashtirgan axloq qonunidir. Mana shu ikkinchi dalil, birinchisiga qaraganda ancha ahamiyatli, chunki u bizga ichki tusdagi axborot beradi. Koinotni kuzatishdan olganingizdan ko‘ra, siz axloq qonunidan Xudo haqida ko‘proq narsalarni bilib olasiz, xuddi biror odam haqida u qurgan uyni tomosha qilib olganingizdan ko‘ra, uning gapirgan gaplarini tinglashdan ko‘proq narsa olganingiz kabi.

Mana shu ikkinchi dalilga asoslanib, biz ko‘rinib turgan Koinotdan tashqaridagi Zot odamlarning to‘g‘ri xulq-atvorda bo‘lishidan, ularning “halol o‘yini”dan, beg‘arazligi, jasurligi, chin imoni, halolligi va to‘g‘riso‘zligidan juda manfaatdor, degan xulosaga kelamiz. Shu jihatdan biz masihiylik va boshqa ba’zi dinlarning “Xudo mehribon” degan ta’kidiga qo‘shilishimizga to‘g‘ri keladi. Lekin keling, shoshilmaylik. Axloq qonuni U marhamatli, rahmli, mehribon deb aytishimizga hech qanday asoslar bermaydi.

Axloq qonunida hech qanday marhamatlilik sezilmaydi. U xuddi olmos kabi qattiq. U to‘g‘ri yo‘llardan borishni buyuradi va bu buyruqqa amal qilish qanchalik og‘riqli, xavfli yoki mushkul ekanligi haqida umuman qayg‘urmayotgandek tuyuladi. Agar Xudo xuddi shu axloq qonuni kabi bo‘lsa, uning mehribonligi dargumon.

Bu bosqichda biz “mehribon” Xudo deganda, kechirishga qodir bo‘lgan Xudoni tushunishimizni aytib o‘tirishdan ma’no yo‘q. Chunki faqat shaxsgina kechirishga layoqatli. Lekin Xudo shaxs deb ta’kidlashga hali haqqimiz yo‘q. Hozircha biz axloq qonuni ortida yashiringan kuch boshqa biror narsaga o‘xshashdan ko‘ra, aqlga ko‘proq o‘xshaydi, degan xulosaga keldik. Ammo bu hali shu kuch shaxs bo‘lsa kerak, degani emas. Agar bu shunchaki qiyofasiz, hissiz ong bo‘ladigan bo‘lsa, ehtimol, undan yordam yoki marhamat so‘rashdan ma’no yo‘q, xuddi noto‘g‘ri hisoblaganingiz uchun karra jadvalidan uzr so‘rashingizdan ma’no bo‘lmagani kabi. Bunday holatda noto‘g‘ri javob naqd turibdi. Shuningdek, agar Xudo shunday bo‘lsa, U qiyofasiz mutlaq ezgulik bo‘lsa, U sizga yoqmaydi va siz Unga e’tibor qilmoqchi emassiz, deb gapirishdan ham foyda yo‘q. Buning foydasi yo‘q, chunki sizning bir qismingiz o‘sha Xudo tarafida va Uning inson shafqatsizligi, ochko‘zligi, nohalolligi va g‘arazgo‘yligini qoralashiga chin dildan qo‘shilmoqda. Siz, balki Uning shu gal rahmliroq bo‘lishini istagandirsiz. Lekin qalbingizning tubida agar Koinotdan tashqarida turgan kuch noma’qul xatti-harakatni so‘zsiz fosh qilmasa, bu kuch yaxshilik bo‘lmay qolishini anglab turibsiz. Boshqa tomondan, biz bilamiz: agar mutlaq yaxshilik mavjud bo‘lsa, u siz bilan biz qilayotgan ishlarning ko‘p qismidan nafratlanishi shart.

Mana biz qanday dahshatli, noiloj ahvolda ekanmiz. Agar Koinotni mutlaq yaxshilik boshqarmayotgan bo‘lsa, pirovardida, bizning barcha say’-harakatlarimiz bekor ketadi. Bordiyu, har holda, mutlaq haqiqat boshqarayotgan bo‘lsa, u holda biz har kuni uning jig‘iga tegayotgan bo‘lamiz va ertaga bugungidan ko‘ra oz bo‘lsada yaxshiroq bo‘ladiganga o‘xshamayapmiz. Shunday qilib, bu holatda ham umidsiz bir ahvoldamiz. Biz mana shu yaxshiliksiz yashay olmaymiz va ayni paytda unga muvofiq yashay olmayapmiz.

Xudo bizning yagona taskinimiz bo‘lib, ayni paytda hech narsa bizda U kabi qo‘rqinch uyg‘ota olmaydi: biz Unga ko‘proq muhtojmiz va Undan ko‘proq bekinishni istayapmiz. U bizning ehtimol tutilgan eng yaqin ittifodoshimiz, biz esa o‘zimizni Uning dushmaniga aylantirib olganmiz. Ba’zi odamlarni tinglash, shuningdek, mutlaq yaxshilik bilan yuzma-yuz kelish ham rohatning o‘zginasi. Bu odamlar yaxshilab o‘ylab ko‘rishsa bo‘lardi: ular hali ham din o‘yinini o‘ynashmoqda. Dunyodan ustun bo‘lgan yaxshilik o‘zi bilan yo buyuk yengillik yoki buyuk xavfni olib keladi, bunisi endi siz unga qanday munosabatda bo‘layotganingizga bog‘liq. Siz bilan biz esa noto‘g‘ri munosabatda bo‘lib kelayapmiz.

Endi men uchinchi bandga keldim. Meni haqiqatan ham qiziqtirayotgan mavzuga yaqin kelishim uchun bu aylanma yo‘lni tanlar ekanman, sizni kalaka qilmoqchi emasman. Bu yo‘lni mana qaysi sababga ko‘ra tanladim: men yuqorida bayon qilgan dalillar bilan oldindan tanishmagan odamlar uchun masihiylik haqidagi har qanday suhbat ma’nosizdir. Masihiylik odamlarni gunohidan o‘tish uchun tavba qilishga chaqiradi. O‘zida tavba qilish uchun bunday narsalarni payqamagan va kechirimga muhtoj ekanligini his qilmayotgan odamlarga masihiylikning aytadigan gapi (mening bilishimcha) yo‘q. Xuddi axloq qonuni ortida turgan kuch mavjud ekanligini va shu qonunni buzganingiz va bu qonunga nisbatan o‘zingizni noto‘g‘ri tutganingizni anglaganiniz kabi, axloq qonuni haqiqatan ham mavjud ekanligini anglaganingizdan keyingina, darhol masihiylik siz uchun ma’no kasb eta boshlaydi.

Kasalligingizni bilganingizda shifokorning maslahatiga amal qilasiz. Ahvolingiz butunlay noilojligini anglaganingizda, masihiylar nima haqida gapirayotganini tushuna boshlaysiz, chunki ular bizning holatlarimizga izoh taklif qilishayapti: biz bir vaqtning o‘zida yaxshilikni yomon ko‘rishimiz va uni sevishimiz qanday ro‘y bergani. Ular qanday qilib Xudo axloq qonuni ortida turgan qiyofasiz ong va ayni paytda Shaxs bo‘lishi mumkinligini tushuntirishni taklif qilishmoqda. Ular sizga qonunning biz bajarishimiz iloji bo‘lmagan talablari noiloj bajarilgani, odamni Xudoning hukmidan qutqarish uchun Xudoning O‘zi qanday qilib odamga aylanganini aytishmoqda. Bu ko‘hna tarix bo‘lib, agar siz unga chuqurroq kirishni istasangiz, shubhasiz, mendan ko‘ra bilimliroq bo‘lgan odamlarga murojaat qiling. Sizdan iltimos qiladigan bor narsam – masihiylik javoblar taklif qilayotgan dalillarning yuziga qarang. Bular esa – qo‘rqinchli dalillardir. Men boshqa biror quvonchliroq narsa aytishni istardim, ammo o‘zim haqiqat deb hisoblagan narsani aytishim shart. Albatta, men masihiylik dini, oxir-oqibatda, tasavvur qilib bo‘lmas taskin manbai ekanligiga qo‘shilaman. Ammo bu din taskindan boshlanmadi. U men yuqorida bayon qilgan xavotir va g‘ulg‘uladan boshlanadi va xavotir bosqichin aylanib o‘tib, bu tasalliga kelishga urinish, hech ma’noga ega bo‘lmagan bo‘lardi. Xuddi urushdagi, boshqa vaziyatlardagi kabi dinda ham: faqat taskinni izlasang, xotirjamlik (taskin)ga erishishning iloji yo‘q. Mana agar siz haqiqatni izlaydigan bo‘lsangiz, balki oxir-oqibatda xotirjamlikka erisharsiz; bordiyu, hamma qidirishlaringiz xotirjamlikka qaratilgan bo‘lsa. Siz uni ham, haqiqatni ham topa olmaysiz. Bor-yo‘q topganingiz bu quruq gaplar hamda yo‘lning boshida sizga haqiqatdek bo‘lib tuyuladigan mulohazalar bo‘ladi, xolos, yo‘lning oxirida esa sizni noiloj tushkunlik kutib turadi. Ko‘p jihatdan biz urushdan avvalgi kelishilgan xalqaro siyosat haqidagi xomxayol orzulardan qutulib bo‘ldik. Dinda ham ulardan xalos bo‘lish vaqti keldi.

2-KITOB.

MASIHIYLAR NIMAGA ISHONISHADI?

2.1. XUDO HAQIDAGI QARAMA-QARSHI TUSHUNCHALAR

Mendan masihiylar nimaga ishonishini sizga so‘zlab berishimni iltimos qilishdi. Men hikoya qilishni ular nimaga ishonmasliklari kerakligidan boshlayman. Agar siz masihiy bo‘lsangiz, qolgan boshqa dinlar boshidan oxirigacha noto‘g‘riligiga ishonishga majbur emassiz. Agar siz ateist bo‘lsangiz, dunyoning hamma dinlari asosida bitta ulkan xato yotishiga ishonishingizga to‘g‘ri keladi. Agar siz nassoniy bo‘lsangiz, hamma dinlar, jumladan eng g‘alatilari ham, zarracha bo‘lsada, haqiqatga ega deb o‘ylashda erkinsiz. Men ateist bo‘lgan vaqtimda, insoniyat ko‘pincha o‘zi uchun eng muhim bo‘lgan masalada adashganiga o‘zimni ishontirishga urinardim; masihiy bo‘lganimdan so‘ng, men narsalarga ancha liberal nuqtai nazardan qarash layoqatiga ega bo‘ldim. Lekin masihiy bo‘lish masihiylik boshqa dinlar bilan qarama-qarshi bo‘lgan hamma o‘rinlarda haq, boshqa dinlar esa adashadi, degan shubhaga boradi, degani emasdir. Xuddi arifmetikada bo‘lganidek: masalaning faqat bitta to‘g‘ri yechimi bo‘lishi mumkin, qolgan hammasi noto‘g‘ri; lekin noto‘g‘ri yechimlardan ba’zilari boshqalariga qaraganda, to‘g‘risiga yaqinroqdir.

Insoniyat ikkita asosiy guruhga bo‘linadi: qandaydir Xudoga yoki xudolarga ishonadigan ko‘pchilik va Xudoga umuman ishonmaydigan kamchilik. Masihiylik, tabiiyki, ko‘pchilikka tegishli bo‘lib, u zamonaviy G‘arbiy Yevropa materializmiga qarshi bo‘lgan qadimgi rimliklar, zamonaviy yovvoyilar, stoiklar, platonchilar, hindular, musulmonlar va sh.k.lar bilan bir tarafdadir.

Ammo Xudoga ishonadigan odamlar orasida bo‘linish bor. Ana endi men shu masalaga o‘taman. Bu odamlar qanday xudolarga ishonishiga borib taqaladi. Bu yerda juda farqlanib turadigan ikkita yondashuv bor. Ba’zilar Xudo yaxshilik va yomonlikning ustida turadi deb o‘ylashadi. Biz, odamlar bir narsani yaxshi, boshqasini yomon deb ataymiz. Ammo ba’zilarning fikriga ko‘ra, “yaxshi va yomon” tushunchasi faqat bizning, insoniy nuqtai nazarimizdan kelib chiqqandagina mavjud. Bunday odamlar shunday deyishadi: donolikka to‘lib borganingiz sari, sizda biror narsani yaxshi yoki yomon deb atash istagi tobora kamayib boraveradi; siz hammaning yaxshi yoki yomon tomonlari borligini va bu yerda biror narsani o‘zgartirishning iloji yo‘qligini ko‘rasiz. Natijada bu odamlar siz ilohiy nuqtai nazarga kelishingizdan ancha oldin yaxshi va yomon o‘rtasidagi har qanday farq izsiz yo‘qoladi, deb o‘ylashadi. Biz saraton xastaligini yomon deb aytamiz, deyishadi ular, chunki u odamni o‘ldiradi; lekin jarrohning muvaffaqiyatli aralashuvini xuddi shu tarzda omad deb aytishimiz mumkin, chunki u saraton xastaligini o‘ldiradi, deyishadi. Hammasi nuqtai nazarga bog‘liq.

Boshqa qarama-qarshi nuqtai nazar shundan iboratki, Xudo yaxshi va adolatli ekanligi mutlaqo aniq, qaysi tomoning tarafini olish unga befarq emas, U sevadi va nafratni yomon ko‘radi hamda biz o‘zimizni boshqacha emas, belgilanganidek tutishimizni istaydi. Xudo yaxshi va yomonning sarhadlaridan tashqarida turishi haqidagi bu ikki tasavvurning birinchisi panteizm deb ataladi. Buyuk pruss faylasufi Gegel shu g‘oya tarafdori edi; tushunishimcha hindular ham shuni yoqlaydi. Xudoga nisbatan qarama-qarshi qarash yahudiylar, musulmonlar va masihiylarga xosdir.

Panteizm va masihiylik o‘rtasida Xudo haqidagi tasavvurlardagi bu farqdan keyin odatda boshqasi keladi. Panteistlar, qoida tariqasida, aytish mumkinki, xuddi siz o‘z tanangizni ilhomlantirganingizdek, Xudo Olamni ilhomlantirishiga ishonishadi; Olam deyarli Xudoning o‘zi ekanligiga va agar shunday bo‘lmaganida, U mavjud bo‘lmasligiga va Olamda Xudoning bir qismi borligiga ishonishadi. Masihiylik mutlaqo boshqa g‘oya tarafdori. Masihiylar xuddi odam surat yoki musiqa yaratgani kabi Xudo Koinotni o‘ylab topgan va yaratgan, deb hisoblashadi. Surat rassomning o‘zi emas va agar suratlarini yo‘q qilishsa, rassom o‘lmaydi, deb hisoblashadi. Siz aytishingiz mumkin: "U o‘zining bir qismini mana shu suratga kiritgan", lekin shunday deyayotganingizda, bu asarning butun go‘zalligi va mazmuni uning miyasida tug‘ilganini nazarda tutasiz. Uning suratda aks etgan mahorati, uning boshi va qo‘llariga xos bo‘lgan daraja uning o‘ziga tegishli emas.

Umid qilamanki, endi siz panteizm va masihiylik o‘rtasidagi farq, shubhasiz, o‘z ortidan boshqa farqni keltirib chiqishini ko‘rayapsiz. Agar siz yaxshilik va yomonlik o‘rtasidagi farqni jiddiy qabul qilmasangiz, unda Koinotdagi hamma narsa Xudoning bir qismi, degan xulosaga osongina kelasiz. Agar siz ba’zi ishlar va narsalar haqiqatan ham yomon, shu bilan birga Xudo yomon bo‘lishi mumkin emas, deb hisoblayotgan bo‘lsangiz, bunday nuqtai nazar siz uchun o‘ng‘ay emas. Bunday holatda siz Xudo va dunyo bir narsa emasligiga ishonishingiz zarur. Biz dunyoda kuzatayotgan ba’zi narsalar Uning irodasiga qarshi. Saraton xastaligi yoki xarobalar haqida panteist shunday deyishi mumkin: "Agar siz Xudo nuqtai nazaridan ko‘ra olganingizda edi, bu Xudo ekanligini tushungan bo‘lardingiz". Masihiy shunday javob beradi: "Naqadar xunuk bema’nilik!". Chunki masihiylik jangovor dindir. Masihiylik Xudo makon va zamon, jazirama va sovuqlik, barcha ranglar va barcha ta’m tuyg‘ulari, hamma hayvonlar va o‘simliklar dunyosini yaratgan va xuddi yozuvchi syujetni o‘ylab topgani kabi, Xudo buning barchasini o‘ylab topgan, deb hisoblaydi. Lekin masihiylik, bundan tashqari, shunday deb hisoblaydi: Xudo yaratgan ko‘pchilik Xudo belgilab bergan yo‘ldan adashgan va Xudo aynan biz adashganlarni to‘g‘ri yo‘lga qaytarishimizni talab qiladi va juda qattiq talab qiladi.

Albatta, bu o‘z ortidan juda jiddiy masalani yetaklab keladi. Agar dunyo haqiqatan ham Xudo tomonidan yaxshi, adolatli qilib yaratilgan bo‘lsa, nega noto‘g‘ri yo‘lga burilib ketgan? Ko‘p yillar davomida men masihiylar nima deb javob berayotganini tinglashni shunchaki inkor qilib keldim, chunki shunday mulohaza qilardim: "Siz nima deyishingiz, qanday dalillardan foydalanishingizdan qat’iy nazar, shunchaki dunyo ongli kuch tomonidan yaratilmaganini tan olish oson va yengilroq emasmi? Balki sizning barcha dalillaringiz ayon bo‘lgan narsadan qochishga shunchaki murakkab urinishdir?" Shunda men boshqa bir qiyinchilikka duch keldim.

Xudo borligiga qarshi mening dalilim Olam menga o‘ta shafqatsiz va adolatsiz bo‘lib tuyulganiga borib taqalardi. Biroq adolat va adolatsizlik haqidagi g‘oyaning o‘zi qanday qilib mening xayolimga keldi? Agar odam to‘g‘ri chiziq haqida tushunchaga ega bo‘lmasa, u biror chiziqni qiyshiq deb ayta olmaydi. Men Olamni adolatsiz deganimda, uni nima bilan solishtirgandim? Agar bu dunyoda hamma narsa boshdan-oyoq yomon va mazmunsiz bo‘lsa, nega endi u holda bu “Hamma narsa”ning bir bo‘lagi bo‘lgan mening o‘zim, bunchalik jahd bilan g‘azablanayapman? Odam suvga tushganida o‘zini ho‘l bo‘lgan deb his qiladi, chunki odam suvda yashovchi hayvon emas: baliq o‘zini ho‘l bo‘ldim deb his qilmaydi. Men, bu faqat mening hissiyotim deb aytib, albatta, adolatlilik hissimning ob’ektiv muhimligidan voz kechishim mumkin. Lekin agar shunday qilsam, unda mening Xudoga qarshi dalilim ham yo‘qqa chiqqan bo‘lardi, chunki bu dalil dunyo mening nuqtai nazarimdagina emas, balki haqiqatan ham adolatsizligiga tayangan.

Shunday qilib, Xudo yo‘qligini, butun ob’ektiv borliq mazmunsiz ekanligini isbotlashga urinishning o‘zi, hech bo‘lmaganda, ob’ektiv voqelikning qandaydir qismi mening adolatlilik g‘oyam ma’noga ega, degan fikrga yo‘l qo‘yishimga meni majbur qildi. Demak ateizm o‘ta jo‘n g‘oya bo‘lib chiqayapti. Chunki agar Olam ma’nosiz bo‘lsa, biz hech qachon u bema’no ekanligini fosh qila olmagan bo‘lardik; xuddi agar Koinotda nur bo‘lmaganida va tegishlicha ko‘zlari bor mavjudotlar bo‘lmasligi lozim bo‘lganida, biz hech qachon o‘zimizni qorong‘ulik o‘rab turganini fosh qila olmaganimizdek.

2.2. BOSTIRIB KIRISH

Shunday qilib ateizm o‘ta jo‘n. Lekin men sizga boshqa juda oddiy g‘oyai ko‘rsataman. Men buni “suvda eritib, aralashtirilgan masihiylik” deb atayman. Bu g‘oyaga ko‘ra, osmonda yaxshi, mehribon Xudo yashaydi va hammasi ko‘ngildagidek bormoqda. Gunoh va do‘zax haqidagi barcha qo‘rqituvchi ta’limotlarga shunchaki ahamiyat berilmaydi.

Oddiy dinni izlashdan ma’no yo‘q. Oxir-oqibatda, oddiy bo‘lishi mumkin bo‘lgan narsalar yo‘q. Ba’zan ular oddiy ko‘rinadi, masalan, men atrofida o‘tirgan stol; ammo olim kishidan stol nimadan yasalgani, o‘sha barcha atomlar, ulardan aks etadigan va mening ko‘rish asab tolalarimga ta’sir etib, ko‘zimga tushadigan nur to‘lqinlari va bu mening miyamga qanday ta’sir ko‘rsatishi haqida so‘rab ko‘ring. Shunda biz “stolni ko‘rish” deb ikki og‘iz so‘zda ifodalayotganimiz jarayon sirli va murakkab hodisalarning chatishib ketishini o‘z ichiga olishini ko‘rasiz, bu hodisalar shunchalik murakkabki, qachonlardir ularing oxirigacha yetishingiz dargumon. Bola ibodat qiladigan bo‘lsa, bu juda oddiy ko‘rinadi. Agar bu sizni to‘la qondirsa, shu yerda nuqta qo‘yishga tayyorsiz, tamom-vassalom. Biroq agar siz bunda to‘xtay olmasangiz, hozirgi dunyo esa odatda hech narsaning oldida va hech qachon bunchalik osonlikcha to‘xtamaydi, agar siz davom etishni istasangiz va aslida nima bo‘ladi, deb so‘rayversangiz, qiyinchiliklarga tayyorlaning. Agar biz o‘ta oddiydan ko‘ra kattaroq narsani izlaydigan bo‘lsak, “kattaroq narsa” oddiy emasligidan shikoyat qilish ahmoqlik bo‘lardi.

Biroq, juda ko‘p hollarda, ongli yoki ongsiz ravishda, masihiylikni buzish istagidan kelib chiqib, aqlli odamlar bunday ahmoqona mulohazalarga jalb qilinadi. Odatda ular masihiylikning olti yoshli bolaga mo‘ljallangan naqllaridan birini olib, shunga hujum boshlashadi. Siz masihiylikni ma’lumoti bor, yoshi katta odamlar e’tiqod qiladigan ta’limotini ularga tushuntirishga urinsangiz, ular sizning gaplaringizdan boshi aylanib ketayotgani, buning hammasi o‘ta murakkabligi va agar haqiqatan ham Xudo mavjud bo‘lsa, U dinni “oddiy” qilishi mumkinligi, chunki oddiylik juda yaxshi ekanligi haqida shikoyat qila boshlashadi.

Bunday odamlar bilan munosabatda hushyor bo‘lish lozim, ular har bir daqiqada mavzuni o‘zgartirishadi va faqat sizning vaqtingizni olishadi, xolos. “Xudo dinni oddiy qilgan bo‘lardi”, degan fikrga e’tibor qiling, go‘yoki xuddi din Xudoning mutlaqo o‘zgarmas dalillar va Uning O‘z tabiati haqida bizga yuborilgan vahiysi emas, balki Xudo ixtiro qilgan biror narsadek.

Ob’ektiv voqelik faqat murakkabligi bilan ajralib turadi; u, mening kuzatuvlarimga qaraganda, ko‘pincha g‘alati ko‘rinadi ham. U qandaydir o‘ng‘aysiz, tushunarsiz, xullas, biz istaganimizdek emas. Masalan, siz Yer va boshqa sayyoralar quyosh atrofida aylanadi, degan fikrga kelganingizda, sizda, tabiiyki, hamma sayyoralar xuddi shu qoida asosida yaralgan, degan taxmin paydo bo‘ladi: misol uchun, bir-biridan teng masofada: yoki ularning hammasi bir o‘lchamda yoxud quyoshdan uzoqlashishiga qarab kattalashadi yoki kichrayadi. Aslida esa siz sayyoralarning na hajmida, na ular orasidagi masofada marom(ritm)ni ham, ma’noni (sizga tushunarli bo‘lgan) ham topa olmaysiz; ularning ba’zilarida bittadan, boshqasida to‘rtta, yana birida ikkita yo‘ldoshi bor, ba’zilarida birorta ham yo‘q, sayyoralardan biri esa xalqa bilan o‘ralgan. Shunday qilib, ob’ektiv voqelik biz yecha olmaydigan jumboqlarni o‘z ichiga yashirgan. Mana men nima uchun masihiylikka kelganimning sabablaridan biri. Bu siz o‘ylab topa olmaydigan dindir. Agar masihiylik sizga Koinotning o‘zimiz har doim kutgan izohini taklif qilganida, dinni o‘zimiz ixtiro qilib qo‘ygan bo‘lardik, degan o‘ydaman. Ammo bu din kimningdir ixtirosiga o‘xshamasligi bor gap-ku. Real, ob’ektiv mavjud bo‘lgan narsalarga tegishli bo‘lgan nozik o‘zgarishlar masihiylikka xos. Shunday ekan, bolalarcha falsafadan, o‘ta oddiy javoblarga ishtiyoqdan voz kechaylik. Biz to‘qnash kelayotgan muammo oddiy emas va oddiy javobni kutib o‘tirmaslik kerak.

Bu muammo nimadan iborat, o‘zi? Shunisi ayonki, Koinotda yomonlik aniq va ma’nosiz narsalar ko‘p, lekin ayni paytda bu haqda biladigan mavjudotlar, ya’ni bizning o‘zimiz bormiz. Bu dalillar yig‘indisiga nisbatan faqat ikkita nuqtai nazar ma’lum. Ulardan biri masihiylik bo‘lib, bu - yo‘lidan adashgan, ammo xotirasida o‘zi yurishi kerak bo‘lgan yo‘lni saqlab qolgan yaxshi dunyo, deydi. Ikkinchisi dualizm deb atalgan nuqtai nazar bo‘lib, butun dunyoda bo‘layotgan hamma narsaning ortida ikkita bir qiymatli va mustaqil bo‘lgan kuch, yaxshilik va yomonlik turadi hamda bizning Olamimiz ular tugallanmas urush olib borayotgan jang maydoni, deb taxmin qiladi. Shaxsan men masihiylikdan keyin, dualizm eng insoniy va ongli faraz deb hisoblayman.

Yaxshi va yomon bo‘lgan bu ikki kuch yoki ikki ruh yoki ikki xudo mutlaqo mustaqil. Ikkalasi ham mangulikda yashaydi. Birortasi boshqasini yaratmagan, birortasi ham Xudo deb nomlanishda imtiyozli huquqqa ega emas. Shunisi ayonki, ulardan har biri o‘zini yaxshi, boshqasini esa yomon, deb hisoblaydi. Biri nafrat va shafqatsizlikni, boshqasi sevgi va rahmdillikni yaxshi ko‘radi va har biri o‘z nuqtai nazarida mustahkam. Ulardan birini yaxshilik kuchi, boshqasini esa yomonlik kuchi deb aytayotganimizda, nimani nazarda tutayapmiz? Bu bilan biz negadir bu kuchlardan birini afzal ko‘rishimizni aytamiz, masalan, olma sharobidan ko‘ra pivoni ustun ko‘rganimiz kabi yoki bu kuchlar o‘zi haqida nima deb o‘ylashidan yoki biz, odamlar ular haqida nima deb o‘ylashimizdan qat’iy nazar, ulardan biri haqiqatan ham noto‘g‘ri va o‘zini yaxshilik deb o‘ylab, shubhasiz xato qilayapti, degan fikrda bo‘lamiz. Agar biz birinchi kuch shunchaki ko‘proq yoqadi, degan gapni nazarda tutsak, u holda, yaxshilik va yomonlik haqida gapirishdan umuman voz kechishimiz kerak. Chunki “yaxshilik” bizga yoqish-yoqmasligidan qat’iy nazar, ustun ko‘rishimiz lozim bo‘lgan nimanidir anglatadi. Agar “yaxshilik” biz uning tarafini olish fikriga borganimiz uchungina yaxshilik bo‘lsa, u o‘zining nomiga munosib bo‘lmasdi. Shunday ekan, biz shu kuchlardan biri ob’ektiv “yomonlik, boshqasi esa ob’ektiv “yaxshilik” ekanligini tan olishimiz shart.

Biroq siz buni tan olgan lahzada, butun Koinotda harakat qilayotgan ikki kuchga uchinchisini, qandaydir qonunni yoki andazani yoxud yaxshilik qoidasini qo‘shgan bo‘lasiz, ikki kuchdan biri bunga rozi bo‘ladi, narigisi esa yo‘q. Lekin u bilan tortishishi bois, bu andaza yoki uni o‘rnatgan Zot bizning shu ikki kuchimizdan tashqarida va har ikkalasidan ancha yuksaklikda bo‘ladi. Mana shu qonun yoki Zot haqiqiy, chin Xudo bo‘ladi. Aslida, so‘z yuritayotganimiz bu kuchlarni yaxshilik va yomonlik deb nomlarkanmiz, biz ulardan biri haqiqiy, oliy Ilohiyot bilan to‘g‘ri munosabatda, boshqasi esa Unga qarshi ekanligini nazarda tutamiz. Xuddi shu narsaga boshqa yo‘l bilan kelish mumkin. Agar dualizm to‘g‘ri bo‘lsa, yomonlik kuchi yomonlikni borligicha sevadi. Lekin biz yomonlikni u shunchaki yomonlik bo‘lgani uchun yaxshi ko‘radigan biror kishini bilmaymiz. Amaliyotda shafqatsizlikka duch kelganimizda, biz yomonlik kuchiga uning asl ko‘rinishida juda yaqin kelamiz. Odamlar ikkita sababga ko‘ra shafqatsizlikni namoyon qilishadi: ular yoki sadist bo‘lgani uchun, ya’ni buzuqliklari tufayli shafqatsizlikdan rohatlanishadi yoki namoyon qilishgan shafqatsizligi evaziga istalgan pul, hokimiyat, xavfsizlik olishdan umid qilishadi. Ammo pul, rohat, hokimiyat, xavfsizlik o‘z-o‘zicha yaxshidir. Odamlar ularni noto‘g‘ri usullar, nohalol yo‘l bilan yoki haddan orttiq miqdorda olishga uringanida yomonlik boshlanadi.

Shunday yo‘l tutadigan odamlar o‘ta buzuqdirlar. Lekin gap bu haqda emas. Aytmoqchimanki, yomonlik, agar unga sinchiklab nazar solsangiz, deyarli har doim yaxshi maqsadlarga olib boradigan iflos yo‘l bo‘lib chiqadi. Siz yaxshilikning haqqi-hurmati uchun mehribon bo‘lishingiz mumkin; lekin yomonlikning haqqi-hurmati uchun yovuz bo‘la olmaysiz. Siz mehribonlik qilish uchun jo‘shib turmaganingizda ham, bu qilmish sizga rohat bag‘ishlamayotganida ham, shunchaki yaxshilik qilish to‘g‘ri ekanligi bois, siz yaxshi xatti-harakat qilishingiz mumkin. Lekin hozirgacha hech kim faqat shafqatsizlik qandaydir noto‘g‘ri ekanligi bois, shafqatsiz qilmish sodir etmagan. Shafqatsizlik faqat rohatlanish yoki foyda keltirganidagina, odamlar shafqatsiz bo‘lishadi. Boshqacha qilib aytganda, yomonlik faqat yomonlik bo‘lgani uchungina, gullab-yashnashi mumkin emas. Ayni paytda yaxshilik faqat yaxshilik bo‘lgani uchun ham, gullab-yashnashi mumkin. Ta’bir joiz bo‘lsa, yaxshilik o‘z-o‘zicha mavjud, ayni paytda yomonlik buzilgan yaxshilikdir. Yomon deb aytishdan avval, yaxshi bo‘lish kerak.

Biz sadizmni jinsiy buzuqlik deb ataymiz; lekin jinsiy buzuq bo‘lishdan oldin, siz me’yordagi jinsiy mayl haqida tushunchaga ega bo‘lishingiz zarur; me’yordan kelib chiqib, uni tushuntirib bera olganingiz uchun ham, siz buzuqlikni tanib ola bilasiz; biroq buzuqlikdan kelib chiqib, me’yoriylikni tushuntirib bera olmaysiz. Bundan yaxshilik kuchiga teng bo‘lgan va yaxshilik kuchi yaxshilikni sevgan darajada, yomonlikni sevgan yomonlik kuchi haqidagi tushuncha sarobdan boshqa narsa emasligi kelib chiqadi. Yomonlik kuchi iflos bo‘lishi uchun, u avvaliga yaxshi narsani tilashi, keyin esa unga noto‘g‘ri yo‘llar bilan intilishi kerak; yomonlik kuchi buzib ko‘rsatishi uchun asosi yaxshi bo‘lgan niyatlarni his qilib olishi lozim. Lekin o‘zi buzishi mumkin bo‘lgan yaxshilikka intilishlar va yaxshi turtkilarni yomonlik kuchi faqat yaxshilikdan olishi mumkin. Toki shunday ekan, yomonlik kuchi hech narsaga tobe bo‘lishi mumkin emas. U yaxshilik kuchi hukmron bo‘lgan va yoki shu kuch tomonidan yoxud har ikkalasidan ustun turgan boshqa bir kuch tomonidan yaratilgan dunyoning bir qismidir..

Bu mulohazani bir oz soddalashtirishga urinib ko‘raylik. Yo‘ldan ozishi uchun, yomonlik kuchi mavjud bo‘lishi va ong hamda xohish-irodaga ega bo‘lishi zarur. Lekin tiriklik, ong va xohish-iroda o‘z-o‘zicha yaxshilikdir. Shunday qilib, yomonlik kuchi hamma narsani yaxshilik kuchidan olishi zarur edi; hatto yomon bo‘lish uchun ham, yomonlik kuchi zarur bo‘lgan barcha narsani o‘zining muxolifidan qarzga olishi yoki o‘g‘irlashiga to‘g‘ri keladi. Masihiylik nima uchun hamisha shayton, bu - beobro‘ bo‘lgan farishta, deb uqtirishi endi sizga tushunarliroq bo‘layaptimi? Bu shunchaki bolalar uchun ertak emas. Bu - yomonlik azaldan bor va mustaqil bo‘lgan bir narsa emas, balki zararkunanda ekanligidan dalolat beruvchi tub haqiqatdir. Yomonlik mavjud bo‘lishi uchun o‘z kuchini yaxshilikdan olib turadi. Yomon odamni faol yovulikka undaydigan hamma narsa, o‘z-o‘zicha yomonlik emas, yaxshilikdir: qat’iyat, aql, chiroy va xullas tiriklik. Agar qat’iy o‘lchov bilan yondashsa, mana - nima uchun dualizm ishlamay qoladi.

Lekin chin masihiylik (suvda eritib aralashtirilgan masihiylikdan farqli ravishda) dualizmga o‘ylaganlaridan ko‘ra, ko‘proq yaqin degan fikrdaman. Yangi Ahdni birinchi marta jiddiy o‘qib chiqqanimda, bir narsa, ya’ni aynan u yerda Koinotdagi o‘lim, kasallik va gunoh ortida turgan qudratli yovuzlik kuchi haqida juda ko‘p gapirilishi meni lol qoldirdi. Ammo masihiylikning (dualizmdan farqli ravishda) fikriga ko‘ra, bu yomonlik kuchi Xudo tomonidan yaratilgan bo‘lib, avvaliga yaxshi bo‘lgan, faqat keyin u noto‘g‘ri yo‘lga kirgan.

Masihiylik dualizmning Koinot urush holatida degan fikriga qo‘shiladi. Lekin masihiylik bu urush tobe kuchlar orasidagi urush deb hisoblamaydi. Masihiylik bu fuqarolik urushi, isyon ekanligi va siz bilan biz Koinotning isyonchilar bosib olgan qismida yashayotganimizni ta’kidlaydi.

Mana, bu dunyo nima ekan - bosib olingan hudud. Masihiylik esa, qanday qilib bu hududga adolatli shoh tushgani, aytish mumkinki, hech kimga bildirmay tushgani va bizni zimdan qarshilik qilishga chorlagani haqidagi hikoyadir. Sizning jamoatga borganingiz, aslida o‘z do‘stlaringizdan radiouzatgich orqali maxfiy xabar olayotganingizdir. Shuning uchun ham, dushman jamoatga borishingizga jahd bilan qarshilik qiladi. U bizning takabburligimiz, yalqovligimiz, aqliy bema’niligimizni qitiqlaydi. Balki kimdir mendan so‘rar: "Mabodo, bizning ma’rfatli zamonamizda shoxlari, tuyoqlari va boshqa hamma narsalari bo‘lgan eski oshnamiz, shaytonni yana bizga tanishtirish niyatida emasmisiz?" Bunga ma’rifatli zamonning nima aloqasi borligini tushunmayman va shoxlar va tuyoqlar kabi tafsilot meni unchalik qiziqtirmaydi. Lekin qolgan boshqa narsalarga nisbatan shunday javob bergan bo‘lardim: "Ha, men aynan shunday qilmoqchiman". Uning tashqi ko‘rinishi haqida menga biror narsa tanish deb ta’kidlamayapman. Agar kimdir uni yaxshiroq tanib olmoqchi bo‘lsa, o‘sha odamga shunday deyman: "Tashvishlanmang, agar haqiqatan ham u bilan yaqinroq tanishmoqchi bo‘lsangiz, albatta tanishib oling. Bu sizga yoqish-yoqmasligi esa boshqa masala".

2.3. HAYRATOMUZ MUQOBILLIK

Masihiylar, shunday qilib, yomonlik kuchi bu dunyoning hokimi bo‘lib qolganiga ishonishadi. Mana shunda muammolar kelib chiqadi, albatta. Buning hammasi Xudoning irodasi bilan bo‘ladimi? Agar shunday bo‘lsa, U ancha g‘alati Xudo ekan, deysiz siz; agar yomonlik dunyoda Uning irodasiga zid ravishda o‘rnashgan bo‘lsa, u holda, mutlaq hokimiyatga ega bo‘lgan Zotning irodasiga qarshi biror narsa ro‘y berishi qandoq bo‘lishi mumkin?

Ammo biror marta bo‘lsa ham, hokimiyatga ega bo‘lgan har bir odam qanday qilib bir tomondan ba’zi narsalar sizning xohish-irodangizga binoan, boshqa tomondan esa - unga zid tarzda ro‘y berishini biladi. Masalan, ona to‘liq asos bilan bolalariga shunday deyishi mumkin: "Men har kuni kechqurun sizlarning xonangizni yig‘ishtirmoqchi emasman. O‘zlaringiz uni yig‘ishtirib qo‘yishni o‘rganishlaring shart". Bir kuni kechqurun ona bolalar xonasiga kiradi va baxmal ayiqcha, siyohdon va fransuz grammatikasi darsligi bir joyda uyulib yotganini ko‘radi. Bu uning xohishiga qarshi. Ona bolalari batartib bo‘lishini ma’qul ko‘rgan bo‘lardi. Lekin boshqa tomondan, bunda uning frzandlarini mustaqil bo‘lishga o‘rgatish xohishi ham bor edi, biroq bu ular uchun tanlov erkinligini keltirib chiqaradi. Har qanday boshqaruv tizimida, xizmatda, maktabda ham xuddi shu narsa yuzaga keladi. Siz qaysidir majburiyatni ixtiyoriy deb e’lon qilasiz va shu zahotiyoq, odamlarning yarmi o‘sha majburiyatni bajarmay qo‘yadi. Bu sizning irodangizga moslashtirilmaydi, biroq aynan sizning xohish-irodangiz tufayli yuz berishi mumkin bo‘ladi.

Ehtimol, Koinotda ham shu narsa ro‘y berayotgandir. Xudo o‘zi yaratgan ba’zi mavjudotlarga erkin iroda bergan. Bu ular to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri yo‘lni tanlab olishlari mumkinligini anglatadi. Ba’zi odamlarga erkin bo‘lgan, ammo noto‘g‘ri xatti-harakat qilish imkoniyatidan mahrum bo‘lgan mavjudotni o‘ylab topish mumkindek bo‘lib tuyuladi. Men bunday mavjudotni tasavvur qila olmayman. Agar kimdir yaxshilik qilishda erkin bo‘lsa, u yomonlik qilishda erkin. Aynan erkin xohish-iroda yomonlik yuzaga kelishini mumkin qilgan. Unday bo‘lsa, nega Xudo O‘zi yaratgan mavjudotlarga iroda erkinligini berib qo‘ydi? Chunki erkin irodasiz, garchi u yomonlik paydo bo‘lishini keltirib chiqarsada, chin sevgi, yaxshilik, quvonch va dunyoda qadrga ea bo‘lgan hamma narsa bo‘lishi mumkin emas.

Xuddi mashina kabi harakat qiladigan avtomat-robotlar dunyosi uni yaratishga arzishi dargumon bo‘lganidek. Xudo O‘zining oliy mavjudotlari uchun tayyorlab qo‘ygan baxt bu - Uning O‘zi bilan hamda bir-biri bilan muhabbat va hayrat jo‘shqinligidagi erkin qovushish bo‘lib, buning oldida erkak va ayol o‘rtasidagi eng yuksak sevgi xuddi suyultirilgan sut kabi bo‘lib qoladi. Ammo buning uchun mavjudotlar erkin bo‘lishlari shart.

Agar ular o‘z erkiligidan noto‘g‘ri foydalanishsa, nima bo‘lishini Xudo bilardi. Lekin, ko‘rinishidan, U O‘zi o‘ylab topgan narsa tavakkal qilishga arziydi, deb hisoblagan. Balki, biz uning fikriga qo‘shilishga moyil emasdirmiz. Lekin Xudoning fikriga qo‘shilmaslik qiyin. U siz o‘zingizning barcha dalillaringizni oladigan manbadir. Xuddi oqim o‘z manbasidan yuqoriga ko‘tarila olishi mumkin bo‘lmagani kabi, Siz haq bo‘lishingiz, U esa nohaq bo‘lishi mumkin emas. Uning qarorlari to‘g‘riligi haqida tortishar ekansiz, sizga tortishish imkonini bergan kuchga qarshi chiqayotgan bo‘lasiz. Boshqacha qilib aytganda, siz o‘zingiz o‘tirgan shoxni qirqayapsiz. Agar Xudo Koinotdagi urush holati xohish-iroda erkiligi uchun unchalik katta to‘lov emas va aynan shuning uchun O‘zi boshqarib turadigan qo‘g‘irchoqlar dunyosini emas, Xudo yaratgan mavjudotlar ongli ravishda yaxshilik va yomonlikdan birini tanlay olishi mumkin dunyoni yaratdim, deb hisoblayotgan bo‘lsa, unda biz erkin iroda shunga arziydi, degan fikrga qo‘shilishimiz kerak. Faqat yaxshilik va yomonlikdan birini erkin tanlashga asoslangan dunyodagina muhim ahamiyatga ega biror narsa sodir bo‘lishi mumkin.

Iroda erkinligini tushunib olganimizdan so‘ng, bir paytlar menga berilgan savol ahmoqona tuyuladi: "Nega Xudo odamni shunday chirigan materialdan yaratganki, u darhol yaroqsiz bo‘lib qoldi?". Mavjudot yaratilgan material qanchalik yaxshi bo‘lsa va u to‘g‘ri yo‘ldan yursa, shunchalik aqlli, kuchli va erkin bo‘ladi, agar noto‘g‘ri yo‘lni tanlasa, shunchalik yomon bo‘ladi. Sigir juda yaxshi yoki juda yomon bo‘lishi mumkin emas; it juda yaxshi va yomon bo‘lishi mumkin; bolakay ko‘proq yaxshi yoki yomon bo‘lishi mumkin; bundanda ko‘ra, odatdagi katta odam yanada yaxshi yoki yomon bo‘lishi mumkin, shuningdek daho odam bundan ham ko‘proq darajada yaxshi yoki yomon bo‘lishi mumkin; g‘ayri insoniy ruh esa barcha bor narsalarning yo eng yomoni yoki eng yaxshisi bo‘lishi mumkin.

Erkin iroda noto‘g‘ri yo‘ldan ketganligi qanday ro‘y berdi? Shubha yo‘qki, odamlar bu savolga qandaydir aniq javob bera olishmaydi. Ammo, bizning shaxsiy tajribamizga asoslangan ongli (va umum e’tirof etgan) taxminni nazarda tutsa bo‘ladi.

Sizda o‘z “men”ingiz paydo bo‘lganida, bu “men”ni birinchi o‘ringa qo‘yish imkoni tug‘iladi, markaz bo‘lish, ya’ni aslida Xudo bo‘lishni istab qolasiz. Shaytonning gunohi shunda edi va u bu gunohni inson zotiga yuqtirdi. Ba’zi odamlar insonning qulashi jinsiy aloqa (seks) bilan qandaydir bog‘liq, deb hisoblashadi. Lekin bu xato fikr (Ibtido kitobidan joy olgan qissa, tanazzul bizning jinsiy tabiatimizga qulashdan keyin qandaydir tarzda ta’sir etgan va shu qulashning sababi emas, balki natijasi bo‘lgan, degan fikrga olib boradi.) Shayton bizning uzoq ajdodlarimiz miyasiga ular agar o‘zlarini o‘zlari yaratganida, “xuddi xudodek” bo‘lishlari, hammasini o‘z ixtiyoriga ko‘ra o‘rnatishi mumkinligi; odam o‘ziga o‘zi xo‘jayin bo‘lishi va o‘zi uchun Xudoga bog‘liq bo‘lmagan qandaydir baxt ixtiro qilishi mumkinligi g‘oyasini kiritdi. Ana shu besamar urinishdagi insoniyat tarixini, Xudoni aylanib o‘tib, baxt sirini topishga urinayotgan odamning uzoq va qo‘rqinchli tarixini belgilab bergan, deyarli hamma narsa – pullar, qashshoqlik, manmanlik, urushlar, fohishalik, sinflar, imperiyalar, qullik kelib chiqdi.

Bu qidirishlar umidsiz va buning sababi mana nimada. Xuddi inson mashinani ixtiro qilishi kabi, Xudo bizni yaratdi, ixtiro qildi. Avtomobil uchun yoqilg‘i benzin bo‘lib, mashina hozirgi tuzilishida boshqa yoqilg‘ida ishlay olmaydi. Insoniyatni esa Xudo odam me’yordagi hayotiy faoliyat uchun quvvatni Xudoning O‘zidan olishini mo‘lajallab tuzgan. Xudo bizning ruhimiz, unga zarur bo‘lgan oziqamiz mo‘ljal oladigan yonilg‘idir. Mana shuning uchun biz Xudodan hech qanday dinni zimmamizga yuklamagan holda, o‘zimizni o‘z ta’bimiz bo‘yicha baxtli qilishini so‘rashdan ma’no yo‘q. Xudo bizga Uning O‘zisiz baxt va tinchlik bera olmaydi, chunki Usiz baxt va tinchlik shunchaki mavjud emas.

Tarixning kaliti mana shunda. Ulkan miqdordagi quvvat sarflanayapti, tamaddunlar paydo bo‘layapti, juda soz, olijanob tashkilotlar tuzilayapti, biroq har gal nimadir o‘xshamayapti. Ba’zi halokatli nuqson sababli, har doim yuqorida xudbin va shafqatsiz odamlar bo‘lib qolyapti, hammasi yana qulayapti va pastga, kambag‘allik va umidsizlikka qarab enib ketayapti. Mashina o‘chib qoladi. U bir necha metrlarni xuddi osongina o‘tgandek bo‘ladi va buzilib qoladi. Odamlar mashina nomaqbul yoqilg‘ida ishlashini xohlaydi. Mana, shayton biz, odamlarni nima qilib qo‘yibdi.

Xudochi, nima qilgandi? Avvalambor, U bizga vijdonni qoldirdi va biz nima to‘g‘ri, nima noto‘g‘ri ekanligini tushunamiz. Butun tarix davomida vijdon ovoziga quloq tutishga (ba’zan juda qaysarlik bilan) uringan odamlar bo‘lgan. Ularning hech biri bunda to‘liq muvaffaqiyat qozona olmagan.

Ikkinchidan, U inson zotiga men yorqin orzular deb ataydigan narsani yuborgan. Men deyarli barcha majusiy dinlarda uchraydigan g‘alati qissalarni nazarda tutayapman, ularda o‘ladigan va yana tiriladigan, o‘z o‘limi bilan qaysidir tarzda odamlarga yangi hayot beradigan qandaydir xudo haqida hikoya qilinadi. Uchinchidan, U bir alohida xalqni tanlab olgan va O‘z tanlab olgan odamlarning miyasiga bir necha yuz yillar davomida U yagona Xudo ekanligi va odamlar o‘zini to‘g‘ri tutishi muhimligini singdirgan. O‘sha alohida xalq yahudiylar edi va Eski Ahd buning hammasini batafsil bayon qiladi.

Keyin esa insoniyat haqiqiy karaxtlikni boshdan kechirdi. To‘satdan shu yahudiylarning orasidan go‘yoki o‘zi Xudo ekanligini aytayotgan odam chiqdi. U gunohlarni kechirish mumkin ekanligini aytadi. U abadiy yashashini aytadi. Oxirzamonda dunyoning ustidan hukm chiqarish uchun kelishini aytadi.

Bu o‘rinda tushuntirish zarur bo‘ladi. Masalan, hindular kabi panteistlar orasida har biri Xudoning bir qismi yoki Xudo bilan bir ekanligini ayta oladiganlar bor; buning hech taajjublanadigan joyi yo‘q. Lekin O‘sha Odam panteizmga emas, iudaizmga e’tiqod qilgandi. Yahudiylarning tushunchasida Xudo dunyodan tashqarida bo‘lgan Mavjudotdir; bu dunyoni yaratgan Zot istisnosiz hamma narsadan beqiyos farq qiladi. Siz buni to‘la tushunib olganingizda, shuni his qilasiz: bu Inson aytganlari shu paytgacha odam og‘zidan chiqqan hamma so‘zlardan ko‘ra taajjublanarli. Bu so‘zlarning bir qismi qulog‘imizga kirmaydi: biz ularni shunchalik ko‘p eshitganmizki, ular qanchalik yuksak jaranglashini tushunishdan to‘xtadik. Men gunohlarni kechirish, gunohni yuvish haqidagi so‘zlarni nazarda tutayapman. Agar bu Xudodan kelmayotgan bo‘lsa, bu kulgili va tuturiqsizdir. Odam o‘ziga qilingan haqoratlar va ozorlarni kechirishini tushuna olamiz. Siz mening oyog‘imni bosib oldingiz va men sizni kechiraman. Lekin hech kim tegmagan va talab ketmagan, ammo boshqalarning oyog‘ini bosganingiz va ularning pulini o‘g‘irlaganingiz uchun sizni kechirishini e’lon qilayotgan odam bilan qanday yo‘l tutish kerak? Bunday odamning xulq-atvori bizga o‘ta ahmoqchilik bo‘lib tuyulgan bo‘lardi. Biroq Iso aynan shunday qildi. U odamlarga ularning gunohi kechirilganini aytdi va hech qachon bu gunohlar zarar yetkazgan odamlar bilan maslahatlashgani yo‘q. U hech ikkilanmay o‘zini xuddi hamma ozorlar Unga yetkazilgan, barcha qonunsizliklar Unga qarshi sodir etilgan Zotdek tutdi. Bunday xatti-harakat faqat U haqiqatan ham Xudo bo‘lgandagina, o‘z qonunlari oyoqosti qilingan, sevgisiga har bir sodir etilgan gunoh bilan haqorat yetkazilgan Zot bo‘lgandagina, ma’noga ega bo‘lardi, Boshqa har qanday odamning og‘zidan yangraganida, bu so‘zlar faqat butun insoniyat tarixida tengi bo‘lmagan ahmoqlik va manmanlik vasvasasidan dalolat bergan bo‘lardi.

Biroq (va bu taajjubli) hatto Uning dushmanlarida ham, ular Yangi Ahdni o‘qiyotganida, bu so‘zlar ahmoqlik yoki buyuklik vasvasasi tufayli aytilgan, degan tasavvur uyg‘onmaydi. Ayniqsa, oldindan noto‘g‘ri taxminga bormaydigan o‘quvchilarda. Masih “tavozeli va beozor” ekanligini aytadi – va tavoze hamda beozorlik shunday bayonot qilgan odamga xos bo‘lishi ehtimoli kamligini payqamgan holda, biz Unga ishonamiz.

Bularning hammasini ko‘pincha “Men Iso buyuk ruhiy ustozligini tan olishga tayyorman, ammo Uning Xudo ekanligi haqidagi da’vosini inkor qilaman”, deb eshitib qolish mumkin bo‘lgan, chindan ham ahmoqona ta’kidning oldini olish maqsadida aytayapman. Bunday deyish yaramaydi. Iso aytganlarini ta’kidlay olgan oddiy odam buyuk ruhiy ustoz bo‘lmasdi, balki xuddi o‘zini Napoleon deb hisoblaydigan jinni yoki go‘l bo‘lishi yoxud shaytonning o‘zi bo‘lishi mumkin. Boshqa muqobillik bo‘lishi mumkin emas: bu odam – yoki Xudoning O‘g‘li yoki aqldan ozgan yoxud bundan ham yomonrog‘idir. Siz esa tanlab olishingiz kerak: aqli past sifatida Undan yuz o‘girishingiz va Unga hech qanday e’tibor bermasligingiz mumkin; Uni iblis sifatida o‘ldirishnigz mumkin; aks holda siz Unga sajda qilishingiz va Uni Rabbiy hamda Xudo deb tan olishingizdan boshqa ilojingiz qolmaydi. Faqat go‘yoki U buyuk insonparvar bo‘lgan, degan aqlingizni chulg‘ab olgan bema’ni fikrdan voz keching, iltimos. U bizga bunday o‘ylashimizga imkoniyat qoldirmagan.

2.4. MUKAMMAL TAVBA QILUVCHI

Shunday qilib, biz qo‘rqinchli muqobilga to‘qnash kelamiz. Bu odam U O‘zini kim deb atayotgan bo‘lsa, aynan o‘sha shaxs yoki aqldan ozgan, vosvos yoxud yanada yomonrog‘i. U jinni ham, jin ham emasligi menga mutlaqo tushunarli. Tegishlicha, bu qanchalik g‘aroyib va qo‘rqinchli bo‘lmasin, men U Xudo bo‘lgani va hali ham shunday ekanligini tan olishga majburman. Xudo dushman bosib olgan bu yerga inson qiyofasida tushdi.

U buni qaysi maqsadda amalga oshirdi? Qaysi ish haqqi-hurmati uchun keldi? Albatta, o‘rgatish uchun. Ammo siz Yangi Ahdni yoki har qanday masihiylik kitobini ochsangiz, hamisha ularda boshqa nimadir haqida, ya’ni aynan Uning o‘limi va qayta tirilishi haqida gapirilayotganini aniqlaysiz. Mutlaqo ravshanki, masihiylarning nazarida aynan shu eng muhimidir. Ular U Yerga kelishining bosh maqsadi azob tortish va o‘lishdan iborat, deb hisoblashadi.

Masihiy bo‘lgunimga qadar, masihiylar, avvalambor, Uning o‘limi haqidagi qandaydir nazariyaga ishonishlari kerak, degan tasavvurda edim. Unga ko‘ra, Xudo odamlarni Uni tashlab ketishgani va buyuk isyonchining tarafini olgani uchun jazolashni istagandi, lekin Xudo odamlarni kechirishi uchun Masih ko‘ngilli ravishda jazo olmoqchi bo‘ldi. Hozir hatto bu nazariya endi menga avvalgidek unchalik noaxloqiy va ahmoqona tuyulmasligini tan olishim zarur. Lekin gap bunda emas. Keyinroq men na bu, na shunga o‘xshash boshqa nazariya masihiylikning mohiyatini ifodalamasligini ko‘rdim.

Masihiylik e’tiqodining markaziy g‘oyasi bo‘lmish Masihning o‘limi qandaydir tarzda bizni Xudoning nazdida oqlagani va bizga boshidan boshlash imkonini berganidadir. Bunga qanday erishilgani boshqa masala. Bu borada ko‘p mulohazalar bor. Lekin mana shu fikr to‘g‘ri ekanligiga hamma masihiylar qo‘shilishadi. Men sizga o‘zim o‘ylayotganlarimni aytaman. Barcha ongli odamlar agar charchasangiz va och qolsangiz, yaxshi taom sizga foyda berishini bilishadi. Ovqatlanish, hamma vitaminlar va proteinlar haqidagi o‘sha zamonaviy nazariyaning xuddi o‘zi emas. Hali nazariyalar paydo bo‘lishidan ancha ilgariyoq, odamlar ovqatlanishgan va shundan so‘ng o‘zini yaxshi his qilishgan, agar qachonlardir nazariyalarni unutib yuborishsa ham, odamlarga bu xuddi ilgarigidek ovqatlanishiga xalaqit bermaydi. Masihning o‘limi haqidagi nazariyalar masihiylik emas. Ular faqat uning harakati mexanizmini tushuntirishga urinadi. Ularning muhimlik darajasi haqida hamma masihiylar bir xil fikrda emas. Mening ingliz jamoatim yagona to‘g‘risi sifatida ulardan birortasida turishimni qat’iy talab qilmaydi. Rim jamoati ancha ilgari ketadi. Lekin menimcha, har qanday barcha tushuntirishlardan ko‘ra, mohiyat cheksiz muhim va tushuntirish butunlay to‘liqlikka da’vo qila olmaydi, degan fikrga qo‘shiladi. Lekin shu kitobning so‘zboshisida aytib o‘ganimdek, men bor-yo‘g‘i oddiy taqvodorman, mazkur savol esa bizni juda uzoqqa olib ketadi. Takrorlayman, sizga faqat o‘zimning shaxsiy nuqtai nazarimni bayon qila olaman, xolos.

Unga ko‘ra, siz qabul qilishingizni so‘rayotgan narsa, nazariya emas. Ko‘pchiligingiz, shubhasiz, Jins yoki Eddingtonning asarlarini o‘qigansiz. Ular atom yoki shunga o‘xshash narsani tushuntirmoqchi bo‘lsa, shunchaki sizga buning bayonini berishadi, shu asosda sizning miyangizda qandaydir tafakkur qiyofasi paydo bo‘ladi. Keyin esa, ular sizni bu aslida olimlar haqiqatan ham ishonayotgan qiyofa emasligiga ishontirishadi; ular esa matematik formulalarga ishonishadi. Ko‘rgazmali suratlar faqat siz bu formulani tushunib olishingiz uchun beriladi. Aslida bu ko‘rgazmalar formulalar to‘g‘ri bo‘lgan ma’noda to‘g‘ri emas. Ular voqelikni aks ettirmaydi, balki u haqda qandaydir yaqinlashgan tushuncha beradi. Ularning maqsadi faqat sizga yordam berishdan iborat, agar ular sizga yordam bermasa, ularni tashlab yuborishingiz mumkin. Atomning mohiyatini rasmlarda berib bo‘lmaydi, uni faqat matematik formulalarda ifodalash mumkin.

Masihiylik bilan ham xuddi shu narsa sodir bo‘ladi. Biz Masihning o‘limi insoniyat tarixidagi boshqa dunyoga tegishli bo‘lgan va tasavvurimizga sig‘maydigan nimadir bizning dunyomizda o‘zini namoyon qilgan nuqta ekanligiga ishonamiz. Toki, biz rasmlarda atomlarni tasvirlay olmas ekanmiz, Masihning o‘limi va qayta tirilishi vaqtida haqiqatan ham nima ro‘y berganini o‘z tasavvurimizda chizib berishga, albatta, qodir emasmiz. Buning ustiga, agar biz bularning hammasini tushuna olishimizni anglasak, shu dalilning o‘zi mazkur hodisa – umuman, o‘zini namoyon qilayotgan yetib bo‘lmas, qo‘l yetmas, narsalarning tabiat ustida turuvchi va xuddi chaqmoq zarbasidek, shu tabiati ichiga kira oluvchi narsa emasligidan dalolat berardi.

Siz bunday deyishingiz mumkin: "Toki buni tushunishga qodir bo‘lmasak, bizga ne foyda?" Javob berish juda oson bo‘lgan savol. Odam qanday qilib organizm oziq moddalarini o‘zlashtirishini tushunmagan holda, taomni yeb bitirishi mumkin. Odam Masihning ishi o‘zida ishlayotganini tushunmay turib, Masih qilgan ishlarni qabul qilishi mumkin. Odam toki Masihni qabul qilmagunicha, uni tushunishga hatto yaqinlasha olmasligi turgan gap.

Masih biz uchun xochga tortilgani, Uning o‘limi bizning gunohlarimizni yuvgani va U o‘lib, o‘limning “nish”ini sug‘urib olgani aytilgan. Bu formula. Bu masihiylik. Bunga ishonish zarur. Masihning o‘limi buni qanday qilib yuzaga chiqara olgani haqidagi har qanday nazariyalar, mening fikrimcha, ikkilamchi: ular toki bizga yordam bermasa, shunchaki ulardan hech bir ziyonsiz voz kechish mumkin bo‘lgan chizmalar va diagrammalar bo‘lib, hatto yordam berganida ham, o‘zlari xizmat qilayotgan mohiyat bilan ularni adashtirib yubormaslik lozim. Shunga qaramay, bu nazariyalarning ba’zilari ularni ko‘rib chiqishimizga arziydi.

Biz ko‘p eshitadiganimiz ulardan birini men eslatib o‘tdim: Xudo bizni kechirdi, chunki Masih biz uchun jazo olishga o‘z ixtiyori bilan rozi bo‘ldi. Bir qarashda bu nazariya o‘ta ahmoqona ko‘rinadi. Toki, Xudo bizni kechirishga tayyor ekan, nega U avvalroq shunday qilmagan? Boshqalarning aybi uchun aybsizni jazolashning ma’nosi nimada? Agar ishni bizning huquqshunoslik tizimimiz nuqtai nazaridan qarab chiqsak, men bunda hech qanday ma’no ko‘rmayapman. Lekin boshqa nuqtai nazardan qarasak, biz ma’no ko‘ramiz: mablag‘i bor bo‘lgan kimdir to‘lov qobiliyati bo‘lmagan boshqa kishi uchun to‘lovni amalga oshirayapti.

Yoki boshqa bir misol: odam o‘z aybi bilan baloga yo‘liqadi va u bunng uchun to‘lov to‘lashiga to‘g‘ri keladi, lekin tor moliyaviy ma’noda emas, balki so‘zning ko‘proq umumiy ma’nosida. Yaxshi do‘stdan boshqa kim ham uni jardan olib chiqardi?

Odam o‘z aybi bilan qanday jarga tushdi? Nima uchun u bu yerga tushib qoldi, o‘zi? Odam hammasini o‘z ixtiyoriga binoan qilmoqchi, o‘zini go‘yoki u o‘zidan boshqa hech kimga tegishli bo‘lmagandek tutmoqchi bo‘ldi: boshqacha qilib aytganda, qulagan odam shunchaki to‘g‘rilanish va yaxshilanishga muhtoj bo‘lgan nomukammal mavjudot emas: u qurolini tashlashi kerak bo‘lgan isyonchidir. Qurolni tashlash, taslim bo‘lish, uzr so‘rash, to‘g‘ri yo‘ldan og‘ib ketganimizi tan olish, hammasini yana boshidan boshlash – mana biz o‘z jarimizdan chiqa oladigan yagona yo‘l. Masihiylar aynan shu tan olishni, so‘zsiz taslim bo‘lishni, oxirigacha ortga qaytishni tavba qilish, deb aytishadi. Bu jarayon unchalik ham yoqimli emas. Bu shunchaki o‘z holatiga ko‘nikishdan ko‘ra murakkabroq. Tavba qilish - biz ming yillar davomida o‘zimizda o‘stirib kelayotgan kibr va o‘z xohishimizdan vozkechish demakdir. Tavba qilish o‘zingning bir qismingni o‘ldirish, o‘limga o‘xshash nimanidir boshdan kechirishni anglatadi. Tavbaga kelish uchun haqiqatan ham yaxshi odam bo‘lish zarur. Mana shu yerda qiyinchilikka duch kelamiz. Faqat yomon odam tavbaga muhtoj; faqat yaxshi odamgina chindan tavba qilishi mumkin. Siz qanchalik yomon bo‘lsangiz, tavbaga shunchalik muhtojsiz, ammo shunga qaramay, siz unga moyilsiz. Faqat mukammal odam mukammal tavbaga kela oladi. Biroq bunday odam tavbaga muhtoj emas.

Esda tuting, tavba qilish ixtiyoriy itoatkorlik va o‘limga o‘xshash narsa bo‘lib, bu sizni qaytarib olishdan oldin Xudo sizdan talab qilayotgan va agar istasa sizni bundan xalos qiladigan narsa emas. Tavba haqida gapirganda, men faqat sizga Xudoga qaytish nima ekanligini tasvirlab berayapman. Agar siz Xudodan barcha tavbalarsiz sizni qaytarib olishini so‘raydigan bo‘lsangiz, u holda sizni ortga qaytarib o‘tirmay, qaytib borishingizga imkon berishini so‘rayotgan bo‘lasiz. Bunaqasi ketmaydi.

Shunday qilib, biz tavbadan o‘tishimiz kerak. Lekin tavbani zarur qiluvchi bizning ichimizdagi yovuzlik, ayni paytda, bizni tavba qilish layoqatimizdan mahrum qiladi. Agar Xudo bizga yordam bersa, shu muammoni hal qila olamizmi? Ha, lekin bu ishda Xudoning yordamini qanday tushunamiz? Shubhasiz, bizga yordam berish uchun Xudo vujudimizga, ta’bir joiz bo‘lsa, O‘zining bir qismini kiritganligini nazarda tutayapmiz. U O‘zining mulohaza layoqatidan ozginasini bizga vaqtincha berib turadi va biz o‘ylashni boshlaymiz; U vujudimizga O‘z sevgisidan ozgina kiritadi va shunda biz bir-birimizni seva olamiz. Siz bolaga yozishni o‘rgatayotganingizda, u bilan birga harf tushirish uchun, uning qo‘lini ushlab turasiz: uning qo‘li harflarni tushiradi, chunki buni siz yozayapsiz. Xudo yaxshi ko‘rgani va fikrlagani hamda bu jarayonlarni boshqara turib bizning qo‘limizni O‘z qo‘llarida ushlab turgani uchun, biz sevamiz va fikrlaymiz. Agar siz bilan biz qulamaganimizda edi, bu xotirjam suzish bo‘lgan bo‘lardi. Lekin afsuski, biz hozir O‘z tabiatidan kelib chiqib, Unga, Xudoga begona bo‘lgan ishda: taslim bo‘lish, azoblanish, itoat qilish, o‘lishda bizga Xudo yordam berishiga muhtojmiz. Xudoning tabiatida ushbu taslim bo‘lishga mos keladigan hech bir narsa mavjud emas. Demak, bizga hammasidan ko‘ra ko‘proq zarur bo‘lgan yo‘l “Xudoning rahbarligida” bo‘lish, O‘z tabiatidan kelib chiqib, Xudo bu yo‘ldan aslo yurmagan. Xudo faqat O‘z tabiatida bor bo‘lgan narsanigina baham ko‘rishi mumkin. Lekin bizdan talab qilinayotgan narsa Uning tabiatida mavjud emas..

Endi Xudo odamga aylandi, deb taxmin qilaylik; bizning azob chekish va o‘lishga qodir bo‘lgan insonlik tabiatimiz Xudo tabiati ila bir shaxsda birlashdi, deb faraz qilsak, bunday shaxs bizga yordam bera olarmidi. Xudo-odam O‘z irodasini bo‘ysundira olgan bo‘lardi, azoblanishi va o‘lishi mumkin bo‘lardi, chunki U – odam; butun bu jarayonni U mukammal ado etgan bo‘lardi, chunki U – Xudo. Siz bilan biz agar faqat Xudo bu jarayonni bizning ichimizda sodir etgandagina biz butun boshli bu jarayondan o‘tgan bo‘lardik; lekin buni Xudo faqat insonga aylanibgina sodir eta oladi – bizning o‘lim orqali o‘tishga urinishlarimiz faqat biz, odamlar Xudoning o‘lishida ishtirok etsakkina bo‘ladi, xuddi bizning fikrlashimiz faqat Uning tafakkuri ummonidagi bir tomchi bo‘lgani tufayli samarali bo‘lgani kabi; lekin agar Xudo o‘lmasa, biz uning o‘lishida ishtirok eta olmaymiz; U esa to odam bo‘lmagunicha o‘la olmaydi. Mana U bizning qarzlarimizni qaysi ma’noda to‘layapti va U umuman azoblanmasligi kerak bo‘lgan holda, bizning o‘rnimizga azob chekayapti.

Men qanday qilib ba’zi odamlar agar Iso xuddi odam bo‘lgani darajada Xudo bo‘lganda, Uning azoblari va o‘limi shu odamlarning nazarida o‘z qimmatini yo‘qotardi, deb shikoyat qilishganini eshitganman, chunki ular “bu Uning uchun juda ham yengil va oson” deyishadi. Boshqa odamlar (va mutlaqo adolatli tarzda) bunday noshukurlikni qoralashi mumkin. Biroq meni o‘zlari guvohlik berayotgan narsani tushunmasliklari hayratga soladi. Bir tomondan, shunday deyayotgan odamlar, o‘zlaricha haq. Ehtimol, ular hatto o‘z dalillarining kuchiga yetarlicha baho bermayotgandirlar. Mukammal itoat, tortilgan azoblar, mukammal o‘lim Iso uchun nafaqat oson edi, chunki u Xudo, bu narsalar balki U Xudo bo‘lgani uchun ham zarur bo‘lgandir. Ayni paytda, shuning uchun Uning tavozesini, azoblarini va o‘limini qabul qilmaslik g‘alati emasmi? O‘qituvchi bola uchun harflar yozishi mumkin, chunki o‘qituvchi katta odam va yozishni biladi. Albatta, bu harflarni yozish unga oson. Faqat shuning uchun ham u bolaga yordam bera oladi. Agar bola bunday qilish “kattalarga oson”, degan asosda uning yordamini rad etsa va unga yozishni o‘zi ham yozishni bilmaydigan (shu bois, “adolatsiz” ustunlikka ega bo‘lmagan) boshqa bola o‘rgatishini kutib o‘tirsa, o‘rganish uncha ham tez bo‘lmaydi. Agar men tezoqar oqimda cho‘kayotgan bo‘lsam, bir oyog‘i bilan qirg‘oqda turgan odam menga qo‘l cho‘zishi mumkin va bu mening hayotimni qutqarib qoladi. Men jahlim chiqishi va joniqib havo yutib “Yo‘q, bu adolatdan emas! Sizda ustunlik bor! Siz bir oyog‘ingiz bilan yerda turibsiz!” deyishim mumkinmi? Bu imtiyoz, agar xohlasangiz, uni “adolatsiz” deb nomlang, u menga yordam ko‘rsata olishining yagona shartidir. Agar sizga yordam kerak bo‘lsa, uni o‘zingizdan ko‘ra kuchliroq odamdan so‘ramaysizmi, axir?

Masihiylar gunohni yuvish, deb aytadigan narsaga mening o‘z qarashim mana shundan iborat. Biroq bu bor-yo‘g‘i yana bir ko‘rgazmali surat ekanligini esdan chiqarmang.

Iltimos, buni gunohni yuvishning o‘zi bilan adashtirmang. Agar mening misolim, mening ko‘rgazmali suratim sizga yordam bermasa, hech ikkilanmay uni tashlab yuboring.

2.5. AMALIY XULOSA

Masih mukammal taslim bo‘lish va itoat etishdan o‘tdi; U Xudo bo‘lgani uchun bular mukammal edi; U Odam bo‘lgani uchun bular taslim bo‘lish va itoat etish edi. Masihiylik e’tiqodi agar biz qaysidir tarzda Masihning tavozesi va azobi tarafdori bo‘lsak, biz, Uning o‘lim ustidan g‘alabasi ishtirokchilari bo‘lishimizni va o‘limdan so‘ng yangi hayotga ega bo‘lishimizni bayon qiladi. Mana shu yangi hayotda biz mukammal bo‘lamiz va mukammal baxtli mavjudotlar bo‘lamiz. Biroq, buning hammasi Uning ta’limotiga ergashishga urinishlarimizdan kattaroq narsani nazarda tutadi. Odamlar, ko‘pincha, evolyutsiyaning odamdan ancha yuqori turuvchi yangi mavjudotlar paydo bo‘ladigan bosqichi qachon kelishini so‘rashadi. Lekin masihiylik nuqtai nazaridan bu bosqich boshlangan. Insonning yangi turi Masihda yuzaga kelgan; hayotning unda boshlangan yangi shakli bizga ekilgan bo‘lishi zarur.

Qanday qilib bu yangi hayotga erishsa bo‘ladi? Siz bilan biz ilgari o‘z hayotimizga uning odatdagi shaklida qanday ega bo‘lganimizni eslang. Biz o‘z roziligimizsiz uni boshqalardan, ota-onamizdan va boshqa barcha ajdodlarimizdan o‘z ichiga rohat, og‘riq va xavfni olgan qiziqarli jarayon vositasida meros qilib olganmiz. Bunday jarayonni hech qachon o‘zingiz o‘ylab topa olmagan bo‘lardingiz. Ko‘pchiligimiz bolaligimizda bu jumboqni uzoq yillar davomida yechishga urinamiz. Bolalarning ba’zilari ularga bu jarayon haqida so‘zlab berishganida, avvaliga ishonishdan bosh tortadi va men ularni qoralay olmayman, haqiqatan ham, bu juda g‘alati jarayon. Uni rejalashtirgan O‘sha Xudo yangi hayot - Masihdagi hayot tarqalishi jarayonini ham rejalashtirgan; biz esa bu jarayon ham g‘alati ekanligiga tayyor turishimiz zarur. Jinsiy aloqani yaratganida Xudo biz bilan maslahatlashmagan. Najot topish yo‘llarini yaratganida ham U biz bilan maslahatlashmagan.

Uchta narsa Masihning hayotini bizda tarqatadi: cho‘mdirilish, imon va turli masihiylar har xil ataydigan – qutlug‘ kechlik, muqaddas birlik (messa), non sindirish. Bu uchalasi, hech bo‘lmaganda, odatdagi usullarga tegishli. Masih va Uning hayoti bu amallardan birisiz (yoki undan ko‘prog‘i) tarqalayotgan holatlar bo‘lishi mumkin emas demayapman. Bu alohida holatlarga chuqurroq kirib borish uchun vaqtim yetarli, boz ustiga men ular bilan yetarlicha tanish emasman. Biror odamga Edinburgga qanday yetib olishni bir necha daqiqa tushuntirishga urinsangiz, unga poyezdga o‘tirishni maslahat berasiz. To‘g‘ri, u o‘sha yerga paroxod yoki samolyotda yetib olish mumkin, lekin siz buni deyarli tilga olmaysiz. Eslatilgan uchta narsadan eng muhimi qaysi ekanligi haqida men hech narsa demayapman. Mening metodist do‘stim ko‘proq imon to‘g‘risida gapirishimni va qolgan ikkisi haqida kamroq gapirishimni xohlab qoladi. Lekin men bunga berilib ketmayman. Sizga masihiylik ta’limotini o‘rgatadigan har qanday odam har uchalasidan foydalanishingizni aytadi. Ayni paytda bu biz uchun yetarli.

Shaxsan men bu uch narsa qanday qilib yangi hayot yo‘lboshlovchilari bo‘lishi mumkinligini ko‘rmayapman. Lekin jismoniy rohat va dunyoga yangi odam kelishi o‘rtasidagi qandaydir bog‘liqlikni tushunib yetish oson emas. Biz voqelikni boricha qabul qilishdan boshqa ilojimiz yo‘q. U qanday bo‘lishi mumkin ekanligi va biz undan nima kutishimiz mumkin bo‘lgani haqida adoqsiz mulohaza yuritishdan foyda yo‘q. Garchi nega bu shunday bo‘lishi zarurligini ko‘rmayotgan bo‘lsamda, aslida shunday ekanligiga nega ishonishimini sizga ayta olaman. Nima uchun Masih Xudo bo‘lganiga (hozir ham shunday) ishonishimga to‘g‘ri kelganini men tushuntirib o‘tdim. U O‘z shogirdlariga yangi hayot aynan shu yo‘l bilan o‘tishini o‘rgatgani esa tarixiy dalil. Boshqacha qilib aytganda, Masihning obro‘siga tayanib, men bunga ishonaman. “Obro‘” degan so‘zdan qo‘rqib ketmang, iltimos. Birovning obro‘siga tayanib ishonish faqat siz biror narsaga u haqda o‘zingiz ishonchga mutlaqo loyiq deb hisoblagan odamingiz aytgani uchun ishonishingizni anglatadi, xolos. Siz ishonadigan narsalarning to‘qson to‘qqiz foizi obro‘ga ishonishga asoslangan.

Men Nyu-York deb atalgan joy borligiga ishonaman. O‘zim uni hech qachon ko‘rmaganman. Men uning mavjudligini mavhum dalillar bilan isbotlay olmayman. Ishonchga loyiq odamlardan uning mavjudgigini eshitganim uchun, uning borligiga ishonaman. Oddiy odam olimlarning ta’kidi, ularning obro‘siga tayanib, quyosh tizimiga, atomlarga, evolyatsiya va qon aylanishiga ishonadi. Bizning tarix sohasidagi ma’lumotlarimiz aniq bo‘lib, ularni biz obro‘siga ishongan tarixchilarning ta’kididan boshqa qayerdan ham olardik? Axir, hech birimiz Normand istilolari yoki Napoleonning Vaterloodagi mag‘lubiyatiga guvoh bo‘lmaganmiz-ku! Hech birimiz xuddi matematikada teoremalar isbotlangani kabi bu tarixiy voqealarni isbotlab berolmaymiz. Biz bu dalillarga shunchaki, ularga guvoh bo‘lan odamlar o‘z yozuvlarini qoldirib ketgani uchun ishonamiz; boshqacha qilib aytganda, biz ularga o‘sha yozuvlar va mualliflarining obro‘siga tayanib, ishonamiz. Ba’zilar dindagi obro‘ haqida bahslashib, uni inkor qilgani kabi, boshqa sohalardagi obro‘larga qarshi bo‘lgan odam ham umrinig oxirigacha johil bo‘lib o‘tishi mumkin bo‘lardi.

Meni o‘zingiz Masihga taqlid qilishga urinishingizning qandaydir o‘rnini bosuvchi sifatida, cho‘mdirilish, imon va muqaddas birlikni targ‘ib qilayapti, deb o‘ylamang, iltimos. Siz tabiiy hayotingizni o‘z ota-onangizdan olgansiz. Bu agar siz uni saqlab qolishni istamasangiz, u baribir sizda qoladi, degan gap emas. O‘z beparvoligingiz tufayli yoki o‘z joningizga qasd qilib, undan ajralib qolishingiz mumkin. Siz hayotingizni oziqlantirishingiz, unga ehtiyotkorona munosabatda bo‘lishingiz shart. Lekin bunda hamisha kimdandir, boshqa birovdan olgan hayotni yaratmaganingiz, balki faqat saqlab qolayotganingizni esda tuting. Xuddi shu tarzda, agar masihiy Masihcha hayotni saqlab qolish uchun ma’lum say’-harakatlar qilmasa, uni yo‘qotib qo‘yishi mumkin. Lekin Yer yuzida qachonlardir yashagan eng yaxshi masihiy ham o‘z kuch-g‘ayrati bilan o‘zi hech qachon erisha olmagan hayotni faqat oziqlantiradi va himoya qiladi, xolos. Bundan amaliy xulosalar kelib chiqadi. Toki, sizning tabiiy hayotingiz tanangizda ekan, u mazkur tanani ta’minlash va uning me’yordagi vazifalarini tiklashga ko‘p ko‘maklashadi. Biror joyingizni kesib olsangiz, kesilgan joy bitib ketadi; agar tana o‘lik bo‘lsa, hech qachon bunday bo‘lmaydi. Tirik tana shikastlanishlarga mahkum, ammo ma’lum darajada u o‘zini ta’mirlashga qodir. Xuddi shunda masihiy ham hech qachon noto‘g‘ri ish qilmaydigan odam emas; bu tavba qilishga, ruhan jur’atli bo‘lishga va har bir yiqilishdan so‘ng, hammasini qaytadan boshlashga qodir odam, chunki uning ichida Masih hayoti amal qiladi: ana shu uni har doim tiklaydi (ta’mirlaydi), Masihning O‘zi o‘tgan ko‘ngilli o‘limga o‘xshash narsadan yana va yana (ma’lum bir darajagacha, albatta) o‘tish layoqatini beradi.

Mana shuning uchun masihiylar yaxshi bo‘lishga intilayotgan boshqa odamlardan farq qiladi. O‘z intilishlari bilan bu odamlar, agar Xudo bor bo‘lsa, Unga yoqishdan umidvor bo‘lishadi, ularning fikriga ko‘ra, agar U bor bo‘lmasa, ular hech bo‘lmaganda, boshqa yaxshi odamlarning ma’qullashiga erishishdan umidvor bo‘lishadi. Masihiy esa o‘zi qilayotgan hamma yaxshi amallar uning ichida yashayotgan Masihcha hayotdan kelib chiqadi, deb hisoblaydi. U biz yaxshi bo‘lganimiz uchun Xudo bizni yaxshi ko‘radi, deb o‘ylamaydi, lekin Xudo bizni sevgani uchun yaxshi qilib qo‘yadi, deb o‘ylaydi; xuddi issiqxona tomi yaltiragani uchun quyoshni o‘ziga tortmagani, aksincha unga quyosh nuri tushib turgani uchun yaltiragani kabi.

Yana ba’zi narsalarni aniqlashtirib berishimga ruxsat eting. Masihiylar o‘zida Masihning hayoti borligini aytishayotganida, ular biror aqliy yoki axloqiy narsani nazarda tutmaydi. Ular “Masihda bo‘lish” yoki ularda “Masihning borligi” haqida gapirishayotganida, bu ular shunchaki Masih haqida o‘ylayotgani yoki Unga taqlid qilishga urinayotganlarini anglatmaydi. Ular haqiqatan ham Masih ular orqali harakat qilayotganini, hamma masihiylar birgalikda Masih ular orqali harakat qiladigan yagona organizmni namoyon qilishini, biz Uning barmoqlari, mushaklari, tanasining hujayralari ekanimizni nazarda tutishadi.

Ehtimol, bu bir-ikki narsaning izohi bo‘lishi mumkin. Nima uchun yangi hayot faqat imon kabi aqliy, ruhiy xatti-harakatlar vositasida o‘tib qolmay, balki biz tanamiz orqali qo‘shilgan cho‘mdirilish va qutlug‘ kechlik kabilar vositasida o‘tadi? Bu xatti-harakatlarning hammasi orqali faqat g‘oyani o‘tkazishgina nazarda tutilmagan; balki bu qandaydir biologik yoki g‘ayribiologik dalil sifatida eslatiladi. Odamni sof ruhiy mavjudot qilishni Xudo hech qachon niyat qilmagan. Mana shu bois, biz yangi hayotga kirishimiz uchun, U non va vino kabi moddiy narsalardan foydalanadi. Bu bizga qandaydir oddiy va ruhiy emasdek tuyulishi mumkin. Lekin Xudo bunday deb o‘ylamaydi. U taomni yaratdi. U materiyani yaxshi ko‘radi. U shuni yaratdi.

Men uchun yana bir narsa jumboq edi. Faqat Masih haqida eshitish va Unga ishonish imkoniga ega bo‘lganlargina bu yangi hayotga erisha olishi dahshatli adolatsizlik emasmi? Lekin boshqa odamlar bilan nima qilishini Xudo bizga aytmagan. Hech kim Masih orqali bo‘lganidan boshqacha tarzda najot topa olmasligini biz bilamiz, ammo faqat Uni taniganlargina U orqali najot topa olishi mumkinligi bizga aytilmagan. Xullasi kalom, toki sizni chetda qolib ketganlarning taqdiri qiziqtirayotgan ekan, mabodo o‘zingiz o‘sha yoqda bo‘lib qolsangiz, bundan yomoni yo‘q. Masihiylar Masihning organizmi bo‘lib, U shu orqali harakat qiladi. Uning tanasiga har qanday qo‘shimcha U ko‘proq ish qilishiga imkon beradi. Agar siz chetda qolib ketgan odamlarga yordam berishni istasangiz, o‘zingizning jajji hujayrangizni butun Koinotda ularga yordam berishga qodir bo‘lgan Masihning tanasiga biriktirishingiz zarur. Mehnat unumdorligini oshirishga urinib, qo‘ldagi barmoqni kesib tashlash juda g‘alati.

Ehtimol tutilgan boshqa e’tiroz quyidagidan iborat. Nega Xudo dushman bosib olgan hududga yashirincha kirib boradi va shaytonni yengish uchun o‘ziga xos bir maxfiy jamoat tuzadi? Nega U hududni egallash uchun kuch bo‘lib kelmaydi? Balki, U yetarlicha kuchli emasdir? Masihiylar esa U kuch bo‘lib keladi ham, deb hisoblashadi, faqat qachon ekanligini biz bilmaymiz. Lekin biz nega U hayallayotganini fahmlashimiz mumkin. U biz ko‘ngilli ravishda Uning tarafiga o‘tishimizga imkon bermoqchi. Men siz bilan biz to ittifoqchi davlatlarning qo‘shinlari Germaniyani bosib olgunicha kutib turgan va faqat shundan keyin o‘zi sizning tarafingizda ekanligini e’lon qilgan o‘sha fransuzga cheksiz hurmat bildirgan bo‘lardik, deb o‘ylamayman.

Xudo bu dunyoni istilo qiladi. Lekin Xudodan bizning dunyomiz ishlariga oshkor va bevosita aralashishini so‘rayotgan odamlar bu sodir bo‘lsa, nimalar ro‘y berishini tushunish-tushunmasligini bilish menga qiziqarli. Chunki bu oxirzamon bo‘ladi. Muallif sahnaga chiqib kelishi spektakl tugaganini bildiradi.

Xudo bu dunyoni zabt etmoqchi; biroq ko‘z o‘ngingizda butun boshli bu moddiy Koinot erib, yo‘q bo‘layotganida siz Uning tarafida ekaningizni aytishdan sizga ne foyda? Siz o‘ylab ko‘rmagan, kim uchundir o‘ta go‘zal, boshqalar uchun esa xuddi shunday dahshatli nimadir yo‘lida uchragan hamma narsani yakson qilib, bizning dunyomizga kiradi va hech birimizda hech qanday imkoniyat qolmaydi. O‘sha paytda Xudo yashirincha kirib kelmaydi; bu misli ko‘rilmagan shunday hodisa bo‘ladiki, har bir mavjudotda yoki cheksiz sevgi yoki chidab bo‘lmas dahshat uyg‘otadi. Biroq qaysi tomonda ekanlikni tanlashga o‘shanda juda kech bo‘ladi. Tik turib qolishning iloji qolmaganda, siz yotmoqchi ekanligingizni gapirish bema’nilik. Bu tanlov vaqti bo‘lmaydi; bu biz ongli ravishda yoki anglamay turib bo‘lsa ham, kimning tarafini olishni tanlaganimiz aniq bo‘lib qoladigan paytdir.

Hozir, bugun, ayni paytda bizda hali to‘g‘ri tanlov qilishga imkon bor. Bu imkoniyatni berish uchun Xudo taraddudlanib turibdi. Biroq bu mangu davom etmaydi. Biz buni yo qabul qilishimiz yoki rad etishimiz shart.

3-KITOB.

MASIHIYCHA XULQ-ATVOR

3.1. AXLOQNING UCH QISMI

Bir shogirddan u Xudoni qanday tasavvur qilishini so‘rashganlari haqida hikoya qilishadi. Bu savolga u o‘z tushunchasiga ko‘ra, Xudo “kimdir o‘z huzur-halovati uchun yashayotgan-yashamayotganini doimo kuzatib turuvchi shaxs bo‘lib, shuni payqasa, bunday holatni to‘xtatish uchun aralashadi”, deb javob bergan. Ko‘p odamlar “axloq” so‘zini xuddi shunday, bizga huzurlanishga xalaqit qiladigan narsa sifatida tushunadi, deb qo‘rqaman.

Aslida esa axloq me’yorlari inson degan mashinaning to‘g‘ri ishlashini ta’minlovchi yo‘riqnomadir. Axloq qoidalarining har biri buzilish yoki ortiqcha kuchlanish yoxud ishqalanishni bartaraf etishga yo‘nalgan. Mana shuning uchun ham, birinchi qarashda ular doim bizning hayotimizga aralashayotgandek tuyuladi va bizning tabiiy mayllarimizga to‘sqinlik qiladi.

Siz biror mashinada ishlashni o‘rganayotganingizda, yo‘riqchi hadeb ishingizni to‘g‘rilab turadi: "Yo‘q, bunday emas, hech qachon bunday qilmang ", chunki mashia bilan ishlaganingizda, har doim sizda nimanidir sinab ko‘rish yoki qilib ko‘rish vasvasasi paydo bo‘laveradi, bu sizga tabiiy va muvaffaqiyatli tuyuladi, aslida esa mashina buziladi.

Ba’zi odamlar axloq qoidalari haqida gapirish o‘rniga, axloqiy “ideallar” to‘g‘risida va axloq qoidalariga bo‘ysunish o‘rniga axloqiy “idealizm” haqida gapirishni ma’qul ko‘rishadi. Albatta, axloq masalalaridagi mukammallik, biz unga erisha olmasligimiz jihatidan, “ideal” ekanligi mutlaqo to‘g‘ri. Shu ma’noda, biz, odamlar uchun mukammal bo‘lgan hamma narsa ideal; biz mukammal haydovchi yoki mukammal tennischi bo‘la olmaymiz, biz mutlaq to‘g‘ri chiziq chiza olmaymiz. Lekin boshqa nuqtai nazardan, axloqiy mukammallikni “ideal” deb aytish odamlarni adashtirish demakdir. Odam biror ayolni yoki uyni yoxud kemani yo bog‘ni uning ideali deb aytayotganida, u (albatta agar tentak bo‘lmasa) qolgan hamma xuddi shu idealga ega bo‘lishi shartligini nazarda tutmaydi. Bunday masalalarda har xil didga, demakki turlicha ideallarga ega bo‘lish bizning huquqimizdir. Ammo bor kuchi bilan axloq qonunlariga rioya qilishga urinayotgan odamni idealist deb atash xavfli bo‘lardi. Bu axloqiy mukammallikka intilish uning didi bo‘lib, biz, boshqalar bu didni baham ko‘rishga majbur emasmiz, degan fikrga olib kelishi mumkin. Bunday fikr halokatli xato bo‘lardi.

Mukammal xulq-atvor xuddi avtomobilda tezlikni mukammal almashtrish kabi erishib bo‘lmas narsa bo‘lishi mumkin; ammo bu hamma odamlarga inson degan mashinaing tabiati tomonidan belgilab berilgan zarur idealdir, xuddi tezliklarni mukammal almashtirish avtomobilda tabiatining o‘zidan kelib chiqib, hamma haydovchilar uchun ideal bo‘lgani kabi. Hech qachon yolg‘on gapirmaslikka (faqat har zamondagina bir aldab qo‘yish o‘rniga) yoki hech qachon xiyonat qilmaslikka (ahyon-ahyonda qilish o‘rniga) yoxud hech qachon g‘azablanmaslikka (kamdan-kam holatda) urinayotganingiz tufayli o‘zingizni yuksak ideallar odami deb hisoblashingiz yanada xavfliroq. Birovni o‘z idealizmi uchun alohida e’tiborga loyiq odam deb o‘ylasangiz, maydakash va ezma odam bo‘lib qolish xavfiga yo‘liqasiz. Aslida sizda sonlarni qo‘shishda to‘g‘ri javob olishga uringaningiz uchun e’tibor kutishingizga ham shunchalik asosingiz bor. Mukammal hisoblab chiqish ideal ekanligiga shubha yo‘q. Biroq diqqat bilan hisoblashga urinishingizda alohida e’tiborga sazovor hech narsa yo‘q. Bunga urinmaslik g‘oyatda ahmoqlik bo‘lardi, chunki har qanday xato sizga ko‘ngilsizlik tug‘diradi. Xuddi shundayin har bir axloqiy qilmish, ehtimol boshqalar uchun va so‘zsiz siz uchun ko‘ngilsizliklar keltirib chiqaradi. “Ideal” va “idealizm” o‘rniga qoidalar va itoat haqida gapirayotganimizda, biz bu bilan o‘zimizga shu dalillarni eslatayotgan bo‘lamiz.

Endi yana bir qadam olg‘a boraylik. Inson degan mashina ikki yo‘l bilan ishdan chiqishi mumkin. Bittasi odam individlari bir-biridan uzoqlashsa, yoki aksincha, to‘qnashib, aldash va qo‘pollik orqali bir-biriga zarar yetkazsa. Ikkinchisi individning ichida nimadir, ya’ni uning qismlari, xislatlari (masalan, qobiliyatlari, istaklari va sh.k.lar) buzilib, biri ikkinchisiga qarama-qarshi kelsa yoxud bir-biri bilan to‘qnashsa.

Agar siz bizni ma’lum tartibda suzayotgan kemalar ko‘rinishida tasavvur qilsangiz, bu g‘oyani tushunishingiz oson bo‘ladi. Birinchidan, kemalar to‘qnashmasa va bir-birining yo‘lini to‘smasa, ikkinchidan, har bir kema suzishga yaroqli bo‘lib, har birining motori mukammal ishlasagina, suzish muvaffaqiyatli bo‘ladi. Ikkala shart ham bajarilishi zarur. Chunki agar kemalar doim to‘qnashaversa, ular suzishga yaroqsiz bo‘lib qoladi. Boshqa tomondan, agar rullar ishlamasa, ular to‘qnashib ketishi turgan gap. Yoki agar istasangiz, insoniyatni biror musiqa chalayotgan orkestrga o‘xshating. Ijro mos bo‘lishi uchun ikkita qoida zarur. Har bir asbob sozlangan bo‘lishi va umumiy uyg‘unlikni buzmaslik uchun har biri kerakli paytda chalinishi shart.

Lekin siz bilan biz bir narsani hisobga olmabmiz. Flotimiz qayoqqa suzayotgani yoki orkestrimiz qaysi kuyni chalmoqchi bo‘layotganini so‘ramabmiz. Asboblar yaxshi sozlangan bo‘lishi va ulardan har biri kerakli paytda chalinishi mumkin, lekin shunday bo‘lganda ham, agar, musiqachilarga raqs uchun musiqa buyurtma berilgan bo‘lsayu, ular dafn marshini chalishsa ijro muvaffaqiyatli bo‘lmaydi,. Dengizga chiqish qanchalik yaxshi o‘tmasin, u muvaffaqiyatsizlikka uchraydi, toki kemalarning borish porti Nyu-York deb belgilangan holda, ular Kalkuttaga ketib qolishsa.

Axloq me’yorlariga rioya qilish, shunday qilib, quyidagi uchta narsaga bog‘liq. Birinchisi - odamlar orasidagi halol o‘yin va uyg‘un munosabatlar. Ikkinchisi, insonning o‘z ichida tartib o‘rnatishi deb aytish mukin bo‘lgan holat. Nihoyat, uchinchisi inson hayotining umumiy maqsadini; odam nima uchun yaratilganini; flot qaysi yo‘nalishda borishini; orkestrning dirijyori ijro uchun qaysi kuyni tanlaganini aniqlab olish.

Balki siz zamondoshlarimiz deyarli har doim birinchi shartni esda tutishlari hamda ikkinchi va uchinchi shartni unutib qo‘yishlarini payqagandirsiz. Gazetalarda biz millatlar, sinflar va alohida shaxslar o‘rtasida yaxshilik va halol o‘yin uchun kurashayotganimizni yozishayotganida - faqat birinchi shart haqida o‘ylashadi. Odam o‘zi nima qilishni istashi haqida: “Buning hech qanday yomon joyi yo‘q, chunki bu hech kimga zarar qilmaydi” deb gapirayotganda, u faqat birinchi shart haqida o‘ylayotgan bo‘ladi. U faqat qo‘shni kemaga to‘qashib ketmasa bo‘ldi, deya o‘z kemasining ichki holati muhim emas, deb hisoblaydi. Biz axloq haqida o‘ylay boshlaganimizda, birinchi bo‘lib xayolimizga keladigan narsa, bu ijtimoiy munosabatlar ekanligi to‘la tabiiydir. Nega? Chunki, birinchidan, jamiyat axloqiy ahvoli past bo‘lishining oqibati ayon va bu har kuni bizni ezib turadi: bu urush va qashshoqlik, poraxo‘rlik va yolg‘on, yomon ish joyi. Bundan tashqari, birinchi band bo‘yicha bizda boshqa odamlar bilan qarama-qarshilik deyarli bo‘lmaydi. Inson atalmish mavjudotlar halol, xushfe’l bo‘lishi, bir-biriga yordam berishi shartligiga deyarli hamma odamlar, hamma davrlarda (nazariy jihatdan) rozi bo‘lishgan. Biroq, garchi shundan boshlash tabiiy bo‘lsada, shu bilan masalaga nuqta qo‘yildi, deb hisoblash mumkin emas, chunki bu holatda axloq haqida o‘ylashdan ma’no qolmaydi. Toki ikkinchi shartga o‘tmagunimizcha, o‘zimizni o‘zimiz aldayveramiz.

Agar kemalarning o‘zi eski, singan idish kabi bo‘lib, rullari umuman burilmaydigan bo‘lsa, kapitanlardan ular rullarni kemalari bir-biri bilan to‘qnashib ketmaydigan darajada burishini kutib o‘tirish o‘rinlimi? Agar xasislik, qo‘rqoqlik, nojo‘ya tiynat (xarakter) va manmanlik bizga jamiyatdagi xulq-atvor qoidalarini bajarishga xalaqit qilishini bilsak, bu qoidalarni qog‘ozga yozib qo‘yishimizdan nima ma’no bor? Men, bir lahza bo‘lsada, bir fikrni, bizning ijtimoiy va iqtisodiy tizimimizni yaxshilash haqidagi g‘oyadan voz kechishingizni taklif qilayotganim yo‘q. Men faqat toki biz har bir odamning jasorati va beg‘arazligidan tashqari hech narsa, qanday bo‘lishidan qat’iy nazar, har qanday jamiyatni kerakli tarzda ishlashga majbur qila olmasligini tushunmagunimizcha, axloq haqidagi bu mulohazalarning hammasi shunchaki “ko‘zguda aks etgan oftob nuri” bo‘lib qolaverishini aytmoqchiman. Fuqarolarni jinoyat kodeksini u yoki bu tarzda buzishdan xalos qilish unchalik qiyin emas, aytaylik, poraxo‘rlar va bezorilar tomonidan; ammo toki poraxo‘rlar va bezorilar bor ekan, ular eski o‘yinni davom ettirish uchun yangi so‘qmoqlar topishi xavfi saqlanib qolaveradi. Qonun yordamida odamni yaxshi inson qila olmaysiz. Yaxshi odamlarsiz esa yaxshi jamiyat bo‘lishi mumkin emas. Mana shuning uchun ham biz ikkinchi shartdan qochib qutula olmaymiz.

Menimcha, biz shunda to‘xtab qola olmaymiz. Biz hozir xulq-avtorning olam haqida bir-biriga o‘xshamaydigan tasavvurlariga bog‘liq holda paydo bo‘ladigan turli chiziqlari tarqaladigan o‘sha nuqtaga kelayapmiz. Shu yerda to‘xtash va barcha ongli odamlar rozi bo‘lgan o‘sha me’yorlarga yopishib olish mayli paydo bo‘ladi. Lekin biz shunday qila olamizmi? Din yo haqiqatga mos keladigan yoki adashish bo‘lgan bir qator ta’kidlarni o‘z ichiga olishini esdan chiqarmang. Agar ular haqiqat bo‘lsa, bundan insoniyat floti to‘g‘ri yo‘nalishda ketayotgan-ketmayotganligi borasidagi xulosalar kelib chiqadi, bordiyu xato bo‘lsa, mutlaqo boshqa xulosalar yuzaga keladi. Masalan, boshqa birovga ziyon yetkazmaydigan qilmish yomon xatti-harakat deb hisoblanishi mumkin emasligini ta’kidlayotgan odamga qaytamiz. U birorta ham kemaga shikast yetkazmaslik shartligini juda yaxshi tushunadi. Lekin chin dildan u o‘z kemasi bilan nima qilsa ham, bu faqat uning bir o‘ziga taalluqli deb o‘ylaydi. Biroq masala bu kema uning o‘z mulki ekanligi yoki emasligidadir? Axir, men o‘z ongim va tanamning xo‘jayinimanmi yoki haqiqiy xo‘jayinning oldida hisobotdor bo‘lgan ijarachimanmi, degan savol muhim emasmi? Agar boshqa kimdir meni o‘z maqsadlari uchun yaratgan bo‘lsa, uning oldida javobgarman, faqat o‘zimga tegishli bo‘lganimda, shunday javobgarlik menda bo‘lmasdi.

Davom etamiz: masihiylik har bir odam mangu yashashini bayon qiladi, bu esa yo haqiqat yoki adashishdir. Bundan kelib chiqadiki, agar men qandaydir 70 yil yashaydigan bo‘lsam, unda ko‘p narsalar haqida tashvishlanishim o‘rinli emas, lekin mangu yashaydigan bo‘lsam, ular haqida tashvishlanishim, juda jiddiy tashvishlanishim zarur bo‘ladi. Balki, mening nojo‘ya tiynatim tobora yomonlashib borayotgandir yoki menga xos bo‘lgan hasad doim o‘sib borayotgandiru, bu shunchalik asta-sekin ro‘y berayotgani bois, yetmish yil davomida menda yig‘ilib qolgan, yomon tomonga o‘zgarishlar deyarli sezilmas. Biroq million yil davomida mening kamchiliklarim dahshatli bir narsaga aylanishi mumkin bo‘lardi. Agar masihiylik adashmayotgan bo‘lsa, “do‘zax” mutlaqo to‘g‘ri texnik atama bo‘lib, u million yil davomida mendagi hasad va nojo‘ya tiynat meni qanday holga olib kelishini ko‘rsatadi.

So‘ngra o‘lishga mahkumlik yoki abadiylik muammosi, oxir-oqibatda, totalitarizm yoki demokratiyaning haqligini keltirib chiqaradi. Agar odam faqat yetmish yil yashasa, u holda ming yil mavjud bo‘ladigan davlat yoki millat yoxud sivilizatsiya so‘zsiz, katta qiymatga ega. Lekin agar masihiylik haq bo‘lsa, u holda, shaxs nafaqat muhim, balki muhimroqdir, chunki u mangu bo‘lib, davlat yoki sivilizatsiyaning umri shaxs umrining oldida bir lahza degan gap.

Xullas, agar biz axloq haqida fikrlaydigan bo‘lsak, uchala bo‘lim haqida o‘ylab ko‘rishimizga to‘g‘ri keladi: odamning odamga munosabati, insonning ichki holati va odam bilan uni yaratgan Kuch o‘rtasidagi munosabat haqida. Hammamiz birinchi band haqida bir fikrga kela olamiz. Qarama-qarshiliklar ikkinchi banddan boshlanadi va uchinchi bandga borganimizda, juda jiddiylashadi. Aynan shu yerda masihiycha va masihiy bo‘lmagan axloq o‘rtasidagi asosiy farqlar namoyon bo‘ladi. Kitobning qolgan qismida men masihiycha axloq va masihiylik to‘g‘ri ekanligining dastlabki shart-sharoitlaridan kelib chiqib so‘z yuritmoqchiman. Ana shu asosda men holatni butunligicha taqdim etishga urinib ko‘raman.

3.2. ASOSIY FAZILATLAR

Oldingi bo‘lim avvaliga qisqa radiosuhbat sifatida tuzilgan edi. Agar sizga faqat 10 daqiqa gapirishga ruxsat berilsa, qisqalik haqqi-hurmati hamma narsani qurbon qilishingizga to‘g‘ri keladi. Axloq haqida mulohaza yuritarkanman, men uni go‘yoki uch qismga taqsimladim (qo‘riqlab boruvchi kemalarni misol keltirib), chunki “masalani qamrab olish” va shu bilan birga, iloji boricha ixcham bayon qilishni xohladim. Quyida men sizni bu masalani o‘tmishdagi mualliflar qanday taqsimlagani bilan tanishtirmoqchiman. Ular bunga juda qiziq yondashishgan, ammo radiosuhbat uchun ularning uslubi to‘g‘ri kelmaydi, chunki bu juda ko‘p vaqtni talab qiladi.

Bu uslubga ko‘ra yettita yaxshi fazilat bor. Ulardan to‘rttasi bosh (yoki kardinal) fazilatlar, qolgan uchtasi esa ilohiy fazilatlar deb ataladi. Bosh fazilatlar hamma madaniy odamlar tan olgan fazilatlardir. Ilohiy yoki diniy fazilatlar haqida, qoida tariqasida, faqat masihiylar bilishadi. Men bu diniy fazilatlarga keyinroq to‘xtalaman. Hozir meni faqat to‘rtta asosiy fazilatlar qiziqtiradi. Darvoqe, “tub” so‘zi Rim katolik jamoatining “fazilat” (“kardinal”)lari bilan hech qanday umumiylikka ega emas. U lotincha so‘zdan olingan bo‘lib, eshik xalqasini anglatadi. Bu fazilatlar, ta’bir joiz bo‘lsa, asos bo‘lganligi bois, tub fazilatlar deb atalgan. Ularga ehtiyotkorlik, nafsni tiyish, odillik va barqarorlik kiradi.

Ehtiyotkorlik amaliy sog‘lom fikrni anglatadi. Bunga ega bo‘lgan odam har doim nima qilayotganini va bundan nima kelib chiqishini o‘ylaydi. Bugungi kunimizda ko‘pchilik ehtiyotkorlikni fazilat deb hisoblashi dargumon. Masih biz Uning olamiga faqat bolalar kabi bo‘lsak kira olishimizni aytdi va masihiylar agar siz “yaxshi” odam bo‘lsangiz, ahmoq ekanligingiz ham muhim emas, degan xulosaga kelishdi. Bunday emas. Birinchidan, bolalarning ko‘pchiligi o‘zlari uchun haqiqatan ham qiziqarli bo‘lgan ishlarda yetarlicha ehtiyotkorlik namoyon qilishadi, bu ishlarni ancha o‘ylab ko‘rishadi. Ikkinchidan, havoriy Pavlus ta’kidlaganidek, Masih umuman biz ongimiz bo‘yicha bola bo‘lib qolishimizni nazarda tutmagan. Butunlay aksincha: U bizni nafaqat “kaptardek muloyim” bo‘lishga, balki “ilon kabi dono” bo‘lishga chaqirdi. U biz xuddi bolalar kabi oddiy, samimiy, sermuhabbat, ta’sirchan bo‘lishimizni istaydi. Lekin U yana aqlimizning har bir zarrasi to‘la quvvat bilan ishlashi va a’lo darajada bo‘lishini ham xohlaydi. Siz xayriya maqsadlariga pul berishingiz bu pullaringiz firibgarlarning qo‘liga tushib qolmasligini tekshirib ko‘rishingiz lozim emasligini anglatmaydi. Xayolingiz faqat Xudoda bo‘lishi (masalan, ibodat qilayotganingizda) siz U haqda besh yoshingizda bo‘lgandek tasavvur bilan qanoatlanib qolishingiz zarurligini anglatmaydi. Xudo tug‘ilishidanoq aqli unchalik bo‘lmagan odamlarni o‘tkir aqlga ega bo‘lgan odamlardan kam bo‘lmagan darajada sevishi va ulardan foydalanishiga shubha yo‘q. Unda bu odamlar uchun ham joy bor. Ammo U bizning har birimiz har kuni o‘zimizga berilgan aqliy qobiliyatlarimizdan to‘liq foydalanishimizni istaydi. Maqsad boshqalarga aqlli bo‘lishga imtiyoz berib, aqlli va yaxshi bo‘lishimizdagina emas, balki ilojimiz boricha aqlli bo‘lishga harakat qilib, yaxshi va aqlli bo‘lib qolishimizdadir. Har qanday boshqa yalqovliklar kabi, aql yalqovligi ham Xudoga xush kelmaydi.

Toki siz masihiy bo‘lmoqchi ekansiz, ogohlantirib qo‘yayki, bu sizdan o‘zingizni, ongingiz va boshqa qolgan hamma narsalarni to‘liq bag‘ishlashingizni talab qiladi. Yaxshiyamki, buning o‘rni to‘liq qoplanadi: chin dildan masihiy bo‘lishni isayotgan har bir kishi tez orada o‘z aqli qanchalik o‘tkirlashayotganini sezadi. Masihiy bo‘lish uchun maxsus ma’lumotli bo‘lish talab qilinmasligining sabablaridan biri shunda: masihiylik o‘z-o‘zidan ta’limdir. Mana shuning uchun ham Bunyandek o‘qimagan dindor butun dunyoni hayratga solgan kitob yoza olgan.

Nafsni tiyish, afsuski, ma’nosi o‘zgarib ketgan so‘zlardan biridir. Bugungi kunda bu odatda spirtli ichimliklardan to‘la voz kechishni anglatadi. Ammo asosiy fazilatlardan ikkinchisini “nafsni tiyish” deb nomlashgan o‘sha kunlarda, bu so‘z hech ham shu ma’noga ega emasdi. Nafsni tiyish nafaqat ichkilikka, balki barcha lazzatlanishlarga taalluqli bo‘lib, ulardan mutlaq voz kechishni emas, balki rohatlana turib, chegaradan chiqib ketmasdan, me’yorni bilishni nazarda tutardi. Barcha masihiylar umuman ichmaydigan kishilar bo‘lishi shart, deb hisoblash xato bo‘lardi; masihiylik emas, islom spirtli ichimliklarni taqiqlaydi. Albatta, qaysidir lahzada kuchli ichimliklardan voz kechish masihiyning burchi bo‘lishi mumkin – u ichishni boshlasa, vaqtida to‘xtay olmasligini sezadi yoki ortiqcha ichishga moyil bo‘lgan odamlar orasida bo‘lib, o‘z ibrati bilan ularni rag‘batlantirmasligi kerak bo‘ladi. Lekin mohiyatan, u ma’lum oqilona sabablarga ko‘ra, butunlay qoralanmagan narsadan o‘zini tiyadi. Ba’zi rasvo odamlarga shunday xislat xos: ular “yolg‘iz holda” biror narsadan voz kechishga qodir emas; qolgan hamma bundan voz kechishi ularga kerak. Bu masihiycha yo‘l emas. Qaysidir masihiy u yoki bu sabablar tufayli nikohdan, go‘shtdan, pivodan, kinodan o‘zini tiyishi kerak, deb hisoblashi mumkin. Biroq u bu narsalarning hammasi o‘z-o‘zicha yomon deb ta’kidlay boshlasa yoki bu narsalardan voz kechmayotgan odamlarga bepisand qarasa, noto‘g‘ri yo‘lga kirgan bo‘ladi.

So‘z ma’nosining torayishi katta ziyon keltirgan. Bu tufayli odamlar xuddi shu tarzda boshqa ko‘p narsalarda haddan oshmaslik lozimligini unutib qo‘yishadi. O‘z hayotining mazmunini golf yoki motosiklga aylantirib olgan erkak yoki faqat kiyimlar, bridj o‘ynash yoxud o‘z iti haqida o‘ylovchi ayol xuddi har kuni kechqurun mast bo‘ladigan piyonista kabi “me’yordan chiqish”ni namoyon qiladi. Albatta, ularning “me’yordan chiqishi” bunchalik yaqqol bilinmaydi – ular bridjga yoki golfga ishtiyoqmandligi sababli yo‘l chetida yiqilib yotmaydilar. Biroq tashqi ko‘rinishlar bilan Xudoni aldab bo‘larmikin?!

Odillik nafaqat sud muhokamalariga taalluqli. Bu tushuncha o‘z ichiga halollik, to‘g‘riso‘zlik, va’daga vafo va boshqa ko‘p narsalarni oladi. Barqarorlik ham mardlikning ikki turini nazarda tutadi: xavfning yuziga tik qarashdan qo‘rqmaydigan mardlik va odamga og‘riqqa chidash kuchini beradigan mardlik. Siz, albatta, to‘rtinchi fazilat bo‘lmasa, dastlabki uch fazilatga uzoq vaqt amal qilishning iloji yo‘q, deb ta’kidlaysiz.

Yana bir narsaga e’tibor qaratish zarur: ehtiyotkorlik bilan biror harakat qilish va barqarorlikni namoyon etish ehtiyotkorlik va nafsni tiyishning o‘zginasi emas. Yomon tennischi vaqti-vaqti bilan yaxshi zarbalar berishi mumkin. Lekin siz faqat ko‘zlari, mushaklari va asablari son-sanoqsiz yaxshi zarbalar orqali haqiqatan ham shunday zarbalarga tayanish mumkin bo‘ladigan darajada mashq qildirilgan odamnigina yaxshi o‘yinchi deb aytasiz. Ular bunday o‘yinchida alohida xususiyat kasb etib, hatto u tennis o‘ynamayotganida ham bu xususiyatlar unga xos bo‘laveradi. Xuddi shu tarzda matematikning ongiga ham ma’lum ko‘nikmalar va bilim darajasi xos bo‘lib, bular u faqat matematika bilan shug‘ullanmaganida ham unga xosdir. Shunga o‘xshab, hamisha va har narsada adolatli bo‘lishga intilayotgan odam, oxir-oqibatda, o‘zida odillik deb atalayotgan xislatni rivojlantiradi. Fazilatlar haqida gapirganimizda alohida xatti-harakatlarnigina emas, aynan tiynatdagi xislatni nazarda tutamiz.

Bu farqlarni tushunish muhim, chunki alohida qilmishlarni tiynat xislatiga tenglashtirar ekanmiz, biz uch bora xato qilish tavakkaliga duch kelamiz.

Agar biror ishda to‘g‘ri yo‘l tutgan bo‘lsak, qanday va nima uchun bunday qilganimiz, ixtiyoriy yoki majburan, afsuslanib yoki quvonib, jamoatchilik fikridan qo‘rqish tufayli yoki ishning o‘zi uchun qilganimiz ahamiyatga ega emas, deb o‘ylashimiz mumkin bo‘lardi. Haiqat shundaki, ezgu niyat bilan qilinmagan yaxshi ishlar tiynatimizning fazilat deb nomlangan xislatini shakllantirishga ko‘maklashmaydi. Aynan shunday sifat esa ahamiyatga molik. Agar yomon tennischi ayni paytda shunday zarba talab qilinayotgani bois emas, balki sabrini yo‘qotgani uchun bor kuchi bilan koptokchani ursa, sof tasodif tufayligina bunday zarba o‘yinni yutishiga ko‘maklashishi mumkin, biroq hech qachon umidli o‘yinchi bo‘lishiga yordam bera olmaydi.

Aslida Xudo biz alohida navdagi odamlar bo‘lishimizni istayotgani holda, U bizdan qoidalarning ma’lum to‘plamiga bo‘ysunishimizni istaydi, deb o‘ylashimiz mumkin bo‘lardi.

Fazilatlar faqat hozirgi hayot uchungina muhim, boshqa dunyoda biz adolatli bo‘lishga urinishimizga zarurat yo‘q, chunki u yoqda janjal uchun sabablar yo‘q; biz mardlik ko‘rsatishimzga to‘g‘ri kelmaydi, chunki u yerda xavf bo‘lmaydi, deb o‘ylashimiz mumkin bo‘lardi. Ehtimol, hammasi shundaydir, boshqa dunyoda biz adolat uchun kurashishimiz yoki jasorat ko‘rsatishimizga to‘g‘ri kelmas. Lekin u yerda bizga, agar bu yerda o‘zimizni mardona tutsak, Yerdagi umrimizda adolat uchun kurashsak, qanday odam bo‘lishimiz lozim bo‘lsa, xuddi shu navdagi odamlar bo‘lishimiz talab etilishi shubhasiz. Mohiyat agar biz tiynatimizda ma’lum xislatlarga ega bo‘lmasak, Xudo bizni O‘zining abadiy dunyosiga qo‘ymasligida emas, balki agar bu yerda odamlar hech bo‘lmaganda shu sifatlarning kurtaklariga ega bo‘lmasa, hech qanday tashqi sharoitlar ular uchun “jannat” yarata olmasligi, ya’ni Xudo biz uchun istaganidek chuqur, o‘zgarmas, buyuk baxt bermasligidadir.

3.3. XULQ-ATVORNING IJTIMOIY ME’YORLARI

Masihiycha axloqning odamlar orasidagi o‘zaro munosabatlarga taalluqli bo‘lgan qismiga kelganda, birinchi navbatda, quyidagini aniqlab olish zarur: Masih qandaydir mutlaqo yangi axloqni targ‘ib qilish uchun kelgan yo‘q. Yangi Ahdning boshqalar senga nisbatan qanday bo‘lsa, sen ham ularga nisbatan xuddi shunday bo‘l, deyilgan Oltin qoidasi, faqat har bir kishi o‘z qalbi tubida qabul qiladigan haqiqatning qisqacha mazmunidir. Buyuk axloq ustozlari hech qachon yangi qoidalarni ilgari surmagan: bu bilan faqat aldamchilar va savdoyilar shug‘ullanishgan. Kimdir aytgandi: "Odamlarni biror yangi narsaga o‘rgatishdan ko‘ra, ularga eslatib turish ancha osonroq". Har bir axloq ustozining asl vazifasi bizni o‘zimiz gohida nazardan qochirib turadigan oddiy, eski tamoyillarga yana va yana qaytarib turishdan iborat; xuddi siz otni u sakrab o‘tishdan bosh tortayotgan to‘siqqa qayta-qayta yetaklab kelayotganingizdek; xuddi siz bolani darsning u bo‘yin tovlashni xohlayotgan qismiga takror va takror qaytishga majbur qilayotganingizdek.

Masihiylikka taalluqli, o‘zimiz uchun aniqlab olishimiz lozim bo‘lgan ikkinchi narsa quyidagidan iborat: qanday jamiyatda bo‘lishidan qat’iy nazar, ma’lum holatda “Boshqalar senga nisbatan qanday bo‘lsa, sen ham ularga nisbatan shunday bo‘l” qoidasini qo‘llash uchun batafsil ishlab chiqilgan siyosiy dastur masihiylikda yo‘q (u buni bor deb ta’kidlamaydi ham). Yo‘q va bo‘lishi ham mumkin emas. Chunki masihiylik hamma odamlarga, barcha zamonlarga mo‘ljallangan, qandaydir bir davr va joy uchun mos keladigan muayyan dastur esa boshqalar uchun mos kelmay qolishi mumkin. Masihiylikning ish qoidasi ham boshqacha. U sizga och kimsani to‘ydirishingizni aytayotganida, u sizga pazandalikdan saboq berib o‘tirmaydi. Yoki Siz Muqaddas Kitobni o‘qishingiz lozimligini aytayotganida, sizga qadimgi ibroniy yoxud yunon tilini yoki aytaylik, ingliz tili grammatikasini o‘rgatmaydi. Hech qachon masihiylik inson bilimlari u yoki bu sohasining o‘rnini bosish yoki siqib chiqarishni maqsad qilmagan; u ko‘proq yo‘naltiruvchi omil, bilimning (yoki san’atning) har bir tarmog‘iga tegishli rol ajratadigan qandaydir rahbar vazifasini bajaradi; u agar ular o‘zlarini uning tasarrufiga butunlay baxsh etsa, ularning hammasiga yangi hayot nafasini kiritishga qodir quvvat manbaidir.

Odamlar: "Jamoat bizni boshqarishi zarur", deyishadi. Bu to‘g‘ri, toki ularning jamoat haqidagi tasavvuri to‘g‘ri bo‘lsa; bu xato, bordiyu, o‘sha tasavvur noto‘g‘ri bo‘lsa. Jamoat deganda, Yer yuzidagi barcha chin dildan va faol e’tiqod qiluvchi masihiylarni birgalikda tushunish lozim. Shunda “Jamoat bizni boshqarishi zarur” tezisi quyidagi mazmunga ega bo‘ladi: tegishli qobiliyatlarga ega bo‘lgan masihiylar, aytaylik, iqtisodchilar va davlat arboblari bo‘lishi zarur va barcha iqtisodchilar hamda davlat arboblari masihiy bo‘lishi shart; ularning siyosat va iqtisoddagi barcha kuch-g‘ayratlari Yangi Ahdning Oltin qoidasini hayotga tatbiq etishga yo‘naltirilgan bo‘lishi shart.

Agar shu sodir bo‘lganida va qolgan hammamiz shuni qabul qilishga tayyor bo‘lsak edi, barcha ijtimoiy muammolarimizning masihiycha yechimini ancha tez topgan bo‘lar edik. Lekin aslida jamoatning rahbarlik roli deganda, ko‘pchilik ruhoniylar tomonidan yo‘naltirib turiladigan siyosiy yo‘nalish yoki jamoat arboblari tomonidan alohida siyosiy dastur ishlab chiqilishi deb tushunadi. Bu bema’nilik. Jamoat xizmatchilari jamoat hududidagi odamlarning alohida guruhi bo‘lib, ular saylab qo‘yilgan va biz mangu hayot uchun mo‘ljallanganimiz bois, biz uchun muhim bo‘lgan narsalarni kuzatish uchun maxsus tayyorlangan. Biz esa bu odamlardan ular hech qachon o‘rganmagan ishni qilishini so‘rayapmiz. Siyosat va iqtisod bilan shug‘ullanish kerak, ular uchun biz, oddiy taqvodorlar javob berishimizga to‘g‘ri keladi. Kasaba uyushmalari faoliyatiga yoki ta’limga masihiylik qoidalarini qo‘llash masihiy kasaba arboblari va masihiy o‘qituvchilardan kelib chiqishi zarur; xuddi shuningdek, masihiy adabiyotini masihiy yozuvchilar va dramaturglari yaratishadi, bir joyga to‘plangan va bo‘sh vaqtida qissalar va romanlar yozishga urinayotgan yepiskoplar emas.

Shunga qaramay, Yangi Ahd, tafsilotlarga berilmasdan, chin masihiylik jamiyati qanday bo‘lishi shartligi to‘g‘risida bizga ancha ravshan shama qiladi. Ehtimol, u o‘zimiz qabul qilishimizga qaraganda ko‘proq berayotgandir. Yangi Ahdda bunday jamiyatda tekinxo‘rlarga o‘rin yo‘qligi aytiladi: "Ishlamagan tishlamaydi". Har bir kishi mehnat qilishi zarur va har bir kishining mehnati foyda keltirish kerak; bunday jamiyat bema’ni hashamatlar ishlab chiqarishga va undan ham ko‘prog‘i, aynan o‘sha hashamatlarni sotib olishga ishontiruvchi reklamaga muhtoj bo‘lmagan bo‘lardi. Bunday jamiyatga takabburlik, bosar-tusarini bilmay qolish, mug‘ombirlik yot narsa.

Masihiylik jamiyati qaysidir ma’noda bugungi “so‘llar”ning eng yuksak orzusiga mos keladi. Boshqa tomondan, masihiylik hokimiyat vakilariga ular egallagan mavqega mos ravishda itoatkorlik, ular bo‘ysunish (hamda tashqi hurmat ko‘rsatish)ni, farzandlar ota-onalarga itoatkor bo‘lishini va ayollar o‘z erlariga itoatkor bo‘lishini (bu talab umuman mashhur emas deb qo‘rqaman) qat’iy talab qiladi. So‘ngra, bu jamiyat quvnoq bo‘lishi kerak.

Xavotirlanish va qo‘rquv unda me’yordan og‘ish deb qaralishi zarur. Tabiiyki, bu jamiyat a’zolari o‘zaro xushmuomala bo‘lishlari shart, chunki xushmuomalalik masihiycha fazilatlardan biridir.

Agar bunday jamiyat haqiqatan ham mavjud bo‘lganida va siz bilan biz unga borish baxtiga muyassar bo‘lganimizda edi, u bizda qiziqarli taassurot qoldirardi. Biz iqtisodiy siyosat sotsialistik siyosatni eslatishi va mohiyatan ilg‘or ekanligini, oilaviy munosabatlar va xulq-atvor usuli ancha eskicha tusdaligini, ehtimol, ular bizga hatto tantanavor va aslzodalarcha tuyulishi mumkinligini ko‘rgan bo‘lardik. Har birimizga bunday jamiyatning alohida bo‘laklari yoqqan bo‘lardi, hammasi bor bo‘y-basti bilan kamdan-kamimizga yoqqan bo‘larmidi, deb qo‘rqaman..

Agar biz masihiylik asosida butun insoniyat hamdo‘stligi uchun bosh reja tuzishga uringanimizda, xuddi shu narsani kutish mumkin bo‘lardi. Chunki hammamiz bu yagona rejadan u yoki bu darajada uzoqlashib ketganmiz va har birimiz go‘yoki shaxsan kiritayotgan o‘zgartirishimiz ayni o‘sha rejaning o‘zi degandek tutamiz, o‘zimizni. Masihiylikning u yoki bu jihatlari bilan to‘qnash kelayotganingizda, har gal bunga ishonch hosil qilasiz: har bir kishiga o‘zi qolgan hammasini rad etib, mustahkam deb e’lon qilishni istagan u yoki bu tomonlari yoqadi. Shuning uchun ham, biz juda ilgarilab keta olmayapmiz; shuning uchun ham, mohiyatan, qarama-qarshi narsalar uchun kurashayotgan odamlar, aynan o‘zlari masihiylik tantanasi uchun kurashayotganini ta’kidlashmoqda.

Yana bir narsa: qadimgi yunonlar, Eski Ahd yahudiylari va o‘rta asrlarning buyuk masihiy mutafakkirlari bizga maslahat berishgan bo‘lib, zamonaviy iqtisodiy tizim buni mutlaqo inkor qiladi. O‘tmishdagi barcha odamlar ogohlantirishgan: foizga pul bermang. Biroq biz “sarmoya joylashtirish” deb nomlaganimiz foizga pul qarz berish tizimimizning asosidir. Bundan biz nohaqmiz degan mutlaq xulosa qilish yaramaydi. Ba’zi odamlar: Muso, Arastu va masihiylar “sudxo‘rlik”ni taqiqlash, deganda yakdil bo‘lishgan, chunki ular aksionerlik jamiyatlarini oldindan ko‘ra bilishmagan. Ular faqat yakka tartibdagi sudxo‘rlarni nazarda tutishgan va ularning ogohlantirishi bizni xavotirga solmasligi kerak, deyishadi.

Bu yerda men biror narsa deyolmayman. Iqtisodchi emasman va shunchaki mablag‘ kiritishning bu tizimi zamonaviy jamiyatning holatida aybdormi yoki yo‘qmi ekanligini bilmayman. Bu bizga masihiy iqtisodchi kerak bo‘lgan aynan o‘sha sohadir. Ammo sizga uchta buyuk tamaddun bizning butun hayotimiz asoslangan narsani qoralashda (hech bo‘lmaganda, birinchi qarashda) yakdil bo‘lishdi, demaslik halol bo‘lmasdi.

Bu boradagi gapimni tugatishimdan oldin yana bir narsa. Yangi Ahdning har bir kishi ishlashi shartligi haqida gapiriladigan oyatida sabab ham ko‘rsatilgan: "...balki ishlasin, o‘z qo‘llari bilan mehnat qilsin. Shunda muhtojlarga ham topgan–tutganidan yordam bera oladi." (Efs. 4:28). Xayriya, ya’ni kambag‘allar haqida g‘amxo‘rlik qilish, masihiycha axloqning muhim qismidir. Qo‘ylar va echkilar haqidagi qo‘rqinchli masalda go‘yoki atrofida boshqa barcha narsalar aylanadigan sterjen berilgan. Bugungi kunimizda ba’zi odamlar xayriyaga zarurat yo‘q deb aytishmoqda. Buning o‘rniga biz kambag‘allar bo‘lmaydigan jamiyat yaratishimiz kerak emish. Ehtimol, ular mutlaqo haqdirlar, biz shunday jamiyat yaratishimiz zarur. Ammo kimdir biz shu tufayli hoziroq xayriya faoliyatiga chek qo‘yishimiz mumkin deb o‘ylasa, bunday odam masihiycha axloqdan uzoqlashibdi. Kambag‘allarga qancha berish lozimligini kimdir aniq belgilay oladi, deb o‘ylamayman. O‘zimiz ajratib qo‘ya olishimizdan ko‘ra ko‘proq berish - xatolarga yo‘l qo‘ymaslikning yagona usuli deb qo‘rqaman. Boshqacha qilib aytganda, agar biz qulaylik, hashamat, zavqlarga xuddi shunday daromadga ega boshqa odamlar sarflaganchalik sarflayotgan bo‘lsak, demak xayriya maqsadlariga juda kam berayapmiz. Agar bera turib o‘zimiz uchun hech qancha zarar sezmayotgan bo‘lsak, demak biz yetarlicha bermayapmiz. Xayriyaga xarajatlarimiz olishga imkon qoldirmaydigan, o‘zimiz juda istagan narsalar bo‘lishini nazarda tutishi zarur. Men hozir odatdagi holatlar haqida gapirayapman. Qarindoshlarimiz, qo‘shnilarimiz yoki hamkasblarimiz kulfatga uchraganda, Xudo ancha ko‘p narsa talab qilishi mumkin, hatto bizning holatimiz xavf ostida qoladigan darajagacha. Ko‘pchiligimiz uchun xayriya yo‘lidagi ulkan to‘siq dabdabalar va pulga muhabbat emas, balki ertangi kunga ishonchsizlik. Bu qo‘rquv ko‘pincha vasvasadir. Ba’zan bizga manmanlik xalaqit beradi; lozim bo‘lganidan ko‘ra ko‘proq sarflash, saxiylikni (choychaqalar, mehmondo‘stlik) ko‘z-ko‘z qilish va haqiqatan ham yordamga muhtoj bo‘lganlarga lozim bo‘lganidan kamroq berish vasvasasiga berilamiz.

Hozir esa, yakunlashimdan oldin, kitobning bu bo‘limi uni o‘qib chiqqanlarga qanday ta’sir qilganini topishga urinaman. Mening nazarimda, o‘quvchilar orasida men davom ettirmaganim ularning jahlini chiqargan “so‘llar” deb nomlanganlar bor. Qarama-qarshi nuqtai nazardagi odamlar esa, aksincha meni “so‘lga juda og‘ib ketdi” deb o‘ylashayapti, hoynahoy. Agar shunday bo‘lsa, masihiylik jamiyati qurish loyihalarimizda to‘sqinlikka duch kelamiz. Gap shundaki, ko‘pchiligimiz bu borada masihiylik nima deyishini aniqlash maqsadida emas, balki masihiylikda o‘zining nuqtai nazari qo‘llab quvvatlanishini topish umidida yondashadi. Bizga yo Janob yoki Hakam taklif qilinayotgan joyda biz ittifoqchi izlayapmiz. Afsuski, o‘zim ham shundayman. Bu bo‘limda men o‘tkazib yuborishni istagan fikrlar bor. Mana shuning uchun ham, agar biz uzoq, aylanma yo‘llar bilan borishga tayyor bo‘lmasak, bunday suhbatlar hech narsaga olib kelmaydi. Toki aksariyat masihiylik jamiyatini chindan ham istamagunicha, bu jamiyat yuzaga kelmaydi; biz esa toki masihiy bo‘lmagunimizcha, uni chin dildan istay olmaymiz. Nafasim qaytib qolgunicha Oltin qoidani takrorlayverishim mumkin, biroq yaqinimni xuddi o‘zim kabi yaxshi ko‘rishni o‘rganmagunimcha, unga rioya qila olmayman. Men esa toki Xudoni yaxshi ko‘rishni o‘rganmagunimcha, yaqinimni o‘zim kabi yaxshi ko‘rishni o‘rgana olmayman. Ammo men qachonki Xudoga itoat qilishni o‘rgansamgina, Uni sevishni o‘rgana olaman. Bir so‘z bilan aytganda, xuddi ogohlantirganimdek, bu bizni o‘zimizning ichki “men”imiz muammosiga, ya’ni ijtimoiy masalalardan diniy masalalarga olib boradi. Chunki eng uzoq aylanma yo‘l uyga eltadigan eng qisqa yo‘ldir.

3.4. AXLOQ VA PSIXOANALIZ

Toki ko‘pchiligimiz masihiy bo‘lmagunimizcha, masihiylik jamiyatini o‘rnatishga erisha olmasligmizni aytib o‘tdim. Bu, albatta, jamiyatni o‘zgartirishlardan biror xayoliy sanaga qadar voz kechishimiz mumkin degani emas. Aksincha, biz bir vaqtning o‘zida ikkita ishni qilishimiz lozim: birinichidan, zamonaviy jamiyatda Oltin qoidani qo‘llash uchun imkoni bor barcha yo‘llarni qidirishimiz shart; ikkinchidan esa buni qanday qilishni boshqalar ko‘rishi uchun, o‘zimiz haqiqatan ham bu qoidani qo‘llaydigan odamlar bo‘lishga intilishimiz zarur. Hozir esa, masihiycha tushunchada “yaxshi odam” kim ekan haqidagi suhbatni boshlamoqchiman.

Tafsilotlarga o‘tishimdan oldin, umumiyroq tusdagi ikkita bandga to‘xtalib o‘tmoqchiman.

Birinchidan, masihiycha axloq o‘zini inson degan mashinani tuzatishga qodir vosita deb e’lon qiladi va menimcha, masihiylikning xuddi shu maqsadga mo‘ljallangandek tuyuladigan psixoanaliz bilan biror umumiyligi bor-yo‘qligini bilish sizga qiziqarli bo‘ladi. Bu yerda ikkita masala o‘rtasida aniq chegara o‘rnatishimizga to‘g‘ri keladi: bir tomondan, mavjud tibbiy nazariyalar hamda psixoanaliz texnikasi o‘rtasida va boshqa tomondan, dunyoga Freyd va boshqalar psixoanaliz bilan bog‘lagan falsafiy qarash hamda psixoanaliz o‘rtasida. Freyd falsafasi masihiylikka va boshqa buyuk psixolog Yung falsafasiga bevosita ziddir. Freyd nevrozlarni qanday davolash haqida gapirganida, u o‘z sohasining mutaxassisi sifatida fikr yuritadi. Ammo u falsafa masalalariga o‘tganida, havaskorga aylanib qoladi. Shuning uchun birinchi holatda unga quloq solishga barcha asoslar bor, lekin ikkinchi masalada emas. Men ham o‘zim ishonch hosil qilgan mavzuda aynan shunday qilaman: Freyd o‘z mavzusini tashlab, menga tanish bo‘lgan (tilshunoslikni nazarda tutayapman) mavzuga o‘tib ketganida, o‘ta bilimsizlikni namoyon qiladi. Biroq Freyd va uning boshqa izdoshlari psixoanalizda chiqaradigan barcha falsafiy asoslar va xulosalardan qat’iy nazar, psixoanalizning o‘zi masihiylikka hech ham zid emas. Uning uslubiyoti ko‘p jihatdan masihiycha axloqqa mos keladi. Shuning uchun agar har bir voiz psixoanaliz bilan u yoki bu darajada tanishib olsa, yomon bo‘lmasdi. Lekin bunda psixoanaliz va masihiycha axloq boshidan oxirigacha yonma-yon ketmasligini yodda tutish kerak, chunki ular oldiga turli vzifalar qo‘yilgan..

Odam axloq sohasida tanlov qilayotganida, ikkita jarayon mavjud. Birinchisi tanlov harakatining o‘zi. Ikkinchisi odamning psixologik mo‘ljallariga bog‘liq bo‘lgan va go‘yoki qaror “pishiriladigan” xom-ashyodir. Bunday xom-ashyoning ikki turi bor. Birinchisining asosida barcha odamlar uchun odatiy bo‘lganligi bois, biz me’yoriy deb aytadigan hislar yotadi. Ikkinchisi “ong osti” bosqichida qandaydir og‘ishlardan kelib chiqqan u yoki bu darajadagi notabiiy hislar to‘plami bilan belgilanadi.

Haqiqatan ham xavf tug‘diradigan u yoki bu narsalar oldidagi qo‘rquv: mushuklardan bema’ni qo‘rqish birinchi turdagi hislarga yoki o‘rgimchaklardan bema’ni qo‘rqish ikkinchi turdagi hislarga misol bo‘ladi. Erkakning ayolga intilishi birinchi turga kiradi; bir erkakning ikkinchi erkakka buzuq intilishi ikkinchi turga kiradi. Psixoanaliz nima qiladi? U odamga axloqiy tanlov paytida sifati yuqoriroq bo‘lgan “xom-ashyo” berib, odamni g‘ayritabiiy hislardan xalos qilishga urinadi. Axloq esa tanlov harakatlarining o‘zi bilan ish ko‘radi.

Keling, buni misolda ko‘rib chiqaylik. Tasavvur qiling, uch erkak urushga jo‘nayapti. Ulardan biri xavf oldida har bir me’yordagi odamga xos bo‘lgan qo‘rquvni boshdan kechirmoqda; u axloqiy say’-harakatlar bilan bu qo‘rquvni yengadi va jasur odamga aylanadi. Endi esa boshqa ikkalasi ong ostidagi og‘ishlar tufayli hech qanday axloqiy say’-harakatlar bilan yengib bo‘lmaydigan, bo‘rttirilgan qo‘rquvdan azoblanayapti, deb taxmin qilamiz. So‘ngra tasavvur qilamizki, ular xizmat qilayotgan harbiy tuzilmaga psixoanalitik keladi, ularni g‘ayitabiiy qo‘rquvdan xalos qiladi va shundan so‘ng bu ikkalasi me’yordagi, birinchi erkakdan hech nimasi bilan farq qilmaydi. Bu psixologik muammolarni hal qilish. Biroq mana shu yerda axloqiy muammo yuzaga keladi. Nima uchun? Shuning uchunki, endi, me’yordan og‘ishlarga duch kelgan ikkalasi ham davolanishdi, ular mutlaqo turlicha xulq-atvor yo‘nalishini tanlashi mumkin. Ulardan birinchisi shunday deyishi mumkin: "Xudoga shukr, men anavi ahmoqona qo‘rquvdan qutuldim. Endi o‘zim har doim intilgan ishni qila olaman, vatan oldidagi o‘z burchimni o‘tashim mumkin ".

Ammo ikkinchisi boshqacha fikrlashi mumkin: "Xo‘sh, endi men o‘qlar yomg‘iri ostida o‘zimni nisbatan xotirjam tuta olaman. Lekin bu, albatta, mening niyatimni o‘zgartirmaydi. O‘zimni olovga otganimdan ko‘ra, iloji bo‘lishi bilanoq, boshqa birovga o‘zini o‘qqa tutishiga imkon beraman. Mana shunisi afzal! Endi e’tiborni jalb qilmay turib, o‘zimni ehtiyot qila olaman".

Farq – juda axloqiy, psixoanaliz bu yerda zaif. Siz dastlabki “xom-ashyo”ga qanchalik ishlov bermang, baribir erkin tanlovga to‘qnashishingizga to‘g‘ri keladi, bu tanlov, oxir-oqibatda, odam o‘z manfaatlarini birinchi yoki oxirgi o‘ringa qo‘yishidan kelib chiqadi. Axloq aynan bizning erkin tanlovimiz bo‘lib, faqat shu bilan belgilanadi.

Yomon psixologik material gunoh emas, kasallik. Bu yerda tavba qilish emas, davolanish talab etiladi. Darvoqe, buni tushunish juda muhim. Odamlar tashqi ko‘rinishlarga qarab bir-birini qoralaydi. Xudo bizni qiladigan axloqiy tanlovimiz asosida hukm qiladi. Mushuklardan patologik qo‘rqadigan ruhiy kasal odam ezgu niyatlardan kelib chiqib, ko‘chadan mushuk bolasi olishga o‘zini majbur qilsa, Xudoning nazarida u jangda jasorat ko‘rsatgan sog‘lom odamga qaraganda kattaroq mardlik qilgan bo‘lishining ehtimoli juda katta. Shafqatsizlikni xislat deb hisoblovchi, bolalikdan juda buzilgan odam zarracha bo‘lsada yaxshilik qilsa yoki shafqatsiz qilmishdan tiyilsa va shu tariqa do‘stlari uning ustidan kulishi xavfiga duchor bo‘lsa, ehtimol, u Xudoning nazarida biz do‘stimiz uchun hayotimizni qurbon qilganimizdan ko‘ra, ko‘proq ish qilgan bo‘lishi mumkin.

Xuddi shu g‘oyaga boshqa tomondan yondashish mumkin. Ko‘pchiligimiz juda yoqimli, soz odam sifatida taassurot uyg‘otamiz. Lekin aslida esa, ehtimol, yaxshi vorisligimiz va juda soz tarbiyamizni e’tiborga olganda keltirishimiz mumkin bo‘lgan foydaning faqat sezilmas qisminigina keltirayapmiz. Shuning uchun aslida o‘zimiz yaramas deb hisoblaydigan odamlardan ko‘ra yomonroqmiz. Agar ruhiy komplekslarga ega bo‘lganimizda, qo‘shimchasiga, yomon tarbiyalanganimizda va buning ustiga, aytaylik, Gimmlerning hokimiyatga ega bo‘lganimizda, o‘zimizni qanday tutgan bo‘lishimizni ishonch bilan ayta olamizmi? Mana shuning uchun ham masihiylarga aytilgan: hukm qilmanglar.

Biz faqat inson qilgan tanlov oqibatidan paydo bo‘lgan mevalarni ko‘ramiz. Biroq Xudo uni xomashyoning sifati uchun emas, bundan qanday foydalangani uchun hukm qiladi. Psixologik xususiyatlarning katta qismi fiziologik xislatlarga bog‘liq, lekin tana o‘lganida, o‘z tasarrufidagi materialdan yaxshi yoki yomon foydalangani uchun endi javobgar bo‘lgan abadiy chin inson qoladi. O‘z xislatlarimizning namoyon bo‘lishi deb hisoblaganimiz har xil fazilatli xatti-harakatlar, ko‘rinishidan, ovqat hazm qilishimizning yaxshiligi natijasi ekan va ular bizning hisobimizga yozilmas ekan; boshqalar turli komplekslar yoki yomon sog‘lig‘i bois sodir etgan ko‘p yomonliklar ham hisobga olinmas ekan. O‘shanda, nihoyat, biz ilk bora har bir kishini u aslida qanday bo‘lsa shundayligicha ko‘ramiz. Bizni ko‘p kutilmagan narsalar kutib turibdi.

Bularning barchasi ikkinchi bandga olib keladi. Odamlar ko‘pincha masihiycha axloq haqida xuddi bitim haqida o‘ylagandek o‘ylashadi. Xudo bunday deydi: "Agar sizlar qanchadir qoidalarni bajarsanglar, men sizlarni mukofotlayman. Bordiyu, ularga rioya qilmasanglar, unda sizlar bilan boshqacha ish ko‘raman". Bu masihiycha axloqni eng yaxshi tushunish deb o‘ylamayman. To‘g‘rirog‘i, tanlov qilar ekansiz, siz o‘zingizning asosiy, chin qismingizni, tanlov uchun javobgar qismni sal-pal, u ilgari bo‘lganidan ko‘ra yangiroq nimagadir o‘zgartirasiz. Agar butun hayotingizni, son-sanoqsiz tanlovlari bilan birga umuman olsak, butun umringiz davomida shu asosiy qismni siz yo jannatiy yoki do‘zaxiy mavjudotga – yo Xudo bilan, o‘ziga o‘xshash boshqa mavjudotlar bilan uyg‘unlikda bo‘lgan yoxud boshqa, ham Xudo bilan, ham o‘ziga o‘xshashlar bilan urush holatida bo‘lib kelgan mavjudotga – aylantirgan bo‘lib chiqasiz. Birinchi toifaga mansub bo‘lish osmonga mansub bo‘lish, ya’ni quvonch va tinchlikn his qilish, bilim va kuchga ega bo‘lishdir. Ikkinchi toifadagi mavjudot bo‘lish esa aqlsizlik va qo‘rquvdan qiynalish, g‘azab, kuchsizlik va mangu yolg‘izlikdan azob chekishni anglatadi. Har birimiz tirikligimizning har bir lahzasida yoki u yo‘nalishda yoxud bu yo‘nalishda harakat qilayotgan bo‘lamiz.

Bu tushuntirishda bir xususiyat bor bo‘lib, u har doim meni masihiy mualliflarning asarlaridan taajjublantirgan: ba’zi holatda bu mualliflar o‘ta qattiqqo‘l, boshqa holatda esa o‘ta rahmdil va liberal bo‘lib tuyuladi. Ular gunoh fikrlar haqida qandaydir g‘ayritabiiy jiddiy mavzudek gapirishadi; keyin esa eng dahshatli qotillar va sotqinlarga kelganda, ular tavba qilishsa bo‘ldi, kechrilishini bayon etishadi. Keyinroq men ular haq degan fikrga keldim. Chunki ularning fikri har bir qilmishimiz inson “men”ining mitti, ammo asosiy qismida qoldiradigan o‘sha chandiqqa qadalgan; ushbu hayotda hech kim chandiqni ko‘rmaydi, ammo hammamiz undan abadiy qiynalamiz yoki huzurlanamiz. Bir odam shunday mavqega egaki, uning g‘azabi qon to‘kilishiga va minglab odamlar halok bo‘lishiga olib keladi. Boshqasining mavqei shundayki, u qanchalik g‘azab o‘tida yonmasin, uning ustidan kulib qo‘yishadi, xolos. Lekin ulardan har birining “men”idagi kichik chandiq ikkala holatda ham bir xil bo‘lishi mumkin. Ularning har biri o‘ziga zarar yetkazdi va agar ulardan har biri tavba qilmasa, keyingi safar g‘azab vasvasasiga qarshilik qilishi yana ham qiyin bo‘ladi va har bir yangi galda uning g‘azabi tobora kuchliroq bo‘ladi. Biroq agar ulardan har biri Xudoga jiddiy, chin dildan murojaat qilsa, uning ichki “men”i buzgan qayrilishlarni to‘g‘rilay olishi mumkin; agar shunday qilmasa, ularning har biri pirovardida mahkum. Qilmishning ko‘lami, tashqaridan ko‘rinib turganidek, rol o‘ynamaydi.

Yana bir, oxirgi gap. Men to‘g‘ri yo‘nalish faqat tinchlikka emas, bilimga ham olib boradi deganimni esda tuting. Odam yaxshi bo‘lib borgani sari, u hali ham o‘zida qolayotgan yovuzlikni yaqqol ko‘radi; yomon bo‘lib borgani sari esa, buni o‘zida kamroq payqaydi. Mo‘‘tadil yomon odam o‘zi juda yaxshi emasligini biladi, butunlay buzilgan odam esa o‘zining hamma ishi joyida deb o‘ylaydi. Bu shunday ekanligini bizga sog‘lom fikr uqtirayapti. Siz uxlayotganingizda emas, uyg‘oq bo‘lganingizda uxlash nima ekanligini tushunasiz. Aqlingiz yorqin va aniq ishlayotganida, arifmetik xatolarni payqaysiz; xatolar qilayotganda, ularni payqamaysiz. Mastligingizda emas, balki faqat hushyor bo‘lganingizdagina, mastlikning tabiatini tushunishingiz mumkin. Yaxshi odamlar ezgulikni ham, yovuzlikni ham bilishadi; yomon odamlar uni ham, buni ham bilmaydi.

3.5. JINSIY JABHADAGI AXLOQ

Endi esa biz masihiycha axloq (ma’naviyat) jinsiy munosabatlar masalasiga qanday munosabatda bo‘lishini va masihiylar poklikni fazilat deb atashini ko‘rib chiqishimiz zarur. Masihiycha poklik qoidasini ijtimoiy ma’nodagi kamtarlik, botartiblik yoki boadablik qoidalari bilan adashtirmaslik lozim. Ijtimoiy botartiblik qoidalari inson tanasini qay darajagacha yalang‘ochlashga yo‘l qo‘yish, suhbatda qaysi mavzularni tilga olish va biror ijtimoiy doiraning odatlariga mos ravishda qanday jumlalarni qo‘llash tartibga kirishi mumkinligini belgilaydi. Shunday qilib, poklik me’yorlari barcha masihiylar uchun hamma asrlarda bir xil, botartiblik qoidalari esa o‘zgarib turadi. Kiyim bilan sal-pal to‘silgan, Tinch okeani orollaridan bo‘lgan qiz va tomog‘igacha uzun ko‘ylakka o‘rangan viktorian xonim, ular yashayotgan jamiyatning andazalariga ko‘ra, bir xil darajada botartib, kamtar yoki boadab bo‘lishi mumkin; kiyimidan qat’iy nazar, ikkalasi ham bir xilda pok (yoki aksincha nokamtar) bo‘lishi mumkin. Botartib ayollar Shekspir davrida foydalangan alohida so‘zlar va jumlalarni o‘n to‘qqizinchi asrda faqat o‘zini yo‘qotgan ayoldan eshitish mumkin bo‘lardi. Odamlar o‘zida yoki boshqalarda ehtiros uyg‘otish uchun jamiyatda o‘ratilgan odob qoidalarini buzishayotganda, ular ma’naviyatga qarshi jinoyat sodir qilayotgan bo‘ladi. Lekin agar ular bu qoidalarni bilmasdan yoki ehtiyotsizlik oqibatida buzsalar, ular faqat o‘zini yomon tutishda aybdor, xolos. Agar, ko‘pincha sodir bo‘layotganidek, odamlar bu qoidalarni ataylab, boshqalarni lol qoldirish yoki xijolat qilish uchun buzsa, bu ularning nokamtarligidan emas, balki yaramasligidan dalolat beradi.

Faqat yaramas odamgina boshqalarni o‘ng‘aysiz holatga solishdan zavq oladi. Botartiblikning o‘ta yuqori va qat’iy me’yorlari poklikning isboti bo‘lib xizmat qilgan yoki unga yordam bergan deb o‘ylamayman; shuning uchun ham bu me’yorlarning bugungi kunda ancha oddiylashgani va yengillashganiga ijobiy hodisa sifatida qarayman.

Biroq bu yerda noqulaylik ham bor: turli yoshlardagi va bir-biriga o‘xshamaydigan turdagi odamlar botartiblikning turli andazalarini tan olishadi. Katta anglashilmovchilik yuzaga keladi. Toki bu anglashilmovchilik o‘z kuchida qolar ekan, keksa odamlar yoki eskicha qarashdagi odamlar yoshlar haqida nihotyada ehtiyot bo‘lib mulohaza yuritishlari lozim, deb o‘ylayman. Ular agar (eski andazalarga muvofiq) yoshlar yoki “erkinlikka chiqarilgan” odamlar o‘zlarini betartib tutayotgan bo‘lsa, bular buzilib bo‘lgan, degan xulosaga kelmasliklari kerak. Shuningdek, aksincha, yoshlar yoshi kattalarni ular yangi andazalarni osonlikcha qabul qila olmayotgani bois riyokor yoki o‘ta sipo deb atamasliklari lozim. Boshqalarda ularda bor bo‘lgan hamma yaxshi narsalarni ko‘rish va o‘sha “boshqalar” o‘zlarini iloji boricha yengil va qulay his etishi uchun imkoni bor narsalarni qilishga bo‘lgan haqiqiy istak shunga o‘xshash ko‘p muammolarni hal qilishga olib kelgan bo‘lardi.

Poklik masihiylikning eng kam mashhur bo‘lgan fazilatlaridan biridir. Bu masalada istisnolar yo‘q; masihiycha qoida shunday deydi: "Turmush qurgin va xotiningga (yoki eringga) mutlaqo sodiq bo‘l yoxud butunlay o‘zingni tiy". Bu shunchalik qiyin qoida bo‘lib, u bizning sezgilarimizga juda zid keladiki, shunday xulosa paydo bo‘ladi: yo masihiylik haq emas yoki bizning jinsiy sezgilarimizga, o‘zining hozirgi holatida, nimadir bo‘lgan. Ikkisidan biri. Albatta, masihiy sifatida, men bizning jinsiy sezgilarimizga nimadir bo‘lgan, deb hisoblayman.

Lekin bunday deb hisoblashim uchun menda boshqa asoslar ham bor. Jinsiy munosabatlarning biologik maqsadi - farzandlar, xuddi ovqatlanishning biologik maqsadi organizmimizni tiklash bo‘lgani kabi. Agar biz xohlaganimizda va o‘zimiz istaganchalik ovqatlanadigan bo‘lsak, aniqrog‘i, o‘ta ko‘p yeb boshlaymiz, lekin bu baribir halokatli darajada ko‘p emas. Bir odam ikki kishining ovqatini yeyishi mumkin, lekin hech ham o‘n kishinikini emas. Ishtaha biologik maqsad chegarasidan chiqadi, lekin haddan ortiq emas. Ammo yosh yigit o‘zining jinsiy ishtahasiga erk bersa va har bir jinsiy aloqa natijasida bola tug‘ilaversa, o‘n yil ichida bu yigit kichik bir shaharni o‘z bolalari bilan to‘ldirib yuborishi mumkin. Ishtahaning bu turi o‘z biologik funksiyalari chegarasidan nomutanosib darajada chiqib ketadi. Buni boshqa tomondan ko‘rib chiqamiz. Striptiz tomoshasida siz katta olomonni osongina to‘plashingiz mumkin. Ayol sahnada qanday yechinayotganini tomosha qilishni istaydiganlar har doim yetarlicha topiladi. Faraz qilaylik, biz ancha g‘alati spektakl uchun to‘plagan tomoshabinlar bilan teatrni to‘ldirish mumkin bo‘lgan qandaydir mamlakatga kelib qoldik: sahnada salfetka yopib qo‘yilgan lagancha turibdi, keyin salfetka sekin ko‘tarila boshlaydi, asta-sekin laganchgaga atrofdagilarning nigohi tusha boshlaydi; teatr chiroqlari o‘chishidan oldin har bir tomoshabin laganchada to‘qmoqlangan qo‘y go‘shti yoki bir parcha dudlangan cho‘chqa go‘shti turganini ko‘rishi mumkin. Shuning hammasini ko‘rganingizda, bu mamlakat aholisining ishtahasiga nimadir bo‘lgan, degan gap xayolingizga kelmaydimi? Aytaylik, boshqa olamda yashab o‘sgan kimdir striptiz sahnasini ko‘rsa, u bizning jinsiy sezgimizga nimadir bo‘lgan, deb o‘ylamasmikin?

Bir tanqidchi agar mana shunday “striptiz” harakati mashhur bo‘lgan mamlaktni topsa, bu mamlakat xalqi ochlikda ekan, degan qarorga kelishini ta’kidlagan edi. Tanqidchi striptizga qiziqish jinsiy buzuqlikka o‘xshamasligini, aniqrog‘i, jinsiy och qolishga o‘xshashini aytmoqchi bo‘lgandi. Men uning agar qandaydir notanish mamlakatda odamlar eslatib o‘tilgan to‘qmoqlangan qo‘y go‘shti “striptiz”iga jonli qiziqish bildirishsa, u holda buning izohlaridan biri ochlik bo‘lishi mumkinligi haqidagi fikriga qo‘shilaman. Biroq keyingi qadamni qo‘yamiz va taxmin qilinayotgan mamlakatning aholisi ko‘p yoki kam ovqatlanishini aniqlab, bizning farazimizni tekshirib ko‘ramiz. Agar kuzatuvlar bu yerda ko‘p ovqatlanishlarini ko‘rsatsa, dastlabki farazimizdan voz kechishimizga va boshqa izoh izlashimizga to‘g‘ri keladi. Jinsiy ochlik va striptizga qiziqish o‘rtasidagi bog‘liqlik bilan ham shu ahvol: asrimizdagi jinsiy tiyilish striptiz bo‘lmagan boshqa asrlardagi jinsiy tiyilishdan ko‘p ekanligi yoki emasligini aniqlab olishimiz zarur. Bunday tiyilishni biz topa olmaymiz. Homiladorlikka qarshi vositalar jinsiy aloqalar ortiqchaligi va ular uchun ham nikohdagi, ham nikohdan tashqaridagi javobgarlik bilan bog‘liq tavakkalni keskin kamaytirdi; jamoatchilik fikri majusiylikdan keyingi barcha asrlarga qaraganda, noqonuniy aloqalarga va hatto buzuqliklarga ancha shafqatliroq bo‘lib qoldi. Shu bilan birga, “jinsiy ochlik” farazi ehtimol tutilgan yagona izoh emas. Har bir kishi jinsiy ishtaha, boshqa hamma ishtaha kabi, ortiqchaliklar bilan rag‘batlanishini biladi. Och qolgan odam ovqat haqida bemalol ko‘p o‘ylashi mumkin. Lekin ochofat ham xuddi shunday qiladi. Yana bitta, uchinchi mulohaza. Kamdan-kam odamlar taom bo‘lmagan narsalarni yeyishni xohlaydi yoki ovqatni yeyish uchun emas, boshqa biror narsa uchun ishlatishni istaydi. Boshqacha qilib aytganda, ovqatga bo‘lgan buzuq ishtaha o‘ta kam uchraydi. Jinsiy aynishlar esa ko‘p sonli, qo‘rqinchli bo‘lib, ularni davolash qiyin. Bu tafsilotlarning hammasiga berilishni istamagan bo‘lardim, ammo shunday qilishga to‘g‘ri kelayapti. Shuning uchun ham buni qilish kerakki, oxirgi yigirma yil davomida bizni jinsiy aloqa (seks) haqidagi tanlab olingan yolg‘onlar bilan kunma-kun oziqlantirib kelishmoqda. Bizga jinsiy mayl xuddi boshqa har qanday tabiiy istak kabi qonuniy ekanligini har kuni, odamning ko‘ngli aynir darajada takrorlab kelishmoqda; agar biz bu maylni bosish haqidagi ahmoqona viktoriancha g‘oyadan voz kechsak, bizning insoniyat bog‘imizda hammasi go‘zal bo‘lishiga bizni ishontirib kelishdi. Bu noto‘g‘ri. Siz targ‘ibotdan yuz o‘girib, nigohigizni dalillarga tashlashingiz bilanoq, bu yolg‘on ekanligini ko‘rasiz.

Sizga jinsiy munosabatlar ularni tiyib turishgani uchun tartibsizlikka uchraganini aytishmoqda. Ammo oxirgi 20 yil ichida ularni bosib turishgani yo‘q. Bunday munosabatlar haqida hamma yoqda, kun bo‘yi tinmay bong urishayapti, bu munosabatlar esa me’yorga tushgani yo‘q. Agar hamma ko‘ngilsizlik jinsiy aloqalarni tiyib qo‘yishda, ular haqida sukut saqlashda bo‘lganida edi, erkinlik kelishi bilan muammo hal bo‘lishi kerak edi-ku. Biroq bunday bo‘lmadi. Hammasi aynan aksincha bo‘ldi, deb hisoblayman: ilgari, avvaldanoq odamlar bu masalani, aynan u nazoratdan chiqib ketgani, xunuk anglashilmovchilikka aylangani uchun, chetlab o‘ta boshlashdi.

Zamonaviy odamlar shunday deyishadi: "Jinsiy munosabatlarda hech qanday uyatli narsa yo‘q". Ular bunday deganda, ikkita narsani nazarda tutishadi. Insoniyat o‘zini ma’lum bir usul bilan ko‘paytirayotgani va bu usul lazzat bilan birga ro‘y berishining hech bir uyati yo‘qligini nazarda tutishlari mumkin. Agar shunday bo‘lsa, ular haq. Masihiylik bu fikrga butunlay qo‘shiladi. Kulfat usulning o‘zida va lazzatda emas. Qadimda masihiy ustozlar shunday deyishgan: "Agar odam qulamaganida edi, jinsiy munosabatlardan hozirdagiga qaraganda ko‘proq lazzat olgan bo‘lardi". Ba’zi zehni pastroq masihiylar, go‘yoki, masihiylik nuqtai nazaridan jinsiy munosabatlar, badan, jismoniy rohatlar o‘z-o‘zidan yovuzlik, degan tassavur yaratishganligini bilaman. Bu odamlar mutlaqo nohaq. Masihiylik buyuk dinlar orasida tanaga ma’qullash bilan munosabatda bo‘lgan deyarli yagona din bo‘lib, u materiya yaxshilik, Xudoning O‘zi inson tanasiga kirgan, hatto osmonda ham bizga qandaydir yangi tana beriladi va bu yangi badan baxtimiz, go‘zalligimiz, kuchimizning muhim bir qismi bo‘ladi, deb hisoblaydi. Masihiylik boshqa har qanday dindan ko‘ra ko‘proq nikohni ulug‘ladi va sevgi haqidagi eng buyuk poemalarning deyarli hammasi masihiylar tomonidan yozilgan. Agar kimdir jinsiy munosabatlar yomonlik deb aytsa, masihiylik shu zahotiyoq e’tiroz bildiradi.

Biroq bugungi kunda odamlar: “Jinsiy munosabatlarda hech qanday uyat yo‘q”, deyishayotganda, ular bu munosabatlar bugungi kunda bo‘lib turgan holatida, hech qanday qoralanadigan narsa yo‘qligini nazarda tutayotgan bo‘lishlari mumkin. Agar ular shuni nazarda tutishayotgan bo‘lsa, menimcha, ular nohaqdirlar. Men jinsiy aloqa (seks) bilan bog‘liq bugungi kundagi holat juda va juda uyatli deb hisoblayman. Taomdan lazzatlanishning hech qanday uyatli joyi yo‘q; lekin agar Yer sharining yarim aholisi ovqatlanishni o‘z hayotining asosiy manfaati qilib olsa va iste’mol qilinuvchi narsalarning rasmlariga qarab, lablarini yalab, so‘lagi oqib, vaqtini o‘tkazadigan bo‘lsa, o‘ta sharmandalik bo‘lardi. Siz bilan biz yuzaga kelgan vaziyatda shaxsan javobgarmiz, demoqchi emasman. Biz ajdodlarimiz qolirib ketgan vorislik buzib ko‘rsatilayotganidan jabr ko‘rayapmiz. Bundan tashqari, biz o‘zini tiymaslik targ‘ibotining momaqaldirog‘i ostida ulg‘aydik. Foyda olish haqi-hurmati bizning jinsiy sezgilarimiz hamisha qo‘zg‘algan bo‘lishini istayotgan odamlar bor, chunki shilqim g‘oya yoki ehtirosga berilgan odam uni qondiruvchi xarajatlardan o‘zini tiyib qolishi dargumon. Xudo bizning holatimizni biladi va U bizni hukm qilayotganida, biz yengib o‘tishimizga to‘g‘ri kelgan hamma qiyinchiliklarni inobatga oladi. Faqat biz bu qiyinchiliklarni yegib o‘tishni chin dildan va qat’iyat bilan istashimiz muhim.

Avval istab olmasak, davolanishimiz mumkin emas. Haqiqatan ham yordam izlaganlar uni olishadi. Ammo ko‘plab zamonaviy odamlar buni istashga ham qiynalishadi. Aslida biror narsani umuman xohlamay turib, go‘yoki biz nimanidir istayapmiz, deb o‘ylash oson. Allaqachon yana bir mashhur masihiy yosh bo‘lganida Xudo unga poklik baxsh etishini so‘rab, har doim ibodat qilganini aytgandi. Faqat oradan ko‘p yillar o‘tgandan keyin, uning lablari “Xudoyim, meni pok qilgil” deb shivirlab turgan bir paytda, yuragi yashirincha: “Faqat, iltimos, hozir emas”, deb qo‘shimcha qilib turganini anglagan. Boshqa fazilatlar haqidagi ibodatlar bilan ham xuddi shu holat ro‘y berishi mumkin.

Hozirgi vaqtda ayniqsa poklik istash biz uchun nega bunchalik qiyin ekanligining uchta sababi bor; men bu yerda unga erishish haqida hatto gapirayotganim ham yo‘q.

Birinchidan, bizning buzilgan tabiatimiz, bizni vasvasaga solayotgan jinlar va shahvoniy nafsning butun zamonaviy targ‘iboti birlashib, biz qarshilik qilayotgan mayllar shunchalik tabiiy va oqilona ekanligini va sog‘lig‘imizni mustahkamlashga qaratilganini, ularga qarshilik ko‘rsatish qandaydir me’yordagi narsa emas, deyarli yo‘ldan ozish deb uqtirib kelmoqda. Afisha ortidan afisha, film ortidan film, roman ortidan roman jinsiy munosabatlarga ortiqcha berilishlarni jismoniy sog‘lomlik, tabiiylik, yoshlik, ochiq va quvnoq tiynat bilan bog‘lab kelayapti. Bunday yondashuv aldamchi. O‘tkir ta’sir qiluvchi har qanday yolg‘on kabi, unga biz yuqorida aytib o‘tgan haqiqat aralashtirilgan: jinsiy moyillik o‘z-o‘zicha (ortiqcha berilish va aynishlarni istisno qilganda) me’yordagi gap va sog‘lom sezgidir. Yolg‘on siz ayni paytda istayotgan har qanday jinsiy aloqa sog‘lom va me’yordagi gap ekanligini nazarda tutilayotganidadir. Hatto masihiylikni bir chetga qo‘yib turganda ham, oddiy mantiq nuqtai nazaridan, bu bema’nilik. Chunki barcha istaklarimizga yon berish jinsiy zaiflik, kasalliklar, rashk, yolg‘onga va salomatlikka, quvnoq axloq va ochiqlikka hech mos kelmaydigan narsalarga olib keladi. Baxtga erishish uchun hatto shu duyoda ham iloji boricha nafs tiyilgan bo‘lishi zarur. Shuning uchun har qanday kuchli istak tabiiy va oqilona deb hioblashga asoslar yo‘q. Sog‘lom fikrlovchi va madaniyatli har qanday odamga qandaydir tamoyillar xos bo‘lishi shart, toki u shu tamoyillarga bo‘ysunib, ba’zi istaklarini amalga oshirsin, ba’zilarini inkor qilsin. Bir odam masihiycha tamoyillarga, boshqasi gigiyenik tamoyillarga, uchinchisi ijtimoiy tamoyillarga bo‘ysunadi. Haqiqiy nizo masihiylik va “tabiat” o‘rtasida emas, balki masihiycha tamoyillar va “tabiatni” nazorat qilish tamoyillari o‘rtasida ro‘y bermoqda. Chunki “tabiatni” (ya’ni tabiiy mayllarni) u yoki bu darajada nazorat qilshga to‘g‘ri keladi, toki o‘z hayotimizni vayron qilishni istamasak. Masihiycha tamoyillar boshqalariga qaraganda qattiqqo‘l ekanligini tan olish lozim. Biroq masihiylikning o‘zi e’tiqod qiluvchiga ularga rioya qilishda ko‘maklashadi, boshqa tamoyillarga rioya qilganingizda esa, siz hech qanday tashqi yordam ololmaysiz.

Ikkinchidan, ko‘p odamlarni poklikning masihiycha tamoyillariga jiddiy amal qilish haqidagi fikrning o‘zi qo‘rqitadi, chunki ular (sinab ko‘rishdan oldin) buning iloji yo‘q, deb hisoblashadi. Lekin biror narsani sinab ko‘rayotganda, buning iloji bor yoki yo‘qligi haqida o‘ylash mumkin emas. Axir, odam imtihon vazifasi ustida o‘ylab o‘tirmaydi, balki qo‘lidan kelgan hamma ishni qilishga intiladi-ku. Hatto eng nomukammal javob ham qandaydir baholanadi; lekin agar u savolga umuman javob bermasa, baho ham ololmaydi. Nafaqat imtihonlarda, balki urushda ham yoki alpinizm bilan shug‘ullanayotganda yoxud konkida uchishni, suzishni yo velosiped haydashni o‘rganayotganda, hatto muzlab qolgan qo‘llari bilan tor yoqani yechayotganda ham, odamlar ko‘pincha oldin sinab ko‘rmay turiboq, buning iloji yo‘q degan harakatni sodir etadilar. Zarurat majbur qilsa, nimalarga qodir ekanligimiz hayratlanarli.

Faqat insoniy kuch-g‘ayrat bilangina mukammal poklikka ham, mukammal shafqatga ham erisha olmasligimizga ishonch hosil qilishimiz mumkin. Siz Xudodan yordam so‘rashingiz zarur. Biroq hatto uni so‘raganingizdan so‘ng ham, sizga uzoq vaqt bu yordamni olmayotgandek yoki uni yetarlicha olmayotgandek bo‘lib tuyulishi mumkin. Ruhingizni cho‘ktirmang. Har gal ortga chekinayotganingizda, uzr so‘rang, ruhingizni ko‘taring va yangidan urinib ko‘ring. Juda ko‘p hollarda Xudo fazilatning o‘zini emas, balki yangi va yangi urinishlarni beradi. Poklik (yoki jasorat yoxud to‘g‘rilik yo boshqa har qanday xislat) qanchalik muhim fazilat bo‘lmasin, jarayonning o‘zi bizda yanada muhimroq bo‘lgan ko‘nikmalarni shakllantiradi. Bu jarayon bizni o‘z kuch-g‘ayratlarimizning samaradorligi haqidagi xomxayollardan xalos qiladi va hamma narsada Xudoga umid qilishga o‘rgatadi. Bir tomondan, biz hatto o‘zimizning eng yaxshi paytlarimizda ham o‘zimizgagina ishonib qolmaslikka, boshqa tomondan, hatto eng dahshatli omadsizligimizda ham tushkunlikka tushmaslikni o‘rganamiz, chunki bizning omadsizliklarimiz kechirilgan. Kamolotga intilmay, borligimizdan xotirjamlikka berilish biz uchun yagona halokatli xato bo‘lardi.

Uchinchidan, ko‘pincha odamlar psixologiyadagi “tiyib turish” degan so‘zni teskari tushunishadi. Psixologiya “tiyib turilgan jinsiy sezgilar” jiddiy xavf tug‘diradi, deb o‘rgatadi. Lekin “tiyib turilgan” degan so‘z texnik atama. Bu “pisand qilinmagan” yoki “rad etilgan”likni anglatmaydi. Tiyib turilgan mayl yoki fikr ong ostimizga (odatda juda erta yoshimizda) tashlanadi va ongda tanib bo‘lmas shakldagi ko‘rinishda paydo bo‘lishi mumkin. Tiyib qo‘yilgan jinsiy sezgilar jinsiy aloqa (seks)ga hech qanday aloqasi bo‘lmagan biror narsa sifatida namoyon bo‘lishi mumkin. O‘smir yoki katta odam birorta anglangan istakka qarshilik qilganida, u o‘zi uchun hech qanday “tiyib turish” xavfini tug‘dirmaydi. Aksincha, poklikni saqlashga jiddiy uringanlar o‘z tabiatining jinsiy tomonini yaxshi anglaydi va u haqda boshqa odamlarga qaraganda ko‘proq narsa biladi. Xuddi Vellington Napoleonni bilgani yoki Sherlok Xolms Moriartini bilgani kabi, ular o‘z mayllarini anglashadi; xuddi kalamush tutuvchi kalamushlarni, suvchi chilangar teshilgan quvurlarni yaxshi bilgani kabi, ular ham o‘z mayllarini yaxshi bilib olishadi. Istak tug‘dirgan fazilat, hatto unga erishilmagan taqdirda ham yorug‘lik keltiradi, ortiqchalik esa ongni xiralashtiradi, xolos.

Nihoyat, men jinsiy aloqa haqida shunchalik uzoq gapirishimga to‘g‘ri kelganiga qaramay, bir narsani yaqqol tushunib olishingizni xohlayman: masihiycha axloqning markazi bu yerda emas. Agar kimdir poklikning bo‘lmasligini masihiylar eng oliy yomonlik deb hisoblaydi, deb o‘ylasa, xato qiladi. Shahvoniy gunohlar o‘ta xunuk narsa, lekin ular barcha gunohlar ichidagi eng jiddiy bo‘lmaganlaridir. Eng dahshatli, ziyon yetkazuvchi lazzatlar ko‘pincha sof ruhiydir: bu lazzat boshqalarni yomonlikka chorlaydi; mayl boshqalarga tuhmat qilish, nafratlanish, hokimiyatga intilish kabi o‘z irodasini o‘tkazadii. Chunki mening ichimda o‘zim bo‘lishim shart bo‘lgan “ichki odam” bilan raqobatlashuvchi ikkita ibtido yashaydi. Bu hayvoniy va shaytoniy ibtidolardir. Keyingisi ulardan eng yomoni. Mana shuning uchun ham jamoatga muntazam qatnaydigan sovuqqon, o‘ziga bino qo‘ygan o‘ta sipo odam fohishadan ko‘ra, do‘zaxga ancha yaqin bo‘lishi mumkin. Lekin, albatta, na unisi, na bunisi bo‘lmaganimiz yaxshi.

3.6. MASIHIYCHA NIKOH

Oxirgi bobda jinsiy turtkilar namoyon bo‘lishi asosan salbiy jihatdan sharhlandi; men ijobiy jihatlarni, ya’ni aynan masihiycha nikohni deyarli tilga olmadim.

Er-xotinlik munosabatlarini muhokama qilishni, xususan, ikki sababga ko‘ra istamayman. Birinchisi shundan iboratki, nikoh to‘g‘risidagi masihiycha ta’limot umuman mashhur emas. Ikkinchisi esa shuki, o‘zim hech qachon uylanmaganman va tegishlicha, faqat boshqalarning so‘zidan kelib chiqib gapirishim mumkin. Lekin, shunga qaramay, masihiycha axloq masalalari haqida mulohaza yurita turib, uni chetlab o‘tish dargumon, deb o‘ylayman.

Masihiycha nikoh g‘oyasi Masihning er va xotinni yagona vujud deb qarash lozimligi haqidagi so‘zlariga asoslanadi. Chunki aynan shu Uning “bir tana” degan so‘zini anglatadi. Masihiylar Masih shunday deganida, xuddi qulf va kalit yagona mexanizmni tashkil etgani yoki skripka va kamon bir musiqa asbobi ekanligi dalil bo‘lgani kabi, Masih dalilni qayd etgan. U, inson degan mashinaning Ixtirochisi bizga erkak va ayol degan ikki qism juftlikda, nafaqat jinsiy munosabatlar haqqi-hurmati birlashish uchun yaratilganligini aytgan; bu ittifoq har tomonlama bo‘lishi shart. Nikohdan tashqaridagi jinsiy aloqalarning xunukligi shundaki, unga kirishayotganlar bu ittifoqning bir jihatini (jinsiy tomonini) qolgan barcha tomonlaridan ayirib qo‘yishga urinishadi. Ayni paytda, ular ittifoqining to‘liq va mukammalligi garovi ajralmaslikdadir. Masihiylik jinsiy munosabatlardan olinadigan rohat, taomdan lazzatlanishdan ko‘ra ko‘proq gunohkor, deb hisoblamaydi. Ammo masihiylik bu munosabatlarga faqat rohatlanish manbai sifatida kirishish mumkin emas, deb hisoblaydi: bu, masalan, xuddi yutish va hazm qilishni chetlab o‘tib, ya’ni ovqatni chaynab va tupurib tashlab, uning ta’midan rohatlanish kabi g‘ayritabiiydir.

Buning oqibati sifatida, masihiylik, nikoh ikki insonning bir umrlik ittifoqi ekanligini o‘rgatadi. Turli jamoatlar bu borada unchalik o‘xshash bo‘lmagan fikrda ekanligi to‘g‘ri. Ba’zilari ajrashishga umuman ruxsat berishmaydi. Boshqalari bunga juda ham istar-istamay, faqat maxsus hollardagina ruxsat berishadi. Shunday muhim masalada masihiylar o‘rtasida totuvlik yo‘qligi juda ayanchli. Lekin adolat turli jamoatlar nikoh masalasida atrofdagi olam bilan totuvlikdan ko‘ra ko‘proq yakdilligini ta’kidlashni talab qiladi. Men har qanday jamoat ajrashishga xuddi tirik organizmning bir qismini kesib tashlash, o‘ziga xos jarrohlik amaliyoti sifatida qarashini nazarda tutayapman. Ba’zi jamoatlar bu operatsiyani shunchalik notabiiy deb hisoblashadiki, unga yo‘l qo‘yishmaydi. Boshqalari ajrashishga yo‘l qo‘yishadi, biroq o‘ta og‘ir holatdagi so‘nggi chora sifatida yo‘l qo‘yishadi.

Ularning hammasi bu jarayon ishbilarmon hamdo‘stlikni bekor qilgandan ko‘ra, ko‘proq ikkala oyoqni kesib tashlashga o‘xshaydi, degan fikrda yakdil. Ulardan hech biri ajrashishga nisbatan agar sheriklar o‘rtasida bundan buyon sevgi bo‘lmasa yoki ulardan biri boshqa kimnidir sevib qolgan bo‘lsa, bu sheriklar tomonidan sodir etiladigan o‘ziga xos qayta tashkil etish, deb ta’kidlovchi zamonaviy nuqtai nazarni qabul qilmaydi. Biz ajrashishga nisbatan bu zamonaviy nuqtai nazarga o‘tishdan oldin, uning poklik bilan bog‘liqligidan kelib chiqib, boshqa fazilat, ya’ni aynan odillik bilan bog‘liqligini kuzatib chiqishimiz lozim bo‘lardi.

Odillik boshqa ko‘p narsalar bilan birga, va’daga vafoni o‘z ichiga oladi. Jamoatda nikohdan o‘tgan har bir kishi omma oldida so‘nggi nafasigacha o‘z sherigiga sodiq qolishga tantanali qasam ichgan. Unga sodiq qolish burchi jinsiy munosabatlarga o‘ziga xos qaramlikdan tashqaridadir. Nikoh ittifoqi tuzilayotganda berilgan va’da boshqa har qanday va’daga o‘xshash. Zamondoshlarimiz ta’kidlashayotganidek, agar jinsiy istak bizning boshqa turtkilarimizdan hech nimasi bilan farq qilmasa, unga xuddi turtkilarmizning har qandayiga munosabatda bo‘lganimiz kabi munosabatda bo‘lishimiz kerak. Har qanday ortiqchalikka berilishlar kabi, uni ham nazorat qilish zarur. Menimcha, bordiyu, jinsiy sezgi boshqalaridan og‘riqli yallig‘lanishga o‘xshashligi bilan farq qilsa, u holda u bizni benomus qilmishga undab qo‘ymasligi uchun, unga nisbatan o‘ta ehtiyotkorona munosabatda bo‘lishimiz zarur.

Kimdir jamoatda berilgan va’dani sof rasmiyatchilik deb hisoblab, unga amal qilish niyati bo‘lmaganini aytib, bunga e’tiroz bildirishi mumkin. Shunday bo‘lsa, bu va’dani berayotib, u kimni aldashga uringan? Xudonimi? Bu aqlsizlik bo‘lardi. O‘zinimi? Bu ham tuturiqsizlik. Kelinnimi, uning qarindoshlarinimi? Bu sotqinlik bo‘lardi. Menimcha, ko‘pincha, nikoh juftligi (yoki ulardan biri) ommani aldashdan umid qiladi. Ular nikoh bilan bog‘liq ehtiromni istashadi, ammo buning uchun to‘lov to‘lashni xohlashmaydi. Bunday odamlar aldamchilar va qalloblardir. Bordiyu, buning ustiga ular aldashdan rohatlanishsa, ularga aytadigan hech qanday gapim yo‘q, chunki kim ham halol bo‘lish istagi hali uyg‘onmagan odamlarga poklikning yuksak va qiyin burchini yuklashni istardi? Agar ularning aqli kirib, bunday niyatga kelgan bo‘lsa, bergan va’dasi ularni tiyib turuvchi kuch bo‘ladi va ular poklikning emas, odillikning da’vatiga quloq tutib, harakat qiladi. Agar odamlar doimiy nikohga ishonishmasa, unda nikoh tuzmay, birga yashagani yaxshiroq bo‘lardi. Bajarishni istamagan qasamni ichgandan ko‘ra, bu halolroq bo‘lardi.

To‘g‘ri, nikohdan tashqari birga yashash ularni xiyonat gunohida (masihiylik nuqtai nazaridan) aybdor qiladi. Lekin bir illatdan uning ustiga boshqasini qo‘shib qutulib bo‘lmaydi: axloqsizlikni unga qasamxo‘rlikni qo‘shish orqali tuzatib bo‘lmaydi.

Bugungi kunda er-xotinlar o‘rtasidagi sevgi nikohning yagona oqlovi degan juda ommaviy bo‘lgan g‘oya nikoh shartnomasi yoki nikoh ahdlariga o‘rin qoldirmaydi. Agar hammasi sevishganlikka tayansa, va’da o‘z ma’nosini yo‘qotadi va va’da berish lozim bo‘lmaydi. Shunisi qiziqki, sevishganlarning o‘zi, toki hali bir-birini sevar ekan, buni sevgi haqida mulohaza qilayotganlardan ko‘ra yaxshiroq bilishadi. Chesterton ta’kidlaganidek, bir-birini va’dalar bilan bog‘lab olish sevishganlarga xosdir. Butun dunyodagi sevgi qissalari mangu sodiqlik haqidagi qasamlarga to‘la. Masihiylik qonuni sevishganlarga qandaydir, sevgining tabiatiga begona bo‘lgan narsani yuklamaydi, balki, faqat sevishganlarning ehtirosi ularni ilhomlantirgan narsaga to‘la jiddiy munosabatda bo‘lishlarini talab qiladi.

Xullas, men sevib qolganim uchun sevgan paytimda bergan va’dam, butun umr sodiq bo‘lish haqidagi va’da hatto sevgi o‘tib ketgan bo‘lsa ham, uni bajarishimga meni majbur qiladi. Chunki va’da faqat harakatlar va qilmishlarga, ya’ni men nazorat qila oladigan narsalarga taalluqli bo‘lishi mumkin. Hech kim doimo bir xil tuyg‘uni boshdan kechiraverishni va’da qilolmaydi. Xuddi shu tarzda hech qachon bosh og‘rig‘idan azob chekmaslikka yoki har doim och bo‘lishga va’da bersa bo‘lardi. Savol tug‘iladi: ikki inson endi bir-birini sevmay qo‘ygan bo‘lsa, ularni bir joyda ushlab turishdan ne ma’no bor? Buning ijtimoiy tusdagi bir necha jiddiy sabablari bor: bolalarni oiladan mahrum qilmaslik; ayolni (ehtimol, erga tegib, o‘z xizmat mavqeini qurbon qilgandir), erning joniga tegishi bilanoq, tashlab ketilgan bo‘lish istiqbolidan himoya qilish. Lekin garchi tushuntirishim oson bo‘lmasada, ishonchim komil bo‘lgan yana bir sabab bor.

Mana nima uchun: aksariyat odamlar B agar V dan yaxshi bo‘lsa, B dan A yana ham yaxshiroq bo‘lishi mumkinligini tushunadigan holatda emas. Ular “yaxshi” va “yomon” tushunchalarini ma’qul ko‘rishadi, aslo “yaxshi”, “yaxshiroq” va “eng yaxshi” tushunchalarini emas yoki “yomon”, “yomonroq” va “eng yomon” tushunchalarini emas. Ular siz vatanparvarlikni yaxshi xislat deb hisoblash-hisoblamasligingizni bilishni xohlashadi. Siz albatta vatanparvarlik yaxshi xislat, shaxsiyatparast odamga xos bo‘lgan xudbinlikdan yaxshiroq, lekin birodarlik muhabbati vatanparvarlikdan yuqori turadi va agar ular o‘zaro nizolashib qolsa, u holda birodarlik muhabbatini ustun ko‘rish lozim, deb javob berasiz. Siz to‘liq javob bergandeksiz, ammo muxoliflaringiz unda faqat javobdan qochish istagini ko‘rishadi. Ular sizdan duel haqida nimalar deb o‘ylashingizni so‘rashadi. Siz haqorat qilgani uchun birov bilan duelda jang qilgandan ko‘ra, odamni kechirgan yaxshiroq, deb javob berasiz. Biroq hatto duel ham odamni xo‘rlash, unga har tomonlama ziyon yetkazishda namoyon bo‘ladigan bir umrlik nafratdan ko‘ra yaxshiroq bo‘lishi mumkin. Agar siz ularga shunday deb javob qilsangiz, to‘g‘ri javob berishni istamayotganingizdan shikoyat qilib, ular sizdan nari ketishadi. O‘quvchilardan hech kim hozir men aytmoqchi bo‘layotgan gaplarimga nisbatan bunday xatoga yo‘l qo‘ymaydi deb qattiq umid qilaman. Sevib qolish maftunkor holat bo‘lib, u ko‘p jihatdan siz uchun foydali. Sevgi olijanob va mard bo‘lishimizga ko‘maklashadi, ko‘z o‘ngimizda nafaqat sevgan mavjudotimizning go‘zalligini, balki barcha narsalarga singdirilgan chiroyni ochadi va nihoyat (ayniqsa boshlanishida) hayvoniy jinsiy sezgilarimizni nazorat qiladi. Shu ma’noda sevgi shahvoniy nafs ustidan buyuk g‘alabadir. Sog‘lom fikrli bo‘lgan hech kim oshiqlik odatdagi tuyg‘uga ega bo‘lish yoki sovuqqon o‘ziga bino qo‘yishdan yaxshiroq ekanligini inkor qilmaydi. Lekin, avval aytib o‘tganimdek, hech narsadan qaytmasdan, nima qilib bo‘lsada, tabiatimizning biror turtkisiga ergashish hammasidan xavfli. Sevish yaxshi hodisa, ammo eng yaxshisi emas. oshiqlik oldida xira tortadigan ko‘p narsalar bor, lekin undan yuqori turuvchilari ham bor. Bu tuyg‘uni butun umringizga asos qilib ololmaysiz. Ha, u olijanoblik, lekin u bor-yo‘g‘i tuyg‘u bo‘lib, bir xil sur’atda butun umr davom etadi, deb umid qilish mumkin emas. Bilim, tamoyillar, odatlarning umri uzoq bo‘lishi mumkin; hissiyot kelib ketaveradi. Aslida, odamlar nima deyishmasin, oshiqlik holati o‘tkinchidir. Yana bir gap: agar odamlar ellik yil davomida bir-biriga nisbatan xuddi to‘ydan oldingi kundagidek tuyg‘uni his qilishsa, ularning holati unchalik havas qilgulik bo‘lmasdi. Kim doimiy ehtirosga besh yil dosh bera oladi? Ishimiz, ishtahamiz, uyqumiz, do‘stona aloqalarimiz nima bo‘lardi, u holda? Lekin oshiqlikning tugashi, sevgining oxiri emas, albatta. Sevgi, aynan sevgi esa, oshiqlikdan farqli ravishda, shunchaki tuyg‘u emas. Bu kuchli irodaviy say’-harakatlar bilan qo‘llab-quvvatlanadigan, odatlar bilan bog‘lanadigan mustahkam ittifoqdir. Sevgi (masihiycha nikohda) ikkala sherik ham Xudodan so‘raydigan va oladigan inoyat bilan mustahkamlanadi. Shu bois, hatto bir-biridan norozi bo‘lganda ham, ular bir-birini sevishlari mumkin (axir, o‘zingizdan norozi bo‘lsangiz ham, baribir o‘zingizni yaxshi ko‘raverasiz-ku). Ular, agar istasalar, hatto ulardan biri boshqa birovni yaxshi ko‘rib qolganida ham shu sevgisini saqlab qola oladilar. Oshiq-ma’shuqlik avval-boshdayoq ularni bir-biriga sodiq qolishga va’da berishga undagan. Ikkinchisi, ancha xotirjamroq sevgi ularga bu va’daga vafo qilish uchun kuch beradi. Aynan shunday sevgida nikohning motori ishlab turadi. Oshiq-ma’shuqlik faqat bu motorni ishga tushirish uchun uchqun, xolos. Agar mening gaplarimga qo‘shilmasangiz, u holda, albatta, bunday deysiz: "U bu haqda nimani ham bilardi, axir o‘zi uylanmagan bo‘lsa". Siz haq bo‘lishingizning ehtimoli katta. Lekin buni aytishingizdan oldin, iltimos, shaxsiy tajribangiz asosida fikr yuritayapsizmi yoki do‘stlaringizning hayotini kuzatish asosida fikr yuritayapsizmi, shunga ishonch hosil qiling. Romanlar va filmlardan olingan fikrlar asosida mulohaza qilmang. Bizga haqiqatan ham hayot bergan saboqlarni ajratib olish uchun ko‘p toqat va mahorat talab qilinadi.

Odamlar ko‘pincha kitoblardan agar tanlovda xato qilmasangiz, oshiq-ma’shuqlik bir umr davom etadi degandek taassurot olishadi. Bundan olinadigan xulosa: agar shunday bo‘lmasa, demak, xatoga yo‘l qo‘yilgan. Sherikni almashtirish qoladi, xolos. Bunday deb o‘ylaydiganlar yangi sevgi hayajoni ham xuddi shu tarzda asta-sekin so‘nishini bilib olishsin. Chunki boshqa har qanday hayot shaklida bo‘lgani kabi, bu shaklda ham ehtiros boshida keladi, ammo mangu qolib ketmaydi. Bolakay parvoz haqida ilk bor o‘ylagandagi ehtiros u aviatsiyaga kelib, o‘quv parvozlariga kirishgach, so‘nib qoladi. Birinchi marta biror chiroyli joyga tushganingizda, yuragingizni qinidan chiqarib yuboray degan hayajon, agar siz u yerga joylashib olsangiz, asta-sekin so‘nadi. Bu umuman uchishni o‘rganmaslik va chiroyli joylarga joylashmaslik yaxshi deganimi? Aslo yo‘q. Ikkala holatda ham, birinchi bosqichni o‘ta turib, siz qanday qilib dastlabki ehtiros ancha xotirjam va doimiy qiziqishga almashayotganini sezasiz. Buning ustiga (bunga qanchalik katta ahamiyat berishlarini ifodalash uchun zo‘rg‘a so‘z topa olaman), faqat titroq yo‘qotilishiga ko‘nadigan va hushyor qiziqish bilan qoniqadigan odamlargina yangi his-hayajonlarga ega bo‘lishga tayyor. Samolyotni boshqarishni o‘rgangan va yaxshi uchuvchi bo‘lgan odam, to‘satdan osmon gumbazi musiqasini eshitadi. Chiroyli joyga ko‘chib o‘tgan odam o‘sha yerda bog‘ ekib, bu joyni yanada ko‘rkamlashtirish quvonchini kashf qiladi.

Menimcha, Masih toki o‘lmagunicha hech narsa yashab keta olmaydi, deyilganda qaysidir ma’noda, shuni ham nazarda tutgan. Ehtiros bilan oziqlanadigan lazzatni cho‘zishga urinmang. Bu eng xavfli xato bo‘lardi. Ehtiros o‘tib ketishiga, uning o‘lishiga yo‘l qo‘yib bering, bunga chidang va xotirjam qiziqish hamda baxt bilan undan keyin keladigan bosqichga o‘ting. Shunday qilsangiz, siz hamisha yangi hayajonlar va yangi titroq dunyosida yashayotganingizni ko‘rasiz. Biroq agar siz sun’iy ravishda qo‘zg‘alish holatini kundalik “taomnomangiz”ga kiritishga urinsangiz, qanday qilib bu qo‘zg‘alish asta-sekin zaiflashayotgani va sizda tobora kamroq paydo bo‘layotganini ko‘rasiz, shunda umringiz oxirida vaqtidan avval qarigan, hamma narsa zeriktirib, xomxayollardan judo bo‘lgan kishiga aylanasiz. Aynan buni juda kam odamlar tushunishgani tufayli, siz atrofingizda yoshligim bekorga o‘tib ketdi, deb ming‘irlayotgan juda ko‘p o‘rta yoshli odamlarni ko‘rayapsiz. Ko‘pincha ular har tomondan o‘zlari uchun yangi ufqlar ochilishi kerak bo‘lgan yoshda bo‘la turib, o‘smirligi o‘tib ketganidan nolishadi. Bolalikda birinchi marta suzishga mo‘ljallangan kurakoyoq taqqaningiz va suzib ketganingizda his qilgan tuyg‘uni tinmay (va bejiz) qaytarishga urinavergandan ko‘ra, haqiqatan suzishni o‘rganish ancha qiziqarli.

Juda ko‘p hollarda romanlar va pesalarda oshiqlik qarshilik qilib bo‘lmaydigandek tuyg‘u degan fikrga duch kelasiz. Xuddi bu shunchaki sizga yuqadigan qizamiqdek. Ba’zi odamlar shunga ishonishadi va uylangan bo‘lsada, jozibali jononni uchratib qolsa, o‘z tuyg‘ularining saqlagichini uzib tashlashadi. Biroq men hayotda bunday yengib bo‘lmas tuyg‘ular kitobdagiga qaraganda bizga (hech bo‘lmaganda katta yoshdagilarga) ancha kam uchraydi deb o‘ylashga moyilman. Biz chiroyli, aqlli, jozibali kishini uchratganimizda, qaysidir ma’noda, uning bu go‘zal xislatlarini sevib qolishimiz, ulardan zavqlanishimiz kerak. Lekin bu zavqlanish biz oshiq bo‘lish deb ataydigan holatga o‘tib ketish-ketmasligi o‘zimizga bog‘liq emasmi? Agar biz romantik syujetlar va sevgi qo‘shiqlariga to‘yingan bo‘lsak, buning ustiga alkogol ta’siri ostida bo‘lsak, har qanday hayratlanishni shunga o‘xshash sevgiga aylantirib yuborishga qodirmiz. Xuddi shuningdek, agar yo‘l yoqalab ariq qazilgan bo‘lsa, butun yomg‘ir suvi ariqda to‘planadi; yoki agar biz ko‘k ko‘zoynak taqsak, atrofdagi hamma narsa bizga ko‘k bo‘lib tuyuladi. Biroq bu bizning o‘z aybimiz.

Ajrashish masalasini bir chetga qo‘yishdan oldin, ko‘pincha aralashtirib yuborishadigan ikkita narsani chegaralab olmoqchiman. Nikohning masihiycha tamoyili bu bir masala. Butunlay boshqa masala: agar masihiylar saylovchilar yoki parlament a’zolari bo‘lsa, nikohga nisbatan o‘z nuqtai nazarini jamiyatning boshqa a’zolariga singdirishda ular qanchalik uzoqqa borishlari mumkin? Juda ko‘p odamlar agar siz masihiy bo‘lsangiz, qolgan hamma uchun ajrashishni qiyinlashtirib qo‘yishingiz shart deb hisoblashadi. Men bu fikrga qo‘shilmayman. Men, masalan, agar musulmonlar boshqalarga sharobni taqiqlashga urinsa, g‘azablanishimni bilaman. Men quyidagi fikr tarafdoriman: Buyuk Britaniya fuqarolarining aksariyati masihiylar emasligi va tegishlicha, ulardan masihiycha turmush tarzi kechirishlarini kutish mumkin emasligini jamoat ochiq tan olishi zarur. Nikohlarning ikkita turiga ega bo‘lish zarur: bittasi qonunlar asosida davlat tomonidan tartibga solinadigan, barcha fuqarolar uchun majburiy bo‘lgan nikoh; boshqasi jamoatning barcha a’zolari uchun majburiy bo‘lgan qonunlar asosida jamoat tomonidan boshqariladigan nikoh. Qaysi juftlik masihiycha nikoh tuzayotgani, qaysisi boshqacha ekanligini odamlar tushunib olishi uchun, bu farq juda yaqqol bo‘lishi zarur.

Menimcha, masihiycha nikohning doimiyligi va buzilmasligi haqida yetarlicha gapirdim. Bitta, yanada kam ma’lum bo‘lgan masalani muhokama qilib olishimiz qoldi. Masihiy ayollar o‘z erlariga itoat qilishga va’da berishadi. Masihiycha nikohda oila boshlig‘i erkak kishi. Shu munosabat bilan ikkita savol tug‘iladi: 1. Nega oilada, albatta, boshliq bo‘lishi kerak, nima uchun tenglikka yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi? 2. Nega oila boshlig‘i erkak bo‘lishi kerak?

Oilada boshliq bo‘lishi zarurligi nikoh doimiy ittifoq ekanligidan kelib chiqadi. Albatta, er va ayol totuvlikda yashayotganida, boshliqlik haqidagi masala yuzaga kelmaydi. Biz aynan shu narsa masihiycha nikohda me’yor bo‘lishiga umid qilishimiz zarur. Lekin agar kelishmovchilik yuzaga kelsa-chi? U holda er-xotin jiddiy gaplashib olmasa bo‘lmaydi. Faraz qilaylik, ular gaplashib olishga urinib ko‘rishdiyu, lekin bir fikrga kela olishmadi. Bundan buyog‘iga nima qilishsin? Ular masalani ovoz berish yo‘li bilan hal qila olishmaydi, chunki faqat ikkitagina tomon mavjud bo‘lganda, ovoz berishning iloji yo‘q. Bunday holatda ikkita narsa qoladi: yo ular turli tomonga ketishlariga to‘g‘ri keladi yoki ulardan biri hal qiluvchi ovoz huquqini olishi zarur. Doimiy nikohda tomonlardan biri eng so‘nggi holatni oldindan ko‘rib, hokimiyatga ega bo‘lishi va oilaviy ittifoq masalalarini hal qilishi kerak. Chunki asosiy qonunsiz hech bir doimiy ittifoqning iloji yo‘q.

Toki oilada boshliq bo‘lishi shart ekan, nega aynan erkak kishi? Xo‘sh, birinchidan, kimdadir oilada asosiy rolni ayol o‘ynashiga jiddiy istak bormi? Aytib o‘tganimdek, o‘zim uylanmaganman. Biroq men hatto o‘z uyida boshliq bo‘lishni istayotgan ayollar ham qo‘shnilarida xuddi shunday vaziyatni ko‘rgach, odatda xursand bo‘lmayotganini ko‘rayapman. Aniqrog‘i, ular shunday deyishadi: "Bechora mister Iks! (qo‘shnisini nazarda tutib). Nega u anavi qo‘rqinchli ayol hukmronlik qilishiga yo‘l qo‘yib berayapti? Shunchaki uni tushuna olmayapman!" Men hatto agar kimdir bu ayol o‘z oilasida hukmronlik qilayotganini ta’kidlasa ham, bu ayol g‘ururlanib ketadi, deb o‘ylamayman. Erkaklarni ayol boshqarishida qandaydir g‘ayritabiiy narsa bo‘lsa kerak, chunki xotinlarning o‘zi bundan bir oz xijolat bo‘lishadi va bunday erkaklardan nafratlanishadi.

Lekin yana bitta sabab bor; bu yerda ham, bo‘ydoq sifatida gapirayotganimni ochiq aytaman, chunki bu sabab uylangan odamning nazaridan ko‘ra, chetdan yaxshiroq ko‘rinadi. Oilaning tashqi dunyo bilan munosabati, aytaylik, oilaning tashqi siyosati, pirovardida, erkak nazorati ostida bo‘lishi shart. Nega? Chunki erkak har doim begonalarga nisbatan adolatliroq bo‘lishi shart (qoida tariqasida, bo‘ladi ham). Ayol, birinchi navbatda, bolalari va eri uchun butun dunyo bilan olishadi. Ayol uchun ularning talablari, manfaatlari barcha mulohazalardan ko‘ra muhimroqligi to‘liq tabiiy holdir. Ayol ularning muxtor vakili. Erning vazifasi – bu tabiiy afzal ko‘rish – oilaning atrofdagilar bilan munosabatida eng muhimligini doimo kuzatishdan iborat. Zarurat tug‘ilsa, xotinining oilaviy jonkuyarligidan boshqalarni himoya qilish uchun eng oxirgi so‘zni aytish huquqi erkakda bo‘lishi zarur. Agar orangizda kimdir bunga shubha qilsa, unga savol berishimga ijozat eting. Agar itingiz qo‘shnining bolasini tishlab olsa yoki bolangiz qo‘shnining itini ursa, kim bilan gaplashib olishni ma’qul ko‘rardingiz, xo‘jayin bilanmi yoki beka bilanmi? Yoki agar siz eri bor ayol bo‘lsangiz, sizdan so‘rashimga ruxsat bering: eringizni qanchalik yaxshi ko‘rsangiz ham, qo‘shnilar bilan to‘qnashib qolganda u o‘zining va sizning huquqlaringizni himoya qila olmasligi uning asosiy kamchiligi ekanligini tan olasizmi?

3.7. KECHIRIM

Oldingi boblardan birida poklik masihiycha fazilatlar ichidagi eng kam tanilganligini aytgandim. Lekin haq bo‘lganimga ishonchim komil emas. Aytaylik, poklikdan ham kamroq tanilgan fazilat bor. U “O‘zgani o‘zingizni sevganday seving”, degan qoidada ifodalanadi. Masihiycha nasihat “o‘zgani” va “dushmaningiz” tushunchasini o‘zida mujassam etgani uchun keng tarqalmagan... Shunday qilib, biz o‘z dushmanlarimizni kechirishdek o‘ta og‘ir majburiyatga kelayapmiz.

Har bir odam kechirish juda soz, degan fikrga qo‘shiladi, toki kechirish aynan uning o‘zidan kelib chiqishi shart bo‘lib, o‘zi kechirish yoki kechirmaslik muqobili oldida qolmagunicha. Qanday qilib urush yillarida ana shunday vaziyatda qolganimizni eslaymiz. Odatda bu haqda eslatishning o‘zi g‘alayon qo‘zg‘aydi, bunga sabab odamlar shu fazilatni o‘ta yuksak va qiyin deb hisoblashida emas. Yo‘q, shunchaki bunday kechirish ularga yo‘l qo‘yib bo‘lmasdek tuyulishida, bu haqdagi fikrning o‘ziyoq ularga yoqmaydi. "Bunday suhbatlardan ko‘nglimiz ayniydi", bayonot berishadi, ular. Sizlarning yarmingiz mendan bunday deb so‘rashga tayyorsiz: "Mabodo yahudiy yoki polyak bo‘lganingizda gestapoga qanday munosabatda bo‘lardingiz?"

O‘zim ham shuni bilishni xohlardim. Xuddi shu tarzda agar oldimda, azoblanib o‘lish kerakmi yoki e’tiqodimdan voz kechish kerakmi, degan savol ko‘ndalang bo‘lsa, nima qilishim kerakligini bilishni istardim. Axir, masihiylik menga har qanday holatda ham imonimdan kechmaslikni bevosita aytib turibdi. Bu kitobda men sizga nima qila olishim mumkinligini aytmoqchi emasman, men o‘ta kam narsa qila olaman. Men sizga masihiylik nimadan iboratligini ko‘rsatishga urinayapman. Uni men o‘ylab topganim yo‘q. Uning naq negizida quyidagi so‘zlarni topayapman: "Bizga qarshi gunoh qilganlarni biz kechirgandek, Sen ham bizning gunohlarimizni kechirgin". Bu yerda kechirish bizga qandaydir boshqa shartlarda berilishiga hech qanday shama yo‘q. Bu so‘zlar agar biz kechirmasak, bizni ham kechirishmasligini mutlaqo yaqqol ko‘rsatadi. Bu yerda ikkita yo‘l yo‘q. Xo‘sh, nima qilishimiz kerak?

Nima qilishni sinab ko‘rmaylik, hammasi qiyin bo‘ladi. Lekin menimcha, biz ikki narsa qila olamiz va ular bizning qiyin vazifamizni yengillashtiradi. Matematikani o‘rganishga kirishar ekansiz, differensial hisobdan emas, oddiy qo‘shishdan boshlaysiz. Xuddi shu tarzda, agar biz haqiqatan ham kechirishni o‘rganishni istasak (hammasi esa aynan bizning istagimizga bog‘liq), hoynahoy, gestapoga qaraganda boshqa biror yengilroq narsadan boshlashimiz lozim. Masalan, o‘tgan haftada biror ish qilgani yoki biror narsa degani uchun er yoki xotinimiz yoxud ota-onamiz yoki bolalarimiz yoxud yaqin qo‘shnimlarimizni kechirish. Ehtimol, bu sizning diqqatingizni qamrab olar. Shundan so‘ng “o‘zgani o‘zingizni sevgandek seving” degani nimani anglatishini tushunib olishimiz zarur. Xo‘sh, men o‘zimni qanday sevaman?

Mana hozir, bu haqda o‘ylab ko‘rganimda, o‘zimga nisbatan alohida mehr va sevgi yo‘qligini tushundim. Hatto o‘zimning o‘z hamjamiyatimni har doim ham yoqtiravermayman. Demak, “o‘zgani... seving” so‘zi, ko‘rinishidan, “unga nisbatan muloyim bo‘l” yoki “uni jozibador deb bil” degan gapni anglatmaydi. Alalxusus, xuddi shunday bo‘lishi kerak, chunki qanchalik urinmang, biror kishiga nisbatan muloyimlikni his qilishga o‘zingizni majburlay olmaysiz. Men o‘zimga nisbatan yaxshi munosabatdamanmi? Nima ham derdim, ba’zi daqiqalarda shunday deb qo‘rqaman (va so‘zsiz u mening eng yomon daqiqalarimdir). Lekin men o‘zimni buning uchun sevmayman; o‘zimni yoqimli yigit deb hisoblaganim uchun emas. Aslida hammasi aksincha, ya’ni aynan: o‘zimga nisbatan sevgi meni, mohiyatan, o‘zimni yoqimli yigit deb o‘ylashga majbur qiladi. Tegishlicha, yoqimli odamlar deb hisoblamaganimiz holda, dushmanlarimizni ham sevishimiz mumkin. Bu buyuk yengillashish. Chunki juda ko‘pchilik o‘z dushmanlarini kechirish, aslida ular haqiqatan ham yomon ekanligi hammaga ayon bo‘lgani holda, oxir-oqibatda, ular unchalik ham yomon odam emasligini tan olish, deb o‘ylaydi.

Yana bir qadam olg‘a bosaylik. Ongim yorishgan lahzalarda men o‘zimni nafaqat yoqimsiz odam deb hisoblayman, balki shunchaki jirkanch odam deb qolaman. O‘zim sodir qilgan ba’zi narsalarni dahshat bilan eslayman. Demak, aftidan, dushmanlarimning ham ba’zi qilmishlaridan nafratlanishimga yo‘l qo‘yiladi. Mana, masihiy ustozlar tomonidan allaqachon aytilgan so‘zlar yodimga tushayapti: "Sen yomonlikdan nafratlanishing kerak, uni sodir qilgan kishidan emas". Yoki boshqasi: "Gunohni yomon ko‘rish, gunohkorni emas”. Uzoq vaqt men bu farqlarni ahmoqona va o‘ylab topilgan deb hisoblab keldim; qanday qilib bir odam qilayotgan narsani yomon ko‘rib, uning o‘zini yomon ko‘rmaslik mumkin? Lekin keyinroq yillar davomida bir kishiga, ya’ni aynan o‘zimga nisbatan shunday munosabatda bo‘lganimni tushundim. O‘zimning qo‘rqoqligim yoki aldamchiligim yoxud xasisligimni qanchalik yomon ko‘rishimga qaramay, o‘zimni sevishda davom etardim va bu menga unchalik qiyin bo‘lmagandi. O‘zimni sevganim uchun amalda o‘zimning yomon xislatlarimdan nafratlangandim. Aynan shuning uchun o‘zim qilayotgan narsalar, o‘zimning qanday ekanligim dilimni juda siyoh qilardi. Binobarin, masihiylik shafqatsizlik yoki sotqinlikka bo‘lgan nafratimizni zarracha bo‘lsada kamaytirishga undaymaydi. Biz bulardan nafratlanishimiz kerak. Ular haqida aytgan birorta ham so‘zimizni qaytib olmasligimiz kerak. Lekin masihiylik biz ularni xuddi o‘zimizning qusurlarimizni yomon ko‘rganchalik yomon ko‘rishimizni, ya’ni biror kishi shunday qilganiga afsuslanishimizni va u qachonlardir, qayerdadir tuzalib, yana odam bo‘lishiga umid qilishimizni istaydi.

O‘zingizni quyidagicha tekshirib ko‘rishingiz mumkin. Faraz qilaylik, siz gazetadan razil va iflos shafqatsizliklar haqida o‘qiyapsiz. Ertasi kuni xabar e’lon qilinib, unda kecha chop etilgan voqea, ehtimol, haqiqatga unchalik to‘g‘ri kelmasligi aytiladi. Yengillik sezasizmi: "Xudoga shukr, ular men o‘ylaganchalik ablah emas ekan". Yoki hafsalangiz pir bo‘lib, hatto kechagi yozilgan odamlar ashaddiy yaramas deb o‘ylashdan rohatlanish haqqi-hurmati dastlabki farazda qolasizmi? Agar odamni ikkinchi tuyg‘u qamragan va u shu yo‘ldan oxirigacha boradigan bo‘lsa, bu yo‘l uni iblisning tuzog‘iga olib boradi, deb qo‘rqaman. Aslida u qora narsa yana ham qoraroq bo‘lishini istayapti-da.

Bu tuyg‘uga erkinlik berishimiz bilan, qandaydir vaqt o‘tib, kulrang, keyin esa oq ham qoraga aylanishini xohlab qolamiz. Oxir-oqibatda bizda hamma narsani, Xudoni, do‘stlarimizni va o‘zimizni ham qora rangda ko‘rish istagi paydo bo‘ladi. Keyin uni bostirib bo‘lmaydi. Tiyiqsiz nafrat muhiti bunday qalbni mangu yutib yuboradi.

Yana bir qadam olg‘a bosishga urinib ko‘ramiz. “O‘z dushmaningni sev”, degani biz uni jazolamasligimiz kerakligini anglatadimi? Yo‘q: chunki men o‘zimni yaxshi ko‘rishim, nima qilib bo‘lsada, o‘zimni loyiq bo‘lgan jazodan, to o‘lim jazosigacha bo‘lgan jazodan qutqarishm shart degani emas. Agar siz qotillik qilgan bo‘lsangiz, masihiylik tamoyiliga binoan, hukumatga taslim bo‘lishingiz va hatto o‘limgacha bo‘lgan qadahni tatib ko‘rishingiz kerak. Faqat shunday xulq-atvorgina masihiylik nuqtai nazaridan to‘g‘ri bo‘lardi. Shu bois, menimcha, jinoyatchini o‘limga hukm qilarkan, masihiy hakam mutlaqo haq va jang maydonida dushmanni o‘ldirarkan, masihiy askar ham haq. Urushdan ancha oldin, o‘zim masihiy bo‘lganimdan beri o‘zim ham, to bugunga qadar mana shu fikrdaman. Mashhur “O‘ldirma” amri noto‘g‘ri tarjimada berilgan. Gap shundaki, yunon tilida “o‘ldirmoq” fe’li tarzida tarjima qilinadigan ikkita so‘z bor. Lekin ulardan biri haqiqatan ham shunchaki “o‘ldirish”ni anglatsa, ikkinchisi “qotillik sodir etish”ni anglatadi. Masihning bu amri iqtibos keltiriladigan, Matto, Mark va Luqo bayon etgan har uchala Xushxabarda ham aynan “qotillik sodir etish”ni anglatuvchi so‘z ishlatiladi. Qadimgi ibroniy tilida ham shunday farq mavjudligini menga aytishdi. "O‘ldirish" har doim ham “qotillik sodir etish”ni anglatavermaydi, xuddi jinsiy aloqa har doim ham xiyonatni anglatmagani kabi. Jangchilar Yahyo Cho‘mdiruvchidan nima qilishlari lozimligini so‘rashganida, qo‘shinni qoldirib ketishlari lozimligiga umuman shama ham qilmadi. Isoning O‘zi ham, masalan, Rim yuzboshisi bilan uchrashganda, bunday ish qilmadi. Bor kuchi bilan ezgu ishni himoya qilishga tayyor turgan masihiy ritsar qiyofasi masihiylikning buyuk qiyofalaridan biridir. Urush jirkanch va men garchi u to‘liq adashayapti deb hisoblasam ham, samimiy patsifist (tinchlik tarafdori)ni hurmat qilaman. Men tushuna olmaydiganlarim bugungi kunimizda uchrayotgan yarim patsifistlardir, ular odamlarga agar jang qilishga majbur bo‘lsalar, go‘yoki buni majburlikdan qilishayotganidan uyalishayotganini yashirmay, jang qilaverishsin, deb uqtirishga urinmoqda. Bunday uyalish ko‘pincha masihiylardan bo‘lgan yosh harbiylarni o‘zlarining huquqi bo‘lgan va mardlikning tabiiy yo‘ldoshidan, ya’ni aynan tetiklik, shodlik va samimiylikdan mahrum qiladi.

Ko‘pincha o‘zimcha o‘ylab qolaman, agar men birinchi jahon urushi vaqtida xizmat qilayotganimda, men va qandaydir yosh nemis bir vaqtning o‘zida bir-birimizni o‘ldirib qo‘yganimizda va darhol o‘limdan so‘ng uchrashganimizda, nima bo‘lardi?. Bilasizmi, ikkalamizdan qay birimiz xafagarchlik, gina yoki hech bo‘lmaganda xijolatni his qilishimizni tasavvvur qila olmayman. Menimcha, biz shunchaki bo‘lib o‘tgan voqeaning ustidan kulgan bo‘lardik.

Kimdir bunday deyishini tasavvur qila olaman: "Agar odamga dushmanning xatti-harakatlarini qoralash va jazolashga, hatto o‘ldirishga ruxsat berilsa, masihiycha axloq va oddiy insoniy nuqtai nazar o‘rtasida nima farq bor?" Farq bor va bu ulkan farq. Yodda tuting: biz, masihiylar, odam abadiy yashashiga ishonamiz. Shuning uchun faqat bizning ichki “men”imizdagi o‘sha mitti qashqalargina ahamiyatga ega, ular oxir-oqbatda inson ruhini yo jannatiy yoki do‘zaxiy mavjudotga aylantirishadi. Zarur bo‘lsa, biz o‘ldirishimiz mumkin, lekin yomon ko‘rishimiz va nafratga to‘lishimiz mumkin emas. Kerak bo‘lsa, jazolashimiz mumkin, biroq bundan rohatlanmasligimiz zarur. Boshqacha qilib aytganda, biz ichimizga chuqur in qurgan dushmanlik, xafa qilganlik uchun qasos olishga intilishni o‘ldirishimiz kerak. Har qanday odam hozirning o‘zidayoq bu tuyg‘ularini bartaraf qilishi mumkin demoqchi emasman. Bunday bo‘lmaydi.

Men quyidagini nazarda tutayapman: kunma-kun, yilma-yil, butun umrimiz davomida bu his o‘zini bildirib, qalbimizning tubida g‘imirlay boshlaganda biz unga zarba berishimiz shart. Bu og‘ir, lekin umidsiz ish emas. Hatto o‘ldirganimizda yoki jazolaganimzda ham, dushmanga xuddi o‘zimizga munosabatda bo‘lganimiz kabi munosabatda bo‘lishimiz, ya’ni u bunchalik yaramas bo‘lmasligini istashimiz, u tuzalishiga umid bildirishimiz shart. Qisqasi, biz unga yaxshilik tilashimiz kerak. Biz o‘z dushmanlarimizni yaxshi ko‘rishimiz kerakligini aytayotganida Muqaddas Kitob mana shuni nazarda tutadi: dushmanlar alohida mehr ko‘rsatmagan holda va agar ular yoqimli odamlar bo‘lmasa, yoqimli kishilar ekanligini aytmagan holda, ularga yaxshilik tilashimiz shart.

Ha, bu mehr uyg‘otuvchi biror narsasi bo‘lmagan odamlarni ham yaxshi ko‘rish demakdir. Lekin, boshqa tomondan, har birimizda sevgi va zo‘r muhabbatga loyiq biror narsa bormi? Yo‘q, biz o‘zimizni faqat o‘zimiz ekanligimiz uchun sevamiz. Xudo esa bizga har bir odamning ichki “men”ini sevishni qismat qilib qo‘ygan, xuddi “men”imizni sevganimiz kabi va xuddi shu bois. Bizning holatimizda esa bu sevgi qanday ish berishini ko‘rsatish uchun U bizga tayyor namuna bergan (biz unga ergashishimiz shart). O‘z misolimizdan foydalanib, biz sevgi qoidasini boshqa odamlarning ichki “men”iga ko‘chirishimiz kerak. Agar Xudo bizni aynan shunday sevishini esga olsak, balki, uni o‘zlashtirish bizga oson bo‘lar: o‘z fikrimizga ko‘ra, biz ega bo‘lgan yoqimli, jozibali sifatlar uchun emas, shunchaki biz odamlar bo‘lganimiz uchun. Shu bilan birga, to‘g‘risini aytganda, bizning yaxshi ko‘radigan narsamiz yo‘q. Chunki biz nafratga shunchalik to‘yinishga qodirmizki, undan voz kechish, ichishni yoki chekishni tashlashdan ko‘ra oson emas.

3.8. ENG KATTA GUNOH

Men hozir masihiylikning, ayniqsa, u boshqa hamma axloq me’yorlaridan keskin ajralib turadigan qismiga o‘taman. Dunyoda hech bir odam xalos bo‘lmagan bir illat bor. Lekin har bir kishi uni boshqa kimdadir ko‘rgan va masihiylardan boshqa kamdan-kam odamgina bu nuqsonni o‘zida payqaydi. Men odamlar o‘z xislatlarining yomonligini, hatto qo‘rqoq ekanliklarini tan olishayotganini eshitganman. Lekin men hech qachon masihiy bo‘lmagan odamdan bu nuqsonni tan olganini eshitmadim. Men bu illat boshqalarda namoyon bo‘lishiga rahmdillik bilan munosabatda bo‘lgan imonsiz odamni juda kam uchratganman. Odamni beobro‘ qiladigan va biz o‘zimizda deyarli payqamaydigan boshqa bunday illat yo‘q. Bu illat o‘zimizda qanchalik katta bo‘lsa, uning boshqalarda namoyon bo‘lishini shunchalik yomon ko‘ramiz.

Men kibr yoki o‘ziga ortiqcha ishonish haqida gapirayapman, bunga qarama-qarshi bo‘lgan fazilatni masihiylar tavoze deb atashadi. Balki yodingizdadir, men jins masalalaridagi axloq haqida gapirganimda, masihiycha axloqning markazi u yerda emasligidan sizni ogohlantirgan edim. Hozir biz o‘sha markazga yetib keldik. Masihiylik ta’limotiga ko‘ra, eng bosh illat, eng dahshatli yovuzlik - kibrdir. Buzuqlik, badjahllik, piyonistalik va shunga o‘xshashlar kibrning oldida hech nars emas. Aynan kibr shaytonni shaytonga aylantirdi. Kibr boshqa barcha illatlarga yetaklaydi: bu ruhning Xudoga mutlaqo dushman holatidir.

Ehtimol, meni oshirib yuborayapti, deb o‘ylayotgandirsiz. Unda bo‘lsa, yana bir bor so‘zlarimning mag‘zini chaqing. Bir necha lahza oldin odamda kibr qanchalik ko‘p bo‘lsa, u boshqalardagi bu sifatni shunchalik kuchli yomon ko‘radi degandim. Agar o‘zingizdagi kibr me’yorini aniqlamoqchi bo‘lsangiz, buni quyidagi savolni o‘zingizga berib, amalga oshirish eng osonidir: "Boshqalar meni kamsitganida yoki meni payqashmaganida yoxud ishlarimga aralashganida yoki menga homiylarcha munosabatda bo‘lganida yoki o‘zini ko‘z-ko‘z qilib mening oldimda maqtanishsa, qanchalik ko‘p g‘azablanaman?" Gap shundaki, har bir kishining g‘ururi boshqa har qanday kishining g‘ururi bilan raqobatlashadi. Men aynan kechki bazmda eng ko‘zga ko‘rinalri bo‘lishni istaganim uchun, kimdir hammaning e’tiborini tortib, mening jahlimni chiqarayapti.

Raqobatchilik ruhi kibrga xosligi, uning butun tabiati shunday ekanligini yaqqol tushunib olishimiz lozim. Boshqa illatlar, ta’bir joiz bo‘lsa, tasodifan raqobatga kirishadi. Kibr qisman ega bo‘lishga qanoat qilmaydi. U qo‘shnisidan ko‘proq bo‘lgandagina, qanoatlanadi. Biz odamlar boylik yoki aql yoki chiroy bilan kibrlanadi, deb aytamiz. Ular boyroq, aqlliroq yoki chiroyliroq ekanligi bilan faxrlanishadi. Agar hamma bir xilda boy, aqlli yoki chiroyli bo‘lanida edi odamlarning kibralanadigan narsasi qolmasdi. Faqat taqqoslash bizda kibrni uyg‘otadi: biz boshqalardan ko‘ra yuqoriroq ekanligimizni anglash bizga rohat beradi. Raqobat qiladigan narsa bo‘lmagan joyda, kibrga o‘rin yo‘q. Mana shuning uchun ham, men raqobatchilik tabiatan kibrga berilgan dedim, boshqa illatlar haqida bunday deya olmaymiz. Jinsiy mayl ikki erkak o‘rtasida raqbotchilik ruhini uyg‘otishi mumkin, agar ular ayni bir ayolga egalik qilishni istayotgan bo‘lishsa. Ammo bu faqat tasodif. Chunki ular har xil ikkita qizga qiziqib qolishlari mumkin edi. Shu bilan birga, kibrli odam sizning yaxshi ko‘rgan qizingizni sevgani uchun emas, faqat erkak sifatida sizdan yaxshiroq ekanligini o‘ziga isbot qilish uchun siz yaxshi ko‘rgan qizni olib ketadi. Ochko‘zlik odamlarni raqobatga undashi mumkin, agar ular u yoki bu narsalarda yetishmovchilik sezsa. Biroq kibrli odam, hatto bu narsalar uning o‘zida keragidan ortiq bo‘lsa ham, shunchaki kuch va hokimiyatda mustahkamlanib olish uchun ularga yanada ko‘proq ega bo‘laveradi. Odamlar ochko‘zlik va xudbinlikka nisbat beradigan, dunyodagi deyarli hamma yomonlik aslida kibr natijasidir.

Misol uchun, pullarni oling. Ta’tilni yaxshiroq o‘tkazish, yaxshiroq uy, taom va ichimliklarga ega bo‘lish istagi odamni pulga xasis qilib qo‘yadi: u bularga tobora ko‘proq ega bo‘lishni istaydi. Yiliga 40 000 dollar oladigan odamni 80 000 dollarga intilishga nima majbur qiladi? Endi shunchaki rohatlarga ochko‘zlik emas. Axir, 40 000 dollari bo‘lganda ham u bemalol dabdabali hayot kechirardi-ku. Boshqalardan ko‘ra boyroq bo‘lish va hokimiyatga ko‘proq ega bo‘lish istagini unda kibr uyg‘otmoqda, chunki aynan hokimiyat kibrga alohida rohat baxsh etadi. Hech narsa odamga boshqa odamlarni xuddi yog‘och askarchalarni o‘ynatish imkoniyati berganchalik ustunlik hissini bera olmaydi. Yosh qiz qayerda paydo bo‘lmasin atrofiga xushtorlarini to‘plab, hamma yoqqa baxtsizlik urug‘larini qadashiga uni nima majbur qiladi? Albatta, jinsiy sezgi emas. Bunday turdagi aksariyat qizlar ehtirossiz. Bunga uni kibr undayapti. Siyosiy rahbar yoki butun bir millatni oldingi muvaffaqiyat va yutuqlarga qanoat qilmay, har doim yangilariga intilaverishga nima majbur qiladi? Yana o‘sha kibr. Raqobat kibrga xos. Mana shuning uchun ham uni qondirib bo‘lmaydi. Agar men kibrga chalingan bo‘lsam, toki mendan ko‘ra ko‘proq hokimiyat, boylik yoki aqlga ega birorta odam bor ekan, u mening raqibim va dushmanim bo‘ladi.

Masihiylik haq: dunyo yaralgandan buyon har bir xalqda va har bir oiladagi ko‘ngilsizlikni aynan kibr keltirib chiqardi. Ba’zi nuqsonlar ba’zan odamlarni jipslashtirishi mumkin; masalan ichkilikka ishqiboz bo‘lib, poklikka begonalar orasidan siz quvnoq ulfatlar topishingiz mumkin. Biroq kibr har doim dushmanlikni anglatadi va uning o‘zi dushmanlikdir. Nafaqat odamning odamga dushmanligi, balki odamning Xudoga dushmanligi hamdir.

Xudo qiyofasida siz barcha nisbatlarda sizdan ortiq bo‘lgan nimadir bilan duch kelasiz. Toki, shuni va tegishlicha, Unga taqqoslaganda siz hech narsa emasligingizni anglamaguningizcha, siz umuman Xudoni taniydigan holatda emassiz. Toki kibringizdan qutulmas ekansiz, uni taniy olmaysiz. Chunki kibrli odam har doim hamma narsaga yuqoridan, ya’ni balanddan pastga qaraydi: tepasida nima borligini u qanday ko‘rsin!

Dahshatli savol. Kibrga burkangan odamlar qaysi yuz bilan go‘yoki Xudoga ishonishlarini va o‘zlarining o‘ta taqvodor ekanliklarini ayta olishadi? Ular faraz qilingan Xudoga sig‘inayaptilar, deb qo‘rqaman. Ular bu faraz qilingan Xudo oldida hech narsa ekanliklarini nazariy jihatdan tan olishayapti. Lekin ularga o‘sha Xudo ularni ma’qullayotgandek va boshqalardan ko‘ra yaxshiroq deb hisoblayotgandek tuyulaveradi; ular Unga ayni paytda atrofdagilarga nisbatan kibrli manmanlikka to‘lgan holda, faraziy, arzimas tavoze bilan haq to‘lashadi. Menimcha, ba’zilar Uni va Uning ismini targ‘ib qilib, jinlarni haydashi haqida, biroq Masih oxir zamon bo‘lganda ularni hech qachon tanimasligini aytishi haqida gapirganda, U shunday odamlar haqida ham o‘ylagan. Har birimiz har qanday lahzada mana shu tuzoqqa tushib qolishimiz mumkin. Yaxshiyamki, bizda o‘zimizni sinab ko‘rish imkoniyatimiz bor. Har gal diniy hayotimiz bizni boshqalardan ko‘ra yaxshiroq qilayapti, degan his paydo bo‘lganida, biz bu tuyg‘u Xudodan emas, balki shaytondan kelayotganiga ishonch hosil qilishimiz mumkin. Ishonchingiz komil bo‘lsin, faqat o‘zingizni umuman unutganingizda yoki o‘zingizni arzimas va sof emas deb ko‘rganingizdagina, Xudo haqiqatan ham hayotingizda ishtirok etadi. O‘zingizni umuman unutganingiz yaxshiroq.

Illatlardan eng qo‘rqinchlisi diniy hayotimizning naq o‘zagiga kirishga qodirligi dahshatli. Lekin bu to‘la tushunarli ham. Boshqalari, zarari kamroq illatlar bizga o‘zimizning hayvoniy taibatimiz orqali ta’sir qiladigan shaytondan kelib chiqadi. Bu illat esa bizning ichimizga boshqa yo‘l bilan kirib oladi: u bevosita do‘zaxdan keladi. Chunki uning tabiati sof ruhiy, tegishlicha, uning ta’siri ko‘proq takomillashgan va halokatli. Shu sababga ko‘ra, kibr ko‘pincha boshqa illatlarni tuzatishga xizmat qilishi mumkin. Misol uchun, o‘qituvchilar ko‘pincha o‘quvchilarni g‘ururlanish va o‘zini hurmat qilishga chaqirishadi, ular buni o‘quvchilar o‘zini odobli tutishlari uchun qilishlarini aytishadi. Ko‘p odamlar ba’zi illatlar ularning g‘ururiga to‘g‘ri kelmasligiga o‘zini ishontirib, qo‘rqoqlikni, bema’ni ishtiyoqlarga berilishni yengishga yoki badxulqligini tuzatishga muvaffaq bo‘lishadi; ular o‘zlarida kibrni yoqib, g‘alabaga erishishadi. Shayton buni ko‘rib, kuladi. Qaltirashdan davolanishingiz o‘rniga sizga saraton xastaligini yuqtirishga e’tiroz bildirmagani kabi, u sizning ruhingizni kibr hukmiga bo‘ysundirishga muvaffaq bo‘la olsa, siz pok, jasur, o‘zini tuta oladigan bo‘lishingiz uni to‘liq qanoatlantiradi. Chunki kibr ruhiy saratondir, u sevish, qanoatlanish va hatto sog‘lom aqlning o‘zini ham yutib yuboradi.

Bu mavzuni yakunlashdan oldin men sizni quyidagi xatolardan ogohlantirishim shart:

Agar sizni maqtashganida zavqlansangiz, bu kibrdan dalolat bermaydi. Darsni yaxshi yodlagani uchun yelkasiga urib qo‘yishgan bola, oshiq bo‘lgan kishi chiroyi uchun maqtagan ayol, Masih: “Yaxshi, sodiq qul” deb aytgani uchun najot topgan ruh, bularning hammasi o‘zidan mamnun bo‘ladi va bu to‘la qonuniy. Chunki bu yerda siz qanday ekanligingiz emas, balki o‘zingiz xursand qilishni (va to‘g‘ri qilasiz) istagan odamingizni quvontirganingiz sizga rohat bag‘ishlayapti. Siz “Men uni quvontirdim, bu yaxshi” degan fikrdan “Shunday qilibmanmi, demak juda yaxshi odam bo‘lsam kerak” degan fikrga o‘tganingizda balo boshlanadi. O‘zingizga qancha ko‘p yiqqaningiz va maqtovdan kamroq zavq olishingiz bilan, siz shunchalik yomonlashaverasiz. Agar maqtov umuman sizni qiziqtirmay qo‘ysa va o‘zingizga mahliyo bo‘lish zavqlanishingizning yagona manbaiga aylansa, demak siz chohning tubiga yetibsiz. Mana shuning uchun ham, manmanlik kibrning, asosan, yuzada ko‘rinadigan navi bo‘lib, xavfi eng kam va ko‘proq kechiriladi. Manman odam maqtov, qarsaklar, o‘ta yaxshi ko‘rilishga tashna va har doim xushomadlarga zor. Bu kamchilik, lekin bolalarcha kamchilik va hatto qanchalik g‘alati tuyulmasin, unchalik ziyon yetkazadigan emas. U faqat o‘zini g‘oyat yaxshi ko‘rish bilan siz to‘la qoniqmasligingizni ko‘rsatadi. Boshqa odamlarning e’tiborini jalb qilish uchun siz hali ularni yetarlicha qadrlayapsiz. Boshqacha qilib aytganda, hali sizda odamgarchilik bor. Boshqa odamlar sizdan shunchalik pastdaki, ular siz haqingizda nima deb o‘ylayotgani menga qiziq emas, deb hisoblab boshlashingiz bilan asl qora, shaytoniy kibr keladi. Agar o‘z so‘zlarimiz va qilmishlarimizda to‘g‘ri mulohazalarga amal qiladigan bo‘lsak, buning ustiga, Xudo bu haqda nima deb o‘ylayotgani biz uchun muhimligini inobatga olsak, ba’zan biz haqiqatan ham odamlarning fikriga e’tibor berishimiz lozim bo‘ladi. Ammo kibrli odam butunlay boshqa sababga ko‘ra boshqalarga umuman e’tibor bermaydi. U shunday deydi: "Toki bu odamlarning fikri biror qiymatga ega emas ekan, nega endi men bu olomonning qarsaklariga mahtal bo‘lishim kerak? Hatto shunday bo‘lganda ham, men xushomad qilinganda xuddi birinchi marta raqsga taklif qilingan qizchadek zavqlanishdan qizarib ketadigan odam emasman. Men mustaqil, katta yoshdagi odamman. O‘z ideallarim uchun qilgan hamma ishlarimga, yo aqlimning ijodiy tusdaligi yoki oilam an’analariga amal qilib, qisqasi qanday bo‘lsam, shundayligim tufayli erishdim. Olomonga bu yoqayaptimi? Bu ularning ishi! Men uchun ularning hammasi hech narsa emas". Bunday holatda haqiqiy, chegarasiga yetgan kibr manmanlikning raqibi bo‘lishi mumkin. Yuqorida aytib o‘tganimdek, shayton mayda kamchiliklar o‘rniga yiriklarini berib qo‘yib, mayda kamchiliklarni davolashni yaxshi ko‘radi. Manmanlikdan davolanishga urinib, o‘z kibrimizni yordamga chaqirmasligimiz shart.

Biz odam o‘z o‘g‘li yo otasi yoki maktabi yoxud xizmati bilan g‘ururlanayotganini tez-tez eshitib turamiz. Savol tug‘iladi: bunday turdagi g‘ururlanish gunohmi? Menimcha, hammasi “g‘ururlanish” so‘ziga qanday ma’no berishimizga bog‘liq. Ko‘pincha bu so‘z bizning nutqimizda “chin qalbdan g‘ururlanish” so‘z birikmasining sinonimi sifatida eshitiladi. Bunday g‘ururlanish esa, so‘zsiz, gunohdan ancha uzoqda. Lekin boshqacha ham bo‘ladi: “g‘ururlanish” so‘zi odam o‘zining taniqli otasining xizmatlari asosida yoki mashhur urug‘ga mansubligi tufayli o‘zini muhim shaxs deb his qilishini anglatishi mumkin. Bunda yaxshi narsa kam: baribir bu o‘zidan o‘zi g‘ururlanishdan ko‘ra yaxshiroq. O‘zidan tashqari birovni sevish va birov bilan g‘ururlanish to‘liq ruhiy halokatdan chetga bir qadamdir. Biroq toki Xudodan ko‘ra boshqa narsani ko‘proq yaxshi ko‘rarkanmiz va Unga sajda qilgandan ko‘ra boshqa narsaga ko‘proq sajda qilarkanmiz, to‘la ruhiy sog‘ayish bizga yetib kelmaydi.

Biz go‘yo Xudo kibr Uni haqorat qilgani uchun uni taqiqlayapti; xuddi O‘zi kibr bilan kasallangani uchun O‘zining buyukligini ta’kidlash maqsadida bizdan tavozeni talab qilayapti, deb o‘ylamasligimiz kerak. Menimcha, Xudoning sha’ni Uni hamma narsadan ko‘ra kamroq tashvishlantiradi. Hamma gap shundaki, Xudo biz Uni tanishimizni istaydi. U bizga O‘zini bermoqchi. Agar biz haqiqatan ham, chindan U bilan birlashsak, beixtiyor va quvonch bilan itoat etamiz va bunda nihoyat, bizning sha’nimiz haqida butun umr bizga tinchlik bermayotgan, quvonchdan mahrum qilayotgan tuturiqsizlikdan uzilib, cheksiz yengillikni his qilamiz. Biz bu yengillikni boshdan kechirishimiz uchun U bizning tavozeli bo‘lishimizga harakat qilayapti. U bizni o‘zimiz kiyib olgan va xuddi jajji tentakvoylar kabi kekkayib, ko‘z-ko‘z qilayotgan xayoliy, xunuk kiyimdan xalos qilishga urinmoqda. Men ham tavozeliroq va itoatkorroq bo‘lishni istardim. Agar shunga erisha olsam, ustimizdan ko‘rkam bayramona kiyimini yechib tashlaganimizdan so‘ng, o‘zimizning qalbaki “men”imizdan uning butun bo‘y-basti va “Xo‘sh, menga qaranglarchi, yoqimli yigit emasmanmi?” degan da’volaridan voz kechganimzda keladigan yengillik va qulaylik haqida sizga ko‘proq narsalarni gapirib bergan bo‘lardim. Bunday holatga hatto yaqinlashish ham xuddi sahroda muzdek suv ichgan kabidir.

Haqiqiy itoatkorlik ayyorlik va chuchmallik, o‘zining arzimasligini jo‘rttaga uqtirish deb o‘ylamang. Haqiqatan ham tavozeli odamni uchratgach, siz aniqrog‘i, u aytganlaringizga chinakam qiziqish bildirgan quvnoq, aqlli, yigit deb o‘ylab qolasiz. Agar u sizga yoqmasa, hoynahoy, bu hayotni shunchalik oson va quvonch bilan qabul qilishga qodir bo‘lgan odamga hasad nishini his qilganingizdandir. U o‘zining itoatkorligi haqida o‘ylamayapti; u umuman o‘zi haqida o‘ylamaydi.

Agar kimdir itoatkorli bo‘lishni istasa, men unga birinchi qadamni aytib berishim mumkin: o‘zingizning kibringizni anglab oling. Bu qadam eng yaxshisi bo‘ladi ham. Hech bo‘lmaganda, toki bu qadam tashlanmagunicha, biror narsa qilish mumkin emas. Agar siz kibrga chalinmaganman, deb o‘ylayotgan bo‘lsangiz, demak unga haqiqatan ham chalinibsiz.

3.9. SEVGI

Oldingi bobda men to‘rtta bosh fazilat va uchta ilohiy fazilatlar borligini aytdim. Ilohiy fazilatlarga ishonch, umid va sevgi kiradi. Ishonch haqida men oxirgi ikki bobda gapiraman. Sevgi haqida biz yettinchi bobda suhbatlashdik, lekin u yerda men butun diqqatni sevgining kechirish qobiliyatida ifodalangan tomoniga qaratdim. Hozir men ba’zi narsalarni qo‘shmoqchiman.

Sevgi tuyg‘ular holati emas, aniqrog‘i xohish-iroda holati bo‘lib, biz uni o‘zimizga nisbatan tabiiy bo‘lgan va uni boshqalarga tarqatishni o‘rganishimz zarur bo‘lgan holat sifatida qabul qilamiz.

“Kechirim” bobida shaxsning o‘ziga muhabbati biz o‘zimizga yoqishimizdan dalolat bermasligini aytdim. U biz o‘zimizga yaxshilik tilashimizni anglatadi. Xuddi shu tarzda masihiycha muhabbat bizni ulardan zavqlanishga majbur qilmaydi. Ba’zi odamlar bizga yoqishi, boshqalari esa yoqmasligi mumkin. Bizning xush ko‘rishlarimiz va yoqtirmasliklarimiz gunoh ham emas, fazilat ham emas, xuddi, aytaylik, taomga munosabatimiz kabi. Bu shunchaki dalil. Moyilliklarimiz va yoqtirmasliklarimizni hayotga qanday tatbiq etayotganimiz esa yo gunoh yoki fazilat bo‘lishi mumkin.

Ma’lum bir odamlarni xush ko‘rishimiz shafqatli bo‘lishimizni yengillashtiradi. Tegishlicha, biz o‘zimizdagi odamlarni sevishdek tabiiy xislatimizni rivojlantirishimiz kerak (xuddi jismoniy mashqlar yoki sog‘lom, tabiiy taomlarga moyilligimizni rag‘batlantirganimiz kabi), faqat sevgi shunda ekanligi uchun emas, balki bu bizga sevishimida yordam bergani uchun. Boshqa tomondan, ba’zi odamlarni yoqtirishimiz boshqa odamlarga bo‘lgan mehrimizga ta’sir ko‘rsatmasligini, bizni adolatsiz xatti-harakatga undamasligini doim kuzatib borishimiz lozim. Chunki bizning moyilligimiz o‘zimiz moyil bo‘lgan odamga bo‘lgan sevgimiz bilan nizolashgan hollar ham bo‘lib turadi. Masalan, onaning haddan ortiq muhabbati o‘z farzandiga nisbatan tabiiy muloiyimligi natijasida farzandini taltaytirib yuborishi mumkin: o‘g‘li yoki qiziga bo‘lgan qizg‘in tuyg‘usini (buni anglamagan holda) u farzandining kelajakdagi eson-omonligi hisobiga qondiradi.

Lekin garchi boshqalarni tabiiy xush ko‘rishni o‘zimizda rag‘batlantirish lozim bo‘lsada, bu o‘z qalbimizda sevgini rivojlantirishimiz uchun biz o‘zimizda xush ko‘rishni har tomonlama o‘t oldirishimiz zarurligini anglatmaydi. Ba’zi odamlarga sovuq temperament berilgan. Ehtimol, ularning baxti shundadir; lekin bu ovqat hazm qilishdagidan katta bo‘lmagan gunohdir. Biroq bunday temperament ularni sevish majburiyatidan xalos qilmaydi. Hammamiz uchun mavjud bo‘lgan qoida, juda aniq: yaqiningizni sevish-sevmasligingizni o‘ylayverib vaqtingizni yo‘qotmang; o‘zingizni xuddi uni sevgan kabi tuting. Shunday qila boshlashimiz bilanoq, biz buyuk sirlardan birini ochamiz: odamga nisbatan xuddi uni sevgandek munosabatda bo‘larkanmiz, biz asta-sekin unga mehr qo‘yib boshlaymiz. O‘zimizga yoqmagan odamga zarar yetkaza turib, bundan u bizga tobora ko‘proq yoqmay qolayotganini payqaymiz; unga nisbatan biror mehribonlik ishorasini ko‘rsatsak, uni yomon ko‘rishimiz bir qadar kamayganligini his qilamiz. Lekin bu qoidadan bitta istisno bor. Agar siz yaxshi qilmishni Xudoga yoqish va sevgi qonuniga rioya etish uchungina emas, balki mohiyatan o‘zingiz yoqimli, kechirishni eplaydigan odam ekanligingizni namoyish qilish, muruvvat ko‘rsatgan odamingiz o‘zini sizdan qarzdordek his qilishga majburlash uchun sodir etgan bo‘lsangiz va undan minnatdorchilik kutayotgan bo‘lsangiz, kelajakda hoynahoy, hafsalangiz pir bo‘ladi. Chunki odamlar ahmoq emas. Agar nimadir ko‘z-ko‘z qilish maqsadida amalga oshiriladigan bo‘lsa, odamlar buni darhol payqashadi.

Lekin har gal boshqa birovga faqat u ham Xudo yaratgan (xuddi siz bilan biz kabi) odam ekanligi va xuddi o‘zimizga tilaganimiz kabi unga ham omonlik tilaganimiz uchungina yaxshilik qilganimizda, biz uni sal ko‘proq yaxshi ko‘rishni o‘rganamiz. Yoki hech bo‘lmaganda, uni yaxshi ko‘rishimiz kamayib qolmaydi.

Mana shunday qilib, garchi o‘ta hissiyotga beriluvchanlar uchun masihiycha sevgi qandaydir ishtiyoqsiz bo‘lib tuyulsa ham va u jo‘shqin yaxshi ko‘rish va nozik tuyg‘ulardan farq qilsa ham, oxir-oqibatda masihiycha sevgi aynan xush ko‘rish va muloyimlikka olib keladi. Masihiy va dunyoviy odam o‘rtasidagi farq dunyoviy odamga faqat xush ko‘rish, masihiyga esa faqat sevgi xosligida emas. Bu farq dunyoviy odam o‘zi yaxshi ko‘rgan odamlrga yaxshi munosabatda bo‘lishida. Masihiy esa har bir kishiga nisbatan yaxshi bo‘lishga intiladi va u shunday qila borgani sari, odamlar, hatto avvaliga o‘zi xayolan ham iliq hislar tuymagan kishilar ham unga tobora ko‘proq yoqayotganini payqaydi. Xuddi shu ruhiy qonun teskari amal ham qiladi. Nemislar, ehtimol, avvaliga yahudiylarni yomon ko‘rganligi uchun ularga yomon munosabatda bo‘lishgan. Keyinroq nemislar yahudiylarni ta’qib qilgani va o‘ldirgani uchun ularni tobora yomon ko‘ra boshlashdi. Siz odamga nisbatan qanchalik shafqatsiz munosabatda bo‘lsangiz, unga nisbatan shunchalik ko‘p nafrat tuyaverasiz. Undan qanchalik nafatlanganingiz sayin, tobora ko‘proq shafqatsizlik qilaverasiz. Noilojlik xalqasi yopildi.

Yaxshilik ham, yomonlik ham geometrik rivojlanishda o‘sib boradi. Mana shuning uchun ham siz bilan biz har kuni qabul qiladigan kichik qarorlar shunchalik muhim ahamiyatga ega. Siz bugun qilgan, arzimas bo‘lib tuyulgan yaxshi ish - bir necha oylar o‘tib, siz ilgari yetishib bo‘lmaydigandek tuyulgan marralar va g‘alabalar sari intiladigan strategik nuqtani egallashdir. Arzimas bo‘lib tuyulgan istakka yoki g‘azabga yon bosish esa dushman boshqa paytda xayolingizga kelmaydigan hujumni boshlashi mumkin bo‘lgan tog‘dagi marra yoki bog‘lovchi stansiya yoxud istehkomni boy berishga olib keladi.

Ba’zi mualliflar “sevgi” tushunchasidan nafaqat odamlar orasidagi masihiycha sevgini, balki Xudoning odamga hamda odamning Xudoga sevgisini ifodalashda foydalanadilar. Xudoga bo‘lgan sevgi borasida tashvishlanish odamlarga xos bo‘lgan xususiyat. Odamlarga ular Xudoni sevish shartligi aytilgan. Lekin ular o‘zlarida bu tuyg‘uni topa olmayaptilar. Ular o‘zlarini hamisha xuddi Xudoni sevgan kabi tutishlari shart. Bu tuyg‘ularni o‘zingizda zo‘riqib namoyon qilishga urinmang. O‘zingizga savol bering: "Xudoni sevishimga ishonchim komil bo‘lganida, nima qilgan bo‘lardim?" Javobini topgach, uni hayotga tatbiq eting. Umuman, Xudoning bizga bo‘lgan sevgisi bizning Unga bo‘lgan sevgimizdan ko‘ra xavfsizroq mulohaza mavzusidir. Hech kim doimiy sodiqlikni boshdan kechirishi mumkin emas. Hatto shunday qila olganimizda ham, bu Xudo bizdan eng ko‘p istayotgani emas. Xudoga nisbatan ham, odamga nisbatan ham masihiycha sevgi - xohish-iroda xatti-harakatidir. Xudoning irodasiga amal qilishga urinar ekanmiz, biz Uning amrini bajaramiz: "Egangiz Xudoni... seving". Agar lozim topsa, Uning O‘zi bizga sevgi hissini beradi. Biz bu hisni o‘z kuch-g‘ayratimiz bilan o‘zimizda ishlab chiqara olmaymiz va huquqiy jihatdan bizga tegishli bo‘lgan qandaydir tuyg‘u sifatida uni talab qilmasligiimiz kerak. Lekin biz buyuk bir haqiqatni esda tutishimiz lozim: hislarimiz paydo bo‘ladi va yo‘qolib turadi. Uning bizga bo‘lgan muhabbati o‘zgarmas. Bu muhabbat gunohlarimiz yoki loqaydligimiz tufayli kamayib qolmaydi va shuning uchun U nima bo‘lishidan va bu Unga qanchaga tushishidan qat’iy nazar, bizni gunohdan davolashdagi qat’iyatida zaiflashmaydi.

3.10. UMID

Umid ilohiy fazilatlardan biri. Mangulik haqidagi doimiy mulohazalar voqelikdan qochish emas (ba’zi zamondoshlarimiz shunday deb hisolashadi), balki uni amalga oshirish masihiyning zimmasidagi vazifadir. Bu biz bugungi dunyoning holati haqida tashvishlanmasligimiz lozim degani emas. Tarixni o‘qir ekansiz, aynan bugungi dunyomizning rivojiga beqiyos hissa qo‘shgan masihiylar kelgusi dunyo haqida boshqalardan ko‘ra ko‘proq o‘ylaganini ko‘rasiz. Rim imperiyasining masihiylikka kirishini boshlab bergan havoriylarning o‘zi, O‘rta asr madaniyatini yaratgan buyuk insonlar, qul savdosini yo‘qotishga erishgan ingliz xushxabarchilari, bularning hammasi aynan o‘y-fikri osmon bilan band bo‘lgani uchun Yer yuzida iz qoldirganlar. Faqat masihiylar boshqa dunyo haqida kamroq o‘ylaganlari sari, ularning bu dunyodagi ta’siri zaiflashib ketgan. Osmonni nishonga olsangiz, yerni ham mo‘ljalga olasiz; yerni nishonga olsangiz, hech qayerni mo‘ljalga ololmaysiz! Bu qoida g‘alati tuyuladi, lekin biz boshqa sohalarda ham shunga o‘xshashlariga duch kelamiz. Masalan, salomatlik buyuk in’om, lekin siz uni tashvishlaringiz ob’ekti qilib olishingiz bilan, u sizga xuddi me’yordagiday emas bo‘lib tuyula boshlaydi. Ish, ko‘ngilxushliklar, toza havo, mazali taom haqida ko‘poq o‘ylasangiz, buning evaziga salomatlikni olishingiz ehtimoli katta. Yana bir narsa: agar butun fikrlarimiz tamaddunimizni takomillashtirishga yo‘nalgan bo‘lsa, biz uni qutqarib qololmaymiz. Buning uchun qandaydir boshqa narsa haqida o‘ylash va bu boshqa narsani xohlash (yanada ko‘proq darajada) kerak. Aksariyatimiz “osmon”ni xohlashimiz juda qiyin, faqat o‘lib ketgan qarindoshlarimiz bilan uchrashish istagini hisobga olmaganda. Nega bu bizga qiyinlik qilishining bir sababi, bunga o‘rgatilmaganligimizdir. Bizning butun maorif tizimimiz ongimizni mana shu dunyoga yo‘naltiradi. Boshqa sababi bunday istak paydo bo‘lganida, biz uni shunchaki tanimasligimizdir. Haqiqatan ham o‘z qalbining tubiga boqishni o‘rgangan odamlarning ko‘pchiligi shuni bilgan bo‘lardi: ular istayotan va juda kuchli xohlayotgan narsaga bu dunyoda erishib bo‘lmaydi. Bu yerda istagimiz bizga va’da qilayotgan narsalar ko‘p, lekin bu va’dalar hech qachon bajarilmaydi. Birinchi muhabbat yoki qandaydir dengiz ortidagi mamlakat haqidagi o‘smirlarcha ehtirosli muhabbat, biz ishga kirishayotandagi to‘lqinlansh, bizni chuqur qiziqtirayotgan narsalar na uylanish, na sayohat, na ilmiy izlanishlar bilan qondiriladi. Men omadsiz nikohlar, muvaffaqqiyatsiz ta’tillar yoki yuzaga chiqmagan ilmiy mavqelarni nazarda tutmayapman. Men eng muvavaffaqiyatlilari haqida gapirayapman. Dastlabki paytda, orzumiz ushalishi ostonasida turganida, go‘yoki humoni uning yorqin patidan ushlab olgandek bo‘lamiz, ammo keyingi lahzada u bizning qo‘limizdan chiqib ketadi. Menimcha, nima haqida gapirayotganimni hammangiz tushunayapsiz. Ayol ajoyib xotin bo‘lishi, mehmonxonalar va manzaralar juda soz bo‘lishi, kimyo esa - g‘aroyib ish bo‘lishi mumkin, lekin buning hammasi mavjud bo‘lgani holda, nimadir bizdan chetda qolib ketaveradi. Bunga nisbatan ikkita noto‘g‘ri munosabat va bitta to‘g‘ri munosabat bor.

Ahmoqning munosabati. U hammani va hamma narsani ayblaydi. Unga agar hayotini boshqa ayol bilan bog‘laganida yoki qimmatroq sayohatga chiqqanida, u hammamiz izlaydgan o‘sha sirli narsani qo‘lga kiritishga muvaffaq bo‘ladigandek tuyulaveradi. Zerikayotgan, hafsalasi pir bo‘lgan boy odamlarning aksariyati shu tipga kiradi. Ular nihoyat mana shunisi haqiqiyligiga umidini yo‘qotmay, butun umri davomida bir ayoldan boshqasiga o‘tadi (ajrashishlar va yangi nikohlarni rasmiylashtirib), bir qit’adan boshqasiga o‘tadi, ishqibozliklarini o‘zgartiradi, biroq tushkunlik ularni albatta quvib yetadi.

Xomxayolni yo‘qotgan sog‘lom fikrlovchi kishining munosabati. U tez orada bu umidlarning hammasi quruq orzu ekan, degan xulosaga keladi. Albatta, yosh paytingizda siz buyuk kutishlarga to‘la bo‘lasiz. Lekin mening yoshimgacha yashab ko‘ring, quyosh nuri shu’lasini quvishni bas qilasiz. Shu bilan u xotirjam tortadi va hayotdan juda ko‘p narsa kutmaslikni o‘rganadi va uning ichida sirli olisliklar haqida shivirlayotgan tovushni o‘chirishga urinadi. Muammoga bunday yondashish, albatta, birinichisidan yaxshiroq va odamga ko‘proq baxt keltiradi, odamning o‘zi esa jamiyatga kamroq o‘ng‘aysizlik keltiradi. Odatda u yoshlarga homiylarcha, bepisand qarashga moyil bo‘lgan, sipo odamga aylanadi. Lekin umuman olganda, hayot uning uchun ancha bir tekis kechadi. Agar bizga abadiy yashash lozim bo‘lmaganida, bu eng yaxshi yo‘l bo‘lardi. Bordiyu, cheksiz baxt mavjud bo‘lib, bizni qayerdadir kutib turgan bo‘lsachi? Agar odam haqiqatan ham quyosh nurini tutib ololsachi? U holda o‘zimizning sog‘lom fikrimiz bilan biz o‘zimizda bu baxtdan lazzatlanishni o‘ldirganimizni juda kech (o‘limdan so‘ng darhol) bilib qolishimiz juda qayg‘uli bo‘lardi.

Masihiyning munosabati. Masihiy shunday deydi: "Hech bir tirik narsa qondirish mumkin bo‘lmagan istaklar bilan tug‘ilmaydi. Go‘dak och qoladi, lekin oziq-ovqat mana shu ochlikni qondirish uchun. O‘rdakcha suzishni xohlaydi: marhamat, suv uning ixtiyorida. Odamlar boshqa jinsga mayl bildiradi; buning uchun jinsiy yaqinlik bor. Agar men o‘zimda bu dunyoda biror narsa qondira olmaydigan istak topsam, hoynahoy, buni men boshqa olam uchun yaratilganim bilan izohlash mumkin. Agar Yer yuzidagi birorta ham lazzat menga chin qoniqish keltirmasa, bu qandaydir aldamchi ibtido Koinotga xos degani emas. Balki, yerdagi rohatlar to‘ymas istaklarni qondirishga mo‘ljallanmagan, balki uni qo‘zg‘atib, meni olislarga, haqiqiysi yashirin joyga chorlayotgandir. Agar shunday bo‘lsa, men bir tomondan, Yerdagi marhamatlarga noshukrlik bildirib, hech qachon tushkunlikka tushmasligim kerak, boshqa tomondan esa, men ularni boshqa narsa, nusxa yoki aks-sado yoxud ularning nomukammal in’ikosi, deb qabul qilmasligim lozim. Men o‘zimda haqiqiy mamlakatimga bo‘lgan, o‘lmay turib erisha olmaydigan bu tushunarsiz intilishni saqlashim zarur. Men u qor ostida yashiringanini yoki boshqa tomonga borishni tasavvurimga sig‘dira olmayman. Bu mamlakatga yetish va boshqalarga u yoqqa yo‘l topishiga ko‘maklashish istagi hayotimning maqsadiga aylanishi shart".

Butun abadiylikni arfa chalib o‘tkazishni xohlamasliklarini aytib, osmon haqidagi masihiycha umid ustidan kulayotgan odamlarga e’tibor berishdan ma’no yo‘q. Bu odamlarga, agar ular kattalar uchun yozilgan kitoblarning ma’nosini tushuna olmasa, u holda bu kitoblar haqida fikr yuritmasliklari ham kerak, deb javob berish zarur. Tavrot va Xushxabardagi hamma qiyofalar (arfalar, gulchambar, oltin) shunchaki ifodalab bo‘lmaydigan narsalarni ifodalashga urinish. Ko‘p odamlar uchun (hamma uchun emas) musiqa dunyomizning jazava va cheksizlik hissini beradigan hodisasi bo‘lgani bois, musiqa asboblari Muqaddas Kitobda esga olinadi. Gulchambarlar va tojlar mangulikda Xudo bilan birlashgan odamlar U bilan Uning sharafi, kuchi va quvonchini baham ko‘rayotganini ko‘rsatadi. Oltin (chunki bu metall zanglamaydi) osmonning zamonga bo‘ysunmasligi va uning o‘zgarmas qadri ramzidir. Bu ramzlarni bevosita ma’noda tushungan odamlar shu tarzda Masih bizga xuddi kaptarlardek bo‘lishimiz shartligini aytganida, U biz tuxum qo‘yishimiz zarurligini nazarda tutgan, deb o‘ylashi mumkin.

3.11. ISHONCH

Bu bobda men siz bilan masihiylar nimani ishonch deb atashlari haqida gaplashmoqchiman. Shunisi ayonki, “ishonch” so‘zi ular tomonidan ikki xil ma’noda yoki ikki bosqichda ishlatiladi; men ularning har birini navbat bilan ko‘rib chiqaman. Birinchi holatda bu so‘z masihiylikning aqidalarini qabul qilish yoki tan olishni anglatadi. Ancha oddiy. Lekin odamlarni o‘ylantirib qo‘yadi, hech bo‘lmaganda meni o‘yga solgan: shu ma’noda masihiylar ishonchni fazilat sifatida ko‘rib chiqishadi. Esimda, nega, qaysi asosga ko‘ra u fazilat bo‘lishi mumkin, qandaydir bayonotlar to‘plamini qabul qilish yoki qabul qilmaslikda biror axloqiylik yoki axloqsizlik bo‘lishi mumkinmi, deb savol berishdan to‘xtamasdim? Har bir sog‘lom fikrlovchi odam har qanday bayonotni uni qabul qilishni xohlashi yoki xohlamasligi bois emas, balki buning foydasiga ishlovchi dalillar shu odamga qoniqarli tuyulgani yoki tuyulmagani sababli qabul qiladi yoki rad etadi, derdim. Agar u o‘ziga taqdim etilgan dalillar qanchalik ishonchli ekanligini baholashda xato qilsa, bu uning yomon odam ekanligini anglatmaydi. Balki unchalik aqlli emasdir. Bordiyu, dalillarni ishonchli emas deb hisoblay turib, u har holda hech narsaga qaramay, ishonishga urinsa, bu shunchaki ahmoqlik bo‘lardi.

Nima ham derdim, men bugun ham shu nuqtai nazardaman. Biroq o‘shanda men ko‘p odamlar hali ham ko‘rmayotgan bir narsani ko‘rmagandim. Men agar inson ongi bir safar nimanidir haqiqat sifatida tan olgan bo‘lsa, o‘sha “nimadir” toki odatdagi nuqtai nazarni qayta ko‘rib chiqish uchun jiddiy sabab paydo bo‘lmagunicha, o‘z-o‘zidan unga haqiqat bo‘lib hisoblanadi, degan fikrda edim. Aslida men inson ongi butunlay mantiq tomonidan boshqariladi, deb hisoblardim. Lekin bunday emas. Masalan, aqlim bilan, aniq dalillar asosida og‘riqni qoldiruvchi vositalar menda bo‘g‘ilish keltirib chiqarmasligi va tajribali jarroh butunlay uxlab qolmagunimcha operatsiya qilishni boshlamasligiga ishonchim komil. Ammo bu meni operatsiya stoliga yotqizishganida va yuzimdagi o‘sha dahshatli iqobni his qilganimda, xuddi go‘dak kabi meni vahima qamrab olishi dalilining o‘rnini bosolmaydi. Nafasim qaytib qoladi, ongim butunlay o‘chguniga qadar meni kesishni boshlashadi, degan o‘y xayolimga keladi. Boshqacha qilib aytganda, men anesteziya (og‘riq qoldirish)ga ishonchimni yo‘qotaman. Bu ishonch sog‘lom aqlga qarshi kelgani uchun ro‘y bermaydi. Aksincha, bu sog‘lom fikrga asoslanadi. Men tasavvurim va hislarim tufayli ishonchimni yo‘qotaman. Bir tomondan, ishonch va ong o‘rtasidagi, ikkinchi tomondan, hislar va tasavvur o‘rtasidagi jang.

Siz bu haqda o‘ylab ko‘rganingizda, xayolingizga ko‘p misollar keladi. Odam ishonchli dalillar asosida uning tanish qizi juda yolg‘onchi ekanligini, u sirlarni saqlay olmasligini va unga ishonish mumkin emasligini biladi. Lekin shu odam uning yonida bo‘lsa, uning ongi shu qiz haqidagi bu axborotga ishonishdan to‘xtaydi va u “Balki bu gal bu qiz boshqacha bo‘lar”, deb o‘ylay boshlaydi hamda unga aytish mumkin bo‘lmagan gaplarni aytib qo‘yib, yana o‘zini o‘ng‘aysiz holatga soladi. Uning tuyg‘ulari va hissiyotlari haqiqat bo‘lgan narsaga ishonchini buzdi.

Yoki boshqa misolni oling: o‘g‘il bola suzishni o‘rganayapti. U agar inson tanasini qo‘llab-quvvatlashsiz suvda qoldirsa, u albatta suv tagiga ketmasligini aqlan juda yaxshi tushunadi: u o‘nlab suzayotgan odamlarni ko‘rgan. Biroq yo‘riqchi qo‘lini olib, suvda aynan uning o‘zini qoldirsa, bu bolakay shunga ishonadimi? Yoki u to‘satdan ishonchini yo‘qotib, qo‘rqqanidan suv tagiga ketadimi?

Masihiy bilan ham taxminan shunday bo‘ladi. Agar kmningdir ongi ishonchli dalillar bosimi ostida unga aksini aytib turgan bo‘lsa, kim bo‘lmasin, o‘sha odamdan Masihni qabul qilishini so‘ramayman. Ishonch bunday kelmaydi. Lekin faraz qilaylik, sog‘lom aql tovushi, tag‘in dalillar bosimi ostida, masihiylik foydasiga dalolat beradi. Keyingi bir necha hafta ichida nima sodir bo‘lshini aytib bera olaman. Siz yomon xabarlar oladigan yoki ko‘ngilsizlikka duch keladigan yoxud o‘zingiz ishonayotgan narsaga ishonmayotgan odamlarni uchratib qoladigan payt keladi va shu zahotiyoq qarama-qarshi hislar uyg‘onadi va ishonchga hujum boshlaydi. Yoki sizda ayolni qo‘lga kiritish yoki yolg‘on aytishni istab qoladigan yoxud izzat-nafsga berilgan daqiqa keladi yoki unchalik halol bo‘lmagan yo‘l bilan pul topishga tasodif tug‘iladi, qisqasi, mana shu masihiycha e’tiqod degan narsaning hammasi uydirma bo‘lsa, qulay bo‘lgan bo‘lardi, deydigan paytingiz kelib qoladi. Ana shunda istaklar yana ishonchga hujum uyushtiradi. Men siz masihiylikka qarshi yangi mantiqiy dalillarga duch keladigan onlar haqida gapirmayapman. Bunday dallilar yoki dalillarning yuziga qo‘rqmay tik qarash kerak, lekin gap bu haqda emas. Men odamning masihiycha e’tiqodiga hissiyot va kayfiyat qarshi turadigan holatlar haqida gapirayapman.

Ishonch - men bu so‘zni hozir qo‘llayotgan ma’noda, kayfiyat qanday bo‘lishidan qat’iy nazar, ong bir gal rozi bo‘lgan e’tiqodda turish san’atidir; chunki odam qanday nuqtai nazarni qabul qilgan bo‘lishidan qat’iy nazar, uning kayfiyati o‘zgarib turadi. Buni shaxsiy tajribamdan bilaman. Endi, men masihiy bo‘lganimdan so‘ng, menda vaqti-vaqti bilan masihiycha haqiqat menga unchalik ishonchli bo‘lib ko‘rinmaydigan holat bo‘lib turadi. Lekin ateist bo‘lgan paytlarimda, aksincha, ba’zan masihiylik menga juda ishonchli bo‘lib tuyulgan kayfiyatda ham bo‘lganman. Bizning haqiqiy “men”imizga qarshi hislarimiz va kayfiyatimiz ko‘targan bunday isyondan har qanday holatda ham qochib bo‘lmaydi. Mana shuning uchun ham, ishonch shunchalik zarur. Toki kayfiyatlaringizni boshqarishni o‘rganmas ekansiz – toki ularga joyini ko‘rsatib qo‘ymas ekansiz, siz na e’tiqodli masihiy, na e’tiqodli ateist bo‘lib qola olasiz. Siz e’tiqodi ob-havoga yoki ovqat hazm qilish tizimiga bog‘liq bo‘lgan, abadiy ikkilanuvchi mavjudot bo‘lib qolaverasiz. Tegishlicha, odam o‘zida ishonch odatini rivojlantirishi shart.

Bu yo‘nalishdagi birinchi qadam kayfiyatlaringiz hamisha o‘zgarib turishini tan olish. Keyin. Agar siz bir gal masihiylikni qabul qilgan bo‘lsangiz, keyingi qadamingiz har kuni ma’lum muddat ongli ravishda uning asosiy aqidalariga qaytib turish haqida g‘amxo‘rlik qilishdir. Mana shunig uchun ham, kundalik ibodatlar, diniy kitoblarni o‘qish va jamoatga qatnash masihiylik hayotining shunchalik ajralmas qismini tashkil etadi. Biz o‘zimiz ishonadigan narsa haqida doimiy eslatmaga muhtojmiz. Na masihiycha e’tiqod, na boshqa har qanday e’tiqodlar inson ongida o‘z-o‘zidan musstahkamlanib qolmaydi. Ularni oziqlantirib turish zarur. Masihiylikka ishonchini yo‘qotgan yuz kishini oling va ulardan qanchasi ong dalillari ta’siri ostida o‘z e’tiqodini o‘zgartirganiga qiziqib ko‘ringchi? Shunda siz ko‘pchiligi shunchaki, o‘zining sustligi bois, masihiylikdan chetlashganini ko‘rasiz.

Hozir esa men ishonch haqidagi masalaning kengroq ma’nosiga o‘tmoqchiman va bu men ish ko‘rgan hamma narsalar ichida eng og‘iridir. Avvaliga orqaga, itoatkorlik masalasiga qaytishim kerak. Men itoatkorlik sari birinchi qadam insonga xos bo‘lgan kibrni tan olishda deb aytganim esingizdami? Ikkinchi qadam hayotga masihiycha fazilatlarni joriy qilishga jiddiy urinishda. Buning uchun bir hafta yetarli emas, u juda qisqa - xo‘jako‘rsinga ketadigan vaqtdir. Buni olti hafta davomida amalga oshiriga harakat qiling. Bu vaqt davomida, butunlay pastga, hatto o‘zingiz boshlagandan ham quyiga qulab, o‘zingiz haqingizda ba’zi haqiqatni bilib olasiz. Toki haqiqatan ham yaxshi bo‘lishga urinmas ekan, biror odam o‘zining qanchalik yomonligini bila olmaydi.

Bugungi kunda go‘yoki yaxshi odamlar vasvasa nima ekanligini bilishmaydi, degan ahmoqona tushuncha kenga tarqalgan. Bu g‘irt yolg‘on. Faqat vasvasaga qarshi turishga harakat qilayotganlargina, u qanchalik kuchli ekanligini bilishadi. Nemis armiyasiga taslim bo‘lganingizda emas, unga qarshi jang qilganingizdagina, bu armiyaning qanchalik kuchli ekanini tushundingiz. Siz yerga yotib olganingizda emas, balki shamolga qarshi borganingizdagina, shamolning qanchalik kuchliligini bilib olasiz. Besh daqiqadan so‘ng vasvasaga berilgan odam u bir soatdan keyin qanday bo‘lishi haqida tasavvurga ega bo‘lmaydi. Mana shuning uchun ham, yomon odamlar yomonlik nima ekanligi haqida juda kam bilishadi. Ular eng boshida vasavasaga har doim yon beraverib, bundan himoyalanishgan. Agar biz ichimizdagi yomonlikka qarshi turishga harakat qilmasak, hech qachon uning turtkisi kuchini bilmaymiz. Masih Yer yuzidagi vasvasaga bo‘yin egmagan yagona odam edi, shuning uchun U vasvasani bor bo‘y-basti bilan bilgan insondir.

Tegishlicha, masihiycha faizlatlardan chekinmaslikka jiddiy uringanimizda biz o‘rganadigan asosiy narsa – u bilan kelishib yashashga qodir emasligimizdir. Xudo bizga xizmatlarimiz uchun yaxshi baho olishimiz mumkin bo‘lgan o‘ziga xos imtihon taklif qilayapti, deb o‘ylashdan voz kechishga to‘g‘ri keladi. O‘z zimmamizga olgan majburiyatlarimizni bajarishimiz mumkin bo‘lgan va shu tariqa Xudoni shunchaki U adolat haqqi hurmati O‘z majburiyatlarini bajarishga majbur bo‘lgan ahvolga solish mumkin bo‘lgan bitim haqidagi taxminlar ham yo‘qoladi.

Menimcha, masihiy bo‘lguniga qadar Xudoga qandaydir noaniq ishongan har bir kishining xayoliga shunga o‘xshash imtihon yoki bitim haqidagi fikr kelgan. Lekin toki odamlar masihiy bo‘lib boraverarkan, ular bu g‘oya ishlab ketmasligini anglay boshlaydilar. Shunda ba’zilar masihiylikning o‘zi muvaffaqiyatsizlikka mahkum bo‘lgan, degan qarorga kelishadi va undan qaytishadi. Shunisi ayonki, bu odamlar Xudoni qandaydir sodda deb o‘ylashadi. Lekin U, so‘zsiz, hamma narsani yaxshi biladi. Masihiylikning vazifalaridan biri aynan bizga yuqorida eslatilgan tasavvurlarning tagi puchligini ko‘rsatishdadir. Xudo xuddi Uni qarzdor qilib qo‘ya olmaganimiz kabi, biz bu imtihonda o‘tish balli to‘plashimiz mumkin emasligini ko‘radigan lahzani kutmoqda.

Keyin boshqa kayfiyat keladi. Siz ega bo‘lganingiz har bir qobiliyat: qo‘l-oyoqlaringiz bilan harakat qilish yoki fikrlash qobiliyatining hammasi Xudo tomonidan berilgan va agar hayotimizning har bir lahzasini istisnosiz Unga bag‘ishlasak ham, Xudoga u yoki bu darajada Uning o‘ziga tegishli bo‘lgan narsadan boshqa hech vaqo bera olmaymiz. Biz Xudo uchun nimadir qilayotgan yoki Unga nimadir berayotgan odam haqida gapirayotganimizda, bu xuddi kichkintoy bola otasining yoinga kelib: “Dada, sovg‘a olishim uchun menga pul bering” degani kabidir. Buning hammasi juda yoqimli va to‘g‘ri. Lekin faqat ahmoqgina bunday bitimda ota yutadi, deb o‘ylashi mumkin. Faqat odam shu ikki kashfiyotni qilgandagina, Xudo haqiqatan ham uning ustida ishlashga kirishishi mumkin. Faqat shundan keyingina bu odam uchun haqiqiy hayot boshlanadi. Odam uyg‘onadi....

Mana shu barcha tushuntirishlardan so‘ng biz ikkinchi ma’nodagi ishonch haqida suhbatga o‘tishimiz mumkin.

3.12. ISHONCH (DAVOMI)

Men bu suhbatni nimadan boshlashimga har bir kishi alohida e’tibor berishini xohlardim. Men esa ogohlantirishdan boshlayman. Agar bu bob sizga qiziqarli tuyulmasa, bu bobda hech qachon sizda paydo bo‘lmagan savollarga javob berishga urinayotgandek tuyulsa, uni oxirigacha o‘qimang. Gap shundaki, masihiylikda to masihiy bo‘lib ulgurguningizcha tushunish mumkin bo‘lgan narsalar bor. Lekin to o‘zingiz yo‘lning bir qismini bosib o‘tmaguningizcha tushuna olmaydigan narsalar ham oz emas. Garchi bir qarashda bunday tuyulmasada, ular sof amaliy narsalardir. Ular xuddi yo‘nalishlarni ko‘rsatgandek, chorrahalarni belgilagandek va siz imon yo‘lida uchratadigan to‘siqlar haqida ogohlantirgandek bo‘ladi. Tabiiyki, ular hali chorrahaga yetmagan va to‘siqqa urinib ketmagan odamga hech narsadan darak bermaydi. Har gal siz masihiy adabiyotida shaxsan o‘zingiz uchun amaliy ahamiyatga ega bo‘lmagan bayonotlarga duch kelganingizda, ular ustida bosh qotirib o‘tirmang. Ularning yonidan o‘tib keting. Bu nima ekanligini siz to‘satdan tushunadigan kun keladi, balki yillar o‘tib buni tushunib olarsiz. Ehtimol siz bularni juda erta tushunganingizda, sizga zarar yetkazarmidi.

Buning hammasi, albatta, har qanday odamga qarshi bo‘lgani kabi, menga qarshi gap bo‘ladi. Balki men o‘zim ham oxirigacha tushunmagan narsani tushuntirishga urinayotgandirman. Shuning uchun men ta’limotimizning nozik tomonlarini yaxshi biladigan masihiylardan mening aytganlarimni diqqat bilan kuzatib borishini va yo‘l qo‘ygan xatolarimni ko‘rsatishlarini so‘rayman. Boshqalardan esa men aytayotganlarimni ular uchun foyda keltirishi mumkin bo‘lgan haqiqatning qandaydir zarrasi sifatida tan olishlarini iltimos qilaman, bunda haq ekanligimga o‘zim ham to‘liq ishonchda emasligimni eslataman.

Men ishonch haqida bu so‘zning ikkinchi, ancha yuqori ma’nosida gapirishga harakat qilayapman. Men hozirgina uni anglab olishga urinish odam masihiycha fazilatlarga rioya qilish uchun qo‘lidan kelgan hamma narsani qilganidan va o‘zi uchun buning iloji yo‘qligini ko‘rganidan so‘ng yuzaga kelishini aytdim: agar u hatto bunga muvaffaq bo‘lganida ham, u Xudoga faqat busiz ham Unga tegishli bo‘lgan narsani berganinini anglashidan oldin ro‘y bermasdi. Boshqacha qilib aytganda, o‘zining mutlaqo barbod bo‘lganini bilganidagina bu ro‘y beradi.

Yana bir marta qaytarishimga ijozat bering: Xudo uchun bizning ahvolimiz emas, harakatlarimiz hammasidan muhimroq. U biz alohida turdagi yoki sifatdagi mavjudotlar, ya’ni aynan azalda U biz qanday bo‘lishimizni qismatimizga yozgandek bo‘lishimizni, ya’ni ma’lum bir tarzda U bilan bog‘liq mavjudotlar bo‘lishimizni istaydi. “Hamda ma’lum bir tarzda bir-birimiz bilan bog‘liq bo‘lgan” deb qo‘shib qo‘yish shart emas, chunki ikkinchisi birinchisidan kelib chiqadi. Agar sizda Xudo bilan to‘g‘ri munosabat o‘rnatilgan bo‘lsa, u holda barcha qavmdoshlaringiz bilan so‘zsiz to‘g‘ri munosabatlar o‘rnatilgan bo‘ladi. Bu xuddi g‘ildirakning kegaylari kabidir: agar ular vtulkaga to‘g‘ri kiritilgan bo‘lsa, u holda bir-biriga nisbatan simmetrik joylashgan bo‘ladi. Toki odam Xudoni undan ma’lum tekshiruv vazifasini bajarishni talab qilayotgan imtihon oluvchidek yoki bitimning tomonlaridan biridek deb o‘ylarkan, Xudo bilan munosabatlarda ikki tomonlama talab qo‘yish mumkin deb hisoblarkan, Xudo bilan to‘g‘ri munosabatlar haqida gapirishga hali erta. U hali o‘zi kimligiyu, Xudo kimligini tushunmapti.

Odam toki o‘zining butunlay barbod bo‘lganini fahmlamas ekan, Yaratuvchi bilan to‘g‘ri munosabatga kirisha olmaydi. Men “fahmlash” deganimda, u o‘zining barbod bo‘lgani haqidagi so‘zlarni boshqalar ketidan to‘tiqushdek takrorlashini emas, haqiqatan ham buni fahmlashini nazarda tutayapman. Albatta, qandaydir diniy ta’lim olgan bola ham tez orada biz Xudoga allaqachon tegishli bo‘lmagan narsani Unga taklif qila olmasligimizni, hatto o‘zimiz uchun nimanidir olib qolib, shuni ham Unga berishga qodir emasligimizni takrorlashni o‘rganib oladi. Biroq men odam o‘zining shaxsiy tajribasida buning hammasi haqiqat ekanligiga amin bo‘ladigan chin kashfiyotni nazarda tutayapman. Lekin Xudoning qonuniga amal qilishga layoqatsizligimizni fahmlash bizga faqat unga rioya qilishga eng qat’iy urinishlar evaziga berilgan bo‘lib, biz unga amal qilishga layoqatsiz ekanligimizga o‘zimiz ishonch hosil qilamiz. Toki biz haqiqiy say’-harakatlar ko‘rsatmas ekanmiz, qalbimizning tub-tubida agar keyingi gal bor kuchimiz bilan intilsak, nihoyat gunohsiz bo‘la olamiz, deb umid qilib turamiz. Shunday qilib, bir tomondan, Xudoga qaytish bizdan ruhiy kuch-g‘ayrat, haddan ortiq urinishlarni talab qiladi; lekin ikkinchi tomondan, ko‘zlagan maqsadimizga bizni bu urinishlar olib bormaydi. Biroq ular hayotiy muhim lahzaga olib keladi, o‘sha lahzada biz “Sen buni qilishing shart, chunki o‘zim bunday qiladigan ahvolda emasman”, degan so‘zlar bilan Xudoga murojaat qilamiz. Men esa sizdan o‘zingizga: “Men shu lahzaga yetdimmi?” degan savolni bermasligingizni iltimos qilaman. O‘sha daqiqa kelayaptimikan, degan o‘yda o‘z tuyg‘ularingizni titkilamang. Bu sizni noto‘g‘ri yo‘lga boshlagan bo‘lardi. Chunki sizning hayotingizda qandaydir muhim hodisalar bo‘lsa, aynan ular ro‘y berayotgan lahzada ko‘pincha biz buni anglamaymiz. Odam har bir daqiqada o‘ziga: “Xudoga shukr, men o‘sayapman!” deb turmaydiku. U ko‘proq faqat ortiga o‘girilib qarab, haqiqatan ham o‘sganligini payqashga qodir. Siz xuddi shu tamoyildagi harakatlarni oddiyroq narsalarda kuzatishingiz mumkin. Uyqu kelishini sabrsizlik bilan kutayotgan odam ko‘pincha uxlay olmaydi. Men hozir gapirayotganlarim ham xuddi havoriy Pavlus yoki Bunyan bilan ro‘y bergan yashin chaqnashiga o‘xshab, har kim bilan ham sodir bo‘lavermasligi mumkin.

Bu shunchalik asta-sekin ro‘y berishi mumkinki, odam bu sodir bo‘lganining na soatini va hatto na yilini ko‘rsata oladi. Biz bilan sodir bo‘lgan narsa ahamiyatga ega, biz nimani boshimizdan kechirayotganimiz emas. Bu o‘zgarish o‘z kuchiga ishonishdan istalgan natijaga erisha olmasganlik uchun hafsala pir bo‘lib, hamma narsani Xudoning ixtiyoriga tashlab qo‘yadigan holatga o‘tishda namoyon bo‘ladi.

Bilaman, “Xudoning ixtiyoriga berish” jumlasi ba’zilarni adashtirib qo‘yishi mumkin. Shunga qaramay, ayni paytda bu so‘zlarni aytmaslik mumkin emas. Masihiy uchun bu so‘zlar hamma narsani Masihga ishonib topshirishni anglatadi; ularda qay bir tarzda Masih biz bilan O‘zi tug‘ilganidan tortib xochga tortilguniga qadar amalga oshirgan itoatkorlikni baham ko‘rishidan umidvorlik ifodalanadi. Bu so‘zlarda Masih odamning zaifliklarini davolab, kamchiliklarini to‘g‘rilab, degan ma’noda O‘ziga ko‘proq o‘xshash qilishiga umid yangraydi. Masihiycha tilda gapirganda, Xudoning O‘g‘li biz bilan O‘zining tabiatini baham ko‘radi va bizni bu ilohiy o‘g‘illika aloqador qiladi. Men IV kitobda bu so‘zlarning mazmunini chuqurroq tahlil qilishga urinaman.

Shunday qilib, Iso Masih bizga qandaydir muhim narsa taklif qilmoqda va boz ustiga, hammasi tekinga. Qaysidir ma’noda masihiycha hayot bu mutlaqo istisno taklifni qabul qilishdan iborat. Lekin qiyinchilik, biz qilgan va qilishimiz mumkin bo‘lgan narsalarning hammasi, mohiyatan, hech nima emas. Lekin bizning tashvishlarimizni to‘liq Isoga yuklash umuman harakat qilishdan, urinishdan to‘xtashni anglatmaydi. Unga ishonish U aytib turgan hamma ishni qilish demakdir. Agar biror kishiga ishonaman desangizu, uning gaplariga quloq tutmasangiz bundan nima ma’no bor? Shunday qilib, agar siz haqqatan ham Unga to‘liq ishonch bildirsangiz, Unga bo‘ysunishga harakat qilasiz. Lekin endi siz boshqachasiga, hech narsadan tashvishlanmay harakat qilasiz. Siz Uning aytganlarini bajarasiz, najot topishingiz uchun emas, balki U sizni qutqara boshlagani uchun. Siz boshqacha yashab, boshqacha harakat qila boshlaysiz: o‘z xulqingiz uchun osmonga tushish mukofotidan umidvor bo‘lib emas, balki ichingizda allaqachon osmon yorug‘ligining zaif shu’lasi yolqinlana boshlagan uchun.

Masihiylar ko‘pincha masihiyni nima Ota uyiga olib borishi haqida bahslashadilar: ezgu ishlarmi yoki Masihga ishonchmi? Bunchalik qiyin mavzuga qo‘l urishga haqqim borligiga unchalik ishonchim komil emas, lekin menga bu haqda bahslashish qaychidagi qaysi tig‘ muhim deb so‘rash bilan barobardek tuyuladi. Faqat eng jiddiy ruhiy kuch-g‘ayrat barcha say’-harakatiniz besamar ekanligini va faqat Masihga ishonchgina sizni bunday lahzada tushkunlikdan qutqarishga qodir ekanini aniq tushunishga yordam beradi. Oqibatda bu ishonch sizni albatta ezgu ishlar qilishga olib keladi.

Haqiqatga ikkita parodiya bor bo‘lib, o‘tmishda ba’zi masihiylar buning tarafdori edi va boshqa masihiylar tomonidan esa qoralangan edi. Ehtimol, agar biz bu parodiyalar ustida o‘ylab ko‘rsak, bizga haqiqatning o‘zi aniq bo‘lar.

Qoralangan g‘oyalardan biri quyidagidan iborat edi: "Eng muhimi yaxshi amallar. Yaxshi amaldan yaxshirog‘i xayriya. Xayriyaning eng yaxshi shakli pul sadaqa qilishdir. Jamoatdan boshqa kimga ham sadaqa qilgan yaxshiroq? Shunday ekan, 10 000 funt bering, shunda u sizning hamma ishingiz yaxshi bo‘lishi haqida g‘amxo‘rlik qiladi". Bu bema’nilikka quyidagi e’tiroz tug‘ilishi turgan gap "Osmonni sotib olish mumkindek bo‘lib tuyulgan tasavvur ta’sirida qilingan yaxshi ishlar hech qaysi nuqtai nazardan yaxshi emas. Bular bor-yo‘g‘i savdo bitimi". Boshqa adashish quyidagida mujassamlashgan: "Faqat ishonch ahamiyatga ega. Tegishlicha, agar sizda ishonch bo‘lsa, harakatlaringiz va qilmishlaringiz rol o‘ynamaydi. Xohlaganingizcha gunoh qilavering do‘stim, ko‘ngilxushlik qiling va hayotdan zavqlaning, Masih esa buning hammasi mangulikda bo‘lishingizda aks etmasligi haqida qayg‘uradi". Bu bema’ni g‘oyaga e’tiroz bildirarkanmiz, shunday deymiz: "Agar siz Masihga ishonch deb atayotgan narsa sizni U aytayotgan narsaga sal bo‘lsada diqqat qilishga majbur etmasa, unda bu ishonch emas. Sizda Unga na ishonch, na e’tiqod bor, qandaydir bilimlarni aytmasak ".

Ishlar yaxshimi yoki ishonchmi degan muammoni Muqaddas Kitob bu ikki tushunchani bitta alohida ajoyib jumlaga birlashtirib, hal qiladi. Birinchi qismida biz o‘qiymiz: “...qo‘rquv va titroq bilan shunday yashanglarki, najot topganingiz yorqin ko‘rinib tursin” (Flp. 2:12), bu xuddi hammasi bizga va bizning yaxshi ishlarimizga bog‘liqdek tuyuladi; lekin xuddi shu gapning ikkinchi qismida aytiladi: “Zotan, Xudo O‘zini xushnud qiladigan ishlarni qilishingiz uchun sizlarga kuch va xohish beradi” (Flp. 2:13) va buni Xudo biz uchun hamma narsani qiladi, biz esa hech narsa qilmaymiz, degan ma’noda tushunish mumkin. Masihiylikda aynan shu taraddud (dilemma) bilan to‘qnashishga to‘g‘ri keladi.

Ba’zan men ham o‘zimni boshi berk ko‘chadagidek his qilaman, lekin bu meni hayron qoldirmaydi. Ko‘rayapsizmi, biz hozir ikki xil sharhlash nazaridan turib, sharhlashning iloji bo‘lmagan narsani tushunishga urinayapmiz, ya’ni aynan: o‘zaro kelishib harakat qilishganida, Xudo nima qiladi va odam nima qiladi. Xayolan biz buni avvalambor ikkita odam birga ishlab, “u mana bu ishni qildi, ana u esa bunisini” deb aytish mumkin bo‘lgan holat bilan taqqoslaymiz. Lekin bunday taqqoslash joiz emas. Chunki Xudo odam emas. U bizning ichimizda ham, tashqarida ham harakat qiladi. Hatto bu vaziyatda kim nima ish qilganini tushunishga muvaffaq bo‘lsak ham, inson tili bunday tushunchalarni ifodalashga qodir emas, deb o‘ylayman.

Har holda buni ifodalashga urinarkan, turli jamoatlar har xil narsalarni gapiradi. Shunisi ajoyibki, ulardan yaxshi ishlarning muhimligini alohida ta’kidlaydiganlari ishonchning muhimligini aytadi; ishonchga alohida ahamiyat beradiganlari esa yaxshi ishlarning zarurligini qat’iy ta’kidlashadi. Bu men ayta oladiganlarimning hammasi, menimcha.

Menimcha, barcha masihiylar quyidagida mening fikrimga qo‘shilishadi: garchi birinchi qarashda, masihiylik butulay axloq, burch va qoidalarga rioya qilish, ayb va fazilatlarni sharhlashdan iboratdek bo‘lib tuyulsada, u bizni yanada uzoqroqqa, bularning barchasi hududidan nariga yetaklaydi. Inson unda hazillashib aytganini hisobga olmasa, hech kim bunday narsalar haqida gapirmaydigan boshqa mamlakat shu’lasini ko‘radi. U mamlakatda har bir kishi, xuddi ko‘zgu quyosh nuriga to‘yingani kabi, biz yaxshilik deb aytadigan narsaga to‘lgan bo‘ladi. Lekin u yerda hech kim buni yaxshilik deb atamaydi. Umuman buning nomi yo‘q. Shunchaki u haqda o‘ylashmaydi. U yerda hamma bu kelib chiqadigan manba bilan juda band. Lekin biz yo‘l bizning dunyomiz sarhadlaridan nariga ketadigan sohaga yaqinlashdik. Garchi ko‘pchilikning ko‘zlari mening ko‘zlarim ko‘rayotganlaridan uzoqroqni ko‘rishga qodir bo‘lsada, hech kimning ko‘zi bunchalik olislarni ilg‘amaydi.

4-KITOB.

SHAXSIYAT SARHADLARIDAN TASHQARIDA YOKI UCH BIRLIK TA’LIMOTIDAGI DASTLABKI QADAMLAR

4.1. YARATISH TUG‘ISHNI ANGLATMAYDI

Bu kitobda sizlarga aytib bermoqchi bo‘lgan narsamni aytmasligim lozimligi haqida meni ko‘p bora ogohlantirishdi. Menga shunday deyishgandi: "Oddiy o‘quvchi ilohiyot bilan ish ko‘rishni istamaydi; unga oddiy, amaliy dinni bering". Bu maslahatlarni rad qildim. Oddiy o‘quvchi shunchalik ahmoq deb o‘ylamayman. “Ilohiyot” so‘zi “Xudo haqidagi fan“ni anglatadi va menimcha, Yaratuvchi haqida biror mazmunli o‘yga borgan har bir odam U haqida iloji boricha eng yaqqol va aniq tushuncha olishni istagan bo‘lardi. Sizlar bolalar emassiz, shunday ekan sizlar bilan bolalar kabi munosabatda bo‘lish nimaga kerak?

Nega ba’zi odamlar ilohiyotni chetlab o‘tishi istashlarini qaysidir ma’noda tushunaman. Suhbatlarimning biri paytida ko‘rinishidan ko‘p mushkul ahvollarda bo‘lgan bir keksa ofitser o‘rnidan turib, shunday degani esimda: “Bu laqillashlarning menga hech foydasi yo‘q. Lekin shuni bildirib qo‘yayki, men ham taqvodor odamman. Xudo borligini bilaman. Bir gal cho‘lda bo‘lgan paytimda, tunda Uning ishtirokini his qildim. Bu buyuk sir. Aynan shuning uchun men sening kichkina formulalaring va U haqidagi aqidalaringga ishonmayman. U bilan real uchrashuvni rostdan ham boshidan o‘tkazgan har bir kishiga bular arzimas, quruq va haqiqiy emas bo‘lib tuyuladi”.

Qaysidir ma’noda men bu odamning fikriga qo‘shilaman. Menimcha,u rostdan ham o‘sha cho‘lda Xudo bilan uchrashuvni boshidan o‘tkazgan bo‘lishi mumkin. Lekin shaxsiy tajribadan masihiylik aqidasiga murojaat qilganida, ko‘rinishidan, u buni qandaydir voqelikdan ahamiyati kamroq va haqiqiy bo‘lmagan narsaga o‘tish sifatida qabul qilgan ko‘rinadi. Hoynahoy, Atlantika okeanini qirg‘oqdan turib ko‘rgan, hozir esa uni xaritadan ko‘rayotgan odam xuddi shunday tasavvurni boshidan kechirar. Haqiqiy okean to‘lqinlarini bo‘yoq surilgan qog‘oz parchasi bilan taqqoslab bo‘ladimi? Biroq mana gap nimada. Xarita haqiqatan ham bo‘yalgan qog‘oz parchasi, lekin siz ikkita narsani tushunishingiz zarur. Birinchidan, u Atlantika okeanida rostdan ham suzayotgan yuzlab va minglab odamlar tomonidan qilingan kashfiyotlar asosida tuzilgan, ya’ni okean qirg‘og‘ida turgan odam boshidan o‘tkazganiga qaraganda, kam bo‘lmagan darajada shaxsiy tajribani o‘ziga singdirgan. Biroq bunda shunday istisno bor. O‘sha odam okeanni faqat bitta, o‘zi ko‘ra oladigan rakursdan turib ko‘rgan. Xarita esa o‘zida turli xil tajribalarni mujassamlashtirgan. Ikkinchidan, agar siz qayergadir ketmoqchi bo‘lsangiz, sizga xarita juda zarur bo‘ladi. Toki siz qirg‘oq bo‘ylab sayr bilan qoniqar ekansiz, okean go‘zalligini o‘zingizga singdirish, xaritani tomosha qilishdan ko‘ra ancha yoqimli. Ammo Amerikaga jo‘nashni istab qolsangiz, sayrdagi tajribalaringizga qaraganda xarita g‘oyat foydali bo‘ladi.

Ilohiyot xaritaga o‘xshaydi. Masihiylik ta’limotlari haqida shunchaki fikr yuritish va o‘rganish, agar siz shu yerda to‘xtasangiz, o‘sha ofitser sahroda boshidan kechirganidan ko‘ra unchalik mazmunli va qiziqarli emas. Ta’limotlar Xudo emas. Ular o‘ziga xos xaritalar. Ammo bu xarita Xudo bilan haqiqiy aloqada bo‘lgan yuzlab odamlar tajribasiga asoslanadi. Ushbu tajriba bilan solishtirganda, siz yoki menda bo‘lishi mumkin bo‘lgan har qanday hayajonli tajriba yoki diniy tuyg‘ular juda ibtidoiy va noaniq ko‘rinadi.

Agar siz davom etmoqchi bo‘lsangiz, xarita juda muhim. Ko‘ryapsizmi, ofitser cho‘lda boshmdan kechirgan bu hayajonli voqea, garchi haqiqiy bo‘lsa ham, o‘zi uchun ham befoyda. Bu hech qanday joyga olib kelmaydi, chunki u oddiy hissiy qo‘zg‘alishga tushadi va hech qanday ishni talab qilmaydi. Bu xuddi dengiz to‘lqinlarini tomosha qilishdek, qirg‘oqda turgandek. Agar Atlantika bilan aloqangiz shu bilan cheklansa, Nyufaundlendga yetib borolmaysiz. Ranglar va musiqalarda Xudoning ishtirokini his qilish orqali siz abadiy hayotga erisha olmaysiz. Ammo siz faqat xaritaga qarasangiz va ochiq dengizga borishga jur’at etmasangiz ham, hech qayerga yeta olmaysiz. Agar siz xaritasiz suzib ketsangiz, o‘zingizni xavfsiz his qilolmaysiz.

Boshqacha aytganda, ilohiyot, ayniqsa, bizning davrimizda amaliy fandir. Qadimgi kunlarda, ta’lim unchalik mashhur bo‘lmagan va muhokamalar hozirgidek ommabop bo‘lmaganida, odamlar Xudo haqidagi juda oddiy ma’lumotlar bilan qanoatlanishlari mumkin edi. Ammo hozir hammasi boshqacha. Hamma o‘qiydi, muhokamalar nima haqida ketayotganini hamma tinglaydi. Demak, ilohiy munozaralarda qatnashmasa ham, odamlar Xudo haqida ba’zi fikrlarga ega. Biroq, ko‘pincha bu tushunchalar yomon, o‘zgaruvchan va eskirgan. Ularning ko‘plari bir necha asrlar ilgari mashhur dinshunoslar tomonidan ko‘rib chiqilgan, o‘rganilgan va rad etilgan bo‘lsa-da, bugungi kunda yangi deb hisoblanadi. Bularga bugungi kunda mashhur bo‘lgan dinning ayrim shakllari kiradi; ularni tan olish Yerning tekisligi haqidagi tushunchaga qaytish kabi orqaga qadamdir.

Angliyadagi masihiylik ta’limotining mashhur talqinini o‘rganing va siz buning sababini ko‘rasiz: Iso Masih buyuk ruhiy ustozdir va agar biz Uning maslahatiga amal qilganimizda, biz yaxshiroq ijtimoiy tuzum o‘rnatib, boshqa urushdan qochishimiz mumkin edi. Bu to‘g‘ri. Ammo bunday talqin masihiylik haqiqatining kichik bir qismidir va bir qarashda g‘alati tuyulishi mumkin, ammo amaliy ahamiyatga ega emas. Ha, agar biz Masihning maslahatiga amal qilsak, tez orada yanada baxtli dunyoni yaratgan bo‘lardik. Lekin buning uchun Masihga va Uning g‘ayrioddiy donoligiga qadar borish shart emas. Agar biz Aflotun, Arastu yoki Konfutsiy aytganlarini qilsak ham, dunyodagi mavqeimiz hozirgidan ancha yaxshi bo‘lar edi. Gap nimada edi? Ko‘rinib turibdiki, biz bu buyuk ustozlardan hech birining nasihatiga amal qilmaganmiz. Xo‘sh, nega endi ularga egashishimiz kerak? Nima uchun biz boshqalarga qaraganda Masihning maslahatiga ko‘proq ergashamiz? Chunki U eng yaxshi ruhiy ustozdir? Shunday bo‘lsada, biz Unga ergashishimiz ehtimoli kam. Chunki, agar biz boshlang‘ich maktabda saboq olmagan bo‘lsak, undan qiyinroq narsani o‘rganishimiz mumkinmi? Agar masihiylik yana bir yaxshi maslahatga aylangan bo‘lsa, unda uning ahamiyati yo‘q. O‘tgan to‘rt ming yillikda insoniyat yaxshi maslahatlardan kam bo‘lmagan. Bir nechta yangilari holatni o‘zgartirmaydi.

Ammo agar siz masihiylikni talqin qiladigan biron bir jiddiy diniy ishni olsangiz, u va mashhur talqin butunlay boshqa narsalar haqida gapirayotganini ko‘rasiz. Masihiy mualliflar Masih Xudoning O‘g‘li ekanligini ta’kidlaydilar (nima bo‘lishidan qat’iy nazar). Ularning aytishicha, Unga e’tiqod qo‘ygan va ishonganlar ham Xudoning o‘g‘illari bo‘lishlari mumkin (nima bo‘lishidan qat’iy nazar). Nihoyat, ular Uning o‘limi bizni gunohlarimizdan qutqardi, deyishadi (nima bo‘lishidan qat’iy nazar).

Bu gaplarni tushunish qiyin, deb shikoyat qilish befoyda. Masihiylik bizga boshqa dunyo haqida, bu dunyodan tashqarida biz yetishishimiz, eshitishimiz va ko‘rishimiz mumkin bo‘lgan dunyo haqida gapiradi, deb da’vo qilishadi. Siz bu vahiyni haqiqatga to‘g‘ri kelmaydigan deb hisoblash huquqiga egasiz; lekin agar masihiylikning aytgani to‘g‘ri bo‘lsa, tabiiyki, uni tushunish oson bo‘lmaydi, hech bo‘lmaganda zamonaviy fizikaning muammolari kabi qiyin va xuddi shu sababga ko‘ra.

Masihiylik haqida bizni eng hayratda qoldiradigani shundaki, biz o‘zimizni Masihga berish orqali Xudoning o‘g‘illari bo‘lishimiz mumkin. Kimdir shunday deb so‘rashi mumkin: "Biz allaqachon Xudoning farzandlari emasmizmi? Masihiylikning asosiy g‘oyalaridan biri Xudo butun insoniyatning Otasi ekanligi emasmi?" Albatta, qaysidir ma’noda biz hammamiz Xudoning bolalarimiz. Ya’ni, Xudo bizni mavjud bo‘lish uchun chaqirdi hamda U bizni Ota sifatida sevadi va g‘amxo‘rlik qiladi. Ammo Muqaddas Kitob bizga Xudoning o‘g‘illari bo‘lish imkoniyati haqida gapirganda, bu boshqa narsani anglatadi. Bu esa bizni ilohiyotning asosiy savoliga olib keladi.

Masihiycha farazlardan birida aytilishicha, "Xudoning O‘g‘li Masih Xudodan tug‘ilgan va U tomonidan yaratilmagan", keyin esa qo‘shib qo‘yiladi: "barcha asrlardan oldin Otadan tug‘ilgan" (ya’ni dunyo yaratilishidan oldin). Iltimos, to‘g‘ri tushunib oling, bu vahiyning Masih keyinchalik Yer yuzida inson bo‘lib tug‘ilgani va Bokira qizning O‘g‘li bo‘lganiga hech qanday aloqasi yo‘q. Ayni paytda biz beg‘ubor konsepsiya masalasini ko‘rib chiqmayapmiz. Bizni dunyo yaratilishidan oldin, vaqt boshlanishidan oldin nima sodir bo‘lganligi qiziqtiradi. "Hamma asrlardan oldin Masih yaratilgan emas, balki tug‘ilgan." Bu nima degani?

Tug‘dirish - bu ota bo‘lish. Yaratmoq esa bajarmoqni anglatadi. Bu ikki tushunchaning farqi shundaki: sizdan tug‘ilgan siz bilan bir xil tabiatga ega. Odamdan odam bolasi tug‘iladi, qunduzdan qunduz bolasi, qush esa tuxum qo‘yadi, undan jo‘jalar chiqadi. Lekin biror narsa qilsangiz, tabiatda o‘zingizdan boshqacha narsani yaratasiz. Qush in quradi, qunduz to‘g‘on quradi, odam radio qabul qilgich yasaydi yoki qabul qilgichdan ko‘ra unga o‘xshash narsalarni, masalan, haykalni yaratishi mumkin. Agar u haykaltarosh sifatida yetarlicha mahoratga ega bo‘lsa, u odamga juda o‘xshash haykal yaratishi mumkin. Biroq, jonsiz haykal hech qachon odam bo‘lmaydi, chunki u nafas olmaydi va o‘ylay olmaydi; u shunchaki unga o‘xshaydi.

Bularning barchasini juda aniq tushunish kerak. Insondan tug‘ilgan inson bo‘lgani kabi Xudodan tug‘ilgan ham Xudodir. Xudo yaratgani Xudo emas, xuddi inson tomonidan yaratilgani inson degani emasdek. Shuning uchun ham odamlar Xudoning O‘g‘li Masih degan ma’noda Xudoning o‘g‘illari emas. Odamlar Xudoga o‘xshash bo‘lishi mumkin, lekin ular boshqa turdagi mavjudotlardir. Ular ko‘proq Xudoning haykali yoki tasviriga o‘xshaydi.

Odamga o‘xshagan, lekin hayoti yo‘q haykal kabi, odam (qaysidir ma’noda men shuni tushuntirishga urniayapman) Xudoga o‘xshaydi, lekin Xudoda mavjud bo‘lgan hayotga ega emas.

Keling, eng avvalo birinchi nuqtaga (insonning Xudoga o‘xshashligiga) qaraylik. Xudo tomonidan yaratilgan har bir mavjudot Unga o‘xshashdir. Koinot o‘zining cheksizligi bilan Unga o‘xshaydi. Koinotning cheksizligi Xudoning cheksizligi bilan bir xil ekanligini emas; lekin olamning cheksizligi, go‘yo Uning cheksizligining ramzi yoki uning ruhiy bo‘lmagan tartib nuqtai nazaridan ifodasidir. Materiya ham quvvatga ega ekanligi ma’nosida Xudoga o‘xshaydi, lekin, albatta, jismoniy quvvat Xudoga xos bo‘lgan quvvatdan farq qiladi. O‘simlik dunyosi Xudoga o‘xshab tirikligi bois, Unga o‘xshaydi. Ammo biologik hayot Xudoga xos bo‘lgan hayot bilan bir xil emas. U faqat Uning hayotining ramzi yoki soyasidir.

Hayvonot olamiga murojaat qilganimizda, biz biologik hayotdan tashqari, Xudo bilan boshqa o‘xshashliklarni ham topamiz. Hasharotlarning intensiv hayotiyligi va mahsuldorligi, ehtimol, Xudoning davom etayotgan ijodiy faoliyatining birinchi noaniq ishorasidir. Sut emizuvchilarning yuqori shakllarida biz tabiiy sezgi bog‘lanishning boshlanishini kuzatamiz. Albatta, bu qo‘shimcha, Xudoga xos bo‘lgan sevgi bilan bir xil emas, lekin xuddi bir tekis qog‘ozga chizilgan rasm manzaraga o‘xshash bo‘lgani kabi unga o‘xshaydi.

Shunday qilib, biz hayvonot olamining eng oliy mavjudoti bo‘lgan insonga kelamiz: unda biz Xudoga eng to‘liq o‘xshashlikni sezamiz. (Ehtimol, boshqa olamlarda bizdan ko‘ra Xudoga o‘xshash mavjudotlar yashar, lekin biz bu haqda hech narsa bilmaymiz). Inson nafaqat yashaydi, balki sevadi va o‘ylaydi; unda biologik hayot o‘zining eng yuqori darajasiga yetadi.

Tabiat holatida esa inson ruhiy hayotdan, ya’ni Xudoga xos bo‘lgan o‘ziga xos, oliy hayot turidan mahrum bo‘ladi. Biz bir xil “hayot” so‘zidan ikkalasini ham bir ma’noda ishlatamiz. Ammo agar siz bundan ular bir xil degan xulosaga kelsangiz, xato qilasiz. Koinotning cheksizligi va Xudoning cheksizligi bir xil emasligi kabi, ular bir-biriga o‘xshash emas. Biologik va ruhiy hayot o‘rtasidagi farq shunchalik muhimki, bundan buyon men ularni turli nomlar bilan yuritaman.

Biz tabiat orqali oladigan hamda (tabiatdagi hamma narsa kabi) doimiy yo‘q bo‘lib ketish va parchalanish tendensiyasiga ega bo‘lgan va shuning uchun doimiy yordamga muhtoj bo‘lgan biologik hayotdir (u tabiatdan havo, suv, oziq-ovqat va boshqalar shaklida keladi); bunday hayotni men "bios" (yunoncha so‘z) deb atayman. Xudoda "abadiy" mavjud bo‘lgan va butun jismoniy olamning kelib chiqishi bo‘lgan ruhiy hayotni men yunoncha "zoe" (aslida "hayot" degan ma’noni anglatadi) deb atayman. Bios, albatta, soyasi yoki belgisi sifatida zoega o‘xshaydi. Bu surat va joyning o‘zi, haykal va odam o‘rtasidagi o‘xshashlikdir. Insonda sodir bo‘ladigan o‘zgarish, undagi bios zoe bilan almashtirilganda, marmar haykalning tirik odamga aylanishi bilan barobardir.

Bu barcha masihiy vahiylarining mohiyatidir: bizning dunyomiz Buyuk Haykaltaroshning studiyasidir. Siz va men haykalmiz, studiyada bir kun kelib bizdan ba’zilar jonlanadi, degan mish-mishlar yuribdi.

4.2. XUDO UCH QIYOFADA

Oldingi bobda biz "tug‘dirish va "bajarish" yoki "yaratish" o‘rtasidagi farqni muhokama qildik. Odam bola tug‘diradi, bu uning o‘zi yaratgan haykal. Xudo Masihni tug‘diradi, O‘zi odamni yaratadi. Buni aytib, men Xudo haqidagi faqat bitta haqiqatni ko‘rsatdim: Ota Xudodan tug‘ilgan Xudo, Uning O‘zi bilan bir xil tabiatdagi mavjudot. Bu qaysidir ma’noda inson otadan inson o‘g‘li tug‘ilishiga o‘xshaydi. Ammo bu o‘xshashlik mutlaq emas. Men buni bir oz batafsilroq tushuntirishga harakat qilaman.

Bugungi kunda juda ko‘p odamlar: "Men Xudo borligiga ishonaman, lekin Xudoning shaxs ekanligiga ishonolmayman" deydi. Ularning fikricha, mavjud bo‘lgan hamma narsaning orqasidagi sirli narsa shunchaki odam emas. Masihiylar esa bunga rozi. Ammo masihiylardan boshqa hech kim, insondan yuqori turgan mavjudot qanday bo‘lishi mumkinligi haqida hech qanday fikr bildirmaydi. Qolganlarning hammasi, Xudo shaxsiyat chegaralaridan tashqarida ekanligini ma’qullashadi, aynan shu asosda Uni shaxsiyatga ega emas (aslida esa shaxsdan ham quyiroq holatda) deb tasavvur qilishadi. Ammo, agar siz Xudoda g‘ayritabiiylikni qidirsangiz, ba’zilari shaxsiyatdan yuqori bo‘lsa, unda sizda masihiy va boshqa ta’limotlar o‘rtasida tanlovingiz yo‘q. Axir, bu dunyoda Xudoni shunday deb hisoblaydigan yagona ta’limotdir.

Ba’zi odamlar bu hayotdan keyin yoki bir necha umr o‘tgach, inson ruhlari Xudo bilan to‘yinadi deb ishonadi. Ammo agar siz ulardan bu bilan nimani nazarda tutayotganini so‘rasangiz, ularning g‘oyasi ba’zi moddalarga boshqalari singdirilishi haqidagi fikrdan farq qilmasligini bilib olasiz. Aytishlaricha, bu xuddi dengizga tushadigan tomchiga o‘xsharmish. Ammo tomchi ummonga oqib tushsa, u tugaydi. Agar xuddi shu narsa biz bilan sodir bo‘lsa, biz shunchaki mavjud bo‘lishni to‘xtatamiz. Faqat masihiylar orasida inson ruhi avvalgidan ko‘proq o‘zligicha qolgani holda Xudoda hayot topishi mumkinligi haqidagi fikrni ko‘rish mumkin.

Men sizni ogohlantirdim, ilohiyot amaliy fandir. Demak, bizning mavjudligimizdan maqsad Xudoning hayotiga qo‘shilishdir. Bu hayot haqidagi noto‘g‘ri tushunchalar maqsadimizga erishishga to‘sqinlik qiladi.

Endi men alohida diqqat qilishingizni so‘rayman. Siz koinotda uchta yo‘nalishda harakat qilishingiz mumkinligini bilasiz: chapga yoki o‘ngga, orqaga yoki oldinga, yuqoriga yoki pastga. Har qanday yo‘nalish - bu uchta yo‘nalishdan biri yoki ularning kombinatsiyasi. Biz buni uch o‘lchov deb ataymiz. Endi diqqatingizni jamlang. Faqat bitta o‘lchamdan foydalanib, siz faqat to‘g‘ri chiziq chizishingiz mumkin. Ikkitadan foydalanib, kvadratga o‘xshash shaklni chizishingiz mumkin. Kvadrat to‘rtta to‘g‘ri chiziqdan iborat. Keling, buni bir qadam oldinga olib boraylik. Agar ixtiyoringizda uchta o‘lcham bo‘lsa, siz kub yoki shakar kubiga o‘xshash kub kabi uch o‘lchamli shaklni qurishingiz mumkin. Kub oltita kvadratdan iborat.

Siz nima deyilayotganini tushunyapsizmi? Bir o‘lchovli dunyo to‘g‘ri chiziqdir. Ikki o‘lchovli dunyoda biz hali ham to‘g‘ri chiziqlarni ko‘ramiz, biroq bir nechta to‘g‘ri chiziqlar shakl hosil qiladi. Uch o‘lchovli dunyoda tekis figuralar mavjud, ammo ular birlashganda uch o‘lchamli tanani hosil qiladi. Boshqacha qilib aytadigan bo‘lsak, qiyinroq darajalarga o‘tganingizda, siz osonroq darajalarda bo‘lgan narsalarni tashlab ketmaysiz, ularni saqlab qolib, yangi usullarda, agar bilsangiz, xayolingizga ham keltirmaydigan shakllarda guruhlaysiz.

Xuddi shu tamoyil masihiycha Xudo nazariyasining asosidir. Inson darajasi oddiy va nisbatan bo‘sh darajadir. Unda bir kishi bir borliq, ikki kishi ikki mavjudotdir. Xuddi shunday, ikki o‘lchamda (masalan, qog‘oz varag‘ida) bitta kvadrat bitta shaklga ega bo‘ladi va ikkita kvadrat ikkita shaklga ega bo‘ladi. Ilohiy darajada siz hali ham shaxslar dunyosidasiz; lekin bu shaxslar u yerda boshqacha, butunlay boshqacha tarzda bog‘langan. Biz, hech qachon bunday darajada yashamaganmiz, ular bir-biri bilan qanday bog‘liqligini tasavvur qila olmaymiz.

Xudoning o‘lchamida, ta’bir joiz bo‘lsa, siz uchta Shaxsdan tashkil topgan mavjudotni topasiz, lekin ayni paytda bitta mavjudot bo‘lib qoladi; chunki u bir kub kabi olti kvadratdan tashkil topgan kub bo‘lib qoladi. Albatta, biz bunday Zotni to‘liq anglay olmaymiz. Ammo biz faqat ikki o‘lchovli fazo bilan ishlaganimizda kubni aniq tasavvur qila olmaymiz. Biroq, bu haqda noaniq fikr bizda mavjud. Va gap o‘zimizga kelganda, biz birinchi marta, noaniq bo‘lsa-da, Oliy zot haqida, odamdan ko‘ra ko‘proq bo‘lgan Zot haqida qandaydir ijobiy fikrni anglay boshlaymiz. Bu biz hech qachon o‘zimiz o‘ylamagan narsamiz. Va shunga qaramay, biz bu haqda eshitganimizda, biz buni o‘zimiz taxmin qilishimiz kerakligini his qilamiz, chunki u biz bilgan hamma narsaga juda mos keladi.

Siz shunday deb so‘rashingiz mumkin: "Agar biz uchta shaxsdan iborat mavjudotni tasavvur qila olmasak, U haqida gapirishning nima keragi bor?" Ehtimol keragi yo‘qdir. Ammo ma’no bu Uch Birlikning hayotida haqiqiy ishtirokimizdadir, u har qanday daqiqada - bugun kechqurun, agar xohlasangiz, boshlanishi mumkin.

Men quyidagilarni nazarda tutyapman. Oddiy, odatdagi masihiy ibodat qilish uchun tiz cho‘kadi. U Xudo bilan bog‘lanishga harakat qilmoqda. Ammo agar bu odam masihiy bo‘lsa, uni ibodat qilishga majbur qiladigan kuch ham, ta’bir joiz bo‘lsa, Xudo ekanligini biladi. Xudo uning ichidadir. Lekin u ham biladi, uning Xudo haqidagi barcha haqiqiy bilimlari Xudo bo‘lgan Masih orqali keladi. Masih uning yonida turadi, unga ibodat qilishga yordam beradi, u uchun ibodat qiladi. Nima bo‘layotganini tushunyapsizmi? U ibodat qiladigan Zotdir, u erishmoqchi bo‘lgan maqsadidir. Shu bilan birga, Xudo uning ichida, bu uni ibodat qilishga undaydigan kuchdir. Xudo esa, uning ichidagi kuch uni maqsad sari undaydi. Shunday qilib, Uch Birlikning barcha bu uch tomonlama faoliyati oddiy odam ibodatini o‘qiydigan oddiy kichkina yotoqxonada sodir bo‘ladi. Bu odamni men "zoe" so‘zi yoki ruhiy hayot deb atagan hayotning eng yuqori shakli qamrab oladi. Xudo uni Xudoga "tortadi" va shu bilan birga u o‘zi qoladi.

Ilohiyot mana shunday boshlangan. Odamlar allaqachon Xudo haqida noaniq tasavvurga ega edilar. Keyin o‘zini Xudo deb e’lon qilgan bir odam paydo bo‘ldi. Biroq, bu aqldan ozgan deb hisoblanishi mumkin bo‘lgan odam emas edi. U ularni Unga ishontirdi. Ular Isoning o‘ldirilganini ko‘rganlaridan keyin yana ularning oldiga keldi. Va keyinroq, ular kichik bir jamoaga birlashganda, ular Xudo ularning ichida qandaydir tushunarsiz tarzda ekanligini aniqladilar: U ularga yo‘l-yo‘riq berdi, ularga ilgari qila olmagan ishlarni qilish uchun kuch berdi. Ular barchasini birlashtirib, bu haqda o‘ylashganda, ular uch birlik Xudo haqidagi masihiy g‘oyasini o‘ylab topishdi.

Bu konsepsiya odamlar tomonidan o‘ylab topilmagan; u faqat ibtidoiy dinlar tomonidan o‘ylab topilgan. Ilohiyot, ma’lum ma’noda, tajriba fanidir. “Ma’lum ma’noda” deganda men ilohiyot tajriba fanlariga o‘xshaydi, lekin har jihatdan emas, demoqchiman. Agar siz geolog bo‘lsangiz va jinslarni o‘rgansangiz, ushbu jinslarning namunalarini topish uchun ekspeditsiyalarga borishingiz kerak. Ular o‘z-o‘zidan oldingizga kelmaydi, lekin agar ularga murojaat qilsangiz, sizdan qochmaydi. Bunday holda, butun tashabbus sizga tegishli. Toshlar sizga yordam bera olmaydi va to‘sqinlik qila olmaydi. Aytaylik, siz zoolog va siz yovvoyi hayvonlarni tabiiy sharoitlarida suratga olmoqchisiz. Sizning oldingizda turgan vazifa minerallarni o‘rganuvchi geologning vazifasidan farq qiladi. Yovvoyi hayvonlar oldingizga o‘z-o‘zidan kelmaydi, lekin ular sizdan qochishga qodir. Agar e’tibordan chetda qoldirsangiz, ular buni albatta qilishadi. Ularning tashabbusining dastlabki belgilari paydo bo‘ladi.

Keling, buni boshqa darajaga olib chiqaylik. Aytaylik, siz bir odamni yaxshiroq bilishni xohlaysiz. Ammo agar u sizga buni qilishga ruxsat bermasa, siz uni hech qachon bila olmaysiz. Siz uning ishonchini qozonishingiz kerak. Bunday holda, tashabbus teng taqsimlanadi, chunki ikki inson o‘rtasidagi do‘stlik o‘zaro tashabbusni anglatadi.

Xudoni bilishga kelsak, tashabbus Undan keladi. Agar U sizga O‘zini oshkor qilmasa, Uni topish uchun siz mutlaqo hech narsa qila olmaysiz. Va shunday bo‘ladi: U O‘zini boshqalardan ko‘ra ko‘proq ochib beradi, chunki Uning sevimlilari borligi uchun emas, balki aqli va fe’l-atvori to‘g‘ri bo‘lmagan odamga O‘zini ochib bera olmagani uchun. Quyosh nurlari changli oynada toza oynadagidek yorqin aks eta olmaydi.

Bu fikrni boshqacha tushuntirish mumkin: agar boshqa fanlarda tashqi dunyodan (mikroskop yoki teleskop) ta’bir joiz bo‘lsa, asboblardan foydalansangiz, Xudoni idrok etishingiz mumkin bo‘lgan asbob bu sizning butun borlig‘ingizdir. Va agar inson o‘zini pok tutmasa, Xudoning surati iflos teleskop orqali ko‘rilgan oy kabi noaniq va xira bo‘ladi. Shuning uchun johil xalqlar johil dinlarga e’tiqod qiladilar: ular Xudoga nopok ko‘z bilan qarashadi.

Xudo O‘zi haqiqatda qanday bo‘lsa, O‘zini faqat haqiqiy odamlarga ochib berishi mumkin, nafaqat yaxshi odamlarga, balki bir oilada birlashgan, bir-birini sevadigan va qo‘llab-quvvatlaydigan va Uni, Xudoni bilishga yordam beradigan odamlarga. U insoniyatga shunday munosabat uchun: bitta orkestrda musiqachi bo‘lishni yoki bir tanada a’zo bo‘lishni buyurgan.

Shunday qilib, Xudoni bilish uchun yagona mos vosita bu masihiy birodarligi, barcha masihiylarning yig‘indisi bo‘lib, U bilan uchrashishni kutmoqda. Shuning uchun, bizning ufqimizda vaqti-vaqti bilan paydo bo‘ladigan, masihiy an’analari o‘rnini bosuvchi o‘ylab topilgan yoki soddalashtirilgan dinlarni taklif qiladigan barcha odamlar faqat vaqtlarini behuda sarflashadi. Ular eski dala ko‘zoynaklari bilan qurollanib, haqiqiy astronomlarga dars berishga harakat qiladigan odamga o‘xshaydi. U aqlli odam bo‘lishi mumkin, u ba’zi mutaxassislardan aqlliroq bo‘lishi mumkin, lekin uning dala ko‘zoynagi ularga biror narsani o‘rgatish uchun juda kam vositadir. Bir-ikki yil ichida u unutiladi, haqiqiy ilm esa odatdagidek davom etadi.

Agar masihiylik bizning ixtirolarimizdan biri bo‘lsa, biz buni albatta soddalashtirishimiz mumkin edi. Ammo bu unday emas. Biz masihiylarga dinlarni o‘ylab topadigan odamlar bilan raqobatlashish kerak emas. Ular bilan qanday raqobatlasha ham olamiz? Axir bizda dalil bor. Faqat dalillarni bilmaganlar va ularga ahamiyat bermaydiganlar o‘zlarini soddalashtirishga ruxsat berishlari mumkin.

4.3. ZAMON VA ZAMONDAN TASHQARIDA

Kitob o‘qiyotganda hech narsani o‘tkazib yubormasligimiz kerak, degan noto‘g‘ri tushuncha mavjud. Menimcha esa, aksincha, fikrimizcha, bizga hech qanday foyda keltira olmaydigan bo‘limlar yoki boblarni o‘qimaslik kerak. Ushbu kitob davomida men bo‘lg‘usi o‘quvchilarimga shu kabi maslahatlar bilan murojaat qildim, va bu bobda ham men ba’zilar uchun foydali bo‘lishi mumkin bo‘lgan, ammo boshqalarga ataylab va keraksiz murakkablashtirilganday tuyulgan narsalar haqida gapirmoqchi bo‘lganligim sababli, maslahatimni takrorlayman: agar sizga bu bob qiziq bo‘lmasa, o‘tkazib yuboring va keyingisiga o‘ting.

Oldingi bobda men ibodatga to‘xtalib o‘tdim; va bu mavzu hali xotiramizda ekanligida, men ba’zilar duch keladigan qiyinchiliklar haqida gapirmoqchiman. Odamlardan biri menga shunday degani esimda: “Men Xudoga ishonishim mumkin, lekin U bir vaqtning o‘zida Unga murojaat qilayotgan bir necha yuz million odamni tinglay olishi, mening aqlimga sig‘maydi”. Men, ko‘pchilik odamlar ushbu nuqtai nazarga qo‘shiladi, degan xulosaga keldim.

Keling, buni aniqlab olishga harakat qilamiz. Avvalo, butun murakkablik, aftidan, "bir vaqtning o‘zida" degan so‘zda ekanligiga e’tibor berish kerak. Agar Xudo cheksiz vaqtga ega bo‘lsa, U cheksiz sonli murojaatchilarni, faqat ular birma-bir Unga kelishsagina tinglay olishini, ko‘pchiligimiz osonlikcha tasavvur qilishimiz mumkin. Demak, hamma gap, Xudo cheksiz ko‘p muammolarni, bir vaqtning o‘zida qanday hal qilishini tushuna olmaslikda ekan.

Xo‘sh, agar bu siz va menga bog‘liq bo‘lganida, hal qilib bo‘lmas masala bo‘lar edi. Bizning hayotimiz, birin-ketin o‘tayotgan zamon orqali namoyon bo‘ladi. Ikkinchisi paydo bo‘lishidan oldin, birinchi davr yo‘qoladi, va u o‘z ichiga juda kam voqealarni oladi. Mana zamon nima degani. Albatta biz siz bilan bu tartibni tabiiy deb bilamiz, o‘tmish, hozirgi davr va kelajakning ketma-ketligi, bu faqat Yerga va unda yashovchi bizlarga tegishli emas, balki barcha borliqqa ta’lluqli ob’ektiv voqealik. Biz butun koinot va hatto Xudoning O‘zi ham xuddi siz va men kabi, o‘tmishdan kelajakka doimiy harakat qiladi deb hisoblaymiz. Ayni paytda, zamonaviy ilm-fan, buni shunday emasligini biladi. Ba’zi narsalarning zamondan tashqarida mavjudligi haqida, birinchi bo‘lib teologlar gapira boshladilar. Vaqt o‘tib, bu g‘oyani faylasuflar, bizning davrimizda esa olimlar qo‘llab-quvvatlashdi.

Ehtimol. Xudo zamondan tashqarida yashaydi. Uning hayoti birin-ketin keladigan daqiqalardan iborat emas. Agar millionta odam tungi soat o‘nda Unga ibodat qilsa U, biz “soat o‘n” deb ataydigan vaqt kesimining o‘zida, ularning barchasini tinglashi shart emas. Bu lahza va olam yaratilishidan boshlab har bir lahza Uning uchun cheksiz hozirgi damdir. Ishonsangiz, samolyot qulayotgan vaqtda Unga murojaat qilayotgan uchuvchining iltijosini tinglash uchun, Uning ixtiyorida cheksiz abadiyat bor.

Men bilaman, buni tasavvur qilish mushkul. Keling, bu fikrni ushbu misol bilan tushuntiraman. Faraz qiling, men qissa yozmoqdaman. Men yozaman “Meri ishini chetga surdi. Shu vaqtda eshik taqilladi.” Faraz qilinayotgan dunyoda yashayotgan Meri uchun, ishni surish va eshik taqillashi orasida vaqt oralig‘i mavjud emas. Ammo men, Merini o‘ylab topgan muallif ushbu faraz qilingan dunyoda yashamayman. Birinchi va ikkinchi jumla orasida men, Meri to‘g‘risida o‘ylab uch soat o‘tirishim mumkin.

Men u to‘g‘risida xuddi u kitobdagi yagona qahramondek uzoq o‘ylashim, hoxlaganimcha u to‘g‘risida mulohaza qilishim mumkin; ammo bunga ketkazgan vaqtim Meri yashayotgan dunyo uchun haqiqiy emas (qissa syujeti davom etayotgan vaqt uchun). Bu, albatta, mukammal tavsif emas, lekin u biroz aniqlik kiritishi mumkin.

Bizning koinotimizda hayot harakat qiladigan vaqt oqimi, xuddi muallifining ijodiy jarayonida hikoyadagi xayoliy vaqtning oqimi unga ta’sir qilishi kabi, Xudoda yoki Uning harakatlarining maromi va ketma-ketligida aks etadi. Xudo har birimizga cheksiz e’tiborini qaratishga qodir. U biz bilan odamlarning juda ulkan ommasi kabi bilan muomala qilishi shart emas. Uning uchun siz alohida, o‘ziga xos shaxssiz, go‘yo siz U tomonidan yaratilgan yagona tirik mavjudotsiz. Masih o‘lganida, U xuddi har birimiz dunyoda yagona insondek, har birimiz uchun o‘ldi.

Mening tavsifim, men tushuntirmoqchi bo‘lgan g‘oyaga to‘liq mos kelmaydi va buning sababi quyidagicha. Muallif bir zamon oqimini (hikoyada bo‘layotgan) faqat boshqa, haqiqiysiga kirish uchun tark etadi. Xudo, menimcha, umuman zamon bilan yashamaydi. Uning hayoti biznikiga o‘xshab, lahzama-lahza, tomchilab o‘tmaydi. Unda hali 1940 yil tugamagan; va allaqachon 1990 yil boshlangan. Axir, Uning hayoti – bu Uning O‘zi.

Agar siz vaqtni biz sayohat qilishga majbur bo‘lgan to‘g‘ri chiziq sifatida tasavvur qilsangiz, unda Xudoni chiziq chizilgan butun bir sahifa sifatida tasavvur qilishingiz kerak. Biz bu chiziqning alohida nuqtalariga birma-bir yaqinlashamiz; biz "B" ga yetishdan oldin "A" ni tark etishimiz kerak, va "B" ni ortda qoldirmasdan oldin "V" ga erisha olmaymiz. Xudo yuqoridan yoki tashqaridan yoki hamma joydan butun chiziqni O‘zida mujassam qiladi va uni butun borligicha ko‘radi.

Bu g‘oyani tushunish, shunisi bilan e’tiborga loyiq-ki, uning yordamida masihiylikdan zohiriy qiyinchiliklar olib tashlanadi. Masihiy bo‘lishimdan oldin, meni taajjubga solgan asosiy narsalar quyidagicha edi. Masihiylarning ta’kidlashicha, hamma joyda mavjud bo‘lgan va butun koinotni harakatga keltiradigan abadiy Xudo bir mahal odam bo‘lgan. U go‘dakligida yoki uxlayotganida, Koinot nima bo‘lgan?, deb so‘radim men. Qanday qilib bir vaqtning o‘zida, U hamma narsani biladigan Xudo, va shogirdlaridan: “Menga kim tegdi?” deb so‘raydigan odam bo‘lishi mumkin? Ko‘rib turganingizdek, bu yerda ham zamon bo‘yicha savollar ko‘p: “U go‘dak bo‘lgan vaqtda”, “Qanday qilib U bir vaqtning o‘zida”. Boshqacha qilib aytadigan bo‘lsak, men Masihning Xudo sifatidagi hayoti vaqt ichida o‘tadi va Uning Falastindagi odam-Isoning hayoti, mening hayotimdagi qisqa davr bo‘lgan - harbiy xizmatim kabi, vaqt ichidan olingan qisqa oraliq deb taxmin qilardim. Katta ehtimol bilan, ko‘pchilik bu haqda xuddi shunday o‘ylaydi.

Biz Xudoni zamon ichida yashayotganini, Uning yerdagi insoniy hayoti hali kelajakda bo‘lganida tasavvur qilamiz. Keyin biz Uni ushbu hayotda ko‘ramiz. Keyin bizga U, xuddi O‘zining yerdagi hayotiga o‘z o‘tmishiga nazar tashlashi mumkin bo‘lgandek ko‘rinadi. Ammo, aslida, bizning bu tasavvurlarimizning haqiqatga hech qanday aloqasi yo‘q bo‘lishi mumkin. Biz Masihning Falastindagi inson sifatidagi hayotini, Uning makon va vaqtdan tashqarida mavjud bo‘lgan Xudo sifatidagi hayoti bilan hech qanday vaqt nisbatida o‘zaro bog‘lay olmaymiz. Mening fikrimcha, Xudo haqidagi abadiy haqiqat shundaki, Masihning insoniy tabiati - o‘ziga xos zaifligi, johilligi va uyquga muhtojligi bilan qandaydir tarzda, Uning butun ilohiy hayotiga kiritilgan. Xudodagi bu insoniy hayot, bizning nuqtai nazarimizda, dunyo tariximizdagi ma’lum bir davrdir (Rabbimiz tug‘ilgan yilidan Uning xochga mixlanishigacha).

Biz ushbu davrni, Xudoning tarixida ham Uning ma’lum davri deb hisoblaymiz. Ammo Xudoda tarix yo‘q. Tarixga ega bo‘lish uchun, U boshidan oxirigacha juda o‘zgacha haqiqiy . Zero, tarixga ega bo‘lish haqiqiy borliqning bir qismini yo‘qotish (chunki tarix, hayotimizning bizdan o‘tmishga sirg‘alib ketgan qismidir) va hozircha uning boshqa bir bo‘lagiga vaqti kelgunga qadar erisha olmaslik (chunki u hali kelajakda) demakdir. Darhaqiqat, bizda hozirgi zamonning kichik bir zarrasidan boshqa hech narsa yo‘q, xatto u ham biz bu haqda gapirishni boshlashimiz bilan yo‘qoladi. Rabbim, Xudo ham xuddi shunday deb o‘ylashimizdan O‘zing asra. Hatto biz ham abadiylikda, bunday parhezdan xalos bo‘lishga umid qilishimiz mumkin.

Agar siz Xudoni zamon ichida yashaydi deb o‘ylasangiz, sizda boshqa bir qiyinchilik tug‘iladi. Xudoga ishongan har bir inson, ertangi kunga niyat qilgan maqsadlarimizni Xudo bilishiga ham ishonadi. Ammo, agar U nima qilishimni bilsa, bu mening teskarisini qilishim uchun erkim o‘zimda bo‘lmasligini anglatmaydimi?

Bu yerda yana qiyinchilik, Xudo borligi va U ham biz kabi zamon hukmiga ko‘ra O‘zini namoyon qilishi haqidagi taxmindan kelib chiqadi; yagona farq shundaki, U kelajakni ko‘ra oladi, biz esa yo‘q. Xo‘sh, agar shunday bo‘lganida, agar Xudo bizning harakatlarimizni oldindan ko‘ra olsa, qanday qilib ularni qila olmasligimizni tushunish juda qiyin bo‘lar edi. Ammo tasavvur qiling, Xudo zamon hukmidan tashqarida. Bunday holda, biz "ertaga" deb ataydiganimiz, Unga xuddi biz "bugun" deb ataydiganimiz kabi birday ko‘rinadi. Uning uchun hamma narsa “hozir” kabi bo‘ladi. U kecha nima qilganimizni eslab o‘tirmaydi; U buni hozirda aniq ko‘radi, chunki biz uchun “kecha” qaytarilmas darajada yo‘qotilgan o‘tmish, Uning uchun esa bu hozirgi haqiqiy voqelikdir. U biz "ertaga" qiladigan narsalarni oldindan bilmaydi; U faqat biz ularni qanday qilishimizni ko‘rib turadi. Biz uchun “ertaga” hali kelmagan, lekin U hozir “ertaga” ichida. Biz hozir o‘z harakatlarimizni tanlashda erkin emasligimiz hech qachon xayolimizga kelmaydi, chunki Xudo bizning nima qilayotganimizni bilib turadi. Qaysidir ma’noda, biz buni bajarmagunimizcha, U nima qilayotganimizni bilmaydi; lekin boshqa tomondan, biz ularni qachon bajarsak, Uning uchun bu vaqt xuddi "hozir" bo‘layotgan kabi bo‘ladi.

Buni fahmlash menga juda katta yordam berdi. Agar bu sizga yordam bermasa, uni yodingizdan chiqaring. Bu g‘oya, masihiylikning dono vakillari unga amal qilganliklari ma’nosida, to‘liq masihiylikka xosdir va unda masihiylikka zid bo‘lgan hech narsa yo‘q. Ammo siz buni Muqaddas Kalomda yoki jamoat aqidalaridan topa olmaysiz. Va siz buni umuman qabul qilmasdan yoki bu haqda o‘ylamasdan ham, mukammal masihiy bo‘lishingiz mumkin.

4.4. SAMARALI INFYEKSIYA

Men ushbu bobni sizdan ushbu sahnani aniq tasavvur qilishingizni so‘rash bilan boshlayman: stolda ikkita kitob bor, biri ikkinchisining ustida. Ko‘rinib turibdiki, uning ustidagi kitobni pastdagi kitob ko‘tarib turibdi. Faqat pastki kitob tufayli, kitobning yuqori qismi stol yuzasida emas, undan besh santimetr balandlikda turibdi. Keling, pastki kitobni “A”, yuqoridagi kitobni “B” deb belgilab olamiz. "A"ning holati, "B"ning o‘rnini ta’minlaydi. Bu aniq, shunday emasmi? Endi tasavvur qiling (albatta, bu haqiqatda sodir bo‘lishi mumkin emas, lekin bu tasvirlash uchun yordam beradi, tasavvur qilaylik) ikkala kitob ham abadiy shu holatda turgan. Bunday holda, "B"ning o‘rni har doim "A" holatiga bog‘liq edi, ammo "A"ning o‘rni "B" holatidan oldin mavjud emas edi. Boshqacha qilib aytganda, bu holatda natija sababdan keyin yuzaga kelmaydi, odatda sodir bo‘ladigani kabi: avval siz bodring yeysiz, keyin esa oshqozoningiz bezovta bo‘ladi. Ushbu qoida har doim ham ishlamaydi. Bir muddat sabr qilsangiz va nima uchun buni muhim deb o‘ylayotganimni tushunasiz.

Bir necha sahifalar oldin men Xudo uchta Shaxsdan tashkil topgan zot, lekin shunga qaramay yagona Zot ekanligini aytdim (va olti kvadratdan iborat, lekin bitta shakl bo‘lgan kubni taxminiy misol sifatida keltirdim). Ammo men bu Shaxslarning bir-biri bilan qanday bog‘langanligini tushuntirishga harakat qilganim sari, ulardan biri boshqalardan oldin mavjud bo‘lgandek tuyuladi. Men bu taassurot uchun sabab bo‘lgan so‘zlarga murojaat qilishim kerak. Bu Uch Birlikdagi birinchi shaxs Ota, ikkinchi Shaxs O‘g‘il deb ataladi. Birinchisi Ikkinchini dunyoga keltiradi yoki hosil qiladi, deymiz: biz buni yaratilish emas, balki tug‘ilish deb ataymiz, chunki U O‘ziga o‘xshash zotni hosil qiladi. Bunday holda, yagona mos keladigan so‘z "Ota"dir. Ammo, afsuski, bu so‘z, inson otasi o‘z o‘g‘lining paydo bo‘lishidan oldin bo‘lgani kabi, U ham ilgariroq mavjud bo‘lganligini ko‘rsatadi. Aslida esa, bunday emas. Bu yerda "oldin" yoki "keyin"ga joy yo‘q. Shuning uchun men buni tushunib olish juda muhim deb o‘ylayman: bir narsa boshqa narsaning manbai yoki sababi bo‘lishi va undan oldin mavjud bo‘lmagan bo‘lishi mumkin. O‘g‘il, Otasi borligi uchun mavjud; lekin bu mavjudlikda O‘g‘il tug‘ilishidan oldingi davr bo‘lmagan. Yaxshisi bunga, shu tarafdan qarash to‘g‘ri bo‘ladi. Men sizdan ikkita kitobni tasavvur qilishingizni so‘radim. Ehtimol, ko‘pchiligingiz shunday qildingiz, qandaydir tasavvur harakatini bajarib, sizning ko‘z oldingizda hayoliy surat paydo bo‘ldi. Aniq-ki, u natija yoki oqibat emas, balki sabab bo‘lgan. Lekin bu siz avval tasavvur qildingiz va keyin bu rasm paydo bo‘ldi degani emas. Sizning tasavvuringiz ishga tusha boshlagan paytda, u hayoliy tarzda ko‘z o‘ngingizda paydo bo‘ldi. Bu vaqt davomida sizning tasavvuringiz uni sizning ko‘z oldingizda ushlab turdi. Biroq tasavvur harakati va surat bir vaqtda vujudga keldi va bir vaqtning o‘zida to‘xtadi. Agar abadiy yashaydigan Kimdir bo‘lsa va U o‘z tasavvurida bir xil mavjudotni abadiy tasavvur qilsa, unda qandaydir hayoliy tasvir doimiy ravishda yaratiladi va u ham shunday abadiy bo‘ladi.

O‘ylaymanki, biz Otadan doimiy taralayotgan O‘g‘il haqida, chiroqdan yorug‘lik yoki olovdan issiqlik yoki boshdan fikr taralishi kabi o‘ylashimiz kerak. U Otaning ifodasidir, Ota aytmoqchi bo‘lgan so‘zidir va abadiyatda Ota o‘z Kalomini aytmagan davr hech qachon bo‘lmagan. Nima bo‘layotganini payqadingizmi? Bu yorug‘lik va issiqlik misollarining barchasi Ota va O‘g‘il ikki shaxs emas, balki ikkita borliq ekanligi haqidagi taassurot qoldiryapti. Shubhasiz, Yangi Muqaddas kitobi bizga beradigan Ota va O‘g‘ilning surati, biz uni almashtirishga harakat qiladigan har qanday tasvirlardan ko‘ra aniqroqdir.

Va bu holat qayta va qayta Muqaddas Kitobda aytilganlardan chetlashishingiz bilan sodir bo‘ladi. U yoki bu narsani yaxshiroq tushunish uchun, matndan bir zum uzoqlashish ba’zida juda o‘rinli bo‘ladi. Ammo keyin unga qaytish zarur. Xudo, O‘zini qanday tasvirlashni har birimizdan ko‘ra yaxshiroq biladi. U Ota va O‘g‘il o‘rtasidagi munosabatni biz o‘ylab topgan narsa sifatida emas, balki Birinchi va Ikkinchi Shaxslar o‘rtasidagi munosabatlar sifatida tasvirlash kerakligini biladi. Eng muhimi, bu sevgiga to‘la munosabatlardir. Ota O‘g‘lidan quvonch topadi, O‘g‘il Otani sadoqat bilan yaxshi ko‘radi. Davom etishdan oldin, ushbu so‘zlarning katta ahamiyatga ega ekanligiga e’tibor bering.

Turli xil odamlarga masihiylarning ushbu iborasini takrorlash yoqadi: “Xudo sevgidir”. Ammo ular bu so‘zlar, faqat Xudo kamida ikkita Shaxsni o‘z ichiga olgandagina ma’nogo ega bo‘lishini sezmaydilar. Axir, Sevgi - bu bir shaxs boshqasiga nisbatan his qiladigan tuyg‘u. Agar Xudo bir shaxsda mavjud bo‘lsa, bu dunyoni yaratishdan oldin sodir bo‘lgan. U sevgi bo‘la olmas edi. Ko‘rinib turibdiki, "Xudo sevgidir" deganda, odamlar butunlay boshqacha narsani, ya’ni "Sevgi - bu Xudo" deb tushunishadi. Ular bizning sevgi tuyg‘umiz qanday va qayerda paydo bo‘lishidan va qanday natijalarga olib kelishidan qat’iy nazar, unga eng katta hurmat bilan qarash kerak deb hisoblashadi. Balki ular haqdir; ammo masihiylar "Xudo sevgidir" degan so‘zni butunlay boshqacha tushunishadi. Ular sevgining jonli, jo‘shqin quvvati Xudoda abadiy ishlaydi va u hamma narsaning asl manbai ekanligiga ishonishadi.

Ehtimol, masihiy va boshqa barcha dinlar o‘rtasidagi eng asosiy farq shundadir: Xudo muqim mavjudot emas va hatto oddiy shaxs ham emas. Bu jo‘shqin, doimiy jonlanib turuvchi quvvat, hayot, deyarli dramatik, raqsga (iltimos, meni hurmatsizlik qilyapti deb o‘ylamang) o‘xshaydi. Ota va O‘g‘il o‘rtasidagi jipslik shu qadar tirik va haqiqiyki, bu birlik yagona Shaxsning o‘zidir. Bilaman, bu deyarli aqlga sig‘maydiganday tuyuladi, lekin bunga quyidagicha qarang. Bilasizki, odamlar klub yoki uyushmada yig‘ilishganda, oila yoki klub yoki ittifoqning “ruhi” deb atalmish narsa paydo bo‘ladi. Odamlar bu ruh haqida gapirishadi, chunki ular birlashganida, tarqoq bo‘lgan vaqtda ularga xos bo‘lmaydigan, o‘zgacha xulq-atvor rivojlanadi (Bu jamoaviy xulq-atvor, albatta ular alohida bo‘lgandagi xulq-atvordan yaxshiroq yoki yomonroq bo‘lishi mumkin). Qanday bo‘lmasin, odamlarning bunday birlashuvi, go‘yo jamoaviy shaxsni vujudga keltiradi. Bu, albatta, so‘zning tom ma’nosidagi shaxs emas, balki shaxsning bir ko‘rinishidir. Ammo Xudo va biz o‘rtamizdagi farqlardan biri ham shunda. Ota va O‘g‘ilning birlashgan hayotidan yaraladigan narsa - Shaxsiyatdir. Uchbirlikning uchinchi shaxsi, bu Xudo. Professional, ilohiyot tilida bu Uchinchi Shaxs Muqaddas Ruh yoki Ilohiy Ruh deb ataladi. Agar sizning U haqidagi tasavvuringiz, Uchbirlikning dastlabki ikki Shaxslari haqidagi tasavvurdan ko‘ra noaniq va tushunarsizroq bo‘lsa, xavotir olmang va hayron bo‘lmang. Menimcha, buning mutlaqo tushunarli sababi bor. Masihiy hayotingiz davomida siz odatda Unga qaramaysiz. Lekin U doimo siz orqali harakat qiladi. Agar siz Otani oldingizda “qayerdadir” turgan Zot deb hisoblasangiz va O‘g‘ilni sizning yoningizda bo‘lib, ibodat qilishga yordam beradigan va sizni Xudoning yana bir o‘g‘liga aylantirishga harakat qiladigan kimdir deb hisoblasangiz, uchinchi Shaxsni ichingizdagi yoki orqangizda deb tasavvur qilishingiz kerak. Ba’zi odamlar uchun Uchinchi shaxsdan boshlash va undan boshlab teskari tarafga qarab yurish osonroq bo‘lishi mumkin: Xudo bu sevgi va bu tuyg‘u odamlar orqali, ayniqsa masihiylarning butun birlashuvi orqali ta’sir etadi. Ammo bu sevgi ruhi, abadiyatdan boshlab, Ota va O‘g‘il o‘rtasidagi ilohiy sevgidir.

Bularning hammasi biz uchun qanday ahamiyatga ega? Dunyodagi eng muhim ahamiyatga. Bu dramaning hammasi yoki Uchbirlikning hayot tarzi har birimizda o‘ynalishi kerak. Yoki (agar qarama-qarshi tomondan qarasak) har birimiz bu hayot tarziga yaqinlashishimiz, dramada o‘z o‘rnimizni egallashimiz kerak. Biz loyiq bo‘lgan baxtga, boshqa yo‘l bilan erishib bo‘lmaydi. Har bir yaxshi narsa, yomonlik kabi, tashqi ta’sir ta’sirida bo‘ladi. Agar siz isinishni istasangiz, olovga yaqinroq kelishingiz kerak. Agar ho‘l bo‘lishni istasangiz, suvga tushishingiz kerak. Agar siz quvonch, kuch, tinchlik, abadiy hayotga intilsangiz, shu narsalarni jam qilgan narsaga yaqinlashishingiz yoki hatto uning ichiga kirishingiz kerak. Quvonch, kuch, tinchlik, boqiylik, agar Xudo xohlasa, har kimga berishi mumkin bo‘lgan mukofotlar emas. Bu haqiqatning markazida jo‘sh urayotgan, eng katta quvvat va go‘zallik manbai. Agar siz uning yonida bo‘lsangiz, undan sachragan tomchilar sizga yetib boradi; aks holda quruq qolasiz. Agar inson Xudo bilan birlashgan bo‘lsa, qanday qilib u abadiy yashamasligi mumkin? Va qanday qilib Xudodan ajralgan odam so‘lib, o‘lmasligi mumkin? Biroq, u Xudo bilan qanday bog‘lanishi mumkin? Qanday qilib siz bilan biz, uchbirlik hayotga birlasha olamiz?

Ikkinchi bobda tug‘ilish va yaratilish haqida aytganlarimni eslaysizmi? Biz Xudo tomonidan tug‘ilmaganmiz, biz faqat U tomonidan yaratilganmiz; tabiiy holatimizda biz Xudoning o‘g‘illari emas, shunchaki haykallarmiz. Bizda zoe yoki ilohiy hayot yo‘q; bizga faqat bios xos, yoki muqarrar ravishda yo‘q bo‘lib ketish va o‘lim tomonga harakat qiladigan biologik hayot mavjud. Masihiylik taklif qilayotgan narsaning mohiyati shunda-ki: agar biz Xudoning irodasiga qarshilik qilmasak, Masihning hayotida qatnasha olamiz. Va agar sodir bo‘lsa, biz yaratilgan emas, balki tug‘ilgan, doimo mavjud bo‘lgan va doimo mavjud bo‘ladigan hayotning sheriklariga aylanamiz. Masih Xudoning o‘g‘li. Agar biz Uning hayotiga kirsak, biz Xudoning bolalariga aylanamiz. Biz Otani U sevganidek sevamiz va Muqaddas Ruh bizda ham yashay boshlaydi. Masih bu dunyoga inson bo‘lib, Uning O‘ziga xos bo‘lgan hayotning yuqori shaklini boshqa odamlar orasida tarqatish uchun keldi. Men buni “samarali infeksiya” deb atayman. Har bir masihiy, kichik Masihga aylanishi kerak. Ayni mana shu haqiqiy “masihiy bo‘lishni” anglatadi.

4.5. QAYSAR QALAYI ASKARLAR

Xudoning O‘g‘li, odamlarga Xudoning bolalari bo‘lish qobiliyatini berish uchun inson bo‘ldi. Biz bilmaymiz, aniq aytganda, men bilmayman, agar inson zoti Xudoga qarshi bosh ko‘tarib, dushman tomonga qo‘shilmaganida nima bo‘lar edi. Ehtimol, o‘shanda har bir inson Masihda yashar, tug‘ilishdan boshlab Xudo O‘g‘lining hayotida sherik bo‘lar edi. Balki o‘shanda, bios yoki tabiiy hayot zoega, ya’ni oliy, yaratilmagan hayotga o‘zining tug‘ilishidanoq uzluksiz ravishda intilib borar edi. Ammo bularning barchasi faqat taxmin va farazlar xolos. Bizni esa, hozirgi vaziyat qanday degan savol tashvishga solmoqda.

Mana shunday: hayotning ikki turi nafaqat bir-biridan farq qiladi (ular boshqacha bo‘lishi aniq edi), balki ular bir-biriga qarama-qarshidir. Har birimizdagi tabiiy hayot juda xudbin, u o‘ziga e’tibor va tahsinlarni talab qiladi. U boshqalar hayoti hisobiga ustunlikka erishish, butun Koinotdan foydalanish kabi xususiyatlarga moyil. Va eng muhimi, bu hayot o‘z-o‘ziga juda berilgan, undan yaxshiroq yoki kuchliroq, undan yuqori bo‘lgan barcha narsadan, qisqasi, o‘zini kichik va ahamiyatsiz his qilishga majbur qiladigan barcha narsadan uzoqlashishni istaydi. Ifloslikda o‘sgan odamlar hammomdan qo‘rqqandek, u ham ilohiy yorug‘lik va nafasdan qo‘rqadi. Qaysidir ma’noda bu hayot haq. Chunki u biladi, agar ilohiy hayot uni o‘z domiga tortsa, uning barcha xudbinligi, o‘zini ustun deb bilishi shu ondayoq tugaydi. Va bundan qochish uchun u xuddi hayot-mamot uchun jang qilayotganday kurashishga tayyor.

Bolalik chog‘ingizda, agar o‘yinchoqlaringiz hayotga kirsa, qanchalik qiziqarli bo‘lishini, o‘ylab ko‘rganmisiz? Xo‘sh, keling, siz ularni haqiqatan ham tiriltirgan deb tasavvur qilib ko‘raylik. Mana, sizning ko‘z oldingizda qalaydan yasalgan askar, kichkina odamchaga aylanadi. Qalayi go‘sht tanaga aylanishi kerak edi; lekin bu qalaydan yasalgan askarga yoqmasligini tasavvur qiling. Uni go‘sht tana hech ham o‘ziga tortmaydi; u qalayning buzilib o‘zgarganligini sezadi. U, siz uni o‘ldirmoqchi bo‘lyapsiz deb o‘ylaydi. U sizga to‘sqinlik qilish uchun qo‘lidan kelganini qiladi. Agar ixtiyori o‘zida bo‘lsa, siz uni odamga aylantira olmas edingiz.

Bunday qalayi askar bilan nima qilardingiz, bilmayman. Ammo Xudo biz bilan shunday yo‘l o‘tdi: Ilohiy Uch Birlikning Ikkinchi Shaxsi, O‘g‘ilning o‘zi odam qiyofasida namoyon bo‘ldi. U dunyoda, haqiqiy odam tug‘ilgandek, ma’lum bir bo‘y, soch rangi, ma’lum bir tilda gapiradigan, ma’lum og‘irlikdagi, haqiqiy odam bo‘lib tug‘ildi. U, hamma narsani biluvchi va Koinotni yaratgan abadiy zot nafaqat erkak, balki chaqaloq, undan oldin esa ayol tanasidagi homila bo‘ldi. Agar bu Uning uchun nimani anglatishini tushunmoqchi bo‘lsangiz, qanday qilib shilliqqurt yoki qisqichbaqa bo‘lish sizga yoqishini o‘ylab ko‘ring.

Natijada, bizning insoniyat oilamizda shunday bir Shaxs paydo bo‘ldiki, u hamma odamlar bo‘lishi kerak bo‘lgan shaklda, Onadan meros bo‘lib qolgan, yaratilgan hayotini o‘zida tug‘ilgan hayotga to‘liq va mukammal o‘zgartirishni uddalagan inson sifatida paydo bo‘ldi. Lekin Undagi tabiiy insoniy mavjudot, Ilohiy O‘g‘il tomonidan butunlay taslim qilingan edi. Shunday qilib, bir lahzada insoniyat, ta’bir joiz bo‘lsa, o‘z manziliga yetib keldi, Masihning hayotiga o‘tdi. Va biz uchun qiyinchilik, tabiiy hayotning o‘ziga xos azoblanishida bo‘lganligi sababli, U O‘zi uchun har qadamda O‘zining insoniy xohish-istaklarini o‘ldiruvchi shunday hayot yo‘lini tanladi. U qashshoqlikni, oilasining uni noto‘g‘ri tushunishini, yaqin do‘stlaridan birining xiyonatini ko‘rdi; U ta’qib va zo‘ravonlikka uchradi va qiynoqlar ostida vafot etdi. U o‘ldirilganidan keyin esa, har kuni o‘lguvchi, Undagi inson Xudoning O‘g‘li bilan uzviy birligi tufayli yana hayotga qayta keldi. Masihdagi Inson qayta tirildi. Inson, faqatgina Xudo emas! Hamma ma’no ana shunda. Biz birinchi marta haqiqiy Insonni ko‘rdik. Bir qalayi askar, xuddi qolganlari kabi qalaydan yasalgan, g‘alaba bilan hayotga qaytdi.

Va shu yerda biz, mening misolim ishlamay qoladigan nuqtaga yetib kelamiz. O‘yinchoq askarlari voqeasida, ulardan birining tirilishi, qolganlari uchun mutlaqo ahamiyatga ega bo‘lmaydi. Ularning barchasi bir-biridan mustaqil, alohida mavjud bo‘lishadi. Ammo odamlar orasida bu boshqacha tus oladi. Ular shunchaki alohida organizmlarga o‘xshaydilar, chunki siz ularning bir-biri bilan hech qanday aloqasiz harakatlanishini va yashayotganini ko‘rasiz. Biroq, biz shunday yaratilganmizki, biz faqat hozirgi kunga guvoh bo‘la olamiz.

Agar biz o‘tmishni ko‘ra olsak, ba’zi narsalar biz uchun juda boshqacha ko‘ringan bo‘lardi. Har bir insonning hayotida u onasi tanasining bir qismi va oldin esa otasi tanasining bir qismi, bundan kelib chiqib esa, o‘z navbatida bobosi va buvisining bir qismi bo‘lgan davri mavjud. Agar siz insoniyatni Xudo ko‘rgani kabi vaqt davomiyligida ko‘ra olsangiz, u siz uchun yer yuzida tarqalib ketgan alohida nuqtalar massasi sifatida emas, balki bahaybat, g‘ayrioddiy murakkab daraxtga o‘xshash yagona o‘sib borayotgan organizm sifatida ko‘rinardi. Siz, har bir inson boshqalari bilan bog‘liq ekanligini ko‘rar edingiz. Va faqatgina bu emas. Aslida, har birimiz, Xudodan, bir-birimizdan ajralganimizdan ko‘ra ko‘p bo‘lmagan masofada uzoqdamiz. Dunyo bo‘ylab har bir erkak va ayol, har bir bola hozir, xuddi shu daqiqada, faqat Xudo ularda tiriklikni ushlab turgani uchun nafas oladi. Shuning uchun, Masihning inson bo‘lishi, xuddi qalayi askarning tirilishi kabi emas edi. To‘g‘rirog‘i, Uning dunyoga ko‘rinishini quyidagicha ta’riflash mumkin: butun insoniyatga doimiy ta’sir ko‘rsatadigan nimadir, ma’lum bir lahzada butun odamlar massasiga yangicha ta’sir qila boshladi. Aytib o‘tilgan paytdan boshlab, bu ta’sir Masihdan oldin yashaganlarga hamda Undan keyin yashaganlarga va hatto U haqida hech qachon eshitmaganlarga ham, xuddi moddaning bir tomchisi bir stakan suvga tushib uning ta’mi va rangini o‘zgartirgani kabi yoyildi. Albatta, bu tasvirlarning hech biri, to‘liq tarzda ishlarning haqiqiy holatini aks ettirmaydi. Xudo tengsizdir, U hech narsaga o‘xshamaydigan narsalarni yaratadi va siz bunga o‘hshashini boshqa uchratishga umid qilmasangiz ham bo‘ladi.

U insoniyat muhitiga qanday o‘zgarishlar kiritdi? Bu nimadan iborat? Insonning Xudoning o‘g‘liga, yaratilgan mavjudotning tug‘ilganga aylanishi: vaqtinchalik biologik hayotning abadiy ruhiy hayotga aylanishi. Va buning hammasi bizlarni deb va biz uchun. Aslida insoniyat allaqachon qutqarilgan. Biz, odamlar, bu najotdan har bir inson alohida foydalanishimiz kerak. Ammo jarayonning eng qiyin qismi - biz o‘zimiz qila olmaydigan qismi - biz uchun amalga oshirilgan. Biz o‘z kuchimiz bilan ilohiy hayotga kirishimiz shart emas. Bu hayotning o‘zi allaqachon insoniyatga tushirilgan. Agar biz yuragimizni faqat bu hayot to‘liqligi bilan mavjud bo‘lgan va Xudo bo‘la turib, ayni paytda haqiqiy inson bo‘lgan odamga ochsak, U buni bizning o‘zimizda va biz uchun amalga oshiradi. Esingizdami, men “samarali infeksiya” to‘g‘risidagi nimani aytdim? Bizning insoniy oilamizdan biri bu yangi hayotga ega; agar biz Unga yaqinlashsak, bizga ham Undan yuqadi.

Siz, albatta, xuddi shu fikrni boshqa yo‘l bilan ifodalashingiz mumkin. Siz Masih bizning gunohlarimiz uchun o‘lgan deb aytishingiz mumkin. Yoki biz o‘zimiz uchun qilishimiz kerak bo‘lgan narsani Masih biz uchun qilgani uchun Ota bizni kechirdi. Yoki biz ilohiy Qo‘zining qoni bilan yuvilganmiz. Masih o‘limni yengdi deb aytishingiz mumkin. Va buning bari haqiqat. Qaysi bir ifoda sizga yoqsa, shuni qabul qilishingiz mumkin. Ammo boshqalar bilan, ular o‘zgacha ifodani afzal ko‘rganligi uchun bahslashishni boshlamang.

4.6. IKKI ESLATMA

Oxirgi bobda paydo bo‘lgan ikkita savolga izoh bermoqchiman.

1) Mulohazali bir tanqidchi shunday yozadi: “Agar Xudo o‘yinchoq askarlar o‘rniga o‘g‘illari bo‘lishini xohlagan bo‘lsa, nega o‘yinchoq askarlarni yaratib, keyin ularni shunday murakkab va og‘riqli jarayonga duchor qilish o‘rniga, darrov o‘g‘illarni yaratib qo‘ya qolmadi?”

Bu savolga qisman javob berish juda oson; uning boshqa bir qismiga javob berish, balki inson tafakkuridan tashqaridadir. Oson qismiga javob berishga harakat qilaman. Agar insoniyat oilasi ming yillar oldin Xudodan yuz o‘girmaganida, mavjudotni o‘g‘ilga aylantirish jarayoni murakkab yoki og‘riqli bo‘lmasdi. Odamlar buni bajarish qobiliyatiga ega edilar, chunki Xudo ularga iroda erkinligini bergan. U ularga iroda erkinligini berdi, chunki oddiy avtomatlar dunyosi hech qachon sevgini va shuning uchun haqiqiy, cheksiz baxtni his qila olmaydi.

Javobning qiyin qismi quyidagicha. Barcha masihiylar so‘zning to‘liq, asl ma’nosida Xudoning yagona O‘g‘li borligiga rozi. “Xudoning ko‘p o‘g‘illari bo‘lishi mumkinmi?” degan savolimizga qattiq turib, biz chiqa olmaydigan chalkash o‘rmonga kirib qolish xavfini tug‘diramiz. "Bo‘lishi mumkinmi?" degan savolda qandaydir ma’no bormi, agar u Xudo haqida bo‘lsa? Menimcha, bunday savolni boshi va oxiri bo‘lgan narsa yoki hodisaga nisbatan qo‘llash mumkin, chunki u boshqa narsa (yoki hodisa) boshqacha bo‘lganligi sababli o‘zgacha bo‘lishi mumkin edi va bular esa, o‘z navbatida, ba’zi uchinchi narsa boshqacha bo‘lganligi sababli o‘zgacha bo‘lishi mumkin. Va hokazo (agar bosmaxona ishchisi qizil bosma siyoh olgan bo‘lsa, bu sahifadagi harflar qizil bo‘lishi mumkin edi va agar unga tegishli yo‘riqnoma berilgan bo‘lsa, u qizil siyoh olgan bo‘lar edi va hokazo). Ammo biz Xudo haqida, ya’ni asosiy tamoyil, boshqa barcha voqe’liklarni, hodisalarni, haqiqatlarni belgilab beruvchi qandaydir o‘zgarmas voqe’lik haqida gapirganda, biror narsa boshqacha bo‘lishi mumkinmidi deb so‘rash ma’nosizdir. U qanday bo‘lsa, Shundaydir va shu bilan savol o‘z-o‘zidan barham topadi.

Ammo bundan tashqari, abadiy o‘g‘illarni dunyoga keltiradigan Xudoni tushunish men uchun juda qiyin. Bu o‘g‘illar ko‘p bo‘lishi uchun ular qandaydir tarzda bir-biridan farq qilishi kerak. Ikkita tanga bir xil ko‘rinadi. Unda nega ular ikkita? Shubhasiz, chunki ular har xil joylarda turibdi va bir xil atomlardan iborat emas. Boshqacha qilib aytganda, ularni alohida, turli birliklar deb aytish uchun biz fazo va modda kabi tushunchalarga, ya’ni yaratilgan Koinotga tayanishimiz kerak. Men Ota va O‘g‘il o‘rtasidagi farqni fazo yoki moddani jalb qilmasdan tushuna olaman, chunki bu holda biri dunyoga keltiradi, ikkinchisi esa dunyoga keladi. Ota O‘g‘liga nisbatan, O‘g‘li Otasiga nisbatan bo‘lgan holidan ko‘ra farq qiladi. Ammo bir nechta o‘g‘il bo‘lsa, ularning bir-biriga va Otaga bo‘lgan munosabati bir xil bo‘lardi, ular bir-biridan qanday farq qilar edi? Bir qarashda, bu muammo, albatta, sezilmaydi. Odamlar bir nechta o‘g‘illarning mavjud bo‘lish g‘oyasi yashashga haqli deb hisoblashadi. Biroq, bu haqda chuqurroq o‘ylab ko‘rganimda, bunday fikr haqiqatga yaqin ko‘rinadi degan xulosaga kelaman, chunki biz bu o‘g‘illarni qandaydir makonda yonma-yon turgan odamlar sifatida noaniq tasavvur qilamiz. Boshqacha qilib aytganda, biz Koinot yaratilishidan oldin mavjud bo‘lgan narsa haqida o‘ylayotganimizni tasavvur qilsak ham, aslida biz rasmga yaratilgan Koinotni yashirincha olib kirishga va uning ichiga o‘g‘illarni joylashtirishga harakat qilyapmiz. Biz buni amalga oshirishni to‘xtatganimizda, lekin hali ham dunyo yaratilishidan oldin Ota ko‘p o‘g‘illarni dunyoga keltirishini o‘ylashga harakat qilsakda, biz hech narsa haqida o‘ylamayotganligimizni ko‘ramiz. Tasvirlar yo‘qoladi, g‘oyaning o‘zi esa so‘zlar to‘plamiga aylanadi. Shunda yana bir fikr paydo bo‘ladi: tabiat makon, zamon va moddani aynan shu ko‘plikni amalga oshirish uchun yaratmaganmikin? Balki o‘lmas ruhlarning “legionlarini” qo‘lga kiritishning yagona yo‘li avvalo Koinotda ko‘plab jismoniy mavjudotlarni yaratish va keyin ularning har birini ruhlantirishdir? Lekin bularning barchasi taxmin, albatta.

2) Butun insoniyatni daraxt kabi yagona ulkan organizm sifatida tasavvur qilish, individual farqlar muhim emasligi yoki haqiqiy odamlar Tom, Nobbi yoki Ket sinflar yoki irqlar kabi jamoaviy tushunchalardan kamroq ahamiyatga ega ekanligining dalili sifatida qabul qilinmasligi kerak. Aslida, bu tushunchalar bir-biriga qarama-qarshidir. Yagona organizmning alohida qismlari bir-biridan juda katta farq qilishi mumkin, bitta organizmning qismlari bo‘lmagan alohida elementlar esa bir-biriga o‘xshash bo‘lishi mumkin. Oltita bir tiyinlik tangalar o‘zaro hech qanday bog‘lanmagan, lekin ular bir xil ko‘rinadi. Mening burnim va o‘pkam tashqi ko‘rinishidan butunlay boshqacha, lekin ular ikkalasi ham tanamning bir qismi bo‘lganligi va uning hayotida ishtirok etgani uchun yashaydi.

Masihiylik alohida odamlarni nafaqat bir guruh a’zolari yoki ro‘yxatdagi qandaydir narsalar sifatida, balki bir tananing bir-biridan ajralib turadigan va har biri boshqalari bajara olmaydigan narsalarni bajaradigan organlar sifatida ko‘radi. Farzandlaringiz, yoxud o‘quvchilaringiz yohud qo‘shnilaringizni sizga har tomonlama o‘xshashini hoxlaganingizda, Xudoga bu umuman xush kelmasligini eslang. Siz va ular turli vazifalarni bajarishga mo‘ljallangan alohida organlardirlar. Boshqa bir tarafdan, agar siz bu “sizning ishingiz emas” bo‘lgani uchun boshqalarning ehtiyojlarini e’tiborsiz qoldirish vasvasasiga tushib qolsangiz, boshqalar sizga o‘xshamasa-da, ular xuddi o‘sha organizmning bir qismi ekanligini unutmang. Agar siz har bir inson siz kabi bir organizmga tegishli ekanligini unutib qo‘ysangiz, individualistga aylanasiz. Agar siz boshqa tana siz bilan bir xil emasligini unutib, hamma bir xil bo‘lishi uchun odamlar o‘rtasidagi har qanday farqni bostirishga harakat qilsangiz, u holda totalitaristga aylanasiz. Shu bilan birga, masihiy individualist ham totalitarist ham bo‘lmasligi kerak.

Men ham sizga, xuddi shuningdek, siz ham menga bu xatolarning qaysi biri xavfliroq ekanligini aytmoqchisiz. Lekin shayton bizni aldayapti. U har doim ikki qarama-qarshilikdan iborat bo‘lgan xatolarni dunyoga juftma juft qilib yuboradi va ulardan qay biri yomonroq ekanligi haqida o‘ylashga imkon qadar ko‘proq vaqt sarflashga undaydi. Nima uchun ekanligini siz, albatta, tushunsangiz kerak? Bu xatolardan biri bizni doimiy ravishda teskari tarafga tortishi uchun bizni yoqtirmasligimizga tayanadi. Ammo biz unga erk bermasligimiz kerak. Biz o‘sha va boshqa xato vasvasalarini chetlab o‘tib, ikkalasiga ham aldanmaslikka harakat qilib, maqsad sari olg‘a intilishimiz kerak.

4.7. TASAVVUR

Keling, ushbu bobni ikkita misol, to‘g‘rirog‘i, sizni o‘ylab ko‘rishga chorlaydigan ikkita hikoya bilan boshlaylik. Ulardan biri barchangiz o‘qigan “Alvon gul” ertagidir. Bu ertakda qiz qandaydir bir sabab tufayli mahluqqa turmushga chiqishi kerak edi. Va u shunday qildi ham. Lekin u, birinchi navbatda mahluqning sevgisiga ishondi, uning mehrini o‘zida his etdi va o‘z sevgisi bilan javob qaytarishga harakat qildi. U mahluqni xuddi u inson bo‘lgani kabi o‘pganida, uning ko‘z o‘ngida mahluq haqiqatan ham go‘zal yigitga aylandi va ular sevgi hamda hamjihatlikda yashay boshlashdi.

Boshqa bir hikoyada esa, niqob kiyishga majburlangan odam haqida gap boradi. Bu niqobda u niqobsiz yurgandan ko‘ra ancha jozibaliroq ko‘rinardi. U niqobni bir necha yil kiyishga majbur bo‘ldi va nihoyat uni yechgach, uning yuzi niqob shakliga kirganini ko‘rdi. U haqiqatan ham chiroyli bo‘lib qoldi. Avvaliga soxta bo‘lgan go‘zallik keyinchalik haqiqatga aylandi.

O‘ylaymanki, bu ikkala hikoya (albatta, majoziy ma’noda) men ushbu bobda nima haqida gaplashmoqchi ekanligimni ko‘rsatib berishi mumkin. Hozirgi kungacha men Xudo kim ekanligini va U nima qilgani haqidagi haqiqatlarni tasvirlashga harakat qildim. Hozir esa men amaliy savolga o‘tmoqchiman: biz nima qilishimiz kerak? Ilohiyotning biz uchun nima keragi bor? Ehtimol, biz buni hoziroq his qilarmiz. Agar sizga shu yergacha o‘qishga qiziqishingiz yetarli bo‘lgan bo‘lsa, umid qilamanki, sizda yana bir qadam oldinga tashlash, ya’ni ibodat qilish uchun yetarli qiziqish bor. Nima desangiz ham, Xudovand bizga o‘rgatgan ibodatning so‘zlarini takrorlaysiz.

U qanday boshlanishi esingizdami? "Bizning osmondagi Otamiz". Endi esa siz bu so‘zlarning ma’nosini bilasiz. Ular siz o‘zingizni Xudoning O‘g‘li o‘rniga qo‘yganligingizga aniq dalildir. Boshqacha qilib aytganda, siz Masihni kiyimini kiyib, o‘zingizni Masih deb tasavvur qilasiz. Bu so‘zlarning ma’nosini anglaganingizda esa, siz haqiqatan ham Xudoning o‘g‘li emasligingizni tushuna boshlaysiz. Siz umuman O‘g‘il kabi emassiz, Uning manfaatlari Otaning manfaatlari va irodasi bilan mutlaqo bir xil. Siz o‘ziga xos qo‘rquv, umid, ochko‘zlik, hasad va mag‘rurlikdan tashkil topgan bir kesakchasiz. Va bularning barchasi, sizning butun borlig‘ingiz o‘limga mahkum. Shunday qilib, siz Masihga o‘xshamoqlik jasoratini qo‘lga olishingiz g‘azablantiradigan takabburlikdan boshqa narsa emas. Ammo, qanchalik g‘alati tuyulmasin, U bizga aynan shunday yo‘l tutishni buyurgan.

Nima uchun? O‘zingni umuman boshqa mavjudot qilib ko‘rsatishning nima keragi bor? Biroq, inson darajasida ham, siz bilganingizdek, ikki xil riyokorlik bor: yomon va yaxshi. Birinchi holda, odam kimnidir aldamoqchi bo‘ladi: masalan, u sizga yordam berish o‘rniga, o‘zini yordam berayotgandek qilib ko‘rsatadi. Ammo ikkinchi, foydali riyokorlik turi qandaydir haqiqiy narsaga olib keladi. Masalan, siz X bilan do‘stona munosabatda bo‘lishni xohlamaysiz, lekin do‘stona munosabat ko‘rsatishingiz kerakligini bilasiz; bu holatda, o‘zingizni haqiqatdagidan ham yaxshiroq tutganingiz ma’qul. Va bir muncha vaqt o‘tgach, siz X ga nisbatan avvalgidan ko‘ra ko‘proq moyillikni his qilasiz. Buni hammamiz bilamiz. Ko‘pincha biror narsaning haqiqatini boshdan kechirishning yagona yo‘li - bu uni allaqachon boshdan kechirgandek harakat qilishdir. Shuning uchun ham o‘yinlar bolalar uchun juda muhim. Axir, ular doimo kattalarga taqlid qilib, urush-urush yoki sotish o‘yinini o‘ynashadi. Ammo har safar ularning mushaklari qattiqlashib, zehnlari o‘tkirlashadi, shuning uchun, ularning kattalarga taqlid qilishlari haqiqatda o‘sishga yordam beradi.

Bundan tashqari, siz o‘zingizga ongli ravishda: "Men o‘zimni Masih deb tasavvur qilayapman", deb aytganingizda, siz o‘zingizning bu "riyokorligingizni" qanday qilib unchalik ro‘yirost bo‘lmasligini, uni haqiqatga bir oz bo‘lsa-da yaqinlashtirishni darhol his qilasiz. Agar siz haqiqatan ham Xudoning o‘g‘li bo‘lganingizda, xayolingizga ham keltirmaydigan narsalar haqida o‘ylayotganingizni sezib qolasiz. Xo‘sh, bu o‘y-hayollarni yo‘qotishga harakat qilib ko‘ring. Yoki to‘satdan siz ibodat qilish o‘rniga, dasturxonga o‘tirishingiz, onangizga xat yozishingiz yoki oshxonaga borib, xotiningizga idishlarni yuvishda yordam berishingiz kerakligini tushunib qoldingiz. Bu holatda o‘rningizdan turib ichki ovozingiz aytganini bajaring.

Nima bo‘layotganini ko‘ryapsizmi? Masihning O‘zi, Xudoning O‘g‘li, inson (siz va men kabi) va Xudo (Uning Otasi kabi Xudo) sizning yoningizda va hozirning o‘zidayoq tasavvuringizni haqiqatga aylantirmoqda. Va bu, faqat sizning vijdoningiz sizga nima qilish kerakligini aytadi degan fikrni ifodalaydigan katta gaplar emas. To‘g‘ridan-to‘g‘ri vijdoningizdan so‘rasangiz, birgina javob olasiz. Agar esingizda bo‘lsa, o‘zingizni Masih deb tasavvur qilayotganingizda, javob boshqacha bo‘lgan edi. Vijdoningiz sizga to‘g‘ridan-to‘g‘ri yomon deb aytmaydigan ko‘p narsalar bor (ayniqsa ular haqida o‘ylaganingizda), lekin agar siz Masihga jiddiy taqlid qilmoqchi bo‘lsangiz, ularni darhol rad qilasiz. Chunki o‘shanda siz nafaqat nima yaxshi va nima yomonligi haqida o‘ylaysiz, balki bu Odamdan samarali infeksiyani yuqtirib olishga harakat qilasiz. Bu ma’lum qoidalarga rioya qilishdan ko‘ra portret yaratishga o‘xshaydi. Qizig‘i shundaki, ma’lum bir jihatlarda bu qoidalarga rioya qilishdan ko‘ra qiyinroq, ammo boshqa bir jihatdan bu juda oson.

Xudoning haqiqiy O‘g‘li siz bilan birga bo‘ladi. U sizni O‘ziga o‘xshash mavjudotga aylantira boshlaydi. Ta’bir joiz bo‘lsa, U sizga O‘zining hayot tarzi va fikrlarini "singdirishni" boshlaydi, Ungagina xos bo‘lgan “zoe”ni quyishni boshlaydi. U qalayi askarchani tirik odamga aylantira boshlaydi. Va, albatta, sizning hali ham qalayli qismingiz bunga qarshilik qilaveradi.

Ba’zilaringiz hech qachon bunday narsalarni boshdan kechirmaganingizni payqashingiz mumkin. Siz shunday deyishingiz mumkin: "Men aslo ko‘rinmas Masih menga yordam berayotganini his qilmaganman, lekin odamlar menga tez-tez yordam berishardi". Shu o‘rinda, birinchi jahon urushi davridagi bir ayolning “Bizning oilamiz non taqchilligiga parvo qilmaydi, biz haligacha faqat qovurilgan burda non yeymiz”, degan latifani esga oldim. Agar sizda non bo‘lmasa, unda qovurilgan burda non ham bo‘lmaydi. Agar Masih yordam bermaganida, sizga odamlar ham yordam bermagan bo‘lar edi. U bizga turli yo‘llar bilan, biz "diniy hayot" deb ataydigan hodisalar doirasida ham ta’sir qiladi. U tabiat orqali, tanamiz orqali, kitoblar orqali, ba’zan bir qarashda masihiylarga qarshi bo‘lib tuyulishi mumkin bo‘lgan kechinmalar orqali ta’sir qiladi. Odati bo‘yicha jamoatga borgan yigit chin dildan masihiy ta’limotiga ishonmasligini anglab yetsa va jamoatga borishni to‘xtatsa, agar unga ota-onasining rayiga qarshi chiqish istagi emas, balki halol bo‘lish istagi sabab bo‘lsa, demak, Masihning ruhi unga avvalgidan ham yaqinroq bo‘lishi mumkin.

Lekin eng muhimi, Uning Ruhi bir-birimiz bilan muloqot qilish orqali ta’sir qiladi. Odamlar yaqinlariga Masihning ko‘zgu yoki "tashuvchilaridir". Ba’zan ular buni o‘zlari ham tushunib yetishmaydi. "Samarali infeksiyani" uni yuqtirib olmaganlar tomonidan ham yuqishi mumkin. Masalan, menga masihiylikka kirishimga o‘zlari masihiy bo‘lmagan odamlar yordam berishdi. Lekin, odatda, Uni biladiganlar Unga boshqalarni olib boradilar. Mana shuning uchun ham jamoatning, Uni bir-biriga ochib beradigan barcha masihiylarning yig‘indisining roli juda muhim. Masihga ergashgan ikki masihiyda masihiylik ular Unga yolg‘iz ergashgandan ko‘ra ikki emas, balki o‘n olti marta ko‘proq bo‘ladi, desak mubolag‘a bo‘lmaydi.

Ammo unutmangki, emizikli go‘dak uchun, onasini tanimasada uni emishi, bu tabiiy hol. Xuddi shunday bizga yordam beradigan odamni ko‘rish va balki uning orqasida turgan Masihni ko‘rmaslik ham tabiiydir. Biroq, biz emizikli go‘dak bo‘lib qolmasligimiz lozim. Biz olg‘a yurib, kim bizga yordam yuborayotganini tushunishimiz kerak. Buni ko‘rmaslik va tushunmaslik aqlsizlik bo‘lardi. Shunda biz odamlarga tayanishimiz kerak bo‘lar edi; va bu ertami-kechmi katta umidsizlikka olib keladi. Hatto ularning eng yaxshilari ham xato qiladi; va hammaga o‘lim muqarrar. Bizga yordam berganlarning har biriga minnatdor bo‘lishimiz, ularni hurmat qilishimiz va sevishimiz kerak, lekin hech qachon u dunyodagi eng yaxshi, eng dono inson bo‘lgan taqdirda ham hech bir insoniy mavjudotga to‘liq va tanxo tayanib qolmasligimiz kerak. Siz qumdan juda ko‘p chiroyli narsalarni yasashingiz mumkin; faqat uning ustiga uy qurishga urinmang.

Endi esa biz Yangi Ahdda doimo nima deyilganini ko‘ra boshlaymiz. U "qayta tug‘ilgan" masihiylar haqida, "Masih kiyimini kiygan" odamlar haqida gapiradi; Masihning "bizda tasvirlangani", "Masihning ongini" egallashi haqida. Bularning barchasi, xuddi odam Platon yoki Marksni o‘qib, ularning g‘oyalarini gavdalantirishga harakat qilganidek, masihiylar Masih aytganlarini o‘qib, hayotga tadbiq qilishga harakat qilishlari kerak degan g‘oyani ifodalash uchun murakkab metafora degan fikrdan darhol voz keching. Turli xil shakldagi, lekin doimo Yangi Ahdda uchraydigan fikr, ko‘proq narsani anglatadi: haqiqiy Masih bu yerda, hozir, siz ibodat qilayotgan xonada, siz uchun nimadir qilmoqda va u siz bilan birga. Va bu ikki ming yil oldin vafot etgan xushro‘y odam haqida emas, balki xuddi siz bilan bir xil darajadagi tirik Odam haqida, lekin Xudo dunyoni yaratganida qanday bo‘lsa, xuddi shunday darajada. Va endi bu tirik Xudo-odam sizning oldingizga keladi va sizning eng samimiy, ichki "meningiz" ustida ishlay boshlaydi, sizdagi eski "men"ni o‘ldiradi va uni O‘zi ega bo‘lgan boshqasi bilan almashtiradi. Avvaliga bir necha daqiqaga. Keyin uzoqroq muddatga. Va nihoyat, agar hamma narsa yaxshi bo‘lsa. U sizni abadiy butunlay boshqa turdagi mavjudotga, yangi kichik Masihga, o‘ziga xos tarzda, o‘z qobiliyatlariga mutanosib ravishda, Xudoga xos bo‘lgan bir xil hayotga ega bo‘lgan mavjudotga aylantiradi, Xudoning qudratini, Uning quvonchini, bilimini va boqiyligini baham ko‘radi... Bir muncha vaqt o‘tgach, biz yana ikkita ixtiro qilamiz.

1) Biz nafaqat gunohkor harakatlarimizni, balki gunohkorligimizni ham seza boshlaymiz. Boshqacha qilib aytadigan bo‘lsak, biz nafaqat nima qilayotganimizdan, balki kimligimizdan ham xavotirlana boshlaymiz. Bu biroz murakkab tuyuladi va men o‘zimning shaxsiy misolimdan foydalanib, xuddi shu fikrni yanada aniqroq ifodalashga harakat qilaman. Kechki ibodatga tayyorgarlik ko‘rganimda va kun davomida qilgan barcha gunohlarimni eslashga harakat qilsam, o‘nta holatdan to‘qqiztasida yaqinimga bo‘lgan sevgi amrining buzilishi aniq bo‘ladi: men g‘azablandim, yoki qo‘rslik qildim yoki masxara qildim, yoki suhbatni uzib qo‘yib baqirdim va g‘azablandim. Va darhol xayolimda bir bahona paydo bo‘ladi: meni g‘azablantirishdi; men bilan kutilmaganda gaplashishdi; jahlim chiqqanda kelib qolishdi; fikrlarimni jamlab olishga vaqtim yo‘q edi. Bularning barchasi yengillashtiruvchi holat bo‘lib xizmat qiladi: agar men buni ongli ravishda, o‘ylab ko‘rib amalga oshirganimda, mening xatti-harakatlarim bundan ham yomonroq bo‘lishi mumkin edi.

Boshqa tomondan, odamning jahli chiqqanda qilgan har bir harakati uning aslida kim ekanligiga eng yaxshi isbotdir. Jahlni bostirish vaqti yetmasdan tildan qochgan narsa asl mohiyatni ochib beradi. Agar yerto‘lada kalamushlar bo‘lsa, u yerga kutilmaganda kirgandagina, ularni ko‘rishingiz mumkin. Lekin ularni kutilmagan hodisa keltirib chiqarmaydi; u faqat o‘z vaqtida qochishga to‘sqinlik qiladi. Xuddi shunday, kutilmagan hodisalar yoki bahonalar meni asabiylashtiradigan narsa emas; u faqatgina mening jahldorligimni ochib beradi. Kalamushlar doimo yerto‘lada yashaydi, lekin agar siz u yerga qichqiriq va shovqin bilan kirsangiz, ular chiroqni yoqishingizdan oldin yashirinib olishadi.

Shubhasiz, qalbimning yerto‘lasida qarama-qarshilik va qasoskorlik kalamushlari doimo mavjud. Bu yerto‘la mening ong osti irodamdan tashqarida. Men ma’lum darajada o‘z xatti-harakatlarimni nazorat qila olaman, lekin o‘z temperamentimni to‘g‘ridan-to‘g‘ri boshqara olmayman. Bizning qandayligimiz harakatlarimizdan muhimroq bo‘lsa-chi; agar bizning harakatlarimiz (asosan) bizning kimligimizni ko‘rsatadigan darajada muhim bo‘lsa, demak, men boshdan kechirayotgan o‘zgarishlarni harakatlarim bilan amalga oshirib bo‘lmaydi. Bu yaxshi amallarga ham tegishli. Men ularning ko‘pini yaxshi niyat ta’sirida qildimmi? Necha marta ular mening jamoatchilik fikridan qo‘rqishim yoki yaxshi tomonlarimni ko‘rsatish istagimning natijasi bo‘lgan? Ularning qanchasi o‘jarlik yoki ustunlik tuyg‘usi bilan bog‘liq bo‘lib, boshqa sharoitlarda meni yomon ishlar qilishga olib kelishi mumkin edi? Lekin men o‘zimda to‘g‘ridan-to‘g‘ri axloqiy kuchlar yordamida yangi stimullarni uyg‘otish imkoniyatiga ega emasman. Masihiylik yo‘lida bir necha qadam tashlaganimizdan so‘ng, qalbimizdagi barcha zarur o‘zgarishlar faqatgina Xudo tomonidan amalga oshirilishi mumkinligini tushuna boshlaymiz. Va bu bizni bir narsaga olib keladiki, mening ko‘rsatuvimda hozirgacha narsalarning haqiqiy holatini to‘g‘ri aks ettirmagan.

2) Mening so‘zlarimdan shunday taassurot paydo bo‘lishi mumkinki, biz hamma narsani o‘zimiz qilamiz. Aslida, barcha o‘zgarishlar biz tomondan emas, balki Xudo tomonidan amalga oshiriladi. Hech bo‘lmaganda, biz U bizdagi amalga oshiradigan o‘zgarishlarga qarshilik qilmaymiz. Qaysidir ma’noda, hatto biz emas, balki tasavvurni ishlatadigan Xudo, deb ayta olasiz. Darhaqiqat, Xudo O‘zining oldida ochko‘z, ezma va bo‘yin egmaydigan insonni ko‘radi. Lekin U shunday deydi: “Tasavvur qiling, bu oddiy mavjudot emas, balki Bizning o‘g‘limiz. Bu mavjudot Isoga o‘xshaydi, chunki Iso ham insondir, chunki U Insonga aylangan. Keling, tasavvur qilaylik, insonning ruhi ham Masihga o‘xshaydi va biz unga haqiqatdek munosabatda bo‘lamiz, garchi aslida bunday bo‘lmasa-da, lekin bizning tasavvurimiz haqiqatga aylanganini tasavvur qilamiz”.

Xudo bizga kichkina Masihga qaragandek qaraydi; Masih bizni Unga aylanishimizga yordam beradi. Tasavvurdagi Xudoning hayoliy o‘yinlari g‘oyasi bir qarashda g‘alati tuyuladi. Lekin bu haqiqatan ham g‘alatimi? Yuqori darajadagi mavjudotlar o‘zidan pastdagilarni shunday tarbiyalamaydimi? Ona bolani haqiqatan ham tushunishni boshlashidan ancha oldin uni tushungandek gaplashib, gapirishga o‘rgatadi. Biz itlarimizga xuddi odamdek muomala qilamiz. Shuning uchun ular oxir-oqibat "deyarli odam"ga aylanishadi.

4.8. MASIHIY BO‘LISH OSONMI?

Avvalgi bobda biz qanday qilib "Iso Masihga burkanish" yoki o‘zini Xudoning O‘g‘li sifatida tasavvur qilish va kun kelib haqiqatdan ham shu maqom va darajaga erishish mumkinligi haqida suhbatlashgandik. Sizga chin ko‘ngildan va xolisona aytishim mumkinki, bu masihiyning keyingi sinfga o‘tish uchun shug‘ullanishi lozim mashg‘ulot yoki o‘zi xos mashq emas. Mazkur g‘oyada masihiylik mohiyati va mazmuni mujassam topgan. U bundan boshqasini taklif qilmaydi. Sizga uning odatiy ahloq va ezgulikdan nimasi bilan farq qilishini tushuntirib bergim keladi.

Masihiy mavqeiga erishishdan avval hammamiz quyidagicha tasavvurlar girdobida yashaymiz. Biz turfa orzu-havaslarimiz, rang-barang istaklarimizdan iborat "Men"imizni boshlang‘ich nuqta sifatida olamiz. Keyin esa bu olamda "ahloq" yoki "xulq-atvor qoidalari" yoki "jamiyat manfaatidan kelib chiqib" kabi tushunchalar ham borligini va ularning ham bizning "Men"imizga qo‘yadigan alohida talablari mavjudligini anglab yetamiz. Ana shu tushunchalar va shaxsiy orzu-havaslarimiz o‘rtasida nizo borligiga imon keltiramiz. "Yaxshi odam bo‘lish" deganda shu talablarga yon berishni tushunamiz. Bizning "Men" amalga oshirishni xohlaydigan ayrim narsalar, boshqacharoq aytganda, "zulm" sifatida talqin qilinishiga guvoh bo‘lamiz. Nima ham qilardik, ulardan voz kechishga to‘g‘ri kelarkan. Bizning "Men" bajarishni istamaydigan narsalar esa, aksincha, "ezgulik" deb atalarkan va ularga ham rioya qilishga majburiyat sezarkanmiz. Lekin yelkamizga ortilgan hamma talablarni ado etganimizdan keyin bechora "Men"imizning shaxsiy orzu-havaslarga ham vaqti qolishidan umidvor bo‘lib yashayveramiz. O‘z hayotimiz bilan umrguzaronlik qilish, shirin niyatlarimizni ro‘yobga chiqarish va g‘alabalarimiz mevasidan rohatlanishga ulguradigandek yuraveramiz. Ochig‘ini aytganda, biz soliqni o‘z vaqtida to‘laydigan halol odamga o‘xshaymiz. U soliqlarni vijdonan to‘lab boradi va shu bilan birga, qolgan pulining farovon hayot kechirishga yetishidan umid qiladi. Bularning barchasi boshlang‘ich nuqta sifatida oddiy "Men"imizni qabul qilganimiz oqibatidan kelib chiqadi.

O‘ylay-o‘ylay, ikki tomonga ketgan yo‘l boshiga yetib kelamiz. Yo "yaxshi odam bo‘lish"ga urinmay qo‘yamiz yoki tom ma’noda baxtsiz kimsalarga aylanib qolamiz. Nimaga? Chunki (adashmang!) siz zimmangizga yuklanayotgan hamma talablarni bajarishni istayotgan bo‘lsangiz, bilingki, shaxsiy "Men"ingizning o‘zi uchun yashashga na vaqti, na kuchi, na ehtiyoji qolmaydi. Vijdoningiz ovoziga qanchalar ko‘p quloq solsangiz, u sizdan yana ham ko‘prog‘ini talab qiladi. Shu tariqa, tabiiy "Men"ingiz har qadamda to‘siqlarga duch kelaverib, bezib qoladi, nola qiladi, ochlikdan faryod chekadi, mashaqqatlar yukidan ikki bukilib, yerga chapishib qoladi. Uning e’tirozlari ham kun sayin kuchayib boraveradi. Oqibatda siz yo "yaxshi" bo‘lishga urinishni to‘xtasiz yoki o‘zlarining aytishicha, "boshqalar uchun yashaydigan"lardan biriga aylanasiz. Qizig‘i, ular "o‘zgalar baxtu-saodati yo‘lida" ekanini e’tirof qilishsada, negadir hamisha hammadan norozi yurishadi, tinimsiz vaysashadi, nima uchun "boshqalar" ularning o‘zini qurbon qilayotgani va bu yo‘ldagi cheksiz azoblarini sezmayotganidan ozurda bo‘lishadi. Kun kelib, shunaqangi mavjudotga aylanasizki, atrofingizdagilarning sizga chidashi ulkan sinovga aylanadi. Undan ko‘ra, sizning timsolingizda kibrga berilgan xudbinni ko‘rish afzalroq tuyulib qoladi.

Masihiylik boshqa yo‘lni taklif qiladi. Bu yo‘l ham qiyin, ham osondir. Iso Masih aytadi: "Hammasini Menga bering. Menga sizning misqolcha vaqtingiz, miqdorli pulingiz yoki mehnatingiz kerak emas. Men sizning tabiiy "Men"ingizga azob berish uchun emas, uni o‘ldirgani kelganman. Yarimta chora-tadbir bu masalada ko‘makdosh bo‘lolmaydi. Men u shoxni, keyin bu shoxni kesgani kelmadim. Men daraxtni qo‘porib tashlashni istayman. Men tishni egovlash yoki unga toj qo‘yishni yoxud bo‘shlig‘ini to‘ldirishni xohlamayman. Men O‘zim uchun sug‘irib tashlashni istayman. Menga o‘z "Men"ingizni itoat bilan topshiring, bokira orzu-havaslar, illatli istaklar – hammasini bering. Evaziga yangi "Men" hadya qilaman. Amalda Sizga O‘zimni, O‘zligimni tuhfa etaman va Meniki sizniki bo‘lib qoladi".

Bu o‘zimiz uddalamoqchi bo‘lgan narsalarga nisbatan ham mashaqqatli, ham oson yo‘l. Umid qilamanki, Iso Masihning o‘zi masihiylik yo‘lini ba’zan juda qiyin, ba’zida juda oson deya ta’riflaganini anglab yetdingiz. U "o‘z xochingni ko‘tarib yur" deb aytadi va bu murojaat nomsiz-nishonsiz konslagerdagi azobli o‘limga chaqiriqdek jaranglaydi. Lekin keyingi lahzadayoq U deydi: “Axir, Mening bo‘yinturug‘im qulay, yukim yengildir.” Anglash qiyin emas: unisi ham, bunisi ham adolatli.

O‘qituvchilar o‘quv yili oxirida hammadan ko‘p shijoat bilan o‘qiydigan ilmi tolib sinfning eng yalqov vakili ekanini ta’kidlashadi. Ular haq va bu hazil emas. Agar siz ikki talabaga biron-bir geometriya nazariyasini isbotlashni topshirsangiz, shu zahoti ishga kirishgani vazifa mohiyatini tushunishga harakat qiladi. Yalqovi esa uni shunchaki va quruq yodlashga kirishadi, zero, ayni paytda bu kamroq mashaqqat talab qiladi. Lekin olti oy o‘tib, ular imtihonlarga tayyorgarlik ko‘rishni boshlaganda, yalqov talaba tirishqoq tengdoshi bir necha daqiqada va zavq bilan uddasidan chiqadigan ish uchun son-sanoqsiz va azobli soatlarini sarflashga majbur bo‘ladi. Oxir-oqibatda, yalqov ko‘proq mehnat qiladi.

Yoki shu vaziyatga boshqa tomondan ham qarab ko‘raylik. Jang maydonida yoki toqqa ko‘tarilishda kuch va jasorat talab qiladigan muayyan harakatlarni amalga oshirishga to‘g‘ri keladi. Lekin oxirida aynan shu urinishlar barqaror xavfsizlik omili bo‘lib xizmat qiladi. Agar shunday qilmasangiz, bir necha soat o‘tar-o‘tmas, ulkan xatar ostida qolasiz. Qo‘rqoqlarcha harakat xavf-xatarning kattasiga yetaklaydi.

Masihiylikda ham shunday. O‘zingizni, orzu-havaslaringiz va hamma tashvishlaringizni Iso Masih qo‘liga butkul topshirish dahshatli va imkonsiz vazifadir. Lekin bu o‘zimizcha qiladigan sa’y-harakatlarimizga nisbatan oson kechadi. Zero, biz, ta’bir joiz bo‘lsa, "o‘zligimizni" saqlab qolishni istaymiz, shaxsiy baxt-saodatni hayotimiz mazmuni deb bilamiz va undan voz kechmaymiz, shu bilan birga, "yaxshi" insondek tasavvur uyg‘otishga ishtiyoqmandmiz. Biz aqlimiz va shuurimizning boylik haqida orzulari, sharafparastlarga xos rejalari, rohat va farog‘atga intilishlariga to‘sqinlik qilmaymiz, shunga qaramay, o‘zimizni halol, pok va kamtardek tutishga urinamiz. Vaholanki, bularning bari Iso Masih ruju qo‘yishdan qaytargan xususiyatlardir. U aytdi: tikanakdan uzum, yantoqdan anjir o‘smaydi. Chim sepilgan daladan bug‘doy yig‘olmaysiz. O‘t-o‘lanni muntazam o‘rib turmasangiz, uni kalta saqlolmaysiz. Lekin shunda ham bu dala sizga bug‘doy bermaydi. Tuproqdan g‘alla olish uchun uni isloh qilish kerak; chuqur haydab, qaytadan urug‘ qadash lozim bo‘ladi. Masihiylik hayotining asl muammosi, uning odamlar, odatda, duch kelishni kutmagan joyda paydo bo‘lishining sababi ham shunda. U erta tongda, uyqudan ko‘z ochgan lahzamizda yuzaga keladi. Yangi kun bilan bog‘liq hamma istaklarimiz bizga yirtqich hayvonlardek tashlanishadi. Har tongdagi ilk majburiyatimiz ularni shunchaki quvib solishdir; biz boshqa ovozga quloq tutishimiz, boshqa nuqtai nazarni qabul qilishimiz va qalbimizni yanada ulug‘vor, yanada qudratli va yanada halovatli hayot oqimi to‘ldirishiga imkon berishimiz kerak. Kunni shu tarzda o‘tkazamiz: biz o‘zimizning tabiiy injiqlikligimiz va hissiyotlarimizni jilovlaymiz, shamollardan himoyalangan qo‘rg‘onga kirib boramiz.

Avvaliga, ruhiyatning shunday halovatli holatiga yetishgach, uni atigi bir necha daqiqa saqlab turishni uddalaysiz xolos. Lekin ana shu sanoqli daqiqalarda jismoniy va ma’naviy olamimiz uzra yangi hayot nafasi ufurishni boshlaydi, chunki biz Unga shu evrilishlar uchun izn berdik. Faqat sirtni qoplaydigan moyli bo‘yoq bilan rang berilgan jismga singib ketadigan bo‘yoq o‘rtasida farq bor. Iso Masih hech qachon mavhum va xayoliy jumlalardan og‘iz ochmagan. "Barkamol bo‘linglar" der ekan, U aynan shuni nazarda tutgan. U bizning to‘la-to‘kis davolanishimizni istagan. Bu mashaqqatli; lekin biz orzu qilgan murosaga erishmoq undan ham qiyin, aytish mumkinki, imkonsiz ishdir. Tuxumning polaponga aylanish jarayoni, ehtimol, qiyin kechar, lekin u tuxum bo‘laturib, qushdek uchishni istasa, mana bunisining mashaqqati bisyor. Biz ham tuxumga o‘xshaymiz. Lekin umrbod oddiy va tartibli tuxum maqomida qololmaymiz. Yo po‘stloqni yorib, tashqariga chiqishimiz kerak, yoki palag‘da bo‘lish hukmimizdir.

Endi avval aytgan fikrimni takrorlashga izn bersangiz: aynan shu so‘zlar masihiylikning qalbidir; undan boshqa hech nima yo‘q. Ular taajjubga solishi, ajablantirishi ham mumkin. Jamoatning ta’lim berish, yangi inshootlar barpo qilish, missionerlik faoliyati, ibodat marosimlarini o‘tkazish kabi ko‘plab tashvishlari borligi kunday ravshan. Davlatning ham mudofaa, siyosat, iqtisodiyot va boshqa masalalar yuzasidan qiladigan ishlari yetarlicha ekani oydindir. Lekin aslini olganda, bu yumushlar mazmuni biz o‘ylagandan ko‘ra soddaroq. Davlat shu hayotda inson bolasi farovonligini ta’minlash va himoya qilish uchungina mavjud. Kamin ro‘parasida suhbatlashib o‘tirgan er-xotin, pivo barida qarta o‘ynayotgan do‘stlar, xonasida kitob o‘qiyotgan yoki bog‘da mehnat qilayotgan inson – davlat shular va shu kabilarni muhofaza qilish uchungina yashaydi. Hamma qonunlar, parlamentlar, armiyalar, sud, politsiya, iqtisodiyot shu maqsadlarga hizmat qilsa va himoyalashni uddalasagina mazmun kasb etadi. Yo‘qsa, bularning bari vaqt va mablag‘ni sovurish bilan yakunlanadi, xolos.

Jamoat masalasiga kelsak, u odamlarni Iso Masih tomon chorlash, izdoshlaridan kichik Masihlarni shakllantirish uchungina kerak. Agar shunday qilmasa, ibodatxona, ruhoniy zoti borki - hammasi, missionerlik tashkilotlari, va’z-ma’ruzalar borki -barchasi, hatto Muqaddas Kitobning o‘zi ham vaqtni behuda xarjlashdan boshqasi emasdir. Xudo aynan shu maqsadda insonga aylandi. Bilasizmi, balki, Koinot ham xuddi shu maqsad yo‘lida yaratilgandir?! Muqaddas Kitobda uning Iso Masih uchun bunyod etilgani va hammasi U bilan birlashish lozimligi aytilgan. O‘ylanmanki, hech birimiz bu ishning Koinot miqyosida qanday amalga oshishini tasavvur ham qilolmasak kerak. Biz Yerdan millionlab kilometr olisdagi manzillarda nimalar yashashini (agar u tomonlarda nimadir mavjud bo‘lsa, albatta) bilmaymiz. Shu Yer sayyorasining o‘zida odam bolasidan boshqasining taqdiri qanday kechishidan bexabarmiz. Ammo biz nimani kutgandik? Bizga loyihaning bevosita o‘zimizga daxldor qismi ko‘rsatilgan xolos. Ba’zida boshqa mavjudot va jismlarning kelajagini tasavvur qilib ko‘rishni yoqtiraman. Nazarimda, aqliy darajasi yuqori hayvonlar qaysidir ma’noda inson bilan yaqinlashadi, bu ularga bo‘lgan muhabbat bilan izohlansa kerak, qolaversa, odam bolasining Yer yuzida mavjudligi va uning turish-turmushi shu jonivorlarni anchagina insoniylashtirgan (amalda shunday bo‘lyapti ham). Men, hatto, inson foydalangani sayin va ularni qadrlashni boshlagach, jonsiz narsalar va o‘simliklarning ham odamzodga talpinishi zamiridagi mohiyatni anglagandekman. Agar boshqa olamlarda ham ongli mavjudotlar yashaganida, ular o‘z dunyosida xuddi shu ishlarni amalga oshirishi mumkin edi. Balki, ongli mavjudotlar Masihga burkangach, Uning bag‘riga boshqalarni ham tortar?! Buning qanday ro‘yobga chiqishini bilmayman, farazlarim bilan o‘rtoqlashishim mumkin xolos.

Bizga faqat insonlarning Masihda uyg‘unlashishi haqida aytilgan; Koinotning yosh shahzodasi tomonidan O‘z Otasiga bermoqchi bo‘lgan sovg‘aning ajralmas qismiga aylanishimiz, sovg‘a esa Uning O‘zi va biz Unda ekanimiz eslatilgan. Biz shuning uchun yaratilganmiz. Injilda U bilan va Unda birlashganimizda tabiatdagi ko‘p narsalar o‘zining ibtidoiy mohiyatiga qaytishi to‘g‘risida g‘alati, hayajonga soladigan ishoralar bor. Qo‘rqinchli tush tugaydi; tong otadi.

4.9. BU QANCHAGA TUSHADI?

Bilishimcha, oldingi bobda Xudoning "barkamol bo‘linglar" degan so‘zini keltirishim ko‘pchilikni ajablantiribdi. Ayrimlar uning mazmunini "Komillikka erishmaguncha, Men sizlarga ko‘makdosh emasman" deb tushunganga o‘xshaydi. Zero, ular fikricha, mukammal insonga aylanishga qodir emas ekanmiz, najot yo‘qdir. Men esa bunday deb o‘ylamayman. Nazarimda, Xudo "Men komillikka erishish yo‘lidagi bitta bo‘lsa ham urinishingizda yordam beraman. Ehtimol, siz kamiga qanoat qilishni bilarsiz, demak, Men sizga undan ozini ravo ko‘rmayman" demoqchi bo‘lgan.

Fikrimni tushuntirishga ijozat bersangiz. Bolaligimda tishim ko‘p og‘rirdi. Lekin onamga murojaat qilsam, og‘riq qoldiradigan dori berishini va men tunda tinchgina uxlay olishimni bilardim. Men esa onam yoniga bormasdim, har qalay, og‘riq chidab bo‘lmas darajada kuchaygunigacha chidardim. Onam huzuriga chopmaganim asosli edi: u menga aspirin berardi, shu bilan cheklanib qolmay, ertasiga tish shifokoriga olib borgan bo‘lardi. Men undan istagan narsani ololmadim va o‘zim xohlamaganimdan ko‘prog‘ini qo‘lga kiritmay qolmadim. Men og‘riqdan zudlik bilan qutilishga intilardim, lekin bu maqsadimga hamma tishlarimni keyin tekshirishlari evazigagina erishishim mumkin edi xolos. Men esa bu sho‘ring qurg‘ur tish shifokorlarini tanirdim! Ular mening og‘rimagan tishlarimni ham kavlashga tushishlarini bilardim. Aytganlaridek, ularga barmog‘ingni ber, qo‘lingni kesib olishadi.

Agar taqqoslash joiz bo‘lsa, Xudoimiz ham qaysidir ma’noda tish shifokorlariga o‘xshaydi. Barmog‘ingizni tutsangiz, U qo‘lingizdan yaxlit tutadi. O‘nlab insonlar Uning huzuriga uyaltiradigan biron-bir gunohlaridan (masalan, qo‘rqoqlikdan) qutqarilish uchun yoki hayotlariga dog‘ bo‘lib tushayotganlari illatlaridan (masalan, qiziqqonlik yoki piyonistalik) qutilish uchun kelishadi. U, albatta, dardingizni oladi; lekin shu bilangina cheklanib qolmaydi. Balki, siz undan boshqa hech nima so‘ramagandirsiz, lekin Uning huzuriga bir marotaba kelsangiz kifoya, sizni boshdan-oyoq davolashga kirishib ketadi.

Shuning uchun ham U odamlarni masihiy bo‘lishdan avval, bu ularga qanchaga tushishini taroziga solib ko‘rishni tavsiya qiladi. "Meni to‘g‘ri tushuning, - deydi U. - Agar ijozat bersangiz, men sizni mukammal shaxsga aylantiraman. Menga o‘zingizni topshirayotgan paytingizda aynan shuni ro‘yobga chiqarmoqchi bo‘laman. Aynan shuni va boshqa hech narsani. Lekin irodangiz erkin va ozod qolajak. Istasangiz, Meni o‘zingizdan itarib yuborishingiz mumkin. Lekin yoningizda olib qolsangiz, bilingki, Men o‘z ishimni, albatta, nihoyasiga yetkazaman. Yerdagi hayotingiz davomida u sizga qanchalar og‘ir sinovlar keltirmasin, O‘zimga ham qanchalar qimmatga tushmasin, sizni mukammal qilmaguncha halovat topmayman, Otam kamolotingizni ko‘rib, bir paytlar Menga aytganidek, sizdan ham ko‘ngli to‘lganini e’tirof qilmaguniga qadar tinchlanmayman. Men buning uddasidan chiqishim mumkin va uddalayman ham. Lekin Men bundan kamiga rozi emasman".

Komillikdan boshqasi qanoat bermaydigan Yordamchi sizning ertaga eng oddiy burchingizni ado etish uchun qo‘ygan ilk va ojiz qadamingizdan ham quvonadi. Mashhur masihiy muallif Jorj Makdonald aytganidek, farzandi atak-chechak qilganida har bir ota quvonadi, lekin hech bir padari buzrukvorni voyaga yetgan o‘g‘lining dadil va shahdam qadam tashlashidan boshqasi qoniqtirmaydi. Shuningdek u, "Xudoning roziligini qozonish oson, lekin uni qoniqtirish mashaqqat" deydi.

Aytilgan fikrlardan amaliy xulosa chiqarish kerak. Bir tomondan, Xudo bizdan komillik talab qiladi, lekin u bizning yaxshi bo‘lishga urinishimizda tushkunlikka solmasligi kerak, omadsizliklar kelganida sabr va qanoat berishi lozim, lekin sa’y-harakatdan chalg‘itmasligi joiz. Har safar yiqilganingizda, U sizni ko‘taradi. U shaxsiy urinishlaringiz bilan hech qachon komillik ostonasiga ham yetib kelolmasligingizni juda yaxshi biladi. O‘z navbatida, siz ham U yetaklagan maqsadlarni juda yaxshi anglashingiz lozim, zero, bu Olamda Unga sizning o‘zingizdan boshqa hech kim qarshilik qilolmaydi. Buni juda yaxshi tunushib olish shart. Agar anglab yetolmasak, qachonlardir ortga chekinib, Uning irodasiga qarshilik qilishga kirishib ketishimiz mumkin. Menimcha, aksariyatimiz Iso Masih bir-ikki gunohini yengishga ko‘mak berganidan keyin o‘zini yetarlicha yaxshi deb bilishga tushib qoladi. U biz nimani istagan bo‘lsak, shuni bajo keltirdi, endi esa o‘z holimizga qo‘ysa ham bo‘lardi. Bizda "Men hech qachon avliyo bo‘lishga intilmaganman. Men uchun yaxshi inson bo‘lishim kifoya" deyish odat tusiga kirgan. Buni biz, xatto, Xudo irodasiga bosh egish sifatida ham talqin qilamiz. Lekin bu bizning fojiaviy xatomizdir. Albatta, bizdan mukammallik yaratishlarini so‘ramaganmiz, istamaganmiz ham. Biroq gap bizning xohishimizda emas, balki Uning yaratayotganda qilgan niyatlariga bog‘liq. U Yaratuvchi. Biz faqat mashinalarmiz. U Musavvir, biz esa U chizgan suratmiz xolos. Uning bizni yaratishda nazarda tutgan maqsadini qayerdan ham bilardik? E’tibor berganmisiz, U allaqachon bizni ibtidoiy holatimizdan keskin farq qiluvchi nimagadir aylantirib ulgurgan. Ancha ilgari, tug‘ilishimizdan avval, onamizning qornida yotgan paytimizdayoq rivojlanishning turli bosqchilaridan o‘tganmiz. Avval ko‘rinishimiz o‘simlik monand bo‘ldi, keyin baliqqa o‘xshadik va faqat so‘nggi bosqichga kelib inson chaqalog‘i qiyofasini oldik. Agar biz o‘sha ilk rivojlanish davrlarini anglay bilganimizda, ehtimol, o‘simlik yoki baliq maqomida qolishni istagan, chaqaloqqa aylanishni xohlamagan bo‘larmidik?! Lekin Uning bizga nisbatan maxsus rejasi bo‘lgan va uni oxiriga qadar amalga oshirishga qat’iy qaror qilgan. Hozirda ham xuddi shu jarayon ketyapti, faqat uning bugungi darajasi yuqoriroqdir. Tan olaman, agar imkoniyati bo‘lganida oddiy odamlar sifatida qolishni afzal ko‘rgan bo‘lardik; lekin U butunlay boshqacha rejani ro‘yobga chiqarishga jazm qilgan. Unda ishtirok etishdan bosh tortish taslim bo‘lishni emas, tanballik va qo‘rqoqlikni talab qiladi. Unga itoat etish sharafparastlik yoki kibrdan emas, taslimiyatdan dalolat beradi.

Haqiqatning bu ikki jihatini boshqacha ham yoritish mumkin. Bir tomondan, o‘z urinishlarimiz bilan yaxshi odamlar orasida bir kun ham yashay olmasligimizni tan olishimiz kerak. Agar U qo‘llamasa, hech birimiz gunohi kabirga yoki jinoyatga kirib qolmasligimizga kafolat berolmaymiz. Boshqa tomondan, eng buyuk avliyolarning azizligi va jasoratini umumlashtirganda ham Uning ruhimizga atagan ne’matlaridan ustunlik qilolmaydi.

Uning biz bilan olib borayotgan ishi shu hayotning o‘zida nihoyasiga yetmaydi. Biroq U o‘lim sharobini totgunimizgacha, nimaga ulgursa, shuni amalga oshirishni istaydi. Shuning uchun ham boshimizga cheksiz sinovlar tushganida hayron bo‘lmasligimiz kerak. Inson Iso Masihga yuzlanarkan, endi hammasi iziga tushgandek tuyuladi (ya’ni, illatlaridan qutulayotgani ma’nosida), nazarida, bundan buyog‘iga vaziyat yumshab, shart-sharoit yengillashadigandek ko‘rinadi. Oqibatda, ko‘ngilsizliklar, kasallik kelganida, moliyaviy muammolar boshlanganida, rohat va’da qiladigan vasvasalar yuzaga chiqqanida bunday odamning xafsalasi pir bo‘ladi. Albatta, bu sinovlarning bari qalbimni ochish, iymonimni mustahkamlash va tavbaga yetaklash uchun berildi; lekin hozir vaqti emas edi, deydi u. Chunki Xudo uni olg‘a yetaklashni istaydi, yangi darajalarga ko‘tarilishini xohlaydi. Shuning uchun bandasini ko‘proq jasorat yoki sabr yoki ixlos talab qilinadigan vaziyatlarga tashlaydi. U bizni naqadar betakror hilqatlarga aylantirishni istayotganini tasavvur ham qilolmaymiz, shu sababli bularning hammasi keraksiz tuyuladi.

Nazarimda, Jorj Makdonalddan yana bir misolni keltirsam maqsadga muvofiq bo‘lardi. Tasavvur qiling: siz – uysiz. Xudo bu uyni qaytadan qurish uchun kirib keldi. Avvaliga Uning nima qilayotganini tushungandek bo‘lasiz. U suv tizimi va tomni ta’mirlayapti. Bunga ehtiyoj bor edi, shuning uchun ajablanmadingiz. Keyin U uyni buzishni boshladi. Dilingiz og‘ridi. Bu ishdan na ma’no, na mantiq topolmadingiz. Nimaga erishmoqchi U? Buning izohi esa quyidagicha: U sizdan tamomila yangi, mutlaqo boshqacha uy quryapti. Bu uy siz tasavvur qilgan xonadondan farq qiladi. U uyning bir tomonidan yangi qanot ko‘tardi, polni qaytadan yotqizdi, boshqa tomoniga minoralar barpo qildi, hovli sahnini ham kengaytirdi. Sizni kichik va shinam namunali uyga aylantirishayotgandek ko‘rindi. Lekin U saroy bunyod etyapti va O‘zi ham unga ko‘chib kirmoqchi.

"Barkamol bo‘linglar" amri shunchaki xayoliy chaqiriqmas. Bu imkonsiz narsani talab qilish buyrug‘i ham emas. Gap shundaki, U bizni ana shunday buyruqni ado etishga qodir hilqatlar maqomiga yetishimizni istaydi. U (Muqaddas Kitobda) biz "xudomiz" dedi va o‘z kalomi haqligini isbotlashga ham qodirdir. Agar izn bersak va istasak, U safimizdagi eng zaif, eng noloyiq vakilimizni Xudoga, ko‘zni qamayshtiradigan, nurga cho‘mgan o‘lmas mavjudodga aylantiradi va u cheksiz quvvat, bitmas-tuganmas quvonch, ilohiy sevgi ummonida suzadi. Biz buni tasavvur ham qilolmaymiz. U bizni O‘zining cheksiz qudrati, shodu-xurramligi va ezguligi aks etadigan g‘uborsiz ko‘zguga aylantiradi. Bu uzoq davom etadigan, hatto og‘riqli jarayon. Lekin bu yo‘lni bosib o‘tish bizga yuklatilgan. Undan yengiliga esa umid qilolmaymiz. Xudo bularni jiddiy ma’noda gapirgan.

4.10. YAXSHI ODAMLAR YOKI YANGI BASHARIYAT

Ha, U nima degan bo‘lsa, buni chin dildan aytgan. O‘zini Uning qo‘liga topshiradiganlar Uning O‘zi kabi, sevgida, donolikda, quvonchda, go‘zallikda va abadiylikda mukammal bo‘ladilar. Bu o‘zgarish bizning yerdagi hayotimizda tugab qolmaydi, chunki o‘lim davolanishning muhim qismidir. Bular har bir masihiyning yerdagi hayoti davomida unga qanchalik chuqur ta’sir qilishini hech kim bilmaydi.

Menimcha, hozir ko‘p yuzaga keladigan savolni ko‘rib chiqish uchun ayni vaqti: agar masihiylik to‘g‘ri bo‘lsa, unda nega masihiylar masihiy bo‘lmaganlardan yaxshiroq emas? Bu savol, bir tomondan, mutlaqo qonuniy huquqqa ega, ikkinchi tomondan esa, asossizdir. Uning mantiqiy asosi shu yerda. Agar masihiylikni qabul qilish insonning xulq-atvorida tashqi tomonlama o‘zini namoyon qilmasa, u avvalgidek, xudbin, hasadgo‘y yoki mag‘rur bo‘lib qolaversa, o‘ylashimcha, biz uning masihiylikni samimiy qabul qilganiga shubha bilan qarashimiz kerak. Qachonki masihiylikni qabul qilgan kishi o‘zini muvaffaqiyatga erishdim deb hisoblasa, u xuddi shunday o‘zini sinab ko‘rishi mumkin. Go‘zal his-tuyg‘ular, buyuk farosat, dinga bo‘lgan qiziqishning ortishi, agar bizning xatti-harakatlarimiz yaxshi tomonga o‘zgarmasa, xuddi avvalgidek harorati ko‘tarilayotgan bemor o‘zini yaxshi his qilmaganidek, hech narsani anglatmaydi. Shu ma’noda, dunyo masihiylikni natijalariga ko‘ra hukm qilsa, to‘liq haqdir. Masih bizga shunday hukm qilishimiz kerakligini aytgan. Daraxt mevalaridan bilinadi. "Puding yaxshi yoki yo‘qligini bilish uchun uni yeb ko‘rish kerak." Biz masihiylar o‘zimizni noloyiq tutsak yoki o‘zimizni to‘g‘ri tutishga urinishlarimiz natija bermasa, biz odamlarni masihiylikka bo‘lgan ishonchsizligini oshiramiz. Urush davri plakatlarida quyidagi so‘zlarga ko‘zingiz tushishi mumkin: "Bemulohaza bekorchi gaplar bizni o‘limga olib kelishi mumkin". Bu so‘zlarni teskari qilib aytish mumkinki, bekorchi turmush tarzi tuhmatli gaplarga olib kelishi mumkin. Va biz o‘zimiz masihiylikning chinligini shubha ostiga olib, mish-mishlarni keltirib chiqarishga sabab bo‘lamiz.

Ammo, boshqa bir tomondan, bizni o‘rab turgan olamning o‘zi masihiylikka bo‘lgan talablarda juda mantiqsiz bo‘lishi mumkin. Ba’zan masihiylikni qabul qilgan odamning hayoti yaxshi tomonga o‘zgarishi odamlar uchun yetarli emas. Imon keltirishlaridan oldin, ular butun dunyoni masihiylar va masihiy bo‘lmaganlarning ikkita lageriga ajratishga harakat qilishadi; birinchi lagerdagi barcha odamlar istalgan vaqtda ikkinchi lagerdagi odamlardan so‘zsiz yaxshiroq bo‘lishlarini kutishadi. Bunday talab bir necha sabablarga ko‘ra asossizdir.

1) Birinchidan, haqiqiy hayotda hamma narsa ancha murakkab. Dunyo 100% masihiylar va 100% masihiy bo‘lmaganlardan iborat emas. Asta-sekin masihiylar safidan chiqib ketayotgan, lekin baribir o‘zlarini shu nom bilan ataydigan odamlar (va ular ko‘pchilikni tashkil etadi) ham bor, boz ustiga ularning ba’zilari ruhoniylardir. Boshqalar esa asta-sekin masihiylikni qabul qiladilar, garchi ular o‘zlarini hali shunday deb atamasalar ham. Shunday odamlar borki, ular haligacha Masih haqidagi ta’limotni to‘liq qabul qilmaydilar, lekin Uning Shaxsiga shunchalik maftun bo‘lib qolishganki, ular allaqachon o‘zlari anglaganlaridan ko‘ra chuqurroq ma’noda Unga tegishlidir. Boshqa dinlarga e’tiqod qilib, Xudoning yashirin ta’siri ostida e’tiborini masihiy ta’limotiga mos keladigan bo‘limlarga qaratgan odamlar ham ma’lum. Masalan, xayrixoh buddaviy, bu ta’sir tufayli, boshqa masalalarni chetga surib qo‘yib, buddaviylarning rahm-shafqat haqidagi ta’limotiga ko‘proq e’tibor qaratishi mumkin (garchi u hali ham bu ta’limotni tan olishini da’vo qilsa ham). Masihning tug‘ilishidan ancha oldin ko‘pgina himmatli butparastlar ham xuddi shunday ahvolda edi. Dunyodagi qanchadan-qancha odamlarning boshida chalkashliklar bor va e’tiqodlari esa bir-biriga mos kelmaydigan e’tiqod parchalaridan tuzilgan! Shuning uchun masihiylar va nomasihiylar haqida o‘ylash umuman ma’nosizdir. Mushuk va itlarni yoki hatto erkak va ayollarni solishtirish mumkin, chunki bu yerda kimning kim ekanligi hammaga ayon. Bundan tashqari, hayvonlar (birdaniga ham, asta-sekin ham) itdan, aytaylik, mushukka aylanmaydi.

Masihiylar va nomasihiylarni solishtirganda, biz odatda, o‘zimiz biladigan haqiqiy odamlarni emas, balki kitob va gazetalardan olingan qandaydir noaniq g‘oyalar haqida o‘ylaymiz. Agar siz yomon masihiyni yaxshi ateist bilan taqqoslamoqchi bo‘lsangiz, u holda ular siz haqiqatdan uchrashgan ikkita aniq odam bo‘lsin. Ishning oxiriga yetmagunimizcha, biz faqat vaqtni behuda sarflagan bo‘lamiz.

2) Aytaylik, biz buning tagiga yetdik va biz endi xayoliy masihiylar va masihiy bo‘lmaganlar haqida emas, balki bizga qo‘shni bo‘lgan ikkita aniq odam haqida gapiramiz. Shunday bo‘lsa ham, bu savol hushyor, tahliliy yondashuvni talab qiladi. Agar masihiylik chin bo‘lsa,

a) har qanday masihiy, agar u masihiy bo‘lmaganda, xuddi o‘sha odamdan yaxshiroq bo‘ladi; va

b) masihiylikni qabul qilayotgan har qanday odam ilgarigisidan yaxshiroq ekanligi kelib chiqishi kerak.

Taqqoslashimga ruxsat bering. Agar “Oq tishli tabassum” tish pastasi reklamasi bizni aldamasa, demak:

a) undan foydalanadigan har bir kishining tishlari uni ishlatmaganidan ko‘ra yaxshiroq bo‘ladi; va

b) agar kimdir undan foydalanishni boshlasa, uning tishlarining holati yaxshilanadi.

Lekin bu pastani ishlatgandan keyin - mening yomon tishlarim (u ikkala ota-onamdan ham meros bo‘lib qolgan), aslo hech qanday pasta ishlatmagan sog‘lom, yosh habashning tishlaridek chiroyli bo‘lib qolmaydi degani, bu reklamaning yolg‘on ekanligini isbotlamaydi. Ehtimol, masihiy Beyts xonim imonsiz Dik Ferkindan ko‘ra tili achchiqroqdir. O‘z-o‘zidan, bu haqiqat hali ham masihiylikning samarasiz ekanligiga dalil bo‘la olmaydi. Savolni boshqacha qo‘yishimiz kerak: agar Dik imonli bo‘lganda, qanday bo‘lardi? Beyts xonim hamda Dik irsiyati va erta bolaligidan olgan tarbiyasi tufayli har xil temperament va tiynatga ega. Agar ruxsat berilsa, masihiylik bu temperamentni ham, tiynatni ham nazorat qilishni va’da qiladi. Bitta haqqoniy savol yuzaga keladi: agar bu nazorat o‘rnatilsa, u Beyts xonim va Dikni yaxshi tomonga o‘zgartiradimi? Hammaga ayonki, Dik misolida, Beyts xonimga qaraganda, yaxshi ta’sirga ko‘proq moyil bo‘lgan tiynat nazorat ostida bo‘ladi. Lekin gap unda emas. Fabrika rahbariyati haqida mulohaza qilish uchun, nafaqat mahsulot sifatini, balki texnik jihozlarni ham hisobga olish kerak. Ehtimol, “A” fabrikasining texnik jihozlari shundan iboratki, u faqat mo‘‘jizaviy tarzda qandaydir mahsulot ishlab chiqara oladi. Aksincha, “B” fabrikasining birinchi darajali uskunalarini hisobga olgan holda, tan olish kerakki, uning mahsulotlarining yuqori sifati hali ham mumkin bo‘lganidan ancha past. Shubhasiz, “A” fabrikasidagi yaxshi rahbar imkon qadar tezroq yangi jihozlarni o‘rnatadi, lekin bu darhol sodir bo‘lmaydi. Bu sodir bo‘lmaguncha, ushbu zavod tomonidan ishlab chiqarilayotgan mahsulotning past darajasi rahbariyatning nochorligidan dalolat bermaydi.

3) Endi biz ko‘rib chiqayotgan savolga o‘taylik. Rahbar yangi jihozlarni o‘rnatmoqchi va Masih Beyts xonim ustida ishlashni tugatmasdanoq, u haqiqatan ham ajoyib insonga aylanadi. Ammo agar biz shu yerda to‘xtasak, vaziyat xuddi Masihning yagona maqsadi Beyts xonimni Dik boshidanoq bo‘lgan darajaga olib chiqish kabi ko‘rinadi. Sizda Dik bilan hech qanday muammo yo‘qdek va faqat yomon fe’l-atvorli odamlargagina masihiylik kerak, va yaxshi, istarali odamlar usiz ham yashay oladi, degan taassurot paydo bo‘lishi mumkin; go‘yoki go‘zallik Xudo talab qiladigan hamma narsadek tuyuladi. Bunday o‘ylash halokatga olib keluvchi xatodir. Haqiqat shundaki, Xudoning nuqtai nazaridan, Dik Ferkin ham Beyts xonim kabi qutqarilishga muhtoj. Qandaydir ma’noda (aynan qaysi ma’noda ekanligini bir daqiqadan so‘ng tushuntiraman), tiynat yoqimliligining bunga qandaydir bog‘liqligi shubhali. Xudo Dikning xotirjam tiynati va do‘stona munosabatiga biz ularga qaragan ko‘zlar bilan qarashini kuta olmaymiz. Zero, bu xislatlar asosan tabiiy sabablar (qulay irsiyat), ya’ni, oxir-oqibat Xudoning O‘zigagina bog‘liq. Ammo, boshqa tomondan, Dikning temperamenti bilan bog‘liq bo‘lganligi sababli, ular deyarli barqaror emas va Dikning ovqat hazm qilish tizimi buzilganidan keyin darhol yo‘qolishi mumkin. Tiynatning yoqimliligi, mohiyatiga ko‘ra, Dikning Xudoga emas, balki Xudoning Dikga sovg‘asidir. Xuddi shunday, qadimgi zamonlardan beri gunohlar bilan to‘lgan dunyoda amalga oshadigan tabiiy sabablar tufayli, Beyts xonimning aqli cheklangan, asablari esa tarang bo‘lib, uning badfe’lligi asosan shunga bog‘liq bo‘lishiga Xudo ruxsat berdi. Beyts xonimning bu kamchiligini U o‘z vaqtida tuzatish niyatida. Lekin Xudo uchun vaziyatning muhim qismi bu emas. Bu Unga hech qanday qiyinchilik tug‘dirmaydi. U bu haqda tashvishlanmayapti. U nimani kuzatayotgani, nimani kutayotgani va nima uchun ishlayotganini, hatto Uning, Xudoning ham erishishi oson emas, chunki U o‘rnatgan iroda erkinligi tamoyili tufayli U bunga kuch bilan erisha olmaydi. U Beyts xonimda ham, Dik Ferkinda ham "bu"ning paydo bo‘lishini kutadi va kuzatadi: bu faqat ularning yaxshi niyatigagina bog‘liq. Bu qadamni tashlash yoki undan voz kechish, ularning har biri o‘zlari yaratilgan yagona maqsadni amalga oshirib, Xudoga yuzlanish yoki yuzlanmasligiga bog‘liq. Ularning erkin irodasi kompas ko‘rsatkichidek tebranib turadi. Ammo bu ko‘rsatkichning tanlash huquqi bor. U aynan shimolga burila oladi, lekin bunga majbur emas. Ko‘rsatkich aylanadimi, joylashadimi, Xudoga ishora qiladimi?

Xudo bu borada Beyts xonimga yordam berishi mumkin. Lekin U uni majburlay olmaydi. U qo‘lini cho‘zib, uni aylantira olmasa, boshidanoq unga berilgan iroda erkinligini yo‘qotgan bo‘lar edi. Ko‘rsatkich shimolga qarab ishora qiladimi? Qolgan hammasi shunga bog‘liq. Beyts xonim va Dik insoniyligini Xudoning qo‘liga topshiradimi? Hamma gap ana shunda. Bu tiynatlarning biri yoqimli, ikkinchisi esa chidab bo‘lmaydigan badfe’lmi, bu ikkinchi darajali masala. Xudo bu bilan hech qanday muammoga duch kelmaydi.

Iltimos, meni noto‘g‘ri tushunmang. Xudo yomon, chidab bo‘lmas inson tabiatini qandaydir yovuzlik, qayg‘uli narsa deb biladi. Albatta, odamning go‘zal hulq-atvori Uning nazarida, yaxshi non, yoki quyosh nuri yoki toza suv kabi yaxshidir. U beradigan va biz oladigan yaxshilik yangiroqdir. U Dikka kuchli asablarni va yaxshi ovqat hazm qilishni berdi va u kelib chiqqan manbaadagi yaxshilik bundan kamayib qolmadi. Xudoga yaxshilik qilish, biz bilganimizdek, hech qanday qiyinchilik tug‘dirmaydi. Ammo isyonkor inson irodasi to‘g‘ri yo‘lga qaytishi uchun U xochda o‘ldi. Bu iroda erkin bo‘lgani uchun, u yaxshi va yomon odamlarda ta’sir ko‘rsatib, Uni qabul qilishi yoki rad qilishi mumkin. Ikkinchi holda, Dikning barcha yoqimli fazilatlari, faqat uning insoniy tabiatigagina xos bo‘lib, oxir-oqibat hech narsaga aylanmagan bo‘lar edi, chunki bu tabiatning o‘zi yo‘qolib ketadi. Quyosh botayotganda yoqimli ranglar jamlanmasini hosil qilganidek, tabiiy sabablarning jamlanmasi ham, Dikda qulay psixologik tuzilmani yaratdi. Ammo tabiatga xos bo‘lgan o‘ziga xos xususiyatlar tufayli bunday jamlanma tezda parchalanadi va yo‘qoladi. Dikga bu o‘tkinchi jamlanmani abadiy ruhning o‘lmas go‘zalligiga aylantirish (to‘g‘rirog‘i, Xudo tomonidan aylantirish) imkoniyati berildi; lekin u bu imkoniyatni qo‘ldan boy berdi.

Sog‘lom aqlga zid fikr yuzaga keladi: Dik Xudoga yuzlanmaguncha, u o‘zining yoqimli fe’l-atvorini har tomonlama (ham kelib chiqishi, ham tegishliligi bo‘yicha) o‘zining mulki deb o‘ylaydi. Ammo u shunday deb o‘ylar ekan, uning go‘zal fazilatlari unga tegishli emas. Qachonki u o‘zining fazilatlarini o‘ziniki emas, balki Xudoning hadyasi ekanini anglab, yana Xudoga qaytarishni hoxlasa, shundagina bu fazilatlar uning mulkiga aylanadi. Xudoga ixtiyoriy ravishda bera oladigan narsalarimiznigina saqlab qola olishimiz mumkin. O‘zimiz uchun saqlab qolishga harakat qiladigan narsalarni esa, albatta, yo‘qotamiz.

Shuning uchun masihiylar orasida haligacha badfe’l odamlarni uchratishdan hayron bo‘lmasligimiz kerak. Agar bu haqda o‘ylab ko‘rsak, nima uchun yoqimsiz odamlar yoqimli odamlardan ko‘ra tezroq Masihga yuzlanishlarini kutish mumkinligini tushunish mumkin. Esingizdami, Masih zamondoshlari, Uni eng dahshatli, hamma nafratlanadigan odamlarni o‘ziga tortadi deb o‘ylab g‘azablangan edilar? Xuddi shu narsa zamondoshlarimiz orasida ham norozilik va sarosimaga sabab bo‘lmoqda. Huddi shu narsa ertaga ham, va har doim ham bo‘ladi. Nima uchunligini taxmin qila olasizmi? Masihning so‘zlarini eslang: “...boy odamning Osmon Shohligiga kirishi qiyin bo‘ladi”. “Ruhan kambag‘al bo‘lganlar baxtlidir” deb ham aytgan. Ko‘rinib turibdiki, U ikki xil: moddiy va ruhiy boylik va qashshoqlik haqida gapirgan. Moddiy boy kishilar uchun xavf shundaki, ular pul bergan baxtdan qanoatlanadilar va Xudoga muhtoj ekanliklarini tushunmaydilar. Agar hamma narsa shunday oson bo‘lib tuyulsa, chekka oddiy imzo qo‘yib xohlagan narsangizga erisha olsangiz, har daqiqada siz Xudoga to‘liq bog‘liq ekanligingizni unutishingiz osonroq bo‘ladi. Tabiiy iste’dod ham xavflidir. Agar sizga Xudodan kuchli asablar, yuksak qobiliyatli aql, mustahkam sog‘liq in’om qilingan bo‘lsa, agar siz yaxshi tarbiya ko‘rgan bo‘lsangiz va “jamiyatning yuragi” bo‘lsangiz, qanday qilib o‘z tiynatingiz va sharoitingizdan to‘liq qoniqmaysiz? “Nega bularning barchasiga Xudoni aralashtirish kerak?” deb o‘zingizdan so‘raysiz. Yaxshi xulq va fe’l-atvorga siz osonlikcha erishasiz. Siz turli xil komplekslarga duchor bo‘lgan baxtsiz insonlardan emassiz: sizni jinsiy masalalar qiynamaydi, siz spirtli ichimliklarga haddan tashqari ishtiyoqmand emassiz, haddan tashqari asabiy yoki yomon tiynatga ega emassiz. Atrofingizdagi hamma sizni "yaxshi odam" deb ataydi va siz ham (o‘zingiz bilan yakkama-yakka qolganda ham) ularning fikriga qo‘shilasiz. Siz o‘zingizdagi barcha yaxshi fazilatlarni o‘zingizning xizmatingiz tufayli ekanligiga ishonasiz. Va, ehtimol, siz yanada yaxshiroq, balki yangicha yo‘l bilan, so‘zning tom ma’nosida yaxshiroq bo‘lishga intilmaysiz. Ko‘pincha, tabiatan yaxshi fazilatlarga ega bo‘lgan odamlar, kunlarning birida ularning fazilatlari behuda ekanligi ma’lum bo‘lmaguncha, Masihga bo‘lgan ehtiyojini anglay olmaydilar va umidsizlik ularni qurshab oladi va o‘z-o‘ziga bo‘lgan ishonchi yo‘qoladi. Boshqacha qilib aytganda, so‘zning bu ma’nosida boy bo‘lganlarning ham Osmon Shohligiga kirishi qiyin.

Noxush, kichik, xo‘rlangan, qo‘rqoq, buzilgan, zaif, yolg‘iz yoki jilovsiz, ehtirosli, muvozanatsiz odamlar bilan vaziyat butunlay boshqacha. Yaxshi bo‘lishga ozgina urinib ko‘rgandan so‘ng, ular birovning yordamisiz hech nima qila olmasligini darhol his qilishadi. Ular uchun, yo Masih yoki hech narsa. Ularda faqat bitta tanlov bor, yo xochni ko‘tarib, Unga ergashish yoki doimiy umidsizlikda yashash. Ular adashib qolgan qo‘ylardir; U ularni topish uchun maxsus kelgan. Ular eng haqiqiy, eng dahshatli ma’nodagi "tilanchilardir". Aynan ular uchun U ibodat qilgan. Aynan ular U bilan muloqot qiladigan "dahshatli to‘da"dir. Va, albatta, farziylar, avval boshida aytganlaridek, bugungi kunda ham quyidagilarni aytishadi: "Agar masihiylik ta’limoti haqiqatga asoslangan bo‘lsa, bu odamlar masihiy bo‘lmas edi". Aytganlarim har birimiz uchun yoki ogohlantirish, yoki daldadir. Agar siz yaxshi odam bo‘lsangiz, yaxshilik sizga osonlik bilan kelsa, ehtiyot bo‘ling! Kimga ko‘p narsa berilgan bo‘lsa, undan ko‘p narsa talab qilinadi. Agar siz tabiatdan olgan Xudoning in’omini o‘z qadr-qimmatingiz deb bilsangiz, agar siz o‘zingizning yoqimli tiynatingiz bilan qanoatlansangiz, siz hali ham Xudoga qarshilik ko‘rsatayotgan bo‘lsangiz va bir kun kelib tabiatdan olgan in’omlaringiz bundan ham dahshatliroq tanazzulga uchrashingizga, nozik yo‘ldan ozishingizga xizmat qiladi, yomon o‘rnak esa ayniqsa halokatli bo‘ladi. Shaytonning o‘zi bir vaqtlar bosh farishta edi: uning tabiiy in’omlari sizning in’omlaringizdan shunday yuqoriroq ediki, huddi sizning tabiiy in’omlaringiz shimpanzening tabiiy in’omlaridan yuqoriroq bo‘lgani kabi yuqori edi.

Ammo, agar siz hasad hukm surgan va bema’ni janjallar to‘xtamagan oiladagi befoyda tarbiyadan ziyon chekkan baxtsiz maxluqot bo‘lsangiz, agar siz o‘z xohishingizga zid ravishda yuk bo‘lib qolgan bo‘lsangiz, qandaydir jirkanch jinsiy buzulishga duchor bo‘lib norasolik kompleksidan aziyat chekayotgan bo‘lsangiz, hatto eng yaxshi do‘stlaringizga ham tashlanib, urishib ketayotgan bo‘lsangiz, tushkunlikka tushmang. Xudo siz to‘g‘ringizda hamma narsani biladi. Siz Xudo siylagan faqirlardansiz. U siz qanday ayanchli mashinani boshqarmoqchi ekanligingizni biladi. Bo‘sh kelmang. Qo‘lingizdan kelgan barcha ishni amalga oshiring. Bir kuni U bu mashinani axlatxonaga tashlab, sizga yangisini beradi. Va keyin, ehtimol, siz barchamizni va o‘zingizni ham hayratda qoldirasiz, chunki siz qiyin haydovchilik maktabidan o‘tgan bo‘lasiz ("Ammo birinchi bo‘lganlarning ko‘plari oxirgi bo‘ladilar, oxirgilar esa birinchi bo‘ladilar"). Yoqimli tiynatga ega bo‘lish, bir butun, yuksak axloqli inson bo‘lish ajoyib. Biz imkon qadar ko‘proq odamlar biz yaratishni hoxlagan, hammaning yemishi yetarli bo‘lgan dunyodagi kabi yaratish uchun bizda mavjud bo‘lgan barcha vositalardan - tibbiyot, ta’lim, iqtisod, siyosatdan foydalanishimiz kerak. Ammo shu bilan birga, shuni yodda tutishimiz kerakki, agar biz har bir insonni yaxshi va xayrixoh qilishga muvaffaq bo‘lsak ham, biz bu insonlarning barcha ruhlarini qutqara olmaymiz. O‘zining yoqimliliga qanoat qilib, boshqa hech narsasi yo‘q yoqimli odamlar dunyosi, boshqacha qilib aytganda, Xudodan yuz o‘girgan dunyo ham xuddi ayanchli, baxtsiz odamlar dunyosi kabi najotga muhtoj bo‘ladi, lekin uni saqlab qolish yanada qiyinroq bo‘lishi mumkin. Shunchaki, mexanik takomillashtirish gunohini yuvish emas, garchi gunohini yuvish odamlarni doimo yaxshilaydi, hatto shu yerda va hozir va biz hali orzu qila olmaydigan darajada yaxshilaydi. Xudo O‘zi yaratgan mavjudotlarni O‘z farzandlariga aylantirish uchun odam bo‘ldi; nafaqat insoniyatni yaxshilash, balki butunlay boshqa turdagi odamlarni yaratish uchun. Bu tobora balandroq sakrashga o‘rgatilgan otni mashq qildirish bilan bir xil emas, balki uni ajoyib qanotli otga aylantirishga o‘xshaydi. Albatta, otning qanoti o‘sib chiqqandan so‘ng, u hech qachon sakrab o‘tmagan to‘siqlardan uchib o‘ta oladi va oddiy ot unga teng kela olmaydi. Biroq, birinchi navbatda, qanotlar endi o‘sishni boshlaganda, bularning barchasiga uning kuchi yetmasligi mumkin. Orqa tarafdagi o‘simtalar kulgili va xunuk ko‘rinadi va hech kim ularga qarab, qanotlar o‘sib chiqishini taxmin qilmaydi.

Biroq, biz bu masalaga juda ko‘p vaqt ajratgan bo‘lishimiz mumkin. Agar siz izlayotgan hamma narsa masihiylikka qarshi dalil bo‘lsa (va men masihiylik haqiqat ekanligidan qo‘rqishni boshlaganimda, men o‘zim bunday dalillarni qanchalik ishtiyoq bilan qidirganimni yaxshi eslayman), unda siz aqlsiz va unchalik yoqimli bo‘lmagan masihiyni osongina topishingiz va aytishingiz mumkin: "Mana shu sizning maqtayotgan yangi odamingizmi! Menga yaxshisi eskisini bering!" Ammo agar siz hech bo‘lmaganda bir marta masihiylikning kalitlari boshqa yerda ekanligini his qilsangiz, qalbingizning tubida sizning barcha e’tirozlaringiz va dalillaringiz shunchaki qochishga urinish ekanligini tushunib yetasiz. Boshqa inson ruhlari haqida nimani bilishingiz mumkin? Ularning vasvasalari, imkoniyatlari, kurashlari haqidami? Siz Xudoning butun dunyosida faqat bitta jonni bilasiz va u taqdiri sizning qo‘lingizda bo‘lgan jondir. Agar Xudo mavjud bo‘lsa, siz qaysidir ma’noda U bilan birgasiz. Siz qo‘shnilaringizning fazilatlari va yomonliklari haqida falsafa qilish yoki kitoblarda o‘qiganlaringizni eslab qolish bilan Undan qutula olmaysiz. Biz “tabiat” yoki “haqiqiy dunyo” deb ataydigan behushlikning sustlashtiruvchi tumanlari tarqalganda va siz doimo bilgan Ishtirok sezilarli, bevosita, bartaraf qilib bo‘lmaydigan bo‘lib qolsa, bu g‘iybat va uydirmalar (va siz buni umuman eslay olasizmi?) nimani anglatadi?

4.11. YANGI ODAMLAR

Oldingi bobda men Masihning yangi odamlarni yaratishdagi ishini, oddiy otning ertaknamo qanotli otga aylantirilishi bilan solishtirdim. Men bu g‘oyat bo‘rtirilgan solishtirishdan, gap takomillashtirish yoki yaxshilash to‘g‘risida emas, butunlay to‘liq o‘zgarish to‘g‘risida ketayotganligini ta’kidlash uchun foydalandim. Tabiatda bunga eng yaqin o‘xshashlik, bu ayrim hasharotlarning ma’lum bir nur ta’sirida hayratomuz o‘zgarishlaridir. Ba’zi odamlar evolyayutsiya shunday sodir bo‘ladi deb o‘ylashadi. Ushbu jarayonning mohiyati hisoblanmish o‘zgarishlar, koinotdan keladigan nurlar ta’sirida yuzaga kelgan bo‘lishi mumkin (albatta, ushbu o‘zgarishlar ro‘y berishi bilanoq, “tabiiy tanlanish” xodisasi ishga tushadi: foydali o‘zgarishlarga uchragan turlar yashab qoladi, boshqalari esa yo‘q).

Ehtimol, zamonaviy inson masihiylik g‘oyasini evolyutsiya nazariyasi bilan bog‘liq holda ko‘rib chiqishga harakat qilsa, uni yaxshiroq tushunib yetar. Ushbu nazariyani hamma biladi (ba’zi ma’lumotli odamla buni rad etishsa ham). Har birimizga o‘z vaqtida, zamonaviy inson hayotning quyi shakllaridan, evolyutsiya sababli kelib chiqqanligi o‘qitilgan. Natijada ko‘pincha savol tug‘iladi: “Keyingi qadam qanday bo‘ladi?” Fantast yozuvchilar vaqti-vaqti bilan ushbu qadamni, qandaydir o‘ta qudratli odamni tasvirlash bilan ta’riflashga harakat qilishadi. Odatda ularning qalamidan biz bilgan odamdan ancha yoqimsiz mavjudot kelib chiqadi va uning ijodkorlari o‘z ijod mahsuliga qo‘shimcha qo‘l yoki oyoq berib, taassurotni yanada yorqinroq qilishga harakat qiladilar.

Biroq, nimaga keyingi qadam, eng murakkab tasavvur yaratishi mumkin bo‘lgan narsadan, mutlaqo farq qilishi mumkinligini o‘ylamaymiz? Aynan shunday bo‘lishi ehtimoli juda yuqori. Ming yillar oldin zirhli qoplamali, bahaybat, og‘ir mavjudotlar paydo bo‘lgan. Agar o‘sha davrda kimdir evolyutsiya jarayonini kuzatganida, u ehtimol evolyutsiya zanjirining keyingi bo‘g‘ini yanada ishonchli himoyalangan, hamda yashash uchun ko‘proq moslashgan mavjudotlar bo‘ladi deb taxmin qilgan bo‘lardi. Ammo uning taxminlari yolg‘on bo‘lib chiqardi. Kelajakning yengida yashirgan boshqa sirli qartasi bor edi, va uning sir-sinoati nihoyatda kutilmagan bo‘lib chiqdi: yengdan tishiga qurollangan maxluqlar emas, kichkina, qurolsiz, tuksiz, faqat rivojlangan miyaga ega jonzotlar chiqib kelishdi. Ular ushbu miyalari orqali butun sayyorani zabt etishlari kerak edi.

Ular nafaqat tarixdan oldingi yirtqich hayvonlardan ko‘ra ko‘proq hukmronlikka egalik qilishlari, balki bu hukmronlik turi butunlay yangicha bo‘lishi kerak edi. Keyingi qadam nafaqat boshqacha, balki umuman o‘zgacha tarzda bo‘lishi kerak edi. Evolyutsiya oqimi o‘z yo‘nalishini birdan, bizning tasavvuriy kuzatuvchimiz kutganidan tubdan boshqa tomonga burib yuborardi.

Bugun, mening nazarimda, keyingi qadam to‘g‘risidagi taxminlarda xuddi shu xato mavjud. Odamlar inson aql-zakovati qanday takomillashib borayotganini, tabiat ustidan insonning hukmronligi qanchalik oshib borayotganini ko‘rishmoqda (yoki ularga shunday ko‘rinayotgandek tuyulmoqda). Ular evolyutsiya oqimi faqat shu yo‘nalishda harakat qiladi, deb o‘ylashadi, boshqacha bo‘lishini tasavvur ham qila olmaydilar. Menga kelsak, men keyingi qadam haqiqatdan ham misli ko‘rilmagan bo‘ladi, degan fikrdan qutulolmayman; u shunday yo‘nalishda bo‘ladiki, biz bu narsani hatto tasavvur ham qila olmaymiz. Agar shunday bo‘lmasa, uni yangi qadam deb atashdan ma’no ham bo‘lmas edi. Men nafaqat o‘zgarishlarni, balki tubdan boshqa turdagi o‘zgarishlarga yo‘naltirilgan, qandaydir yangi usul qo‘llanilishini kutmoqdaman. Boshqacha qilib aytganda, evolyutsiyaning keyingi bosqichi uning chegarasidan tashqariga chiqib, o‘zgarishlarni keltirib chiqaruvchi evolyutsiya usul sifatida, qandaydir butunlay yangicha usul tomonidan siqib chiqariladi. Va bularning barchasi sodir bo‘lganida, faqat kamchilik odamlargin buni payqashiga men hayron ham bo‘lmayman.

Agar siz suhbatni xuddi shu ruhda, ya’ni evolyutsiyaning bizga tanish tushunchasiga asoslanib davom ettirishga rozi bo‘lsangiz, demak masihiylik nuqtai nazariga ko‘ra, allaqachon yangi qadam qo‘yilgan. U haqiqatdan ham o‘zgacha juda yangi. Bu miyasi kuchli odamlarning yanada aql-idrokli odamlarga aylanish evolyutsiyasi emas; bu umuman boshqa yo‘nalishdagi o‘zgarish bo‘lib, unda Xudoning yaratgan bandalari Xudoning o‘g‘il-qizlariga aylantiriladi. Uning birinchi lahzasi 2000 yil oldin Falastinda qayd etilgan. Qaysidir ma’noda, bu o‘zgarish evolyutsiya emas, chunki u tabiiy jarayonlar tufayli yuzaga kelmaydi, balki tabiatga tashqaridan kiradi. Biroq, men ayni shu narsani kutgan edim. Biz evolyutsiya g‘oyasiga o‘tmishni o‘rganish orqali kelganmiz. Agar kelajak haqiqatdan ham o‘zida qandaydir yangi narsalarni saqlasa, unda, albatta bizning o‘tmishga asoslangan tasavvurimiz ushbu yangilikni o‘ziga sig‘dirolmaydi, ayniqsa yangi qadam, oldingilaridan nafaqat tabiatga chetdan nimadir kiritishi bilan farqlanib tursa.

1) Yangi o‘zgarishlar, avloddan-avlodga jinsiy faollik orqali o‘tmaydi. Bunga ajablanish kerakmi? Shunday davr bo‘lgan-ki, jins tushunchasi ham mavjud bo‘lmagan, ko‘payish va rivojlanish boshqa usullar bilan amalga oshirilgan. Demak, biz shunday davr keladi-ki, jinsiy farqlanish yana yo‘qolib ketishi mumkinligini (aslida hozir ushbu narsa sodir bo‘layapti), yoki mavjud bo‘la turib, rivojlanishning asosiy yo‘li bo‘lib xizmat qilishni to‘xtatishini kutishimiz mumkin.

2) Dastlabki bosqichlarda tirik organizmlar yangi qadam tashlashlari yoki tashlamasliklari borasida tanlash imkoniyati yo‘q yoki deyarli yo‘q bo‘lgan. Ular taraqqiyotning sub’ektlari emas, balki ob’ektlari edi. Ammo yangi qadam, ya’ni yaratilgan mavjudotlarning o‘g‘il va qizlarga aylanishi, hech bo‘lmaganda bir jihatdan faqat ixtiyoriydir. Uning ixtiyoriy bo‘lmagan tomoni shunda-ki, agar uni bizga taklif etishmaganda, o‘zimiz uni ixtiro qilishimiz, tanlashimiz imkoniyatsiz edi. Ammo, uning ixtiyoriyligi shu ma’noda-ki, bizga uni amalga oshirish taklif etilganda, undan voz kechishimiz mumkin. Biz shunday deyishimiz, orqaga tislanishimiz; oyoqlarimiz bilan yerga harakatsiz yopishib olib, yangi insoniyatga, bizsiz oldinga yurishiga yo‘l qo‘yib berishimiz mumkin.

3) Men Masihni yangi odamning “birinchi lahzasi” deb atadim. U albatta “birinchi lahza”dan ko‘ra ko‘proq, nafaqat yangi odamlardan biri, balki yangi Inson. U barcha yangi odamlarning manbai, markazi va hayotidir. U O‘zining irodasiga ko‘ra, O‘zi yaratgan Olamga keldi, O‘zi bilan “zoe”ni, yangi hayotni olib keldi (bizning nazarimizda biz uchun yangi bo‘lgan albatta, negaki, u abadiy yashaydigan joyda Zoe doim mavjud bo‘lgan). U meros emas, men “samarali infeksiya” deb atagan vosita orqali, yangi hayotni bizga taqdim etmoqda. Yangi hayotni faqat bevosita U bilan aloqaga chiqib olish mumkin. Boshqa odamlar, Unda bo‘lish orqali yangi odamlarga aylanishmoqda.

4) Bu qadam oldingilaridan, uning sodir bo‘lish tezligi bilan ajralib turadi. Darhaqiqat, bu sayyoradagi insoniyat rivojlanishining butun davri bilan solishtirganda, masihiylikning odamlar orasida tarqalishi bir lahzalik chaqmoq chaqishiga o‘xshaydi, axir ikki ming yil Koinot miqyosida deyarli hech narsa emas (Biz xali masihiylikning avvalida ekanligimizni unutmang). Va bugungi noxush, holdan toydiruvchi ajratishlar, umid qilamizki, bu shunchaki bolalik kasalligi: bizning hali ham tishlarimiz chiqmoqda. Tashqi dunyo, shubhasiz, qarama-qarshi nuqtai nazarga ega. U bizni qarilikdan nobud bo‘layapti deb hisoblaydi. Ammo u oldin ham bir necha bor shunday o‘ylagan. Dunyo qayta-qayta shunday xulosaga keldiki, masihiylik tashqaridagi ta’qibdan, ichkaridan esa inqirozdan nobud bo‘lmoqda, u islom dinining yuksalishi, tabiiy fanlarning rivojlanishi, inqilobiy harakatlarning kuchayishi tufayli nobud bo‘lmoqda. Va har safar uning umidlari puchga chiqardi. Dastavval bu Masihning xochga tortganlarida sodir bo‘ldi: Inson yana tirildi! Qaysidir ma’noda va men bu qanday dahshatli adolatsizlik bo‘lib tuyulishini yaxshi tushunaman, qayta tirilish o‘sha paytdan to bugungacha davom etmoqda. Ular U boshlagan ishni tinimsiz o‘ldiradilar; va har gal uning qabri ustidagi yerni tekislashganda, birdan bu ish hali tirikligi va hatto yangi joyda paydo bo‘lganligi haqida mish-mishlar ularga yetib boradi. Ular bizni yomon ko‘rishlari ajablanarli emas.

5) Bu sharoitda xavf ancha yuqori. Rivojlanishning oldingi bosqichiga chekingan vaqtda, yaratilish, eng yomon sharoitda Yerdagi bir necha yillik hayotni yo‘qotar edi; ko‘pincha esa hatto buni ham yo‘qotmagan. Ammo yangi qadam tashlanganda, vaziyat o‘zgardi: endi biz orqaga tislanib, bahosiz va chegarasiz bo‘lgan (jiddiy ma’noda) mukofotni yo‘qotamiz, chunki hozir juda muhim davr boshlandi. Qadimdan asrlar davomida Xudo tabiatni, agar xohlasa, "xudo"ga aylanish uchun uning chegarasidan chiqa oladigan mavjudotlarni yaratish qobiliyati bo‘lgan nuqtaga yo‘naltirdi. Ular o‘zlarini tabiiy muhitdan olib chiqishga ruxsat berishadimi? Qaysidir ma’noda bu jarayon tug‘ilishning keskin davriga o‘hshaydi. Biz o‘rnimizdan ko‘tarilib, Masihga ergashmagunimizcha, tabiatning moddiy tarkibida qolamiz, biz hali ham buyuk onamizning qornida qolamiz. Uning homiladorligi uzoq davom etgan, og‘riqli va hayajonga to‘la, lekin u allaqachon o‘zining oxirgi nuqtasiga yetgan. Buyuk fursat yetib keldi. Hammasi tayyor. Shifokor shu yerda. Ammo tug‘ilish muvaffaqiyatli o‘tadimi? Shuni unutmaslik kerakki, bu tug‘ilish oddiylardan bitta muhim jihati bilan ajralib turadi. Oddiy tug‘ilish vaqtida, bola tanlash huquqidan mahrum bo‘ladi. Ushbu holatda esa tanlash imkoniyati mavjud. Qiziq, oddiy bola shunday tanlash imkoniyatiga ega bo‘lsa nima qilar edi? Ehtimol, u qorong‘u va issiqda, onasining qornidagi xavfsiz joyda qolishni afzal ko‘rardi. Albatta, unga ona qornida qolish bilan o‘z himoyasini ta’minlayotgandek tuyulardi. Agar u ona qornida qolsa va bu uning halokatli xatosi – muqarrar ravishda halok bo‘lardi.

Shu bois, ko‘lami tobora kengayib borayotgan yangi qadam qo‘yildi. Yangi odamlar Yerning barcha joylarida, goh u yer, goh bu yerda paydo bo‘lishmoqda. Ulardan ba’zilarini, yuqorida aytib o‘tganimdek, ajratib olish hali ham mushkul. Ammo shundaylar ham bor-ki, siz ularni juda oson tanib olasiz. Ularning ayrimlari ba’zan biz bilan uchrashib qolishadi. Hatto ularning ovozi va chehrasi ham biznikidan farq qiladi: ular kuchli, xotirjam, baxtli va yorqinroq. Ularning faolligi ko‘pchiligimiz to‘xtab qolgan joyda boshlanadi.

Ularni, men aytganimdek, tanib olish mumkin; lekin buning uchun siz aslida nimani qidirayotganingizni o‘zingiz uchun aniq belgilab olishingiz kerak. Ular, siz kitoblarda o‘qib, tasavvur qilgan dindor odamlarga o‘xshamaydilar. Ular o‘zlariga e’tiboringizni tortmaydilar. Ko‘p hollarda siz ularga mehribonlik qilyapman deb o‘ylaysiz, aslida esa ular sizga mehribonlik ko‘rsatayotgan bo‘lishadi. Ular sizni boshqa odamlarga nisbatan ko‘proq yaxshi ko‘rishadi, shu bilan birga sizga muhtojlik ham sezishmaydi. (Biz boshqalar uchun zarur, tengi topilmaydigan bo‘lish istagini yengishimiz kerak. Ba’zi ajoyib odamlar, ayniqsa ayollar uchun bu vasvasaga qarshi turish juda qiyin.) Aftidan, ular har doim hamma narsaga vaqt topadilar: ular bunga qanday erishganlariga hayron qolasiz. Ulardan birini tanib, bilib olganingizda, keyingisini tanib olish ancha oson bo‘ladi.

Va men o‘ylayman-ki (ammo men buni qayerdan bilaman?) ular bir-birlarini irqi, jinsi, sinfi va yoshidan qat’iy nazar, hatto diniy to‘siqlar ortida ham darhol va xatosiz tanib oladilar. Avliyo bo‘lish, qaysidir ma’noda, yashirin jamiyatga qo‘shilishga o‘xshaydi. Barchasiga qaramasdan, bu juda qiziqarli va maroqli. Ammo barcha yangi odamlarni, oddiy ma’noda bir xil deb o‘ylamaslik kerak. Mening bu kitobdagi ko‘pgina fikrlarim, sizda xuddi shunday taassurot qoldirishidan qo‘rqaman. Axir, yangi odam bo‘lish uchun, biz eski "men"ni yo‘qotish, "o‘zligimizdan chiqib”, "Masihga kirishimiz" lozim. Uning irodasi bizning irodamizga aylanishi kerak; Uning fikrlari bizning o‘y-xayollarimizga joylanishi kerak. Muqaddas Kitobda aytilganidek, "Biz esa Masihday fikrlay olamiz". Chunki faqat bitta Masih bor va u bizda yashashi kerak, bu degani biz hammamiz mutlaqo bir xil bo‘lishimiz kerak deganimi? Chetdan shunday ko‘rinishi aniq. Ammo umuman bunday emas.

Buni tushuntirish uchun yaxshi misollar yoki qiyoslar topish men uchun qiyin, chunki boshqa hech narsa Yaratguvchi va Uning yaratganlari kabi bir-biri bilan shu kabi munosabatda bo‘lolmaydi. Biroq, men nimani nazarda tutayotganimni sizga tushuntirishga yordam beradigan ikkita juda mukammal bo‘lmagan taqqoslashni keltirishga harakat qilaman. Butun umrini mutlaq zulmatda o‘tkazgan bir guruh odamlarni tasavvur qiling. Siz ularning oldiga borasiz va yorug‘lik qanday ekanligini tasvirlashga harakat qilasiz. Siz ularga, agar tashqariga chiqsalar, ularning har biriga bir xil yorug‘lik tushib, ular hammasi o‘sha nurni aks ettirib, ko‘zga ko‘rinadigan bo‘lishini aytasiz. Buni eshitgach, ularda quyidagicha tasavvur hosil bo‘lishi mumkin: agar biz bir xil yorug‘likni ko‘rsak va har birimiz unga bir xil munosabatda bo‘lsak (ya’ni barchamiz uni aks ettirsak), unda hammamiz bir-birimizga o‘xshash bo‘lib qolmaymizmi? Ayni paytda, siz va men juda yaxshi bilamizki, aslida yorug‘lik ularning bir-biridan qanchalik farq qilishini ko‘rsatib beradi.

Yoki siz tuzning ta’mini umuman bilmaydigan odamni uchratdingiz deylik. Siz unga ta’tib ko‘rish uchun bir chimdim berasiz va u kuchli, o‘tkir ta’mni sezadi. Keyin siz unga, mamlakatingizda hamma ovqatiga tuz solishini aytasiz. Bunga u shunday javob berishi mumkin: “Bunday holatda sizning barcha taomlaringiz bir-biridan farq qilmaydi, chunki buning ta’mi shunchalik o‘tkirki, u boshqa barcha ta’mlarni o‘ldiradi”. Ayni paytda, siz va men tuzning qanday ta’sir ko‘rsatishini juda yaxshi bilamiz. Tuxum, go‘sht yoki karamning ta’mini o‘ldirish o‘rniga, tuz uning asl mazasini yuzaga chiqaradi. (Albatta, men sizni ogohlantirganimdek, bu taqqoslash juda mukammal emas, chunki siz ovqatingizga juda ko‘p tuz qo‘shsangiz, har qanday ta’mni o‘ldirishingiz mumkin, lekin siz juda ko‘p Masihdan qo‘shib, inson shaxsiyatining o‘ziga xosligini o‘ldira olmaysiz.) Masih va bizning oramizda ham qandaydir shunga o‘xshash narsa sodir bo‘lmoqda.

Biz qanchalik o‘z “men”ligimizni yo‘ldan chetlatib, Unga bizni nazorat qilishiga imkon bersak, shunchalik ko‘proq asl o‘zligimizga qaytamiz. U shunday boylik va xilma-xillikni o‘z ichiga olgan-ki, har biri bir-biridan juda farqli bo‘lgan, million-millionlab "kichik Masihiylar" ham Uni to‘liq ifodalash uchun yetarli bo‘lmaydi. U bizning hammamizni yaratdi. U bizni, yozuvchi romandagi qahramonlarni turli xil va rang-barang tasvirlagani kabi, siz va mening qanday bo‘lishimizni o‘ylab topdi. Shu ma’noda, bizning haqiqiy “o‘zligimiz” hali ham Unda namoyon bo‘lishni kutmoqda. "O‘zligingga qaytish" uchun Uni chetlab o‘tib, urinishning foydasi yo‘q. Qanchalik ko‘p Unga qarshilik qilsam va o‘z yo‘limda yashashga harakat qilsam, shunchalik mening naslim va tarbiyam, atrof-muhit va menda kuchayib borayotgan qo‘rquv va istaklar ustunlik qiladi. Aslida, men g‘urur bilan "o‘zligim" deb ataydigan o‘sha narsa, hodisalar, holatlar va jarayonlarning barcha oqibatlarining kesishish nuqtasi bo‘lib chiqib, buni men boshlamaganman va to‘xtatish ham mening ixtiyorimda emas. "Mening istaklarim" deb aytganlarim shunchaki tanamning jismoniy vazifalari yoki boshqa odamlarning fikrlari yoki shayton tomonidan menga zo‘rlab o‘tkazilgan. Men qornim to‘yib yedim, ichdim va yaxshi uxladim - bu men vagon bo‘limida qarshimda o‘tirgan qizga bo‘lgan bir lahzalik istakning haqiqiy manbai, shu bilan birga men soddalik bilan buni o‘zimning "nozik didim va mustaqil, o‘ta shaxsiy qarorim" deb o‘ylayman. Mening siyosiy e’tiqodim deb ataydigan narsaning asl manbai esa tashviqotdir. Tabiiy holatimda, men o‘zim deb hisoblaydigan shaxsdan ancha yiroqman. Men o‘zimning "men" deb ataydigan narsalarimning aksariyatini, tashqi sabablar bilan izohlash mumkin. Qachonki men Masihga murojaat qilganimda, o‘zimni Unga topshirganimda, Uning shaxsiga taslim bo‘lganimdagina, o‘zimning haqiqiy "men"imga ega bo‘lishni boshlayman!

Men avval aytganimdek, Xudo ko‘p shaxsiyatlarni O‘z ichiga olgan. Hozir bunga ko‘proq to‘xtalishni hoxlayman. Undan boshqa hech bir joyda haqiqiy shaxsiyatlar bo‘lmaydi. O‘zingizni Unga topshirmaganingizcha, haqiqiy “o‘zligingizni” topa olmaysiz. Bir xillik, asosan, o‘zini Masihga topshirganlarda emas, balki tabiiy odamlar orasida uchraydi. Hamma zamon va xalqlarning buyuk zolimlari va bosqinchilari naqadar zerikarli darajada bir xil ko‘rinishda; avliyolar esa naqadar xilma-xildir! Siz haqiqatan ham o‘zingizni unga topshirishingiz, afsuslanmasdan, o‘z "men"ingizdan voz kechishingiz kerak va buning evaziga Masih haqiqatan ham sizga haqiqiy "men"ni, haqiqiy shaxsiyatni beradi: ammo, siz faqat shuning uchungina Uning oldiga kelmasligingiz kerak. Agar sizni shaxsiy "men"ingiz, hozir sizni tashvishga solayotgan yagona narsa bo‘lsa, unda sizning Unga bo‘lgan yo‘lingiz hali boshlanmagan. Bu yo‘lda birinchi qadam o‘zingizni butunlay unutishga harakat qilishdir. Sizning haqiqiy yangi o‘zligingiz (Masihning shaxsiy O‘zligi, shuningdek sizniki, va u shu sababli sizniki-ki, chunki bu o‘zlik Uniki) siz Uni topishga harakat qilmaguningizcha sizga qaytmaydi. U siz Masihni qidira boshlagan vaqtingizda keladi. Bu g‘alati eshitiladi, shunday emasmi?

Ammo xuddi shu tamoyil boshqa sohalarda ham amal qiladi. Hatto jamoat hayotida ham siz ularda qanday taassurot qoldirayotganingiz haqida o‘ylashni to‘xtatmaguningizcha, haqiqatdan ham yaxshi taassurot qoldira olmaysiz. Xuddi shu qoida adabiyot va san’atda ham amal qiladi: o‘ziga xoslikka ko‘proq e’tibor bergan odam hech qachon o‘ziga xos, asl bo‘lolmaydi; va aksincha, agar siz to‘qqiz holatdan bittasida bo‘lsada haqiqatni ifodalashga harakat qilayotgan bo‘lsangiz (boshqalar buni sizdan oldin qanchalik ko‘p aytganiga qaramasdan), bunda o‘zingiz sezmagan holda o‘ziga xos tarzda ajralib tura olasiz.

Bu tamoyil yuqoridan pastgacha butun hayotni qamrab oladi. O‘zingizni baxshida eting va o‘zligingizni topasiz. Hayotingizni qurbon qiling va siz uni qutqarasiz. O‘z manmanligingizni, har kungi eng ezgu istaklaringizni va oxirida tanangizni o‘limga topshiring, borligingizning har bir qismini bering va siz abadiy hayotga ega bo‘lasiz. Hech narsani ushlab qolishga urinmang. Sizda o‘lmagan hech narsa, yo‘qdan qayta tirilmaydi. Siz "o‘zligingiz"ni qidirasiz va sizning qismatingiz faqat nafrat, yolg‘izlik, umidsizlik, g‘azab va nobudlik bo‘ladi. Ammo agar siz Masihni qidirsangiz, Uni topasiz va “shunda qolgan hamma narsa sizga beriladi”.